Аsimmetrik axborot - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	125.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Аsimmetrik axborot

Купить

MAVZU: А SIMMETRIK AXBOROT.
MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………3
I.BOB. ASIMMETRIK AXBOROT………………………………………….6
1.1. Mahsulot sifati noaniqligi …………………………………………….…….6
1.2. Avtomobil va sug’urta bozoridagi asimmetrik axborot ……………….…..12
II.BOB. SUG’URTALASH BOZORI………………………………………..13
2.1. Bozordagi asimmetrik axborotlarni yo’qotish yo’llari ……………………..13
2.2. Bozor signallari …………………………………………………………….24
XULOSA……………………………………………………………………….34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………35

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Muddati assimetrik ma'lumotlar iqtisodda
tadbirkorlik korxonasi ishtirokchilarining bir qismi muhim ma'lumotlarga ega
bo'lgan vaziyatlarni tavsiflash uchun ishlatiladi, boshqa qismi esa manfaatdor
tomonlarga ega emas. Asimmetrik ma'lumotlar iqtisodiyotdagi ko'plab holatlarga
xosdir: qoida tariqasida, tovar sotuvchilari uning sifati haqida xaridorlarga
qaraganda ko'proq bilishadi; ishchilar o'z qobiliyatlarini ish beruvchilardan
yaxshiroq bilishadi va menejerlar o'z qobiliyatlarini biznes egalaridan yaxshiroq
bilishadi. Asimmetrik ma'lumotni hisobga olgan holda, biz sug'urta va kredit
bozorlarini misol sifatida ishlatib, sotuvchilar xaridorlarga qaraganda tovar sifati
haqida aniqroq ma'lumotga ega bo'lgan vaziyatdan boshlaymiz. PS 1: Sug'urta
bozorining ishlashi assimetrik ma'lumotlar tufayli noto'g'ri tanlov tufayli
muammoli bo'lishi mumkin. Sug'urta sotib olgan odamlar o'zlarining sog'lig'i
haqida sug'urta kompaniyalariga qaraganda yaxshiroq bilishadi. Har qanday
kasallikdan aziyat chekadigan odamlar sug'urta qilishga ko'proq moyil bo'lganligi
sababli, ularning umumiy sug'urtalanganlar sonidagi ulushi ortadi. Bu sug'urta
narxini oshiradi, bu esa sog'lom odamlarni o'z tavakkalchiligini o'lchashga va
sug'urta qilmaslikni tanlashga olib keladi. Shunday qilib, ayrim turdagi
kasalliklardan aziyat chekayotgan odamlarning salmog'i yanada oshadi, bu esa
sug'urta bozorida faqat shu toifadagi odamlar qolmaguncha sug'urta narxining
oshishiga olib keladi va hokazo 1
.
Kurs ishining vazifasi: Shunday qilib, assimetrik ma'lumotlar
sug'urtachilarni noqulay tanlashga olib kelganda, sug'urta kompaniyalari faoliyati
foydasiz bo'ladi. Shu sababli, ko'plab mamlakatlarda 65 yoshdan oshgan odamlar
tibbiy sug'urta olishda qiyinchiliklarga duch kelishadi. Bunday holatlar davlatni,
ayniqsa, keksalar uchun tibbiy sug'urta masalalariga aralashishga majbur qiladi,
salbiy tanlov oqibatlarini tenglashtiradi. PS 2: Kredit bozoridagi axborot
assimetriyasi shundan iboratki, qarzdorlar to'lash yoki to'lamaslikni kreditorlarga
1
https://uz.wikipedia.org/wiki/Shifrlash
3

qaraganda yaxshiroq bilishadi. Kompaniyalar barcha qarz oluvchilar uchun bir xil
foizni belgilaydi, bu ham to'lashni istamaydigan toifani o'ziga tortadi. Bu kredit
bo'yicha foizlarning oshishiga olib keladi, bu esa to'lamaydiganlar ulushini yana
oshiradi (to'lovchilar yuqori foiz to'lashni xohlamaydilar va shartnomalar
tuzmaydilar), kredit bo'yicha foizlar yana ko'tariladi va hokazo. Natijada. , kreditlar
juda qimmatga tushadi va halol qarz oluvchilar ulardan foydalana olmaydilar. Shu
sababli, kredit bozorida assimetrik ma'lumotlar va salbiy tanlov muammosini
qisman hal qilish uchun vijdonsiz mijozlar haqida ma'lumot almashish juda muhim
rol o'ynaydi. Busiz kredit bozorining mavjudligi mumkin emas edi. Asimmetrik
axborotni yengishning muhim mexanizmi hisoblanadi bozor signallari . Bozor
signallari kontseptsiyasi birinchi marta Maykl Spens tomonidan ishlab chiqilgan
bo'lib, u ba'zi bozorlarda sotuvchilar xaridorlarga tovarlarning sifati haqida
ma'lumotni o'z ichiga olgan signallarning bir turini berishini ko'rsatdi. Asimmetrik
ma'lumotlarga ega bozorning yaxshi namunasi bo'lgan mehnat bozorini ko'rib
chiqing: ishchilar o'z ish sifati haqida ish beruvchilarga qaraganda ko'proq
bilishadi. Signal mazmunli bo'lishi uchun u yuqori malakali ishchini past malakali
ishchidan ajratish uchun ishlatilishi mumkin bo'lgan darajada bo'lishi kerak.
Mehnat bozorida muhim signal hisoblanadi ta'lim . Bu erda o'qish yillari va
olingan daraja, diplom bergan ta'lim muassasasining obro'si va hokazolar katta
ahamiyatga ega.Firmalar ta'limni samaradorlik belgisi deb bilishadi. Yuqori
samarali ishchilar, garchi bu ularning ish faoliyatini yaxshilamasa ham, bilim
olishni xohlashadi. Ular buni o'z ishlarining sifati haqida signal berishlari uchun
oladilar (lekin, albatta, ta'lim samaradorlikni oshiradi va qo'shimcha bilim beradi).
Kurs ishining maqsadi: Asimmetrik ma'lumotlarga ega bo'lgan boshqa
bozorlarda signallar bo'lishi mumkin: televizorlar, muzlatgichlar, avtomashinalar
va boshqalar. Yuqori sifatli, ishonchli mahsulotlar ishlab chiqaradigan firmalar
iste'molchilarga signallarni yuboradi. kafolatlar va kafolatlar (iste'molchilar qaysi
brend yaxshiroq ekanligini aniqlay olmasalar). Uzoq muddatli majburiyatlar past
sifatli mahsulot ishlab chiqaruvchisi uchun qimmatroqdir, chunki uni kompaniya
hisobidan tez-tez ta'mirlash kerak bo'ladi va u bepul ta'mirlashda buzilib ketishi
4

mumkin. Shu sababli, kafolatlar yuqori sifatli mahsulotning signallari sifatida
qaralishi mumkin va iste'molchilar bunday mahsulot uchun yuqori narxni to'lashga
tayyor bo'ladi.
Kurs ishining mavzusi: Asimmetrik axborot.
Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan reja, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar.
5

I.BOB. ASIMMETRIK AXBOROT.
1.1. Mahsulot sifati noaniqligi
Asimmetrik axborot - bu shunday holatki, bozordagi bozor sub’ektlari
o’rtasida bo’ladigan savdo-sotiqda ularning bir qismi kerakli, muhim axborotga
ega, qolgan qismi esa ega emas.
Bozordagi tovarlarni taqsimlanishi optimal bo’lishi tovarlar narxi va tovar
to’g’risida qanchalik to’g’ri axborot berishi bilan bog’liq. Raqobatlashgan bozorni
qaraganimizda biz axborotni simmetrik ravishda taqsimlangan, ya’ni sotuvchilar
va sotib oluvchilar axborot bilan to’liq ta’minlangan, deb faraz qilgan edik.
Bunday holatda narxlar sotiladigan ne’matlarning alternativ xarajatlari to’g’risida
to’liq axborot beradi. Aniq va to’liq axborotning bo’lishi bozordagi ne’matlarning
optimal taqsimlanishiga yordam beradi. Lekin, bozorda ahvol butunlay boshqacha.
Sotuvchilar o’z tovarlari sifatini yaxshi bilsada, ushbu axborotni xaridordan
yashiradi. Xuddi shunday xaridorlar ham o’zlarining bozordagi hatti-harakatlarini
yashirib, har xil yo’l bilan savdo-sotiqda bir tomonlama yutuqqa erishishga harakat
qiladi. Bozor narxi o’zida juda ko’p axbortni mujassamlashtiradi. Ushbu axborotni
bozor qatnashchilari qancha to’liq bilsa, savdo-sotiq ikki tomon uchun shuncha
samarali bo’ladi, ya’ni ikki tomon ham maksimal foyda ko’radi. Yuqoridagidan
kelib chiqib aytish mumkinki, bozorda axborotlar asimmetrik (to’liq)
bo’lmaganligi uchun bozor mexanizmi ham yetarli darajada mukammal emas 2
.
Mahsulot sifati noaniqligi. Faraz qilaylik, bozorda foydalanilgan
avtomobillar sotiladi. Faraz qilaylik, mashinaning holati (sifati) o’rtacha holatdan
yuqori bo’lsa yaxshi avtomobil, past bo’lsa - yomon avtimobil (ushbu masalani
1970 yilda birinchi bo’lib amerikalik olim A.Akerlof o’rgangan). Yaxshi
avtomobillarning narxi 3000 doll. Agar bozorda ikkala kategoriyadagi
avtomobillar soni bir-biriga teng bo’lsa, avtomobilning o’rtacha narxi 2000 doll.
bo’ladi. Ushbu holatda yaxshi avtomobilni ham, yomon avtomobilni ham sotib
olish ehtimoli 50 foizga teng.
2
https://uz.wikipedia.org/wiki/Shifrlash
6

Biroq sotuvchilar o’zlarining avtomobili sifatini yaxshiroq biladi, xaridorlar
bunday axborotga ega emaslar. Yaxshi mashina sotuvchilarni 2000 doll. narx
qanoatlantirmaydi. Yomon mashina sotuvchilarni esa 2000 doll. narx
qanoatlantiradi va bu narx ular kutgan narxdan ancha yuqori.
Bozorda asimmetrik axborot bo’lgan sharoitda avtomobil bozoridagi narx
avtomobil sifati to’g’risida to’liq axborotni bermaydi, natijada bozordagi savdo-
sotiqlarni noratsional bo’lishiga olib keladi. Yaxshi avtomobil egalari o’z
avtomobillarini 2000 doll.da sotishdan voz kechadilar. Oqibatda yaxshi
avtomobillar taklifi kamayadi. Yomon avtomobillar narxi yuqori bo’lgan uchun,
ularning taklifi oshadi. Bunday holatda yaxshi avtomobil olish ehtimoli 50 foizdan
nolga tushib ketadi.
Ma'naviy xavf-xatarga qarshi qanday choralar ko'riladi? Sug'urta
kompaniyalari ma'naviy xavfni minimallashtirishga harakat qiladilar: Aniqroq
amalga oshirish nomzodlarni tanlash, mijozlarni xavf guruhlari bo'yicha tasniflash;
Yuqori xavfli mijozlar guruhlari (giyohvandlar) bilan sug'urta shartnomalarini
tuzmaslik orqali Qisman restitusiyaga murojaat qilish (ya'ni, mijoz bilan ma'naviy
xavfni baham ko'rish). Axborot assimetriyasi va axloqiy xavfga qarshi kurashning
muhim chorasi bozor signallari hisoblanadi. bozor signallari. Agar ishlatilgan
avtomobil bozorida sotuvchi qo'shimcha signal yuborishga muvaffaq bo'lsa yuqori
sifatli uning mashinasi, u avtomobilning yuqori narxini talab qilish huquqiga ega.
Kafolatlar va kafolatlar kuchli signal bo'lib xizmat qiladi. Muhim holat -
kompaniyaning obro'si: muassasa brendi, tovar nomlari. Yollangan odamning sifati
haqidagi signallardan biri uning ta'lim darajasidir. Mehnat bozoridagi signallar:
Spence modeli. Aytaylik, bizda ikki turdagi ishchilar bor - qobiliyatli va
qobiliyatsiz. Qobiliyatli ishchilar marjinal mahsulot ishlab chiqaradilar a2, va
qobiliyatsiz - marjinal mahsulot a1, qayerda a2>a1. Qobiliyatli ishchilar ulushi deb
faraz qilaylik b, va qobiliyatsizlar ulushi - 1-b. Oddiylik uchun biz ishlab chiqarish
funktsiyasi chiziqli deb faraz qilamiz, shuning uchun L2 qobiliyatli ishchilar va L1
qobiliyatsiz ishchilar tomonidan ishlab chiqarilgan umumiy mahsulot a1L1 +
a2L2. Shuningdek, biz mehnat bozori raqobatbardosh deb hisoblaymiz. Agar
7

ishchining sifati osongina kuzatiladigan bo'lsa, firmalar qobiliyatli ishchilarga
shunchaki ish haqi taklif qiladilar. w2=a2, lekin qobiliyatsiz w1=a1. Boshqacha
qilib aytganda, har bir ishchi o'zining marjinal mahsulotiga to'lanadi va biz
samarali muvozanatga ega bo'lamiz. Ammo agar firma ushbu marjinal mahsulotlar
nima ekanligini ko'ra olmasa nima bo'ladi? Agar firma ikki turdagi ishchilarni
farqlash imkoniga ega bo'lmasa, ishchilarga o'rtacha ish haqini taklif qilish
yaxshidir. w= (1-b)a1 + ba2. Ikkala ishchi ham ushbu maosh uchun ishlashga rozi
ekan, salbiy tanlov muammosi bo'lmaydi. Va bizning ishlab chiqarish funktsiyasi
haqidagi farazimizga ko'ra, firma bir xil miqdordagi mahsulot ishlab chiqaradi va
xuddi shunday daromad oladi, xuddi ishchining turi kuzatuvdan ma'lum bo'lgan.
Aytaylik, bu ikki turdagi ishchilarni farqlash imkonini beradigan xarakterlovchi
ishchi signali mavjud. Masalan, ishchilar o'qimishli bo'lishi mumkin deylik. Mayli
e1 1-toifa ishchilar tomonidan olingan ta'lim miqdori va e2 2-turdagi ishchilar
olgan ta'lim miqdori. Faraz qilaylik, ishchilar uchun ta'lim xarajatlari har xil
bo'ladi, shuning uchun qobiliyatli ishchilar uchun ta'limning umumiy qiymati s2e2,
va qobiliyatsizlar uchun ta'limning umumiy qiymati s1e1. Endi biz ikkita yechimni
ko'rib chiqishimiz kerak. Ishchilar qancha ma'lumot olishlari kerakligini va turli
darajadagi ma'lumotga ega bo'lgan ishchilarga qancha maosh to'lashlarini firmalar
hal qilishlari kerak. Ta'lim mehnat unumdorligiga umuman ta'sir qilmaydi degan
haddan tashqari asosni faraz qilaylik. Ma'lum bo'lishicha, bu modeldagi
muvozanatning tabiati asosan ta'lim xarajatlariga bog'liq. Keling, shunday da'vo
qilaylik c2. Bu shuni ko'rsatadiki, layoqatli ishchilar uchun ta'limning marjinal
xarajatlari qobiliyatsiz ishchilarga qaraganda kamroq. tomonidan belgilang e*
quyidagi tengsizliklarni qondiradigan ta'lim darajasi: Bizning taxminimiz bo'yicha
a2>a1 nima bo `pti c2, shunga o'xshash e* mavjud bo'lishi kerak. Endi quyidagi
tanlovlar to'plamini ko'rib chiqing: barcha qobiliyatli ishchilar ta'lim darajasiga ega
e*, va barcha qobiliyatsizlar - ta'lim darajasi 0 va firma ma'lumot darajasi bo'lgan
ishchilarga maosh to'laydi e* ish haqi a2, va ma'lumot darajasi past bo'lgan
ishchilar - ish haqi a1. Ammo bu muvozanatmi? Biror kishi o'z xatti-harakatlarini
o'zgartirishga undaydimi? Har bir firma har bir ishchiga o'zining marjinal
8

mahsulotini to'laydi, shuning uchun firma o'zini boshqacha tutishga undamaydi.
Bitta savol shundaki, ishchilar duch keladigan ish haqi shkalasi ostida o'zini
oqilona tutadimi? Qobiliyatsiz ishchining ta'lim darajasini sotib olishi mantiqiymi?
f*? Bundan uning uchun foyda, maoshni miqdorga oshirish bo'ladi a2-a1.
Qobiliyatsizlar uchun xarajat bo'ladi c1e*. Foyda, agar xarajatlardan kamroq a2-a1
Ammo bu shartning bajarilishi biz uchun tanlov bilan kafolatlanadi e*. Binobarin,
mehnatga layoqatsiz ishchilar ta'limning nol darajasini tanlashni o'zlari uchun
maqbul deb bilishadi. Haqiqatan ham iqtidorli ishchilarning ma'lumot darajasiga
ega bo'lishi manfaatdormi? e*? Xarajatlarning imtiyozlar bo'yicha oshib ketishi
sharti a2-a1>c2e*, va tanlov uchun rahmat e* bu shart bajariladi. Binobarin, bu
tuzilma ish haqi haqiqatan ham muvozanatdir: agar har bir qobiliyatli ishchi ta'lim
darajasini tanlasa e* va har bir qobiliyatsiz nol ta'lim darajasini tanlaydi,
ishchilarning hech biri o'z xatti-harakatlarini o'zgartirish uchun hech qanday
sababga ega emas. Xarajatlardagi farqlar haqidagi taxminimiz tufayli,
muvozanatdagi ishchining ta'lim darajasi mahsuldorlikdagi farqlarning signali
bo'lib xizmat qilishi mumkin. Ushbu turdagi signalizatsiya muvozanati ba'zan
ajratuvchi muvozanat deb ataladi, chunki bu muvozanatda har bir turdagi ishchi
o'zini boshqa turdagi ishchilardan ajratish imkonini beradigan tanlov qiladi. Yana
bir imkoniyat - har bir ishchi turi bir xil tanlovni amalga oshiradigan
birlashtiruvchi muvozanat. Misol uchun, yuzta deylik s2>s1, shuning uchun ta'lim
xarajatlari layoqatli ishchilar uchun qobiliyatsizlarga qaraganda yuqori bo'ladi.
Ko'rsatish mumkinki, bu holda yagona muvozanat barcha ishchilarga ushbu
o'rtacha qobiliyatlarga asoslangan ish haqini to'lashni o'z ichiga oladi va shuning
uchun hech qanday signalizatsiya sodir bo'lmaydi. Ajratish muvozanati alohida
qiziqish uyg'otadi, chunki ijtimoiy nuqtai nazardan u samarasiz.
Har bir qobiliyatli ishchi, uning unumdorligini umuman o'zgartirmasligiga
qaramay, "signal olish" uchun pul to'lash uning manfaatlariga mos keladi, deb
hisoblaydi. Qobiliyatli ishchilar "signalga" ega bo'lishni xohlashadi, chunki bu
ularni yanada samaraliroq qiladi, balki ularni qobiliyatsiz ishchilardan ajratib
turadi. Jamoat nuqtai nazaridan, signalni olish pulni behuda sarflashdir.
9

Samarasizlikning tabiati haqida o'ylash mantiqan. Agar mehnatga layoqatli va
mehnatga layoqatsiz kishilarning o‘rtacha mahsulotiga teng ish haqi to‘lansa,
mehnatga layoqatsizlar borligi sababli mehnatga layoqatli ishchilarning ish haqi
kamroq bo‘lar edi. Shu sababli, ular o'zlarini kamroq qobiliyatlilardan ajratib
turadigan signallarga sarmoya kiritish uchun rag'batga ega bo'lishadi. Ushbu
investitsiyalar shaxsiy foyda keltiradi, lekin davlat foydasi yo'q. Bosh agent
muammosi. Keling, e'tiborimizni shartnoma imzolangandan keyin yuzaga
keladigan axborot assimetriyasiga qarataylik. Bundan tashqari, bunday turdagi
assimetrik ma'lumotlar shartnomani imzolash paytida mavjud bo'lmagan taqdirda
ham paydo bo'lishi mumkin. Masalan, firma egasi menejerni ishga olgandan so'ng,
u menejerning o'z vazifalarini bajarish uchun harakatlarini kuzata olmasligi
mumkin. Bunday axborot assimetriyasining rivojlanishini anglagan holda, bitim
ishtirokchilari yuzaga kelishi mumkin bo'lgan qiyinchiliklarni engillashtiradigan
tarzda shartnoma tuzishga harakat qilmoqdalar. Bu muammolar bor katta
ahamiyatga ega bir shaxs boshqasini ishga oladigan holatlarda, ikkinchisi
birinchisining agenti sifatida ba'zi harakatlarni amalga oshiradi. Shu sababli
shartnomalarni bunday tuzish muammosi “principal-agent” muammosi deb ataladi.
An'anaga ko'ra, adabiyotda bunday vaziyatlarda paydo bo'ladigan ikki turdagi
axborot muammolari ajratiladi: yashirin harakatlar natijasida yuzaga keladigan
muammolar va yashirin ma'lumotlar natijasida yuzaga keladigan muammolar.
Yashirin harakat holati, shuningdek, axloqiy xavf sifatida ham tanilgan, egasining
o'z menejeri qanchalik qattiq ishlayotganini kuzata olmasligi bilan tasvirlangan.
Yashirin ma'lumotlarga misol sifatida menejerda firma uchun mavjud bo'lmagan
muqobil imkoniyatlar haqida ma'lumot mavjud bo'lgan vaziyatni ko'rsatish
mumkin. Ammo shuni ta'kidlash kerakki, "axloqiy xavf" atamasi adabiyotda har
doim ham bir xil tarzda qo'llanilmaydi. Dastlab, bu atama sug'urta muammolariga
bag'ishlangan adabiyotlarda paydo bo'ldi. Bu erda e'tibor ikki turdagi axborotni
yaxshilashga qaratildi: Sug'urta kompaniyasi o'z sug'urtalangan mijozi mumkin
bo'lgan yo'qotishlarning oldini olish uchun harakat qilyaptimi yoki yo'qmi, kuzata
olmaganida yuzaga keladigan ma'naviy xavf. Sug'urtalangan shaxs polisni sotib
10

olayotganda ko'proq narsani bilganida yuzaga keladigan salbiy tanlov su'gurta
kompaniyasi baxtsiz hodisa sodir bo'lish ehtimoli haqida. Ba'zi mualliflar
"ma'naviy xavf" atamasini yashirin harakatlarga nisbatan ham, yashirin
ma'lumotlarga nisbatan ham "asosiy agent" muammosining turlari sifatida
qo'llashadi. Shuni ta'kidlash kerakki, mulkdor va menejer o'rtasidagi munosabatlar
"agent-agent" muammosining yagona misoli emas. Boshqa misollar: Sug'urta
kompaniyalari va sug'urtachilar Sanoat mahsulotlarini ishlab chiqaruvchilar va
ularning distribyutorlari: Ishlab chiqaruvchilar o'z mahsulotlarini sotuvchilar duch
keladigan bozor o'zgarishlariga mos kelmasligi mumkin. Banklar va ularning qarz
oluvchilari: bank o'z mijozlari undan qanday maqsadlarda foydalanayotganini
kuzatish qiyin qarz mablag'lari va ulardan foydalanishda xavf darajasi qanday.
Asimmetrik ma'lumotlar ko'p biznes sharoitida keng tarqalgan. Qoida tariqasida,
mahsulot sotuvchisi uning sifati haqida xaridorga qaraganda ko'proq biladi.
Ishchilar o'z mahorat va qobiliyatlarini tadbirkorlarga qaraganda yaxshiroq
bilishadi. Menejerlar esa o'z imkoniyatlarini korxona egalariga qaraganda
yaxshiroq bilishadi. Asimmetrik ma'lumotlar jamiyatimizdagi ko'plab institutsional
qoidalarni tushuntiradi. Ushbu kontseptsiya bizga nima uchun avtomobil
kompaniyalari yangi modellar uchun kafolatlar va xizmatlarni taklif qilishini
tushunishga imkon beradi; nima uchun firmalar va ishchilar rag'batlantirish va
mukofotlar bilan shartnomalar tuzadilar; Nima uchun korporatsiyalar
aktsiyadorlari menejerlarning xatti-harakatlarini kuzatishlari kerak.
11

1.2. Avtomobil va sug’urta bozoridagi asimmetrik axborot.
Sug’urtalash bozori. Sug’urtalash bozorida ham avtomobillar bozoridagi
holatni kuzatish mumkin. Sug’urta qilinadigan shaxs o’zining sug’urta ob’ekti
to’g’risida sug’urtalovchiga qaraganda ko’proq axborotga ega. SHuning uchun
ham, bu yerda zaifroq, sog’lig’i yaxshi bo’lmagan shaxslar ko’proq sug’urta
kom’aniyasi xizmatidan foydalanishga harakat qiladilar. Ushbu holat sug’urta
kom’aniyalarini sug’urta narxini oshishiga olib keladi va yuqori sug’urta narxi o’z
navbatida sog’ligi yaxshi bo’lgan shaxslarni sug’urtalashga bormasligini
kuchaytiradi.
Mahnaviy tavakkalchilik (yo’qotish) - yo’qotishlar sug’urta kom’aniyasi
tomonidan to’liq qo’lanishiga ishonib vujudga kelishi mumkin bo’lgan
yo’qotishlar ehtimolini ongli ravishda oshirishga intiluvchi shaxslarning hatti-
harakati.
Insonlar o’z hayotini, mulkini sug’urtalagandan keyin, o’zining hayotiga,
mulkining saqlanishiga ko’pincha befarq qaray boshlaydilar. Ular
sug’urtalashgacha qilinadigan ehtiyot-choralarni bajarmay qo’yadilar. Bunday
holat tavakkalchilikni kuchaytiradi va inson o’zini sug’urta qilgan voqea-
hodisalarning sodir bo’lish ehtimolini oshishiga olib keladi.
Ba’zi bir no’ok insonlar yuqori sug’urta haqi olish maqsadida, ongli ravishda
o’zining eski uyini yoqadi, mulkini yaroqsiz holatga keltiradi va hatto o’z
qarindoshlarini o’ldirishgacha boradilar.
Mahnaviy yo’qotishlarni quyidagi yo’llar orqali kamaytirish mumkin:
sug’urtalanadigan shaxslarni yaxshiroq tekshirish, mijozlarni yo’qotishlari
bo’yicha klassifikatsiya qilish asosida sug’urta badalini differentsiatsiyalash (ya’ni,
yo’qotishi yuqori bo’lgan shaxs uchun yuqori sug’urta badali belgilash);
yuqori yo’qotishga ega bo’ladigan shaxslar bilan sug’urta shartnomasini
tuzmaslik (narkomanlar, s’irtli ichimlik ichib avtomobil haydaydigan shaxslar);
yo’qotishni qisman qo’lash sharti bilan sug’urtalash.
12

II.BOB. SUG’URTALASH BOZORI.
2.1. Bozordagi asimmetrik axborotlarni yo’qotish yo’llari.
Bozor signallari . Bozorda sotiladigan tovar to’g’risida, tovarni ishlab
chiqaruvchi firmaning nomi to’g’risidagi axborotlar, tovar markasi, firma belgisi,
firmaning obro’i, tovar sifati va kafolati to’g’risidagi axborotlar bozor signallari
bo’lib xizmat qiladi va bu signallar tovar sotib olishdagi tavakkalchilikni
kamaytiradi. Masalan, siz sotib olmoqchi bo’lgan tovar siz bilgan, sifatli mahsulot
ishlab chiqaradigan firmaning mahsuloti bo’lsa, siz mahsulotni yo’qotishsiz sotib
olasiz.
Auktsionlar . Auktsionlar ham axborotlardagi asimmetriyani yo’qotadigan
bozor hisoblanadi. Noyob sanhat namunasiga, tez buziladigan mahsulotlarga
(sabzavot, meva, baliq) narxlar sotish vaqtida o’rnatiladi. Auktsionlarning asosan
ikki turi mavjud: Ingliz va Golland auktsionlari.
Ingliz auktsioni - bu auktsionda stavka pastdan yuqoriga qarab oshib boradi
va bu oshish taklif qilingan maksimal narxda tovar sotilguncha davom etadi.
Ushbu auktsionda asosan sanhat namunalari, zebu-ziynatlar va hokazolar sotiladi.
Golland auktsionida stavkalar yuqoridan pastga qarab, toki tovar minimal
mumkin bo’lgan narxda sotilgunga qadar tushib boradi. Ushbu auktsionda vaqt
muhim ahamiyatga ega, nima uchun deganda auktsionda asosan tez buziladigan
tovarlar sotiladi: gullar, sabzavotlar, mevalar, baliq va hokazolar sotiladi.
Golland auktsionida minimal mumkin bo’lgan narx - birinchi e’lon qilingan
narxning 20 foizi hisoblanadi. Agar tovar ushbu narxda ham sotilmasa, u sotuvdan
olinadi.
Yopiq auktsion - bu auktsionda qatnashuvchilar bir-biriga bog’liq bo’lmagan
holda tovar uchun stavkalar qo’yadi va tovar kim ko’p stavka qo’ygan bo’lsa, unga
beriladi.
Hozirgi vaqtda Iste’molchi huquqini himoya qiluvchi qonunlar ishlab
chiqilgan. Bu qonunga ko’ra Iste’molchi sotib olingan tovardan foydalanishi
davomida ko’rgan jismoniy hamda mahnaviy yo’qotishlarini qo’lashni sotuvchidan
13

talab qilishga haqi bor. Lekin, Iste’molchi huquqini himoya qilishda ob’ektiv
chegara bo’lishi lozim. Rivojlangan davlatlarda Iste’molchining yo’qotishini
qo’lash sotib olingan tovar qiymatining uch barobaridan oshmasligi kerak.
Ma’lumki, Iste’molchi huquqini himoya qilish sotiladigan tovar va
ko’rsatiladigan xizmat to’g’risida to’liq axborotga ega bo’lishni taqozo qiladi.
Lekin, bunday axborotni olish mumkinmi, degan savol tug’iladi. Bu yerda
Iste’molchilar jamiyati va ommaviy axborot vositalari (gazeta, radio, televidenie),
qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyat organlari muhim rol o’ynaydi.
Axborot berishda firmalarning o’zi ham katta rol o’ynaydilar. Lekin, axborot
uchun haq to’lash kerak.
Ma’lumki, axborotlarning juda katta qismi reklama shaklida keladi. Lekin,
reklamalar to’g’ri axborot beradimi yoki yo’qmi uni aniqlash qiyin. SHuning
uchun ham bu yerda asosiy mezon mahsulot sifati bilan uning narxi o’rtasidagi
nisbatning optimal bo’lishidadir. Ma’lumki, mahsulot sifatining oshishi, uning
narxini oshiradi.
Olib sotarlik va uning iqtisodiyotdagi o’rni. Olib sotarlik (savdogarlar)
deganda, foyda olish maqsadida biror tovarni sotib olib, uni yuqori narxda sotish
faoliyati tushuniladi. Olib sotarlar bozor sharoitida muhim rol o’ynaydilar, ular
ortiqcha tovarni sotib olib, qaerda unga talab ko’p bo’lsa, o’sha yerga yetkazib
beradilar. Bu o’z navbatida tovarga bo’lgan narxni butun fazo bo’yicha ma’lum
darajada tekis bo’lishini ta’minlaydi. Savdogarlar Iste’molni vaqt bo’yicha
siljishini ta’minlaydilar. Ular qishloq xo’jalik mahsulotlarini yoz faslida sotib olib,
qish faslida sotadi, yoki serhosil yilda sotib olib, qurg’oqchilik kelgan yilda
sotadilar. Ushbu holat Iste’molni mo’l-ko’lchilik vaqtdan iste’mol tovarlari
cheklangan vaqtga ko’chiradi va shu bilan narxlarning tekislashuvini
ta’minlaydilar.
14

Savdogarlar bo’lmaganda, serhosil yilda talab D va taklif S1 bo’lganda,
muvozanat holat
E1 nuqtada o’rnatilgan bo’lar edi ( 8. 4a-rasm).

8. 4-rasm. a) serhosil yil; b) hosildor bo’lmagan yil.
Hosildor bo’lmagan yildagi talab
D taklif S2 va muvozanatlik E2 ( 8. 4b-
rasm). Savdogarlar serhosil yilda mahsulot sotish hajmini
Q1 dan Q1© ga
qisqartirib, muvozanat narxni
P1 dan P1© ga ko’taradi. SHu bilan birga jamg’arilgan
mahsulot zahirasi hosildor bo’lmagan yildagi taklifni
Q2 dan Q2© ga oshirib,
muvozanat narxni
P2 dan P2© ga tushiradi. SHunday qilib, savdogarlar Iste’molni
serhosil yildan hosil kam bo’lgan yilga siljitib narxni tekislaydilar.
Savdogarlargina qishloq xo’jaligidagi mavsumiy tebranishlarni tekislashga yordam
beradilar. Savdogarlar tavakkalchilikka bormaydiganlardan yo’qotishlarni sotib
olib, foyda olish maqsadida o’zlari tavakkalchilikka boradilar.
Tavakkalchilikni pasaytirshda fyucherslar, auktsion va xedjirlashtirishlar
ham muhim rol o’ynaydilar.
Fyucherslar - bu oldindan belgilangan narxlarda ma’lum miqdordagi
tovarlarni kelajakda ma’lum kunda yetkazish uchun tuzilgan muddatli shartnoma.
15S
1P
DE
1
P
1
Q
Q
1 S
2P
DE
2
P
2
Q
Q
2

Fyuchers bozori yordamida qishloq xo’jalik mahsulotlari, kofe, shakar va
boshqa tovarlar sotiladi. Fyuchers bozori yordamida ishbilarmon ma’lum
miqdordagi tovarni bugungi narxda kelajakda ma’lum muddatga qo’yish uchun
shartnoma tuzadi.
Auktsion yoki mukofotga ko’ra savdo-sotiq - bu fyuchersning bir turi bo’lib,
unga ko’ra bir tomon komission to’lov asosida biror tovarni kelajakda sotib olish
yoki sotish huquqini oldindan kelishilgan narxda sotib oladi. SHuni aytish kerakki,
fyuchers ham, auktsion ham tovarlar narxini vaqt bo’yicha tekislashga yordam
beradi.
Xedjirlashtirish - bu o’eratsiya bo’lib, unga ko’ra fyucherslar bozori va
auktsionlar bozori yordamida bir tavakkalchilik boshqa bir tavakkalchilik bilan
qo’lanadi. Ushbu o’eratsiyaning mohiyati shundan iboratki, narxlar o’zgarishi
bilan bog’liq tavakkalchilik (yo’qotishlar) savdogar zimmasiga yuklatiladi.
SHunday qilib, savdogarchilikning ahamiyati shundaki, ular axborotlarni
axborot egalaridan olib axborotga muxtoj bo’lganlarga yetkazadilar.
ASIMMETRIK MA'LUMOT - bitim ishtirokchilari o'rtasida mahsulot
haqidagi ma'lumotlarning notekis taqsimlanishi. Assimetrik ma'lumotlarning holati
shartnomalar yoki bitimlar tuzish jarayonida, ayrim ishtirokchilar muhim
ma'lumotlarga ega bo'lganda yuzaga keladi. boshqa ishtirokchilar egalik
qilmaydigan shartnoma, bitim predmetiga bevosita aloqadorlik. Moliyaviy
bozorlarda axborot assimetriyasi tufayli yuzaga keladigan bir qancha asosiy
muammolar mavjud: - salbiy tanlov muammosi; - insofsizlik xavfi muammosi; -
qimmat davlat tekshiruvi muammosi. Masalan, ipoteka bilan ta'minlangan
qimmatli qog'ozlarga nisbatan axborot assimetriyasi muammosi shundan dalolat
beradiki, ularning emitenti (emissiya qiluvchi) taklif etilayotgan qimmatli
qog'ozlarning sifati va ular ortidagi ipoteka kreditlari to'g'risida investorga
qaraganda ko'proq ma'lumotga ega bo'ladi. . Investorlarda ipoteka bilan
ta'minlangan qimmatli qog'ozlar to'g'risida etarli ma'lumotga ega bo'lmasligi ularni
qimmatli qog'ozlarni sotib olishda ikkilanishlariga yoki riskni qoplash kabi
qimmatli qog'ozlar bo'yicha yuqori daromad olishni talab qilishga olib kelishi
16

mumkin. Sifat noaniqligi va limon bozori. Tasavvur qiling-a, siz 10 000 dollarga
yangi mashina sotib oldingiz, uni 100 milya yo'l bosib o'tdingiz, keyin esa
birdaniga bu sizga kerak emasligini tushundingiz. Mashina bilan hech narsa sodir
bo'lmadi - u mukammal ishladi va barcha umidlaringizni qondirdi. Shunchaki, siz
usiz ham yaxshi ish qilishingiz mumkinligini his qildingiz va agar uni saqlasangiz,
ko'proq narsaga erishasiz. boshqa narsalar uchun pul.
Shunday qilib, siz ushbu mashinani sotishga qaror qildingiz. Buning uchun
qanday daromad kutish mumkin? Ehtimol, 8000 dollardan oshmaydi, hatto yangi
bo'lsa ham, atigi 100 mil bor va uni boshqa birovga o'tkazish uchun sizda hujjatlar
mavjud. Ko'rinib turibdiki, agar siz o'zingizni bo'lajak xaridor o'rniga qo'ysangiz,
o'zingiz buning uchun 8000 dollardan ortiq to'lamaysiz.Nega ikkinchi qo'l
mashinani sotish fakti uning qiymatini shunchalik pasaytiradi? Bu savolga javob
berish uchun potentsial xaridor sifatida o'zingizning shubhalaringiz haqida o'ylang.
Nima uchun bu mashina sotiladimi, deb o'ylaysizmi? Egasi haqiqatan ham fikrini
o'zgartirdimi yoki mashinada biror narsa bormi? Bu mashina "limon" bo'lishi
mumkin. Ishlatilgan avtomobillar yangilariga qaraganda sezilarli darajada arzonroq
sotiladi, chunki ularning sifati haqidagi ma'lumotlar assimetrikdir: bunday mashina
sotuvchisi bu haqda potentsial xaridorga qaraganda ko'proq narsani biladi. Xaridor
mashinani tekshirish uchun mexanikni yollashi mumkin, ammo u bilan tajribaga
ega bo'lgan sotuvchi hali ham ko'proq narsani biladi. Bundan tashqari, ushbu
mashinani sotish faktining o'zi ham u "limon" bo'lib chiqishi mumkinligini
tasdiqlaydi - aks holda nima uchun ishonchli mashina sotish kerak? Natijada,
foydalanilgan avtomobilning potentsial xaridorida har doim uning sifati va yaxshi
sabablarga ko'ra shubhalari bo'ladi. Asimmetrik ma'lumotlarning ma'nosi
Ishlatilgan mashina misoli qanday qilib ko'rsatilgan assimetrik ma'lumotlar
bozorning yo'qolishiga olib kelishi mumkin. Mukammal bozorlarning ideal
dunyosida iste'molchilar past va yuqori sifatli avtomobillarni tanlashlari mumkin
edi. Ba'zilar birinchisini tanlaydilar, chunki ular arzon, boshqalari ikkinchisiga
ko'proq pul to'lashni afzal ko'rishadi. Afsuski, real dunyoda iste'molchilar uchun
eskirgan avtomobillar sifatini sotib olish vaqtida aniqlash oson emas, shuning
17

uchun ularning narxi arzonlashadi va yuqori sifatli avtomobillar bozordan
yo'qoladi. Bu ko'plab bozorlarda yuzaga keladigan muhim masalani ko'rsatadigan
stilize qilingan misol. Keling, ma'lumotlarning nosimmetrikligi va hukumatlar yoki
xususiy firmalarning mumkin bo'lgan reaktsiyalarining boshqa misollarini ko'rib
chiqaylik. sog'liqni saqlash bozori. Bozorda tibbiy xizmatlar shifokor xizmatlarini
sotib olish uning kasbiy bilimlari uchun to'lov sifatida ko'riladi. Bu erda ma'lumot
assimetriyasi shifokor va uning xizmatlari uchun pul to'laydigan bemor turli xil
ma'lumotlarga ega bo'lishi bilan bog'liq. Vrach bemorga qimmatroq davolash
kursini tayinlashga vasvasaga tushadi. Bunday holda, joy bor bozorni axborot
tengsizligiga moslashtirish mexanizmining paydo bo'lishi uchun. Bozor
munosabatlariga bosqichma-bosqich kirib kelayotgan kasbiy va tadbirkorlik
etikasi, axloqiy qadriyatlar kabi tushunchalar mavjud. Axborot assimetriyasi
tibbiyot muassasalari o'rtasidagi raqobat sharoitida ham o'zini namoyon qiladi.
Xorijiy mamlakatlarda o'tkazilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki,
ma'lumotlarning etishmasligi shifoxona raqobatining davolanish sifatiga salbiy
ta'sirini keltirib chiqarishi mumkin. Bu ko'rsatkichlarning shaffofligini oshirish,
tizim faoliyati to'g'risidagi ma'lumotlarni qayta ishlash va sabab-oqibat
munosabatlarini yanada batafsilroq baholashga qaratilgan chora-tadbirlarni
kuchaytirish foydasiga qo'shimcha dalil beradi. Axborotning assimetriyasi, uni
kuchaytirish sharti bilan, sog'liqni saqlash iqtisodiyotining asosiy muammolaridan
biriga aylanadi, bu esa tibbiy yordamning xarajatlari, hajmi va sifatining ijtimoiy
jihatdan samarali darajalariga erishishga to'sqinlik qiladi. Mehnat bozori. Avvalo,
axborot assimetriyasi ishchilarni yollash bosqichida namoyon bo'ladi. Ayni paytda
ish beruvchi sotib olingan tovarlarning haqiqiy sifatini bilmaydi. Shu bilan birga,
bir qator boshqa xususiyatlar (ma'lumot, yosh, jins, millat, ish tajribasi) mavjud
bo'lib, ular ishchi kuchining sifati, xodimning imkoniyatlari va qobiliyatlari haqida
signal ma'lumoti sifatida qaraladi. Ta'lim signallari eng muhimlaridan biridir.
Axborot assimetriyasining yana bir jihati shundaki, ko'pgina firmalar ish haqi
darajasini muvozanatga nisbatan ortiqcha baholaydilar, chunki ular tushunishadi:
bir tomondan, yuqori ish haqi yuqori korporativ madaniyatni shakllantirish uchun
18

yanada qizg'in mehnat va shart-sharoitlarni talab qiladi; boshqa tomondan, u
ishdan bo'shatilgan taqdirda xodimlar uchun yuqori potentsial yo'qotishlarga olib
keladi. Moliyaviy bozorlarni tahlil qilish asosida ma'lumotlar assimetriyasi tovarlar
ishlab chiqarishdan ko'ra alohida xizmat ko'rsatish sohalari uchun ko'proq xosdir,
degan xulosaga kelishimiz mumkin.
Bu erda iste'molchilar huquqlarini himoya qilish sotilgan tovarlar va
xizmatlar sifati to'g'risidagi to'liq ma'lumotlarga asoslanishi kerak. Bu erda
iste'molchilar jamiyatlari, ommaviy axborot vositalari, ijro etuvchi hokimiyat va
firmalar nazorat funktsiyasini bajarishi kerak. Sug'urta. Nima uchun 65 yoshdan
oshgan odamlar deyarli har qanday narxda tibbiy sug'urta olishda qiyinchiliklarga
duch kelishadi? Keksa odamning og'ir kasal bo'lib qolish xavfi nisbatan yuqori,
ammo nega sug'urta narxi bu xavf tufayli oshmaydi? Buning sababi
ma'lumotlarning assimetriyasida yotadi. Sug'urta sotib olgan odamlar o'zlarining
umumiy sog'lig'ini har qanday sug'urta kompaniyasidan ko'ra yaxshiroq bilishadi,
hatto ikkinchisi tibbiy ko'rikdan o'tkazsa ham. Shuning uchun, salbiy tanlov bu
erda sodir bo'ladi va bu holatdan ko'ra ko'proq darajada ishlatilgan avtomobillar.
Katta ehtimol bilan nosog'lom odamlar sug'urta qilmoqchi bo'lganligi sababli
ularning umumiy sug'urtalanganlar sonidagi ulushi ortadi. Bu sug'urta narxini
oshiradi, shuning uchun sog'lom odamlar o'z xavf-xatarlarini hisobga olib, sug'urta
qilmaslikni tanlashadi. Shunday qilib, nosog'lomlar ulushi yanada oshadi, bu esa
narxni yana ko'taradi va hokazo, sug'urta bozorida faqat shu toifadagi odamlar
qolmaguncha; shunday qilib, sug'urta faoliyati foydasiz bo'ladi. Noqulay tanlov
sug'urta bozorini boshqa sabablarga ko'ra ham muammoli qilishi mumkin.
Masalan, sug'urta kompaniyasi ma'lum bir voqea, masalan, mulkiy zararga olib
keladigan avtohalokat uchun polisni taklif qilmoqchi. Kompaniya mos aholi
guruhini tanlaydi, deyishadi 25 yoshgacha bo'lgan erkaklar, u siyosatni sotmoqchi
va ushbu guruh uchun bunday baxtsiz hodisalarning chastotasini taxmin qiladi.
Uning ba'zi vakillari uchun baxtsiz hodisaga duch kelish ehtimoli past, 0,01 dan
sezilarli darajada kamroq; boshqalar uchun u yuqori, sezilarli darajada 0,01 dan
yuqori. Agar sug'urta kompaniyasi yuqori va past xavf guruhlarini ajrata olmasa, u
19

barcha mijozlar uchun 0,01 baxtsiz hodisa ehtimolidan kelib chiqqan holda
mukofotni belgilaydi. Yaxshiroq ma'lumotga ega bo'lsa, ularning bir qismi (baxtsiz
hodisa ehtimoli past) sug'urta qilmaslikni tanlaydi, boshqa qismi (yuqori ehtimol
bilan) sug'urtani albatta sotib oladi. Haddan tashqari holatda faqat eng ko'p
jabrlanuvchilar sug'urta qilishni xohlashadi, bu esa sug'urta kompaniyasining
rentabelligiga jiddiy tahdid soladi. Ushbu turdagi bozor muvaffaqiyatsizligi
holatlari davlatni ushbu holatlarga aralashishga majbur qiladi. Sog'liqni saqlash
sug'urtasiga kelsak, bizda keksalar uchun davlat sog'liqni saqlash yoki tegishli
davlat sug'urtasi foydasiga kuchli dalil bor. 65 yoshdan oshgan barcha odamlarni
sug'urta qilish orqali davlat salbiy tanlov oqibatlarini bartaraf etadi. Kredit bozori.
Kredit kartasidan foydalanib, ko'pchiligimiz qo'shimcha garovsiz qarz olamiz.
Aksariyat kredit kartalari o'z egalariga bir necha ming dollargacha o'z hisob
raqamlariga depozit qo'yishga imkon beradi va ko'p odamlar ushbu kartalarning bir
nechtasiga ega. Ushbu kartalarni chiqaradigan kompaniyalar qarz oluvchining
debeti bo'yicha foizlarni to'lash orqali daromad oladilar. Ammo bunday kompaniya
yoki bank "yuqori sifatli" qarz oluvchilarni (pulni qaytaradigan) "past sifatli"
(qaytarmaydigan) qarz oluvchilarni qanday ajrata oladi? Shubhasiz, qarzdorlar
qarzni to'lash yoki bermaslikni kompaniyalardan yaxshiroq bilishadi. "Limon"
muammosi yana paydo bo'ladi. Kompaniyalar va banklar bir xil foizni olishlari
kerak barcha qarz oluvchilar uchun, bu ularning "past sifatli" toifasini ko'proq jalb
qiladi.
O'z navbatida, bu foiz stavkasining oshishiga olib keladi, bu esa ushbu
guruhning ulushini yana oshiradi, foiz yana ko'tariladi va hokazo. Aslida, kredit
karta kompaniyalari va banklar kompyuterda saqlangan tarixiy ma'lumotlardan
ma'lum darajada foydalanishlari mumkin, bu ma'lum darajada "past sifatli" va
"yuqori sifatli" qarz oluvchilarni bir-biri bilan bo'lishish orqali qanday ajratish
mumkin. Ko'pchilik kredit ma'lumotlarini kompyuterlashtirish tijorat sirlarini
buzadi, deb hisoblaydi. Kompaniyalar ushbu ma'lumotlarni saqlashi va bir-biri
bilan bo'lishishi mumkinmi? Biz sizga bu savolga javob bera olmaymiz, lekin faqat
kredit tarixi ma'lumotlari muhim funktsiyaga ega ekanligini ta'kidlashimiz
20

mumkin. Bu kredit bozorlarining ishlashiga to'sqinlik qilishi mumkin bo'lgan
assimetrik ma'lumotlar va salbiy tanlov muammosini yo'q qiladi yoki hech
bo'lmaganda sezilarli darajada kamaytiradi. Bunday holda O'ylab qarasak, hatto
ishonchli qarz oluvchilar ham qarz olishni juda qimmat yoki imkonsiz deb
bilishadi. Reputatsiya va standartlashtirishning ahamiyati. Axborot assimetriyasi
boshqa ko'plab bozorlarda ham mavjud. Mana bir nechta misollar: chakana savdo
do'konlari (bunday do'kon mahsulotdagi nuqsonni tuzatadimi yoki uni qaytarib
beradimi? Do'kon o'z xatti-harakatlarini sizdan ko'ra yaxshiroq biladi); noyob
markalar, tangalar, kitoblar va rasmlar sotuvchilari (bu buyumlar aslmi yoki
soxtami? Diler ularning haqiqiyligi haqida sizdan ko'ra ko'proq biladi); tom
yopishchilar, chilangarlar, elektrchilar (tom yopishchi o'z ishining sifatini
tekshirish uchun uni ta'mirlash yoki ta'mirlashda haqiqatan ham tomga
chiqasizmi?); restoranlar (oshpaz ishlatadigan mahsulotlarning yangiligini va
uning sog'liqni saqlash qonunlariga muvofiqligini tekshirish uchun oshxonaga
qanchalik tez-tez borasiz?). Bularning barchasida sotuvchi mahsulot sifati haqida
xaridorga qaraganda ko'proq narsani biladi. Sotuvchilar esa xaridorlarga sifatli
ma’lumot bera olmaguncha, sifatsiz tovar va xizmatlar yuqori sifatli tovar va
xizmatlarni siqib chiqaradi va bozor ishlamaydi. Shu sababli, ikkinchisining
sotuvchilari iste'molchilarni ularning sifati haqiqatan ham yuqori ekanligiga
ishontirishdan juda manfaatdor. Yuqoridagi misollarda bunga asosan obro' bilan
erishiladi. Siz ushbu maxsus do'konda xarid qilasiz, chunki u mijozlarga yaxshi
xizmat ko'rsatishi bilan mashhur; siz ushbu tom yopish ustasi va chilangarni
yollaysiz, chunki ular obro'ga ega yaxshi ishchilar; siz ushbu maxsus restoranga
borasiz, chunki u ishlatiladigan mahsulotlarning yangiligi bilan mashhur va siz
bilgan hech kim unga tashrif buyurganingizdan keyin qusmagan 3
.
Ba'zida tadbirkorlar o'z obro'sini saqlab qolishga qodir emaslar. Masalan,
avtomagistral yoki moteldagi mijozlarning aksariyati u erga faqat bir marta yoki
vaqti-vaqti bilan sayohat paytida borishadi. Xo'sh, qanday qilib "limon"
muammosi bo'lgan bu restoran va motellar bo'lishi mumkin? Yagona yo'l uning
3
https://uz.wikipedia.org/wiki/Shifrlash
21

yechimlari standartlashtirishdir. O'z shahringizda yashab, siz McDonald'sda
ovqatlanishni xohlamasligingiz mumkin. Biroq, magistral bo'ylab haydab,
nonushta qilishni xohlasangiz, siz McDonald'sni tanlaysiz. Gap shundaki,
McDonald's standartlashtirilgan mahsulotni taklif qiladi; bir xil ingredientlardan
foydalaniladi va mamlakat bo'ylab har bir McDonald'sda bir xil taom beriladi.
Balki Jo Dinner yaxshiroq narsani o'ylab topadi, lekin siz McDonald'sda nimani
sotib olishingizni aniq bilasiz. Ijtimoiy ahamiyatga ega bo'lgan ne'mat - bu
iste'moli jamoat manfaati (ijtimoiy xizmatlar) bo'lgan xususiy ne'matdir. Mezon: -
iste'molning birgalikdagi xususiyati; - istisno va pasayishning yuqori darajasi; -
kuchli ifodalangan ijobiy tashqi ta'sir; - davlat, jamoat va xususiy tuzilmalar
tomonidan imtiyozlar berish. Misollar: ta'lim, sog'liqni saqlash, madaniyat va
boshqalar. Axborot assimetriyasi axborot va psixologik ta'sir va axborot
qurollarining eng muhim xususiyatlaridan biridir. Axborot urushining asosiy
tamoyillaridan biri bo'lgan axborot assimetriyasi har qanday davlatning axborot
makonini shakllantirishga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Axborot-psixologik urushda
axborot assimetriyasi printsipidan foydalanish bugungi kunda dunyoning aksariyat
mamlakatlarida mavjud bo'lgan simmetrik himoya modeliga ta'sir qilishning
simmetrik va assimetrik variantlarini taqqoslash sifatida ifodalanishi mumkin (5 va
6-rasm). Asimmetrik axborot ta'siri (qurol) tajovuz qurboni uchun sezilmaydi va
unga simmetrik tartibni himoya qilish reaktsiyasi yo'q. Asimmetriya eng kuchli
raqibga jiddiy zarar etkazish imkonini beradi, chunki u har doim uning simmetrik
himoyasida zaif tomonlarni topadi.
Axborot assimetriyasi hodisani uning turli jihatlaridan kelib chiqib ajratib
ko'rsatish, yaratish imkoniyatiga asoslanadi. har xil turlari Yangiliklar. Axborot
assimetriyasi axborot makonining noaniqligiga asoslanadi. Uning biron bir
elementini blokirovka qilganda, har doim boshqasidan foydalanish imkoniyati
mavjud bepul joy. Bunday o'tishlarning cheksizligi sof jismoniy makonda mumkin
emas, lekin axborot makonida mumkin. Natijada, har qanday tashviqot harakati
axborot-psixologik makonda assimetriya hosil qiladi, diqqatni ma'lum bir nuqtai
nazardan makonning bir tomoniga qaratadi. Variant A: nosimmetrik ta'sir (qurol)
22

va nosimmetrik himoya Variant B: assimetrik ta'sir (qurol) va nosimmetrik himoya
Axborot assimetriyasini boshqarish mumkin - axborot urushi tushunchalari va
texnologiyalari axborot assimetriyasini boshqarish shakllaridir. Axborot quroli
axborot assimetriyasini yaratadi va undan foydalanadi. Axborot assimetriyasini
boshqarishga nisbatan axborot hujumi axborot assimetriyasini kuchaytirish, undan
himoyalanish esa axborot assimetriyasini kamaytirish vositasidir. Asimmetrik - bu
bashorat qilishdan qochish. Asimmetrik xabar har doim nosimmetrik, tizimli
xabarga qaraganda ko'proq e'tibor va ta'sirni o'ziga tortadi (kutilgan, bashorat
qilinadigan, simmetrik bo'lgan axborot xabarlari). Asimmetrik ta'sir simmetrik
himoyadan osongina o'tadi, chunki u faqat nosimmetrik ta'sirlarni o'z ichiga olishi
uchun mo'ljallangan. Atrof-muhitning xilma-xilligi zamonaviy jamiyat
assimetriyaning ma'lum zonalarini yaratadi. Bu axborot urushiga jiddiy ta'sir
ko'rsatadi. Asimmetriyalar har xil turdagi zaifliklarni yaratishi mumkin. Turli xil
tushunchalarga ega bo'lgan guruhlar yoki tashkilotlar milliy maqsadlarga
qaratilgan tahdid tahlilida oldindan aytib bo'lmaydigan shakllarda hujumlarni
amalga oshirishi mumkin.
23

2.2. Bozor signallari
To'liq bo'lmagan ma'lumotlar- bu keng qamrovli ma'lumotlarning
etishmasligi, ayniqsa bir tomonning harakatlarini boshqa tomonlar nazorat qila
olmaydigan hollarda. Axborotning to'liqsizligining turlaridan biri uning
assimetriyasidir. Axborot assimetriyasi- bu bitim taraflari o'rtasida mahsulot
haqidagi ma'lumotlarning notekis taqsimlanishi. Odatda sotuvchi mahsulot haqida
xaridorga qaraganda ko'proq biladi, garchi teskari vaziyat ham mumkin. Bizning
iqtisodiy hayot axborotning assimetrik taqsimlanishi sharoitida davom etadi. Bu
shuni anglatadiki, bitim ishtirokchilarining ba'zilari ko'proq ma'lumotga ega,
boshqalari esa kamroq. Ko'proq ma'lumotga ega bo'lganlar foyda olishga harakat
qilmoqdalar, ma'lumotlar ularga tranzaksiya jarayonida ustunlik beradi. Masalan,
sotuvchiga ma'lum bo'lgan, lekin xaridor taxmin qilmagan kamchiliklari (qisman
vayron bo'lgan poydevor, erto'la muntazam ravishda bahorda yoki kuchli yomg'ir
paytida suv ostida qoladigan) uyni xaridordan yashirgan holda sotish sotuvchiga
foyda olish imkonini beradi. xaridor uy va uning kamchiliklari haqida sotuvchi
bilan bir xil ma'lumotga ega bo'lganidan ko'ra, sotishdan tushgan katta miqdordagi
pul shakli. Asimmetrik ma'lumotlar jamiyatda ishlab chiqilgan ko'plab
institutsional qoidalarni tushuntiradi, masalan: yangi ishga qabul qilingan ishchilar
uchun o'rnatilgan firmalar sinov muddatlari shartnomalar imzolash; deraza va
eshiklarni o'rnatish kompaniyalari o'z ishlariga kafolat beradi. 2 Tovar sifatiga oid
ma'lumotlarning nomukammalligi: J. Akerlof modeli Asimmetrik ma'lumotlarning
ikki turi mavjud bo'lib, ularning har biri ma'lum bir iqtisodiy muammoni keltirib
chiqaradi. Ushbu turlardan biri sotuvchi tomonidan ham, xaridor tomonidan ham
yashirin xususiyatlarning mavjudligi bilan tavsiflanadi.
1970 yilda J. Akerlof hozirgi vaqtda "limon" bozori deb ataladigan mashhur
modelni taklif qildi. Ushbu model doirasida avtomobillar bilan ifodalanadigan
foydalanilgan avtomobillar bozori ko'rib chiqiladi yaxshi sifat, shuningdek,
"o'rtacha past" deb ta'riflanishi mumkin bo'lgan sifat. Yaxshi mashinalarni
sotuvchilar ularni ma'lum bir narxda sotishga tayyor, ammo bu narx yomon
24

mashinalar narxidan yuqori. Yomon mashina sotuvchilari o'z mashinalarini yaxshi
mashinalar uchun xohlaganidan pastroq narxda sotishni xohlashadi, lekin faqat ular
tovarlarning sifati haqida bilishadi va xaridorlar bilishmaydi - ma'lumotlarning
assimetriyasi aniq. Bozorda ba'zi o'rtacha narx belgilanadi, bu yaxshi mashina
egalariga mos kelmaydi va ular bozorni tark etadilar. Faqat "limonlar" (Amerika
jargoni) qoladi, ularning egalari uchun belgilangan narx kutilganidan oshadi. Va bu
mashinalar sotib olinadi, garchi ularning sifati hatto sotuvchilarning narxiga mos
kelmasa ham, ular bu haqda indamaydilar va xaridor yomon mashinani oshirilgan
narxda sotib oladi, chunki u haqida ma'lumot yo'q. sifat. Shu bilan birga, ma'lum
vaqtdan beri foydalanayotgan avtomobil egasi qanday mashina olganini yaxshiroq
tushunishga qodir, ya'ni. uning mashinasi "limon" ekanligiga yangi ehtimollik
tayinlaydi. Bu yangi taxmin asl nusxadan aniqroq. Shunday qilib, mavjud
ma'lumotlarda assimetriya mavjud, chunki sotuvchilar (ya'ni egalari) endi
xaridorlarga qaraganda avtomobillarning sifati haqida ko'proq bilishadi. Shu bilan
birga, yaxshi va yomon mashinalar baribir bir xil narxda sotiladi, chunki xaridor
yaxshi mashinani yomonidan ajrata olmaydi. 3 Tovarga nisbatan "salbiy tanlov" va
"ma'naviy xavf" muammolari, moliyaviy bozorlar va xizmatlar bozorlari Boshlash
uchun salbiy tanlov va axloqiy xavf kabi tushunchalarning mohiyatini tushunish
kerak. salbiy tanlov- bu bozorning ma'lumotga ega bo'lmagan tomoni bitim
tuzmoqchi bo'lgan mutlaqo boshqa odamlar bilan muomala qiladigan vaziyat
(ya'ni, u xabardor tomonlarni noqulay tanlashni amalga oshiradi). Bu hodisa -
ma'lumotga ega bo'lmagan tomon u bilan shug'ullanmoqchi bo'lgan hech kim bilan
muomala qilishni xohlamaydi - yashirin sifatlarga ega bo'lgan ko'plab bozorlarda
paydo bo'ladi. Salbiy tanlov muammosi insofsiz xatti-harakatlar xavfi bilan
chambarchas bog'liq. Tasavvur qiling-a, ishlab chiqaruvchi o'z mahsulotining
sifatini tanlay olmaydi - uning mahsuloti yuqori yoki past sifatli. Agar xaridor
yuqori sifatli mahsulotni past sifatli mahsulotdan ajrata olmasa, sotuvchi yuqori
sifatli mahsulotdir 4
.
4
https://uz.wikipedia.org/wiki/Shifrlash
25

Xabardor tomonning "noto'g'ri" harakatlar qilishi mumkinligidan kelib
chiqadigan yashirin harakat holatlarining yana bir xususiyati deyiladi. ma'naviy
xavf. Bozorning boshqa ishtirokchilari odamlarning tavakkalchilikka turlicha
munosabati bo'yicha daromad oladilar: firibgarlar - tavakkal ishtaha, sug'urtachilar
- tavakkalchilikdan qochish. Tovar, moliya va xizmatlar bozorlarida "salbiy
tanlov" va "ma'naviy xavf"ning eng keng tarqalgan muammolari: Xaridorlar sotib
olish vaqtida (va ba'zan keyinroq) o'zlari sotib olgan tovarlar yoki xizmatlar sifatini
baholay olmaydilar; - sug'urta kompaniyalari sug'urta qilish uchun ariza bergan
shaxs (yoki kompaniya) uchun sug'urta hodisasi yuzaga kelish ehtimolini baholay
olmaydi; Banklar qarz oluvchilar tomonidan kreditlarni qaytarmaslik ehtimolini
baholay olmaydilar; Uy egasi yollangan ishchilarning "sifatini" baholay olmaydi; -
regulyator tartibga solinadigan firmalarning xarajatlar darajasi to'g'risida etarli
ma'lumotga ega emas; Patent egasi patentning potentsial xaridorlarining undan
foydalanish foydasini to'liq baholay olmaydi 5
.
4 Narx ma'lumotlarining assimetriyasi. Turistlar uchun "tuzoq" Xaridorning
tovar narxlari to'g'risida to'liq ma'lumotga ega emasligi, shuningdek uning sifati
to'g'risida ma'lumotlarning etishmasligi bozorda sotuvchilarning past
konsentratsiyasi bo'lgan firmalarga tovarlarni olish imkonini beradi. iqtisodiy
foyda. Narx raqobati bozorda firmalar o'rtasida cheklangan bo'lsa, kuchliroq,
yomon xaridorlar turli sotuvchilardan o'rnini bosuvchi tovarlar narxlari darajasidan
xabardor. Har xil sotuvchilarning o'xshash tovarlari narxlari darajasi to'g'risida
xaridorlarning hech bo'lmaganda bir qismi ma'lumotlarning etishmasligi narxni
oshirishga imkon beradi. Keling, sotuvchiga xaridorlar qarshi bo'lgan taqdirda
bozor muvozanatining xususiyatlarini ko'rib chiqaylik, ulardan kamida ba'zilari
o'xshash tovarlarning nisbiy narxlarini bilmaydi. Keling, bunday bozorni sayyohlar
va mahalliy aholi tomonidan sotib olingan shaharda suvenirlar savdosi misolida
tahlil qilaylik. Aytaylik, sayyoh N shahriga juda ko'p vaqt keldi qisqa muddatga. U
yodgorlik sifatida esdalik sovg'alarini sotib olmoqchi. Sayyohning barcha esdalik
5
Cambell R.McConnel, Stanley L.Brue, Sean M.Flynn. Microeconomics: Principles, Problems and Policies. -19
tn ed. – New York. Tne McGraw-Hill Companies, Inc., 2015.P. 604.
26

sovg'alari do'konlarini aylanib chiqishga va narxlarni solishtirishga vaqti
bo'lmagani va u hali bu shaharga qaytishi dargumon bo'lgani uchun sayyoh
birinchi duch kelgan do'konga borib, esdalik sovg'asini sotib oladi. Agar shaharda
sayyohlar ko'p bo'lsa, esdalik sovg'asining narxi qancha bo'ladi? Biz shunday deb
taxmin qilamiz: Barcha firmalar bir xil tovarlarni sotadilar (mukammal
o'rinbosarlar); Sotuvchilar uchun birlik xarajatlari bir xil; Turistik kommunal
funktsiyalar bir xil; Yo'l-yo'riqnomalar turistlarga narxlarning taqsimlanishi
(shaharda qancha arzon va qimmat do'konlar bor) haqida ma'lumot beradi, lekin
har bir alohida do'kondagi narx darajasi haqida emas; Mahsulotni topish va sotib
olish bilan bog'liq xarajatlar (ikkalasi ham aniq - masalan, taksi narxi - va yashirin,
shu jumladan sarflangan vaqtning imkoniyat qiymati) har bir do'kon uchun C ga
teng. Keling, sotuvchilarning narx strategiyasini tahlil qilaylik qisqa muddatga.
Faraz qilaylik, bozordagi firmalar soni yetarlicha ko'p bo'lib, har bir sotuvchining
bozor ulushi ahamiyatsiz. Bu bozorda mukammal muvozanat mumkinmi?
raqobatbardosh bozor? Ha, mumkin. Ammo bu muvozanat bo'ladimi?
Sotuvchilardan birining foydani maksimal darajaga ko'tarish bahosi strategiyasini
ko'rib chiqaylik - biz uni A deb belgilaymiz.
Ko'rib chiqilayotgan A firmasidan tashqari barcha firmalar mahsulotga
marjinal xarajat Pc = MC ga teng narx belgilasin. Faraz qilaylik, A firmasi P A =
Pc + e narxini oladi, bu erda e kichik musbat qiymatdir. Turistik xaridorlar
tasodifiy ravishda turli sotuvchilarga tushib qolishadi va narxning ozgina oshishi
potentsial mijozlar sonini kamaytirmaydi. Turist boshqa do'konda tovarlarni
arzonroq narxda sotib olishi mumkinligini biladi, ammo bu qo'shimcha qidiruv
xarajatlari bilan bog'liq bo'ladi. Xaridorning tanlovi C ni topish xarajatlarining
nisbati va mahsulotni arzonroq narxda sotib olishdan potentsial daromadga bog'liq
bo'ladi. Agar e < С, покупатель предпочтет купить товар. Shuning uchun A
firmasi narxni e ga oshirishi mumkin < С и получить ненулевую экономическую
прибыль в результате превышения цены над предельными и средними
издержками. Но точно так же могут поступить и остальные продавцы. Ни у
одной фирмы нет стимула придерживаться цены, равной предельным
27

издержкам. Следовательно, несмотря на большое число продавцов на рынке,
параметры рыночного равновесия будут отличаться от равновесия
конкурентного рынка. Agar barcha sotuvchilar narxlarni yuqoriroq belgilasa
marjinal xarajat , firma A yana Pc + 2 e narxini oshirishi mumkin . Shu bilan birga ,
A firma mahsulotiga qoldiq talab kamaymaydi . Ammo boshqa firmalar o ' z
siyosatlarida aynan bir xil fikrlarga asoslanadi . Binobarin , bozor narxi yanada
yuqori bo ' ladi . Narxlarni oshirish chegarasi monopol narx Pm bo ' ladi , bunda
sotuvchining marjinal daromadi uning marjinal narxiga teng bo ' ladi . Shunday qilib ,
bozorda " turistlar uchun tuzoq " yaratiladi , ular ma ' lumot etishmasligi tufayli narx
va marjinal xarajatlar o ' rtasidagi farqni to ' lashga majbur bo ' ladi . Firmalarning
opportunistik xatti - harakati - monopol narxga nisbatan narxni pasaytirish - narxni
pasaytiruvchi firmalarning mahsulotiga qoldiq talabni kengaytirish uchun qidiruv
xarajatlari bilan solishtirganda narx farqi etarlicha katta bo ' lgan taqdirdagina
yuzaga keladi . Bozorda sotuvchilar qancha ko ' p bo ' lsa , boshqa narsalar teng
bo ' lganda , xaridor pastroq narxlarni belgilaydigan firmani topishi ehtimoli
shunchalik kam bo ' ladi . Narxlarning marjinal qiymatdan oshib ketishi hisobiga
sotuvchilarning iqtisodiy foydasi bozorga yangi firmalarning kirib kelishiga sabab
bo ' ladi . Har bir firmaning qoldiq talabi o ' rtacha xarajat narx darajasiga yetguncha
va iqtisodiy foyda nolga yetguncha pasayadi . Bozorda muvozanat bo ' ladi
monopolistik raqobat , lekin monopolistik raqobatdan farqli o ' laroq , ortiqcha sig ' im
tovarlarning xilma - xilligi uchun emas , balki xaridorlarning ma ' lumotlarining
etishmasligi uchun narx bo ' lib xizmat qiladi 6
.
Hozirgacha biz xaridorlarning hech biri aniq sotuvchilarning narxlarini
bilmaydi deb taxmin qildik. Ammo bozorlar mavjud bo'lganda ancha xarakterlidir
turli guruhlar xaridorlar turli darajadagi tovarlarning narxlari to'g'risida turli xil
ma'lumotlarga ega savdo nuqtalari. turli daraja xabardorlik imtiyozlardagi farqlar,
vaqtning muqobil qiymatidagi farqlar, xaridlar chastotasidagi farqlar va boshqa
ko'plab sabablar bilan izohlanishi mumkin. Faraz qilaylik, xaridorlar ikki guruhga
bo'lingan: bexabar va turli sotuvchilarning narxlari haqida ma'lumotga ega
6
https://uz.wikipedia.org/wiki/Shifrlash
28

("turistlar" dan farqli ravishda "mahalliy mahalliy aholi"). Bozorda L
iste'molchilar, 1-turdagi aL iste'molchilar va (1 - a) 2-turdagi L iste'molchilar
bo'lsin. Har bir iste'molchi tovarning aniq bir birligini sotib oladi. Har bir firma
mahsulotiga qoldiq talab nafaqat sotuvchilar soniga, balki bozordagi xabardor
xaridorlarning ulushiga ham bog'liq (5.2-rasm). q dan yuqori narxlarda qoldiq talab
hajmi nol. q ga teng narxda talab hajmi narx haqida ma'lumotga ega bo'lmagan
xaridorlar sonining bozordagi firmalar soniga nisbatiga teng bo'ladi: Qd(P = th) =
(1 - a) q. /n, bu erda q - xaridorlarning umumiy soni; n - bozordagi firmalar soni.
Marjinal xarajatlarga teng narxda (bozor narxi mukammal raqobat), talab hajmi
firmaga to'g'ri keladigan ma'lumotli xaridorlar soniga teng: Qd(P = MC) = a q/n.
Mukammal raqobat bozori narxidan e miqdoriga past narxda qoldiq talab hajmi
narxdan xabardor bo'lgan xaridorlar soniga va sotuvchiga to'g'ri keladigan narxdan
xabardor bo'lmagan xaridorlarning ulushiga teng bo'ladi. Agar har bir firmaning
narxidan xabardor bo'lgan xaridorlar soni etarlicha ko'p bo'lsa, firma marjinal
xarajatlarga teng narxni afzal ko'radi: u hech bo'lmaganda normal foyda olishga
imkon beradi. Xabardor xaridorlar soni sotuvchi uchun qoldiq talabning narx
egiluvchanligi roliga o'xshash rol o'ynaydi: bozorda ma'lumotli iste'molchilar
qanchalik ko'p bo'lsa, marjinal xarajatlardan oshib ketadigan narxni belgilash va
iqtisodiy foyda olish imkoniyati shunchalik kam bo'ladi. . Agar firmada nisbatan
kam ma'lumotga ega bo'lgan xaridorlar bo'lsa, sotuvchi ma'lumotga ega bo'lmagan
mijozlarning mahsuloti uchun to'lashga maksimal tayyorlik darajasiga teng narx
qo'yish orqali iqtisodiy foyda olishi mumkin (5.3-rasm). Axborotli
iste'molchilarning kam sonli bo'lsa, bozorda muvozanat ikki narx bilan yuzaga
keladi: ba'zi do'konlar tovarlarni th narxda sotadi, ba'zilari esa mahsulotni minimal
o'rtacha xarajatga teng narxda sotadi. Demak, firma yuqori (th ga teng) yoki past
(marjinal xarajatga teng) narxni tanlaydimi, har bir firma uchun narxdan xabardor
bo'lgan xaridorlar soniga bog'liq. Ammo bu raqam, o'z navbatida, ushbu bozordagi
qolgan firmalar tomonidan olib boriladigan narx siyosatiga bog'liq. Faraz qilaylik,
A firmasidan tashqari barcha firmalar th ga teng narx oldilar. Bunda narxni
pasaytirish qoldiq talabning sezilarli darajada kengayishiga olib keladi, chunki
29

barcha xabardor xaridorlar A firmasidan tovar sotib oladilar.Shuning uchun
raqobatchining narxiga nisbatan narxni pasaytirish, lekin uning minimal
darajasidan past bo'lmasligi kerak. o'rtacha xarajat, A firmasi uchun foydani
ko'paytirish strategiyasi bo'ladi. Aksincha, agar A firmasidan tashqari barcha
firmalar minimal o'rtacha xarajatga teng narx qo'ysa, A firma narxni th ga ko'tarib,
sotish hajmini kamaytirish orqali iqtisodiy foyda olishi mumkin bo'ladi. Shunday
qilib, A firmasi uchun foydani ko'paytirish narx strategiyasi quyidagilarga bog'liq:
Xabardor va ma'lumotsiz xaridorlar sonining nisbatidan; Boshqa firmalar tanlagan
siyosatlardan. An'anaviy mikroiqtisodiy tahlilning asosiy shartlaridan biri bozor
operatsiyalarining barcha ishtirokchilari bozorlarda muomalada bo'lgan barcha
tovarlar, xizmatlar va resurslar to'g'risida to'liq ma'lumotga ega bo'lishlarini taxmin
qilishdir. Aslida, ma'lumotlar o'rtasida notekis taqsimlanadi bozor ishtirokchilari.
Qoida tariqasida, sotuvchilar xaridorlarga qaraganda tovarlarning xususiyatlari
haqida ko'proq bilishadi 7
.
Asimmetrik ma'lumotlar - shartnomalar, bitimlar tuzish jarayonida yuzaga
keladigan vaziyat bo'lib, unda alohida ishtirokchilar shartnoma predmeti, bitim
bilan bevosita bog'liq bo'lgan muhim ma'lumotlarga ega bo'lib, boshqa
ishtirokchilarga ega bo'lmaydilar. Asimmetrik bozor ma'lumotlarining holatlari
real hayotda hamma joyda mavjud. Aytaylik, ma'lum bir mahsulot bor. dan
xaridorlar shaxsiy tajriba ma'lum bir mahsulot yaxshi yoki yomon bo'lishi
mumkinligini biling. Biroq, tovarlarning sifatini faqat tashqi ko'rinishi bilan
aniqlash mumkin emas. Xaridorlar yaxshi mahsulot uchun 30 VB, yomon
mahsulot uchun 15 VB to'lashga rozi bo'lishadi. O'z navbatida, sotuvchilar yaxshi
mahsulotni 24 so'mga, yomonni esa 12 so'mga sotishga tayyor. Agar tovar sifatini
aniqlash mumkin bo'lsa, unda ikkita bozor paydo bo'lar edi: birinchisi yaxshi
mahsulot 24 dan 30 MU gacha bo'lgan narxda sotiladi, ikkinchisi yomon mahsulot
12 dan 15 MU gacha bo'lgan narxda sotiladi. Ammo tovarlar tashqi ko'rinishda
farqlanmaydi. Shuning uchun, bunday vaziyatda talab narxi 15 dan 30 CU
7
Cambell R.McConnel, Stanley L.Brue, Sean M.Flynn. Microeconomics: Principles, Problems and Policies. -19
tn ed. – New York. Tne McGraw-Hill Companies, Inc., 2015.P. 604.
30

oralig'ida o'rnatiladi. Bundan tashqari, agar narx 24 CU dan pastga tushsa, yaxshi
mahsulot bozordan shunchaki yo'qoladi. Axborotning assimetrik taqsimlanishi
bozordan "yaxshi" tovarlarning to'liq yoki qisman "yomon" tovarlar bilan
almashtirilishiga olib keladi. Bu hodisa salbiy tanlov yoki salbiy tanlov deb ataladi.
Noqulay tanlov ichki xususiyatlarni o'z ichiga oladi, buning natijasida xaridor
uchun tovarning chegaraviy foydasi kamayadi. Ichki - bitim ishtirokchilari
tomonidan olingan, uni tuzishda ko'rsatilmagan xarajatlar yoki foyda; etarli
bo'lmagan (assimetrik) ma'lumotlar, tomonlardan biri uchun ma'lumotlarning
mavjud emasligi sharoitida bitim tuzish natijasida yuzaga keladi. Axborot
assimetriyasi butun bozor samaradorligini pasaytiradi. Lekin, eng avvalo, bu
sotuvchilar uchun foydali emas. yaxshi tovarlar. Ular xaridor o'z mahsulotini
tovarlarning umumiy massasidan ajrata olishiga qiziqishadi. Asimmetriklikni
engish uchun Ma'lumot uchun, yaxshi mahsulot sotuvchilari yuqori narxni talab
qilish orqali kafolatlar taklif qilishadi. Kompaniyaning obro'si ham muhim omil
hisoblanadi. Davlat bozor ma’lumotlarini to‘plash va taqdim etish, masalan,
axborot markazlarini tashkil etish, shuningdek, qonunchilik orqali mahsulot
to‘g‘risida to‘liq va haqqoniy ma’lumot olish huquqini yaratish va himoya qilish
orqali ushbu muammoni hal qilishga hissa qo‘shishi mumkin. Asimmetrik axborot
tushunchasi. Axborot assimetriyasi - bozor bitimi ishtirokchilarining bir qismi
muhim ma'lumotlarga ega bo'lgan, ikkinchi qismida esa yo'q bo'lgan vaziyat. Bu
sodir bo'ladi, chunki: Ma'lumot ishonchli bo'lmasligi mumkin va tekshirish
qo'shimcha mablag'larni talab qiladi. Shuning uchun har qanday shaxs
ma'lumotlarning ishonchliligiga intilishi shart emas. Ma'lumotlar juda ko'p va
uning hammasini to'plash va to'plash uchun pul etarli bo'lmasligi mumkin, bundan
tashqari, odam noto'g'ri qaror qabul qilishi mumkin, u kerakli narsalarni
to'plamasligi mumkin. Bozor munosabatlarining barcha ob'ektlari o'zlari duch
keladigan hamma narsa haqida ma'lumotni tanlash, tahlil qilish va to'plash
qobiliyatiga ega emas. Axborot nosimmetrikligi sifat va narx bilan bog'liq bo'lishi
mumkin. Sifat nuqtai nazaridan, axborot assimetriyasi bo'yicha 3 guruh ajratiladi:
Har kim sotib olishdan oldin sifatini aniqlashi mumkin bo'lgan tovarlar, ya'ni sotib
31

olishdan oldin ham sizga kerak bo'lgan mahsulotni farqlash uchun maxsus ta'lim
yoki maxsus ta'm kerak emas. Bu erda sifatdagi assimetriya mumkin emas. Sifati
faqat sotib olingandan keyin aniqlanishi mumkin bo'lgan mahsulotlar. Axborot
assimetriyasi mumkin. Uzoq vaqt davomida sotib olingandan keyin ham sifatini
aniqlash qiyin bo'lgan tovarlar (uy). Bunday holatlar mumkin: kredit bozori va
sug'urta bozorida ma'lumotlarning assimetriyasi xizmat ko'rsatish sifati bilan emas,
balki mijozning keyingi nazoratsiz harakatlari bilan bog'liq. Agar tovar bozorlarida
ko'pincha sotuvchi to'liq ma'lumotga ega bo'lsa, lekin mijoz yo'q bo'lsa, bu erda,
aksincha, sotuvchi o'z mijozi haqida to'liq ma'lumotga ega bo'lmasa, mijoz, qoida
tariqasida, o'zini qanday tutishini biladi va sotuvchi. mijozning kelajakdagi xatti-
harakatlari haqida bilmaydi. Narx ma'lumotlarining assimetriyasi ikkita asosiy
omil bilan bog'liq: Ushbu ma'lumotni olish uchun qo'shimcha xarajatlar (bir guruh
eski odamlar va tashrif buyuruvchilar guruhi mavjud). Qadimgi odamlar o'z
hududidagi narxlar haqida hamma narsani bilishadi. Turistning biror narsani tezda
o'rganish imkoniyati yo'q. Eng muvaffaqiyatli variantni topish uchun qo'shimcha
xarajatlar.
Limon bozori. Birinchi marta ishlatilgan avtomobillar bozorida sifat
noaniqligi muammosi 1970 yilda Jorj A. Akerlof tomonidan ko'tarilgan. Aytaylik,
ishlatilgan avtomobillar bozorida ikkita sifat toifasidagi avtomobillar sotiladi:
o'rtachadan yuqori - yaxshi va o'rtachadan past - yomon ("limon"). Birinchi
toifadagi sotuvchilar uchun 3000 dollar, xaridorlar uchun esa 3600 dollar, ikkinchi
toifadagi narxlar mos ravishda 1000 va 1200 dollarni tashkil etadi..Xaridorlar
uchun. Bu holda yaxshi mashina sotib olish ehtimoli 50% ni tashkil qiladi. Biroq,
sotuvchilar o'z mashinalarining sifatini bilishadi, ammo xaridorlar bilishmaydi.
Yaxshi mashinalar egalari uchun 2000 dollarlik narx, shubhasiz, foydasiz va
shuning uchun qabul qilinishi mumkin emas. Aksincha, "limon" egalari uchun
2000 dollarlik narx ularning optimistik umidlaridan oshib ketadi. Asimmetrik
ma'lumotlar sharoitida (sotuvchilar xaridorlarga qaraganda avtomobillarning sifati
haqida ko'proq bilishadi), ishlatilgan avtomobillar bozori sezilarli darajada
buzilishlarga uchraydi. Yaxshi mashinalarning oqilona sotuvchilari avtomobillarni
32

zarar bilan sotishdan bosh tortadilar. Ularning taklifi kamaytirilishi kerak. Yomon
avtomobillar yetkazib berish ko'payadi. Bu holda yaxshi mashina sotib olish
ehtimoli 50% dan 0 gacha kamayadi. Oxir-oqibat, avtomobil bozorida faqat
"limonlar" qoladi. Yomon tanlov. Sug'urta bozori o'zining barcha xususiyatlari
bilan foydalanilgan avtomobil bozoriga o'xshaydi. Uning asosiy farqi shundaki, bu
erda sifatli ma'lumotlar sug'urta polislarini xaridorlarning qo'lida bo'ladi.
Darhaqiqat, kim hayot sug'urtasiga ko'proq qiziqadi: sog'lommi yoki kasalmi?
Shubhasiz, katta yo'qotish xavfi deyarli sog'lig'i yomon odamlarni sug'urta
kompaniyalari xizmatlariga murojaat qilishga majbur qiladi. Bu yuqori darajadagi
xavfning sug'urta bozoridan past darajadagi xavfni siqib chiqarishiga olib keladi.
Bu sug'urta kompaniyalarini sug'urta narxini oshirishga majbur qiladi, bu esa
sog'lom odamlarni sug'urtadan qaytaradi. Shunday qilib, yuqori narx-xavfli
mijozlar spirali salbiy tanlovni kuchaytiradi va sug'urta faqat maksimal xavf
narxlarida mavjud bo'lishi bilan yakunlanadi. Biroq, sug'urta boshqa turdagi
xavflar bilan to'la. ma'naviy xavf. Ma'naviy xavf - bu yo'qotishlar sug'urta
kompaniyasi tomonidan to'liq qoplanishiga umid qilib, mumkin bo'lgan zarar
ehtimolini ataylab oshiradigan shaxsning xatti-harakati. Hayoti va mol-mulkini
sug‘urta qilgan odam o‘zini yanada ishonchli his qiladi. Biroq, bu ishonch
ba'zilarga taskin beruvchi ta'sir ko'rsatadi: ular sug'urta qilishdan oldin ular uchun
majburiy bo'lgan ehtiyot choralariga rioya qilishni to'xtatadilar. Bu xavfni oshiradi
va shaxs sug'urtalangan voqea ehtimolini oshiradi. Agar o'g'irlikdan sug'urtalangan
shaxs odatdagi ehtiyot choralarini e'tiborsiz qoldira boshlasa, tabiiyki, o'g'irlik
ehtimoli sezilarli darajada oshadi. Bunday beparvolik odobli va halol odamlar
hisobiga vijdonsiz odamlarga foyda keltiradi. Bu katta sug'urta polisiga tayanib,
ongli ravishda jinoyat sodir etadigan bunday odamlarga ko'proq taalluqlidir.
Ma'naviy xavf-xatarga qarshi qanday choralar ko'riladi? Sug'urta kompaniyalari
ma'naviy xavfni minimallashtirishga harakat qiladilar.
33

XULOSA
Shunday qilib, mikroiqtisodiyot kursini o'rganishni yakunlab, biz tashqi
ta'sirlar muammosi, jamoat tovarlarini ishlab chiqarish zarurati va axborotning
assimetrik taqsimlanishi tufayli bozorda yuzaga kelishi mumkin bo'lgan
qiyinchiliklarni tahlil qildik. Shu munosabat bilan biz ushbu ma’ruzada bozor
tashqi ta’siri tushunchasiga e’tibor qaratdik, ularning yuzaga kelishini tushuntirdik,
atrof-muhitning ifloslanishi misolida ushbu muammoni hal qilish yo‘llarini
aniqladik. Shuningdek, biz jamoat tovarlariga xos xususiyatlarni ko'rib chiqdik,
ularni ishlab chiqarishga bo'lgan ehtiyoj bilan bog'liq holda bozorda qanday
qiyinchiliklar paydo bo'lishini va jamiyatda jamoat tovarlarini ishlab chiqarish
turlari va hajmi qanday belgilanishini aniqladik, ya'ni jamoatchilik nazariyasini
ko'rib chiqdik. tanlash. Ushbu ma'ruzada biz assimetrik axborot tushunchasi va shu
munosabat bilan bozorda yuzaga kelishi mumkin bo'lgan muammolar haqida ham
to'xtalib o'tdik. Shu bilan birga, tovarlar sifatining noaniqligiga alohida e'tibor
qaratildi 8
.
8
Gal’perin V.M., Ignat’ev S.M., Morgunov V.I. Microeconomika. Uchebnik, tom 1,2. – S. Pb.:
Economicheskaya shkola, 2010. – s. 350.
34

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Mirziyoev Sh.M. 2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasini
“Xalq bilan muloqot va inson manfaatlari yili”da amalga oshirishga oid Davlat
dasturini o‘rganish bo‘yicha ilmiy uslubiy risola – T.: Ma’naviyat, 2017.
2. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta`minlash –
yurt taraqqiyoti va xalq faravonligining garovi. – Toshkent:O`zbekiston,2017.
3. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajakimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
birga quramiz. – Toshkent:O`zbekiston, 2017.
4. Cambell R.McConnel, Stanley L.Brue, Sean M.Flynn. Microeconomics:
Principles, Problems and Policies. -19 tn ed. – New York. Tne McGraw-Hill
Companies, Inc., 2015.P. 604.
5. Pindayk R., Rubinfil’d D. Microeconomika. / Per. s angl.- SPb.: Piter, 2011.
– s. 608.
6. Nuriev R.M. Kurs microeconomiki : uchebnik/ 2-e izd. – M.: Norma, 2012.
– s. 576.
7. Gal’perin V.M., Ignat’ev S.M., Morgunov V.I. Microeconomika. Uchebnik,
tom 1,2. – S. Pb.: Economicheskaya shkola, 2010. – s. 350.
8. Grebennikov P.I. I dr. Microeconomika. Uchebnik. – SPb.: Izd-vo SPb UEF,
1996. – s. 352.
9. Salimov B.T., Muxitdinova U.S., Mustafakulov Sh.I., Salimov B.B.
Mikroiqtisodiyot. Darslik. – T.: TDIU, 2005. – 230 b.
INTERNET SAYTLARI:
1. www.google.com
2. www.ziyonet.uz
3. www.ecocomics.ru
4. www.stat.uz
5. https://uz.wikipedia.org/wiki/Shifrlash
35

АSIMMETRIK AXBOROT.

Купить