Asosiy makroiqtisodiy modellarning qiyosiy tahlili 2 - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	85.8KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	19 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Shoxa

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Asosiy makroiqtisodiy modellarning qiyosiy tahlili 2

Sotib olish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM , FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
KURS ISHI
Mavzu: “Asosiy makroiqtisodiy modellarning qiyosiy tahlili”
Bajardi ;
Ilmiy rahbar:
Komissiya a’zolari: ____________________________
____________________________
____________________________
Toshkent – 20 __
1

MUNDARIJA
Kirish………………………………………………………
I BOB Asosiy makroiqtisodiy modellarning qiyosiy tahlili
1.1 Asosiy makroiqtisodiy modellarning mazmuni va
mohiyati…………………………………………………………………….
1.2Tovarlar miqdori va pul
massasi………………………………………………………………….
II BOB Makroiqtisodiy modellarning O’zbekiston miqyosidagi
o’rni ................
2. 1Makroiqtisodiy modellar tushunchasi va
ko’rinishlari…………………………………………………………………………
2.2 O’zbekistonda makroiqtisodiy modellarni qo’llash bilan bog’liq
muammolar va ularni hal etish
yo’llari ……………………………………………………………………………
Xulosa…………………………………………………………………………..
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati………………………………………….
2

Kirish
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi Bozor iqtisodiyoti , ayniqsa vaqtinchalik
yuzaga keladigan moliyaviy-iqtisodiy inqiroz sharoitida iqtisodiy jarayonlarni
tahlil qilish , bashoratlash va boshqarish bo’yicha qarorlar qabul qilishda hamda
ularni amaliyotga joriy etishda makroiqtisodiy modellardan foydalanish muhim
o’rin tutadi. Jumladan , ko’p tarmoqli ishlab chiqarish jarayonlarida tarmoqlararo
munosabatlarni modellarini qo’llash, tarmoqlar orasidagi iqtisodiy aloqalarni
samaradorligini aniqlash imkonini beradi.
Raqobarbardosh bozor sharoitida iste’molchilarning o’z daromad va
jamg’armalariga qarab iste’mol uchun tayyor maxsulot yoki ishlab chiqarish uchun
xomashyo maxsulotlarini tanlash holati yuzaga keladi.
anish tanlovni samarali o’tkazish masalalarini yechishda yordam bersa , iqtisodiy
ko’rsatkichlarga ta’sir etuvchi omillardan birining o’zgarishi natijasida uning
o’zgarish darajasini aniqlashda elastik nazariyani qo’llash yordamida
moddiy ishlab chiqarish qonuniyatlari , taqsimoti va iste’molni o’rganish hamda
iqtisodiyotda optimallashtirish masalalari yechiladi.
Barcha iqtisodiy tadqiqotlar iqtisodiy o’zgaruvchilar orasidagi o’zaro
bog’lanishlarni o’rganish natijasida amalga oshiriladi. O’zaro bog’lanishlarni
tasavvur va tahlil qilish asosini esa iqtisodiy – statistik usullar va ekonometrik
modellar tashkil etadi. Bunday makroiqtisodiy muvozanatlik
modelllaridan inflyatsiyani jilovlashda , muomaladagi pul miqdorini muvozanatda
saqlab turishda va eng muhimi iqtisodiy o’sishni jadallashtirishda keng
foydalaniladi va bunday makroiqtisodiy muvozanatlik modellari bu jarayonlarni
amalga oshirishda “yo’l xaritasi” sifatida namoyon bo’ladi.
Makroiqtisodiyot atamasi kundalik foydalanishga nisbatan yaqindagina kiritilgan
bo‘lsada makroiqtisodiy tahlil elimentlari iqtisodiyot fani bilan deyarli bir gap
paydo bo‘ldi
3

Kurs ishining maqsadi va vazifalari Bugungi kunda har bir kunimiz
mamlakatimiz iqtisodining rivojlanishida muhim omil bo‘luvchi yangiliklarga boy
bo‘lmoqda, jumladan, jahon bank-moliya tizimining jadal sur’atlarda rivojlanib
borishi natijasida iqtisodiyotning muhim tarmog‘idan biri hisoblangan bank
sohasida ham yangi zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT)
dan foydalanishga yanada ko‘proq ehtiyoj sezilmoqda.Darhaqiqat, tijorat banklari
tomonidan axborot texnologiyalarini qo‘llagan holda ko‘rsatilayotgan barcha
xizmatlarning tezkorligi, sifati va shaffofligi bugungi kun talabidir. Endilikda
an’anaviy bank xizmatlari o‘rnini to‘la egallayotgan zamonaviy masofaviy bank
xizmatlarining turli ko‘rinishlari aynan shu tezlik, sifat va ishonchni
ta’minlayotgani hech kimga sir emas. Zamonaviy bank xizmatlari mijozlarga
yanada kengroq qulaylik yaratgan holda ularning imkoniyatlari oshirilishiga
xizmat qiladi.
Davlatimiz birinchi rahbari Islom Karimov Mamlakatimizni 2015-yilda ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2016-yilga mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning
eng muhim yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan
majlisidagi ma’ruzada ta’kidlaganlaridek, — «Bugungi sharoitda, internet va
elektronika davrida iqtisodiyot tarmoqlarida zamonaviy axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini keng joriy etish, «Elektron hukumat» tizimi faoliyatini yanada
rivojlantirish ustuvor ahamiyatga egadir. Jahon tajribasi shundan dalolat beradiki,
ayni paytda global iqtisodiyotda kompyuter va telekommuni-
katsiya texnologiyalari, dasturiy ta’minot mahsulotlarini ishlab chiqarish va ular
asosida keng turdagi interfaol xizmatlar ko‘rsatishni o‘z ichiga olgan axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari sohasining roli va ahamiyati tobora ortib
bormoqda». O‘zbekiston bank tizimida izchil va aniq maqsadli islohotlar olib
borilmoqda, chora-tadbirlar, bank-moliya xizmatlarini ko‘rsatish sifatini tubdan
yaxshilashga doir bir qator qarorlar qabul qilindi.
Kurs ishining tuzilish tartibi : kirish II bob har bir bob uchun 2tadan reja, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
4

I BOB Asosiy makroiqtisodiy modellarning qiyosiy tahlili
1.1Asosiy makroiqtisodiy modellarning mazmuni va mohiyati
Makroiqtisodiy model - iqtisodiymatematik modellarning uzviy qismi,
butun iqtisodiyotni va uning eng muhim tarmoqlari, sektorlari, sohalari
rivojlanishini matematik shaklda aks ettiruvchi iqtisodiymatematik model.
Makroiqtisodiy model iqtisodiyotni yagona tizim sifatida ifodalab, uning
umumlashtirilgan moddiy va moliyaviy ko rsatkichlari: yalpi ichki mahsulot,ʻ
iste mol, investitsiya, bandlik, foiz stavkalari, pul miqdori va boshqalarning o zaro
ʼ ʻ
bog liqligini ko rsatadi. Makroiqtisodiy modelni tuzishning asosiy maqsadi
ʻ ʻ
makroiqtisodiy bog lanishlardan iborat turli hodisalarni soddalashtirilgan shaklda
ʻ
ifodalash orqali uning yechimini topishdir. Makroiqtisodiy model tuzish jarayonida
o rganilayotgan hodisanyng muhim omillari aniqlanib, yechilishi kutilayotgan
ʻ
muammo uchun muhim bo lmagan jihatlar tushirib qoldiriladi. Makroiqtisodiy
ʻ
model tuzish quyidagi bosqichlarni o z ichiga oladi: a) tadqiqotning predmeti va
ʻ
maqsadi soddalashtirilgan holda belgilanadi; b) kuzatilayotgan makroiqtisodiy
tizimning maqsadga muvofiq tarkibiy va funksional unsurlari ajratib olinib,
5

ularning eng muhim sifat tavsiflari aniqlanadi; v) Makroiqtisodiy model
unsurlarining o zaro bog lanishi, ketma-ketligi belgilanadi va uning matematikʻ ʻ
modeli keltiriladi; g) matematik modelda hisobkitoblar amalga oshiriladi va
olingan natija tahlil qilinadi. Makroiqtisodiy model nazariy tadqiqot sifatida sinov
va asoslashni talab etadi. Jamlangan statistik ma lumotlarni Makroiqtisodiy
ʼ
modelga tushirish ehtimoldagi makroiktisodiy oqibatlarga oldindan baho berish
im-konini beradi. Tarmoklararo balans, davlat daromadlari va harajatlari balansi,
to lov balanslarini hisoblash Makroiqtisodiy modelga misol bo la oladi.
ʻ ʻ Model
i qtisodiy ko’rsatkichlar o’rtasidagi asosiy bog’liqliklarni soddalashtirilgan nazariy
asoslanishi hisoblanadi Ekzogen o’zgaruvchilar - bu tashqaridan kiritiladigan
o’zgaruvchilar. Endogen o’zgaruvchilar – bu ushbu model bilan tushuntiriladigan
o’zgaruvchilar. Model ekzogen o’zgaruvchilardan birining o’zgarishi endogen
o’zgaruvchilarga qanday ta’sir etishini ko’rsatadi.
Har qanday model (nazariya, tenglama , grafik) real borliqning sodda va abstrakt
ko‘rinishi hisoblanadi, chunki tadqiqot o‘tkazishda barcha elementlarni bir
vaqtning o‘zida barchasini hisobga olish mushkul masala hisoblanadi. Shuning
uchun har qanday makroiqtisodiy modelni absolyut deb hisoblash mumkin emas.
Bunday makroiqtisodiy modellar barcha mamlakatlar uchun bir vaqtning o‘zida bir
xil to‘g‘ri javob berish imkonini bermaydi. Ammo bunday «umumiylashtirilgan»
modellar orqali bandlik, ishlab chiqarish , inflatsiya, investitsiya, iste’mol, foiz
stavkasi , valuta kursi kabi ichki (endogen) iqtisodiy ko‘rsatkichlarni
boshqarishning kompeks muqobil usullari aniqlanadi.
Doiraviy oqimlar (aylanishlar)modeli.
Bozor tizimida noyob ne’matlar muammosi quyidagi ikkita tamoyillar asosida
y echiladi:
M odeldan foydalanishning afzalligi shundan iboratki, u muammoning
ikkinchi darajali tomonlarini e’tiborga olmaydi. Modelda ikki turdagi
o’zgaruvchilar ishlatiladi: ekzogen va endogen. Ekzogen o’zgaruvchilar tashqi
o’zgaruvchilar bo’lib, ular oldindan beriladi va modelga kiritiladi. Endogen
6

o’zgaruvchilar model ichida , hisob-kitoblar asosida shakllanadi. Tovarlar
1
aylanmasida iqtisodiyot ikki sektorga bo’linadi: uy xo’jaliklari va firmalar. Uy
xo’jaliklari o’z resurslarini (ishchi kuchi, kapital va erni) firmalarga sotib daromad
oladilar va bu daromadlarini firmalardan tovarlar va xizmatlar olishga ishlatadilar.
Firmalar o’zlarining tovar va xizmatlarini sotib undan tushgan daromadni uy
xo’jaliklaridan resurslarni sotib olishga ishlatadilar.
B unday sharoitda is’te’mol tanlovi modellaridan foydalanish tanlovni
samarali o’tkazish masalalarini yechishda yordam bersa, iqtisodiy ko’rsatkichlarga
ta’sir etuvchi omillardan birining o’zgarishi natijasida uning o’zgarish darajasini
aniqlashda elastik nazariyani qo’llash yordamida moddiy ishlab chiqarish
qonuniyatlari , taqsimoti va iste’molni o’rganish hamda iqtisodiyotda
optimallashtirish masalalari yechiladi.
Barcha iqtisodiy tadqiqotlar iqtisodiy o’zgaruvchilar orasidagi o’zaro
bog’lanishlarni o’rganish natijasida amalga oshiriladi. O’zaro bog’lanishlarni
tasavvur va tahlil qilish asosini esa iqtisodiy – statistik usullar va ekonometrik
modellar tashkil etadi. Bunday makroiqtisodiy muvozanatlik modelllaridan
inflyatsiyani jilovlashda, muomaladagi pul miqdorini muvozanatda saqlab turishda
va eng muhimi iqtisodiy o’sishni jadallashtirishda keng foydalaniladi va bunday
makroiqtisodiy muvozanatlik modellari bu jarayonlarni amalga oshirishda “yo’l
xaritasi” sifatida namoyon bo’ladi.
Makroiqtisodiyot atamasi kundalik foydalanishga nisbatan yaqindagina kiritilgan
bo‘lsada makroiqtisodiy tahlil elimentlari iqtisodiyot fani bilan deyarli bir gap
paydo bo‘ldi.
Mamlakat iqtisodiyoti rivojlanishini yaxlit bir jarayon sifatida tadqiq qilish, unga
turli elimentlarining o‘zaro bog‘liqligi va o‘zaro ta’siri xos bo‘lgan tizim sifatida
1
10Xashimov A.A., Madjidov Sh.A., Muminova N.M. Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish. Darslik.
- T.: Sharq matbaa nashriyot uyi, 2014.-208 b.
11.Шевчук Д.А. Организация и финансирование инвестиций. -Ростов на Дону.: Феникс, 2006.-272 с.

7

yondoshish dastlab F. Keneasarlarida uchraydi.
Fransiya qiroli Lyudovik XV saroyi vrachi F.Kene 1758 yilda, milliy mahsulot
ishlab chiqarish jarayoni pul oqimlarining doiraviy aylanishi sifatida tasvirlangan
“Kene jadvali”ni tuzishda ilk bor makroiqtisodiy tahlil elimentlarini qo‘lladi. 2
O’zbekiston davlat mustaqilliga erishgan dastlabki yillardan boshlab milliy
iqtisodiyotni rivojlantirishning o’ziga xos yo’nalishini belgilab oldi. Iqtisodiyotni
rivojlantirishda esa investitsiyalarning o’rni beqiyosdir.
Investitsiyalarning iqtisodiy mazmun - mohiyati to’g’risida iqtisodchi olimlar
o’rtasida xilma – xil fikrlar mavjud.
O’zbekiston Respublikasining 2014 yil 9 dekabrdagi “Investitsiya faoliyati
to’g’risida”gi qayta tahrirdagi qonunida investitsiyaga quyidagicha ta’rif berilgan:
“ investitsiyalar — qonun hujjatlarida ta’qiqlanmagan tadbirkorlik faoliyati va
boshqa turdagi faoliyat ob’ektlariga kiritiladigan moddiy va nomoddiy ne’matlar
hamda ularga bo’lgan huquqlar, shu jumladan intellektual mulkka bo’lgan
huquqlar, shuningdek reinvestitsiyalar” 3
sifatida ta’riflanadi. Shunday qilib,
“investitsiya” deganda kelgusida daromad (foyda) olish yoki ijtimoiy samaraga
erishish maqsadida qonun doirasida iqtisodiyotning turli tarmog’lari va boshqa
sohalariga investorlar tomonidan quyiladagan barcha turdagi mulkiy, moliyaviy va
intekllektual boyliklar tushuniladi.
Boshqacha aytganda, investitsiyalar – mulkchilikning har xil ko’rinishlaridagi
moddiy, moliyaviy va nomoddiy boyliklarni iqtisodiy – ijtimoiy daromad olish
maqsadida muomalaga kiritishdir.
Investitsiyalarga aniq bir ta’rif berilmagan. Jumladan, prof. D. G’. G’ozibekov
investitsiyalarning iqtisodiy mazmun – mohiyatini moliyaviy kategoriya sifatida
talqin etib, quyidagicha ta’rif berib o’tgan: “Investitsiyalarning mazmuni aniq va
ishonchli manbalardan mablag’lar olish, ularni asosli holda safarbar etish, rikslar
2
1.Vaxobov A.V., Xojibakiev Sh.X., Mo’minov N.G. “Xorijiy investitsiyalar”. O’quv qo’llanma.- T.: Moliya,
2010.-328 b.
2.Вахабов А.В., Разыкова Г.Х., Хажибакиев Ш.Х. Иностранные инвестиции и модернизация на
3
8

darajasini hisobga olgan holda kapital qiymatini saqlash va ko’zlangan samarani
olishdan iborat bo’ladi”. 4
Prof. N.H. Haydarov investitsiyalar mazmun – mohiyatiga quyidagi ta’rifni
beradi: “Investitsiya – bu mulk shaklidan qat’iy nazar, tadbirkorlik asosida faoliyat
ko’rsatayotgan jismoniy va yuridik shaxslar yoki davlatning iqtisodiy va ijtimoiy
samara olish maqsadida o’z boyliklarini qonun doirasida bo’lgan har qanday
tadbirkorlik ob’ektiga sarflashidir”. 5
Rossiyalik iqtisodchi-olim L.Igoshina tomonidan: «investitsiyalar – pulni
saqlash, ko’paytirish yoki ijobiy miqdordagi daromadni ta’minlashni hisobga olgan
holda uni joylashtirish mumkin bo’lgan har qanday vosita sifatida ifodalanadi» 6
,
deb ta’riflangan. «Investitsii» darsligining muallifi, professor A.Neshitoy
investitsiyalarning mazmunini quyidagicha tavsiflaydi: «foyda olish yoki boshqa
samaralarga erishish maqsadida o’z yoki o’zga mamlakatning turli tarmoqlariga,
tadbirkorlik loyihalari, ijtimoiy-iqtisodiy dasturlar hamda innovatsiya loyihalarini
amalga oshirishga yo’naltirilgan pul mablag’larini (kapitalni) uzoq muddatga
joylashtirishdir» 7
.
Investitsiya atamasining iqtisodiy mohiyati yana bir qator rus olimlari
tomonidan quyidagicha tavsiflangan:
- «investitsiyalar iqtisodiy foyda va ijtimoiy samara olish maqsadida
investitsiya sohasi ob’ektlariga kiritiladigan barcha turdagi mulkiy va intellektual
boyliklarni aks ettiradi» 8
;
- «investitsiyalar deganda foyda (daromad) olish va investorlarning individual
maqsadlari singari ijobiy ijtimoiy samaraga erishish maqsadida iqtisodiyotning
turli tarmoqlari va sohalariga, tadbirkorlik va boshqa turdagi faoliyat ob’ektlariga
muayyan muddatga kapitalning maqsadli yo’naltirilgan qo’yilmasi shaklida
4
5
1.Vaxobov A.V., Xojibakiev Sh.X., Mo’minov N.G. “Xorijiy investitsiyalar”. O’quv qo’llanma.- T.: Moliya,
2010.-328 b.
6
7
8
9

amalga oshiriladigan xarajatlar yig’indisi tushuniladi» 9
;
- «investitsiyalar o’zini foyda (daromad) olish maqsadida milliy va xorijiy
iqtisodiyotning turli tarmog’iga xususiy yoki davlat kapitalining uzoq muddatli
qo’yilmasi sifatida namoyon etadi» 10
;
- «investitsiya tushunchasi foyda olish maqsadida qandaydir korxona, tashkilot,
uzoq muddatli loyihalar va shu kabilarga kapital, pul mablag’larini uzoq muddatga
iritishni anglatadi» 11
;
Investitsiyalar keng ma’noda o’zini mablag’lar va resurslarning kelgusida
ko’payishi va iqtisodiy samara yoki boshqa rejalashtirilgan natijalar olish (ijtimoiy,
ekologik va boshqa samaralar) maqsadida ularning safarbar etilishi sifatida
namoyon etadi.
Xorijlik iqtisodchi-olimlardan U.Sharp, K.Eklund, Kempbell R.Makkonell,
Stanli L.Bryu kabilar investitsiyalarning mazmun-mohiyati yuzasidan turlicha
ta’riflarni bayon etishgan. Jumladan, Nobel mukofotining iqtisodiyot bo’yicha
laureati (1990 yil) U.Sharp ta’kidlashicha: «investitsiyalar kelgusida (ehtimol,
nomuayyan) qiymatlik olish maqsadida hozirgi vaqtda muayyan qiymatlikdan voz
kechishdir» 12
. «Investitsiyalash» atamasining ma’nosini mana bunday
sharhlaydilar: «Kelajakda foyda olish uchun bugun puldan ajralishdir» va
hisoblaydilarki, mablag’larni yoki real yohud moliyaviy aktivlarga investitsiyalash
mumkin. Ular investitsiyalash atamasi mazmunini kelajakda foyda olish
maqsadida bugun pul bilan «xayrlashish»da ko’radilar.
Shved iqtisodchi-olimi K.Eklund fikricha: «investitsiya – bu kelajakda ko’proq
9
.
10
8.Toshov O. Investitsion faoliyatni moliyalashtirishni takomillashtirish. T.: “Akademnashr”, 2012.-165 b.
9.Хазанович Э.С. Иностранные инвестиции: Учебное пособие/ Э.С.Хазанович.2-е изд., стер.-
М.:КНОРУС, 2011.-312с.
10Xashimov A.A., Madjidov Sh.A., Muminova N.M. Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish. Darslik.
- T.: Sharq matbaa nashriyot uyi, 2014.-208 b.
11.Шевчук Д.А. Организация и финансирование инвестиций. -Ростов на Дону.: Феникс, 2006.-272 с.
11
12
10

iste’mol qilish sharoitiga ega bo’lish uchun ertangi kunga qoldirilgan narsa. Uning
bir qismi hozirda ishlatilmasdan zaxiraga qoldiriladigan iste’mol buyumlari bo’lib,
boshqa qismi esa bu ishlab chiqarishni kengaytirishga yo’naltirilgan resurslardir» 13
.
«Investitsiyalar atamasini kapitalning kelgusida ko’payishi maqsadida uning
turli xil shaklda joylashtirilishi sifatida belgilash mumkin» 14
. «Investitsiyalar –
qo’yilmaning kelgusida o’sish maqsadida bugungi iste’moldan voz kechish» 15
.
«Investitsiya – ishlab chiqarish davri davomida paydo bo’lgan kapital qo’yilma
qiymatining joriy o’sishi. Bu o’sha davrdagi foydaning iste’mol uchun
ishlatilmagan qismi hisoblanadi» 16
. «Investitsiyalar – pul mablag’lari, maqsadli
bank jamg’armalari, qimmatli qog’ozlar, texnologiyalar, mashina, asosiy vositalar
va boshqa mulk ko’rinishidagi kapital qo’yilmalar, shuningdek, pul qiymatiga
ega bo’lgan mulkiy va nomulkiy huquqlarni investorlarning strategik maqsadlarini
ko’zlab ishlab chiqarish va boshqa faoliyat ob’ektlariga kiritish».1.2 Tovarlar miqdori va pul massasi
Pul uchun ijtimoiy mehnat qaysi sohada sarflanganligi va qiymat qaerda
yaratilganligi farqsizdir. Kimning puli bo'lsa, u ijtimoiy mehnatning tegishli
qismini o'zi, istagan natura (tovar) shaklida olish huquqiga ega bo'ladi. Pulning
hamma narsadan qudratliligi ham shundan kelib chiqqan.
Tovarlarni tasniflash
(klassifikatsiya 1)
- bu ularni biror bir umumiy belgilariga bog’liq holda
kategoriyalarga, darajalarga taqsimlab chiqishning mantiqiy jarayonidir. Tasniflash
inson faoliyatining barcha sohalarida muhim ahamiyatga egadir. Fanda u
tadqiqotlar natijalarini umumlashtiradi va tartibga soladi hamda ilmiy
izlanuvchanlikning muhim vositasi hisoblanadi.
Tovarshunoslikda tovarlar, ularning xususiyatlari, sifat ko’rsatkichlari
kabilar tasniflanadi. Bugungi kunda bozorda o’n minglab nomdagi tovarlar
13
14
15
11.Шевчук Д.А. Организация и финансирование инвестиций. -Ростов на Дону.: Феникс, 2006.-272 с.
16
11

mavjuddir, ilmiy-texnik taraqqiyot natijasida esa ularning nomenklatura 2
si yanada
kengayib bormoqda.
Ko’pdan-ko’p ashyolarni biron umumiy alomatiga ko’ra guruhlar, sinflar
va boshqa bo’linmalarga taqsimlash tasniflash deyiladi. Mahsulotni birgina
alomatiga ko’ra tartibga solish guruhlash deyiladi. Odatda tasniflash oddiy
guruhlashdan farq qiladi va o’zaro bog’langan bir necha taqsimot bosqichlari
bo’ladi. Bir-biriga muayyan tarzda bo’ysinishgan bo’linmali mahsulotni tasniflash
yo’li ierarxik tartibga solish deyiladi.
Sanoat mahsulotlarining asosiy tasniflash alomatlari quyidagilardir: kelib
chiqishi (qora metallurgiya, mashinasozliq kimyo sanoati, neftni qayta ishlash
sanoati va hakazolar); ishlab chiqarish jarayonida qatnashuvi (xom ashyo, asosiy
va yordamchi materiallar, yoqilg’i hamda elektr energiyasi va boshqalar); vazifasi
(flyuslar, dizel yoqilg’isi, sovutuvchi suyuqliklar, payvand elektrodlari va h.k.).
Ishlab chiqarish-texnik ahamiyatidagi mahsulot shakli, kattaligi va boshqa
alomatlardan iborat tabiiy holatiga ko’ra ham tasnif qilinadi.
Mahsulot sarfini hamda mahsulot zahiralarini me’yorlashtirishda, moddiy
texnika ta’minoti rejalarini ishlab chiqishda, milliy iqtisodiyotni moddiy resurslar
bilan ta’minlash holatini nazorat etib turishda va boshqa ishlarda ana shu
tasnifikatordan foydalaniladi. Kodlashtirish natijasida mahsulot nomlariga shartli
belgilar (kodlar, shifrlar , nomenklatura nomeri) qo’yiladi, bu narsa murakkab
nomlardan qochishga, iqtisodiy axborot ishlab chiqishni avtomatlashtirishga imkon
beradi.
Assortiment- bu iste’mol, savdo yoki ishlab chiqarishdagi aniq bir
belgilariga mos holda birlashtirilgan har xil ko’rinishdagi, turdagi tovarlarning
majmuasidir. Assortiment tovarni tavsiflovchi muhim ko’rsatkichlardan biri
hisoblanadi. Sanoat va savdo assortimentlari farqlanadi.
Sanoat assortimenti- bu alohida korxona, korxonalar uyushmasi yoki
sanoat tarmog’i tomonidan ishlab chiqariladigan mahsulotlar nomenklaturasidir.
Savdo assortimenti- bu ulgurji va chakana savdo sohasida, muomala
sohasida mavjud bo’lgan tovarlar nomenklaturasidir. U sanoat assortimentiga
12

bog’liq, ammo undan kengroq bo’ladi, chunki savdo assortimentiga import tovarlar
ham kiradi.
Savdo assortimenti o’z navbatida tovar guruhlari assortimenti va savdo
korxonasi assortimentiga bo’linadi.
Tovar guruhlari assortimenti- aniq bir belgilariga mos holda
birlashtirilgan har xil ko’rinishdagi, turdagi tovarlarning majmuasidir; ko’pgina
hollarda u turli sanoat tarmoqlari tovarlaridan tashkil topishi mumkin (attorlik,
metall buyumlar, to’qimachilik, ko’nchilik, plastmassalar kabilar).
Savdoda oddiy va murakkab assortiment li tovarlar farqlanadi. Oddiy
assortimentli tovarlar ko’p bo’lmagan belgilar asosida tasniflanadi (o’quvchi
daftari, bo’yoqlar kabilar). Murakkab assortimentli tovarlar vazifalari, ishlab
chiqarilgan materiallari, ishlab chiqarish usullari, shakl-shamoyili bo’yicha va shu
kabi belgilar bo’yicha bo’lib chiqiladi (kiyim-kechak, poyafzal , idish kabilar).
Bunday assortimentda tovarlar turi ancha ko’p bo’ladi.
1. Tovarlar va ularning tasnifi
Tovarlar belgilariga qarab bir qancha guruhlarga bo'linadi. Ularning
orasida asosiysi bajaradigan vazifasidir. Vazifaga ko’ra, ular quyidagi turlarga
boMinadi:
— iste ’ mol tovarlari — yakka tartibdagi iste ’ molchilarning shaxsan
foydalanishlariga mo ’ ljallangan turlari ;
— sanoat tovarlari — boshqa tovarlarni ishlab chiqarishga
moMjallangan va uning xom ashyo va texnologik ta ’ m inotini yaratuvchi turlari ;
— tashkiliy texnika tovarlari — m a ’ muriy - boshqaruv faoliyatini
tashkil qilishni yaxshilashga moMjallangan turlari.
Tovarlaming har bir turi turkumlarga boMinadi. Taqsimlash asosini
tovarlaming vazifasi va ehtiyojlarni qondirish tashkil etadi. Tovarlar turkumi —
ehtiyojlarning umumlashtirilgan guruh- larini qondiruvchi ko’plab
tovarlardan iborat. Iste’mol tovarlarining
13

turkumlaridan biri tibbiyot tovarlari turkumidir.
Tibbiyot tovarlari tur kumi inson salomatligini ta ’minlashda ijtimoiy
ehtiyojlarni qondirishga moMjallangan, tashxis qo’yish, davolash va kasallikning
oldini olishda qoMlaniladi, shuningdek shaxsiy gigiyena vositalari, bemor larni
parvarish qilish buyumlari sifatida, tez yordam ko'rsatish uchun foydalaniladi va
hokazo.
T u r k u m lar i s h l a t i l a y o t g a n xom as hy og a va f u n k s i o n a l vazifasiga
ko'ra kichik turkumlar, guruhlar, turlar va xilma-xil turlarga boMinadi.
Tovarlaming kichik turkumi deganda muayyan tafovutlarga ega boMgan
ehtiyojlarning o’xshash guruhlarini qondiradigan ko’plab tovarlar tushuniladi.
Tovarlar guruhi — ehtiyojlarning ancha o’ziga xos guruhlarini
qondiruvchi kichik tovarlar guruhi bo’lib, ishlatilayotgan xomashyo tuzilishining
xususiyatlariga bogMiqdir.
Yuqorida bayon etilgan xulosaga 2 ta yirik guruh misol boMib xizmat
qilishi mumkin: ashyo (material)lar va buyumlar. Ashyolar buyumlardan
davolash-tashxis jarayonida qoMlanilganda takroran ishlatilishi mumkin emasligi
bilan farq qiladi. Har bir ashyo bitta turdagi xomashyodan tayyorlanadi. Masalan,
bogMash, choklash, plombalash ashyoiari.
Buyumlar bir necha marta ishlatishga va imkon qadar uzoq xizmat
qilishga moMjallangan. Shu sababdan, ular pishiq va mustahkam ashyolardan
yasaladi. Masalan, tibbiy asboblar, rezina va lateks buyumlari.
Tovarlaming kichik guruhi deyilganda bir guruh tovarlar bilan umumiy
vazifaga ega boMgan ko’plab kichik, lekin boshqa kichik guruhga mansub
tovarlardan o’ziga xos belgilar bilan farqlanadigan ko’plab kichik tovarlar guruhi
tushuniladi. Masalan, jarrohlik asboblari guruhi kichik guruhlarga — kesuvchi,
qisqich, jarohat kengaytiruvchi va hokazo guruhlarga boMinadi.
14

Tovarlar turi — yakka tartibda moMjallanganligi va o ‘xshash belgilar
bilan bir-biridan farq qiladigan tovarlar yigMndisi. Masalan, quyidagi choklash
ashyoiari: ichak ipi (ketgut), ipak, kapron, lavsan va boshqalar.
Ko’pincha tovarlaming turi tashqi ko’rinishi, hidi, rangi, quyuq-
suyuqligiga qarab aniqlanadi. Masalan, choklash ashyo turlari har xil ranglari
bilan farqlanadi: jarrohlik ipagi — oq rangli, ketgut — oqish-sariqdan
jigarranggacha, kapron iplar esa yashil rangda chiqariladi.
Tovarlaming xilma-xilligi — qator o’ziga xos belgilar bilan farqlanadigan
bitta turga mansub tovarlar yig’indisi. Masalan, o’tkir uchli va to’mtoq uchli,
to’g’ri va egilgan uchlarga ega boMganjarrohlik qaychilari va hokazo.
Tovarlaming har biriga nom berilib, o’sha nomga, asosan, uni
boshqa tovarlardan farqlash mumkin. Tovarning nomi — muayyan turdagi, o’z
nomi bilan shu turdagi tovarlardan va o’ziga xos xususiyatlari bilan
farqlanadigan tovarlar yig’indisi. Masalan, Dalgren qisqichi, Jane shprisi, Lister
qaychisi.
Tovarlar tovarshunoslik faoliyatining obyektlari sifatida o'zlari- ning
assortiment, sifat, miqdor tasniflariga ega. Ular tovarning iste’mol qiym atini
yaratib, i nsonni ng haqqoniy ehti yojl ari (fiziologik, ijtimoiy, psixologik va
hokazo) ni qondiradi.
Tovarlaming iste’mol qiymat i — ulami iste’mol qilish vaqtida namoyon
bo'lib, asosiy tovarshunoslik tavsiflari orqali belgilanadi. Tovarlaming iste’mol
qiymati vazifasiga ko’ra ularni ichki yoki tashqi maqsadlarda ishlatilishi uchun
foydalanish yoki ishlatish yo’li bilan iste’mol qilish paytida namoyon boMadi.
Tibbiyot tovarlaming iste’mol qiymati ularning asosiy tovarshunoslik tavsiflari
orqali namoyon boMadi.
Tasnif — predmet yoki hodisaning farqli xossalari, belgilari
yig’indisi. Mazkur ta ’rifga asoslanib, tovarlaming asosiy tovar shunoslik
tavsiflarini ifodalash mumkin.
15

II BOB Makroiqtisodiy modellarning O’zbekiston miqyosidagi o’rni
2.1 Makroiqtisodiy modellar tushunchasi va ko’rinishlar
Moliya bozorining mazmun-mohiyati, konseptual tushunchalar Ma’lumki,
moliya-kredit sohasi bozor iqtisodiyotidagi transaksiyalarga xizmat ko‘rsatish,
moliyaviy resurslar (jamg‘armalar)ni jamlash, taqsimlash, boshqarish va qayta
taqsimlash hamda ulami nazorat qilish funktsiyalarini bajaruvchi murakkab
tizimdir. Bunda moliya bozori moliya-kredit sohasi (tizimi)ning alohida bo‘g‘ini
bo‘lib, u orqali moliyaviy resurslar moliyaviy vositalar (instrumentlar) yordamida
talab va taklif asosida qayta taqsimlanadi. Shuning uchun moliya bozorini
moliyaviy instrumentlar bo'yicha talab va taklif funktsiyasi deb atash mumkin.
Unda iqtisodiyot sub’yektlari o‘z maqsadlari va funktsiyalari ila moliyaviy
instrumentlar yordamida bozor munosabatlariga kiradilar. Moliyaviy instrument -
bu, umuman olganda, real mulk, mulkiy huquq yoki maxsus huquq shaklidagi
bazisga ekvivalent (“egiz-analog”, o'hshash) qiymatga va narxga, parametr va
xossalarga ega boMgan, maxsus iqtisodiy-huquqiy-informatsion mexanizm bilan
ta’minlangan, faqat o‘ziga xos moliya bozoridagi munosabatlami belgilovchi,
moliyaviy resurslami samarali taqsimlanishi va qayta taqsimlanishini ta’minlovchi,
riskli va muayyan hollarda ma’lum ko‘rinish(dividend, foiz stavka, diskonta, kurs
tafovut)larda daromad keltiruvchi vosita sifatida, har hil turlarda, shakl va
mazmunlarda namoyon boMadigan riskli mulk (mulkiy huquq) ham kapital, aktiv
va fond boyiligi ham toMov vositasi ham moliya bozori tovaridir. Moliyaviy
instrumentning (kreditlar, lizing, depozitlar, valyuta, qimmatli qog‘ozlar, sug‘urta
va pensiya polislari, derivativlar va boshqa turdagi moliyaviy mahsulotlar)
moliyaviy tovarliligi xossasi uni boshqa turdagi tovarlardan (ko‘chmas va
intellektual mulk, hom ashyo va shu kabilar) farqli kimningdir (iqtisodiyot
sub’yektlari) tomonidan chiqarilishi, o‘ziga xos moliya bozorida muomalada
boMishi, unda maxsus funktsiyalami va rolni bajarishi bilan belgilanadi. Har
16

qanday moliyaviy instrument o‘z mazmuni, xossa va xususiyatlariga hamda moliya
bozoridagi segmentiga ega. Masalan, pul va uni tovar toifasiga aylantiruvchi
instrumentlar (kredit, chek, kartochkalar va h.k.) muomalasi uchun ularga xos
bo'lgan moliya bozori segmentlari - mos ravishda pul bozori va kreditlar bozori va
h.k. zarur, valyuta uchun valyuta bozori, sug'urta risklarini boshqarish xizmatlari
uchun sug'urta polislari bozori, qimmatli qog'ozlar uchun esa faqat fond bozori
kerak. Demak, moliyaviy instrumentlar o'z bozorida moliyaviy resurslar
jarg'armachilardan iste’molchilarga tomon va aksincha yo'nalishda harakat
qilishini ta’minlovchi vosita. Insonlaming ilk bozor munosabatlari tarixiga nazar
tashlansa, bozor odamlar o'rtasidagi boyliklami natural tovar sifatida maqsadli va
o'zaro manfaatli tarzda oddiy almashinuvi jarayonidan boshlangan. Hozirga kelib
bozor alohida nazariyasiga va faoliyat mexanizmiga ega, yuqori darajada
tartiblashgan murakkab infratuzilma shaklida namoyon boiuvchi dinamik muhitga
aylangan bo'lib, zamonaviy iqtisodiyot rivojini obyektiv belgilaydi. Bozoming
dinamik muhit ekanligi unda tovarlar hajmi va ulaming bahosi vaqt birligi ichida
talab va taklif asosida uzluksiz jarayon sifatida o'zgarib borib shakllanishi bilan
belgilanadi. Bunda bozoming eng yuqori darajada rivojlangan turi moliya bozori
hisoblanadi. Iqtisodiyotning rivojlanishi tarixiga nazar tashlansa, moliya bozorini
insoniyat jamiyatida pulning paydo bo'lishi va u bilan bog'liq bozor munosabatlari
amalga oshirila boshlashidan shakllanishini ko'rish mumkin. Asrlar davomida
moliya bozori, uning mazmuni va unga oid tushunchalar shakllanib va uzluksiz
rivojlanib kelmoqda. Bunga sabab, inson sivilizasiyasining moliya sohasidagi
tajribasini boyishi, unda shaxslaming (yuridik va jismoniy) moliyaviy
munosabatlari va qiziqishlari kengayib, maqsadlari va faoliyat turlari ortib,
manfaatlari tobora o'sib, ulaming xaq-huquqlari borgan sari mustahkamlanib va
ta’minlanib borishidadir. Hozirda moliya bozori yuqori darajada tashkillashgan va
uzluksiz rivojlanayotgan, borgan sari jahon miqyosida globallashib borayotgan
alohida bir butun va o'z muhitiga ega munosabatlar va institutlar (qatnashchilar)
majmuasi sifatida namoyon bo'luvchi murakkab tizim ekanligi aniq bo'lmoqda.
17

Bunda moliya bozorlari na faqat milliy iqtisodiyot rivojini, balki global iqtisodiyot
17
rivojini ham belgilamoqda. Bunga tasdiq sifatida iqtisodiy o'sish, investitsiyalar
va moliya bozorining o'zaro bog'liqligini keltirish mumkin (1-ilovaga qaralsin).
Moliya bozorining mazmun-mohiyati quyidagi konseptual tushuncha va
qonuniyatlar asosida belgilanadi. Moliya bozorini, quyidagicha ta’riflash mumkin:
moliya bozori - bu moliya-kredit sohasining tarkibiy qismi bo‘lib, real bazisiga
ekvivalent moliyaviy instrumentlar (kreditlar, lizing, depozitlar, valyuta, qimmatli
qog'ozlar, sug'urta va pensiya polislari, derivativlar va boshqa turdagi moliyaviy
mahsulotlar) bilan bog'liq tashkillashgan iqtisodiyhuquqiy-informatsion mexanizm
bilan ta’minlangan munosabatlami iqtisodiyot sub’yektlari tomonidan maqsadli
amalga oshirilishi uchun zaruriy bozor sharoitlarini yaratib beruvchi majmua
sifatida namoyon bo'luvchi tizim. Boshqacha qilib umumlashtirib ayitilsa, moliya
bozori - moliyaviy instrumentlar bo'yiicha talab va taklif funktsiyasi hamda ular
vositasida jamg'armalami investitsiyalarga transfomatsiyalanishi uchun zaruriy
shart-sharoitlar va qulay (S-I)-muhitni va umuman [(S-I)+N]- muhitni)3 ta’minlab
beruvchi, faoliyati maxsus iqtisodiy-huquqiyinformatsion mexanizm bilan
ta’minlangan va tartibga solinuvchi murakkab tizim - moliya-kredit tizimining
alohida bo'g'ini (tarkibiy qismi). Ushbu tizim mexanizmi iqtisodiyotning barcha
sub’yektlari tomonidan ulami har birining alohida manfaatli maqsadlari doirasida
harakatga keltiriladi. Moliya-kredit sohasi tarkibiga davlat va munisipal moliya,
korporativ moliya (moliyaviy va nomoliyaviy institutlar moliyasi) va moliya
bozorlari kiradi. Uning iqtisodiy tuzilmasiga quyidagi bozorlar kiradi: 1) pul
bozori: - qisqa muddatli kreditlar bozori;
- qisqa muddatli depozitlar bozori;
- qisqa muddatli qimmatli qog'ozlar bozori;
17
10Xashimov A.A., Madjidov Sh.A., Muminova N.M. Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish.
Darslik. - T.: Sharq matbaa nashriyot uyi, 2014.-208 b.
11.Шевчук Д.А. Организация и финансирование инвестиций. -Ростов на Дону.: Феникс, 2006.-272 с.
18

- valyutalar bozori; - repo bozori;
- qisqa muddatli derivativlar bozori;
kapitallar bozori:
- o'rta va uzoq muddatli kreditlar bozori;
- o'rta va uzoq muddatli depozitlar bozori;
- o'rta va uzoq muddatli qimmatli qog'ozlar bozori
- investitsiya, hayriya va boshqa turdagi fondlar bozori;
- sug'urta bozori; - pensiya bozori
- o'rta va uzoq muddatli derivativlar bozori;
- tuzilmalashtirilgan moliyaviy mahsulotlar va shu kabilar bozori. Umuman
olganda, moliya bozori tushunchasi tovarlaming boshqa turlari (masalan, neft,
oltin va boshqa turdagi hom-ashyolar, xizmatlar, ko‘chmas mulk va boshqalar)
bozorlari tushunchasi o‘rtasida ma’lum o‘hshashlikni sezish mumkin. Lekin har
qanday bozomi u yoki bu belgi asosida tasniflanishining mazmuni uning tovar
xususiyatlari bilan bogMiq holda amaliy ahamiyati bilan belgilanishini hisobga
olsak hamda, agar ko‘rilayotgan bozor turlaridagi tovarlami xususiyati, kelib
chiqishi va ulaming bozor muomalasini bir-biri bilan taqqoslaydigan bo’lsak,
albatta sezilarli farq namoyon bo’ladi. Masalan, ishlab chiqariladigan tovarlar
muomalasi uchun ularga xos bo’lgan bozor zarur, qimmatli qog‘ozlar uchun esa
faqat fond bozori, pul (valyuta) va kreditlar uchun
- mos ravishda pul bozori va kreditlar bozori bo’lishi kerak . Bunda real tovar,
moliya instrumentlaridan farqli, bir yoki bir necha marotaba oldi-sotti bo’ladi,
qimmatli qog‘ozlar esa cheklanmagan martta oldi-sotti bo’lishi mumkin. Umuman
olganda tovar kimningdir tomonidan ishlab chiqariladi, moliyaviy instrument
(jumladan qimmatli qog‘oz) esa muomalaga chiqariladi. Bunda aytish zarurki, har
qanday tovar bozori (jumladan moliya bozori va uning tarkibidagi qimmatli
qog‘ozlar bozori) unga mos keluvchi xizmatlar bozoriga ham ega bo’lib, bu
19

bozorlar o‘zaro ekvivalent va bogMiqlikda tartibli faoliyat yuritadigan yaxlit
ixtisoslashgan infratuzilmani tashkil etadi. Ularning bunday tartibli faoliyati
regulyator vositasida amalga oshiriladi. Zero bu bozorlaming biri o‘zlarining
tovari bo'yicha obyektiv narxlarni shakllantirib belgilayadi va ikkinchisi
(xizmatlar bozori) adolatli bozor qiymatlarini ekspert baholaydi. Moliya bozori
har qanday mamlakatning umumiy bozorini tarkibiy, ammo, asosiy va alohida
qismidir. Lekin, moliya bozori real tovarlar bozori bilan bog’liqdir. Bunda moliya
bozori real iqtisodiyot va tovar bozorining ustqurmasi sifatida namoyon bo’lishi
bilan birga tovar bozori va iqtisodiyotni moliyaviy ta’minlaydi va
muvofiqlashtiradi, umuman iqtisodiyotning obyektiv holatini ifodalaydi va
rivojlanishini belgilaydi.- bozor qonunlari, tamoyillari va qonunchiligining hukm
surishi; - moliyaviy barqarorlik, raqobatbardoshlilik va xavfsizlik, risklami
bashoratliligi. Moliya bozorida moliyaviy resurslar jarg'armachilardan
iste’molchilarga tomon va aksincha yo'nalishda harakat qiladi. Bunda
jamg'armalar investitsiyalarga transformasiyalanadi (aylanadi). Moliya bozorida
resurslar harakati quyidagi omillarga bogMiq:
- bozoming daromadlilik darajasi;
- bozomi soliqqa tortish shart-sharoitlari;
- kapitalni yo'qotish yoki nazarda tutilgan foydani ololmaslik riski;
- bozomi samarali institutsional va funktsional tashkillashgani;
- bozomi samarali muvofiqlashtirilganligi va nazorat qilinishi;
- moliyaviy instrumentlaming real bazis bilan ta’minlanganligi va shu asosda
iqtisodiyot va moliya bozorini ekvivalentligi;
-jamiyatning mentaliteti va tanlab olgan rivojlanish modeli;
- makro- va mikroiqtisodiy barqarorlik;
- tashqi omillar va hodisalaming bozorga ta’siri va boshqalar. Ushbu omillar
(tashqi va ichki fundamental omillar) moliya bozoridagi voqeliklar (jarayonlar,
hodisalar) rivojini shakllantiradi. Ular to‘g‘risida ushbu bobning 1.4 paragrafida
20

alohida to'htalib o‘tamiz. Samarali (effekiv) moliya bozori bo‘sh kapitalning
adekvat hajmini va mamlakatning iqtisodiy o'sishini ta’minlash uchun zarurdir.
Agarda, puldan boshqa moliyaviy resurslar bo’lmaganda edi, bozor sub’yektlari
o‘zlarining jamg'armalari hajmidan oshmagan miqdordagina investitsiya qilishlari
mumkin boMardi, bu esa ulaming investision faolligi cheklanganligidan dalolat
beradi va kapitalni nooptimal (samarasiz) ishlatilishiga olib kelardi. Natijada
bozor sub’yektlari uchun investitsiya qilish variantlari kam bo’lmaganligi
munosabati bilan ularda mablag‘larini akkumulyasiya qilishdan boshqa imkoniyat
qolmasdi. Bu esa moliyaviy instrumentlami bozor muomalasiga chiqarishning
afzalligini va moliya bozorining iqtisodiyotdagi ahamiyatini ko‘rsatadi. Muhimi
shundaki, erkin iqtisodiyotning qonunlari ta’siri ostida moliyaviy kapitalning
(instrumentlaming) samarali, operativ va likvid muomalasi uchun obyektiv moliya
bozori muhiti shakllanadi va rivojlanadi. Bu muhit evaziga iqtisodiyot samarali
monetizasiyalashadi, real mulk va tovarlar pul yordami va o’lchamida erkin
moliyaviy instrumentlarga tranformasiyalanib, moliya bozorida ulaming obyektiv
narxi shakllanadi, natijada iqtisodiyot qonunlariga asoslangan moliyaviy resurslar
bilan bogMiq investision faollik rivojlanadi va iqtisodiy o‘sish ta’minlanadi.
Aytish joizki, pul ham kapital sifatida qimmatli qog‘ozga va kreditga
tranformasiyalanib bozor muomalasida bo'lishi mumkin. Aynan yuqorida
aytilganlaming asosida moliya bozori alohida bozor muhiti sifatida efFektivlilik
darajasiga erishadi. Bunda moliyaviy instrumentlar o‘z real moliyaviy bazisi va
maxsus iqtisodiy-huquqiy mexanizm bilan ta’minlanganligi tushuniladi. Moliya
bozorining yuqori darajada tashkillashganligi uning alohida faoliyat mexanizmi
bilan belgilanadi. Bu mexanizm iqtisodiyotning qonun va kategoriyalarini to'liq
amal qilishi negizida va davlatning regulyativ siyosati asosida moliya bozorining
barcha qatnashchilarini bevosita ishtiroki natijalari bilan belgilanadi, davlat va
iqtisodiyot sub’yektlari tomonidan birgalikda harakatga keltiriladi. Moliya
bozorining xossalari quyidagilardan kelib chiqadi:
21

- moliyaviy instrumentlar va ular bo'yicha iqtisodiy-huquqiy munosabatlami
ta’minlovchi tashkillashgan murakkab infratuzilmaga (institutsional va funktsional
tuzilmaga) va faoliyat mexanizmiga ega dinamik tizim;
- ochiqlik, teng imkoniyat, erkin raqobat, obyektiv bozor bahosi, risklilik, omillar
va voqeliklami (jarayonlami) o'lchamliligi (tahlil qilinishi, baholanishi va
prognozlanishi mumkinligi);
-moliyaviy instmmentlaming monetizasiyalashgan real bazis va sifat bilan
ta’minlanganligi, standartlashganligi va unifikasiyalanganligi;
-bozor va uning qatnashchilarini transparentliligi (informatsion shaffofligi);
- moliyaviy instmmentlaming optimal hajmi va obyektiv narxlarini real talab va
taklifdan kelib chiqqan holda shakllanishi;
- moliyaviy instmmentlaming erkin muomalasi industriyasi uchun bozor
infratuzilmasi bilan ta’minlanganligi;
- bozor qatnashchilarining biznes quwati potentsiali (sifat parametrlari darajasi
miqdori bo'yicha);
- bozomi tartiblashtirilganligi (muvofiqlashtirilishi va nazorat qilinishi darajasi
bo'yicha). Moliya bozorining muhim xossalariga quyidagilar kiradi: bozor
geografiyasi kengligi va chegaralari, bozoming tashkiliy modeli parametrlari,
bozorni raqobatbardoshliligi va havfsizligi darajasi, bozoming risklilik darajasi,
bozoming jalbdorliligi, bozoming egiluvchan moslashuvchanligi daradasi, bozomi
iqtisodiyotga ekvivalentlilik darajasi, bozoming funktsiyalarini bajarishi darajasi,
bozomi omillarga ta’sirchanligi darajasi. Sanab o‘tilgan xossalar moliya bozori
muhitining quw at potentsialini belgilaydi va rivojini shakllantiradi. Ya’ni, moliya
bozori muhitining quwat potentsiali darajasi
- bosh (integral) xossa sifatida
- moliya bozorining sanab o‘tilgan xossalari darajasi miqdori bilan belgilanadi va
baholanadi. Moliya bozori muhiti tabiatan yuqorida keltirilgan xossalar va o‘zaro
bog‘Iangan unsurlar bilan to‘ldirilgan qandaydir tizimli fazo (efir) deb qaralsa,
22

unda u ilmiy nuqtai nazardan ma’lum bir quwat potentsialiga ega bo‘ladi. Moliya
bozorining quwat potentsiali uning unsurlarini (asosan qatnashchilarini) muhit
ichida o‘z manfaatlari maqsadida (yo'lida) qandaydir kuchlanish bilan ta’sir
18
etuvchi kuchi miqdori bilan ifodalashi mumkin. Bozor qatnashchilarining
manfaatlari bir-biriga zid bo'lganligi munosabati bilan bozorda ma’lum
sharoitlarda kuchlar muvozanati vujudga keladi, ya’ni moliya bozorida talab va
taklifning muvozanat holati paydo boiishini kuzatish mumkin. Odatda, bu
muvozanat qisqa vaqtdan so'ng tez buziladi. Masalan, bozorda xaridor arzonga
olishni hohlaydi, sotuvchi esa qimmatroqqa sotishga harakat qiladi. Pirovardida,
ikkala taraf muayyan vaqtda kopromissga keladi, natijada vaqtinchalik manfaatlar
muvozanati vujudga keladi. Lekin vaqt o'tgach, bozor quwati potentsiali o'zgarishi
bilan taraflar manfaati ham o'zgaradi, natijada yangi muvozanat (kompromiss)
holatiga zamin paydo bo‘la boshlaydi va h.k. Umuman olganda bozor
tendentsiyasi to'lqinsimon spekulyativ sakrashlar tusini oladi. Moliya bozorining
bu xususiyati ayniqsa qimmatli qog'ozlar segmentida (bozorida) kuchli namoyon
bo'ladi. Moliya bozorining ushbu xususiyati uni hom-ashyo va boshqa turdagi
tovar (jumladan xizmatlar) bozorlaridan farqlaydi. Bunga sabab, tovar va hom-
ashyo bozorlaridagi taklif ishlab chiqarishga bog'liq, talab esa iste’molga bog'liq.
Lekin, taklif talabdan kelib chiqadi va aksincha, talab taklifdan kelib chiqadi,
ya’ni ular bir-birida mujassamlanib, sabab-oqibatiy bog'liqlikda bo'ladi. Shunday
qilib, у uqoridagilaming barchasi moliya bozorining mazmuni va xususiyatlarini
ifodalaydi. Moliya bozorining iqtisodiyotdagi ahamiyati va o‘rni Moliya
bozorining bozor munosabatlari tizimidagi ahamiyati uni tomonidan quyidagi
qulay sharoitlami ta’minlanishi bilan bog'liq asosiy vazifalari asosida belgilanadi:
- iqtisodiyotning real sektoriga investision moliya resurslami samarali jalb
qilinishi;
- kapitalni samarasiz tarmoqdan samaralisiga qayta taqsimlanishi;
18
1.Vaxobov A.V., Xojibakiev Sh.X., Mo’minov N.G. “Xorijiy investitsiyalar”. O’quv qo’llanma.- T.: Moliya,
2010.-328 b.
23

-davlat byudjetiga xizmat ko‘rsatishi, uning kamomadini (defisitini) qoplash
uchun pul mablag'larini samarali jalb qilinishi;
- iqtisodiyotning holatini aniq bozor indikatorlari yordamida baholanishi -
inflyasiya sur’atlari (templari) va valyuta kurslari o'zgarishiga operativ ta’sir
ko‘rsatilishi;
-davlatning kredit-pul va byudjet-soliq siyosatini obyektiv va mutanosiblikda olib
borilishi;
- mulkka egalik huquqini ishlab chiqarish vositalariga qayta taqsimlanishi; -jahon
globallashuvi jarayonlariga milliy iqtisodiy otni integrallashuvi. Moliya bozorini
mamlakatning umumiy bozori muhitidagi o‘rni hamdir.
2.2 O’zbekistonda makroiqtisodiy modellarni qo’llash bilan
bog’liq muammolar va ularni hal etish yo’llari
Pul-kredit siyosatini amalga oshirishning ushbu usulida narxlar barqarorligini
ta’minlash maqsadida pul agregatlari, rezerv pullar va pul massasi hajmlari
o‘zgarishini nazorat qilish nazarda tutiladi.Ushbu strategiyaning samarali
qo‘llanilishi inflyatsiya ko‘rsatkichlari va pul agregatlari o‘rtasidagi mustahkam
doimiy bog‘liqlik bo‘lishini talab etadi. Bunda inflyatsiyaning maqsadli
ko‘rsatkichlariga pul agregatlari hajmini maqbul darajada ushlab turish vositasida
erishiladi.Monetar targetlash rejimi 1970-chi va 1980-chi yillarda AQSh, Kanada,
Buyuk Britaniya, Germaniya, Shveytsariya va boshqa rivojlangan davlatlarda faol
qo‘llanilgan.
Shu bilan birga, so‘nggi yillarda moliya bozorlarining rivojlanishi va yangi
moliyaviy instrumentlarning amaliyotga joriy etilishi hisobiga pulga nisbatan
talabning nobarqaror darajada bo‘lishi mazkur usul samaradorligining pasayishiga
olib keldi.Natijada markaziy banklar pul massasidagi o‘zgarishlarga samaralari
ta’sir ko‘rsatish va inflyatsiyaning maqsadli ko‘rsatkichlarini ta’minlash
24

imkoniyati cheklanishi kuzatildi.Pul agregatlari va inflyatsiya darajasi o‘rtasidagi
bog‘liqlikning kuchsizlanishi tufayli ko‘pchilik markaziy banklar tomonidan pul
agregatlarini targetlash amaliyotidan voz kechilib, inflyatsion targetlash rejimini
joriy qilinishiga sabab bo‘ldi.Monetar targetlash rejimi pul taklifi va talabining
keskin o‘zgarishlari kuzatilgan rivojlanayotgan va o‘tish davridagi mamlakatlarda
iqtisodiy rivojlanishning dastlabki yillarida samarali strategiya sifatida keng
ko‘llanilgan. Bunda inflyatsiya bo‘yicha tegishli ko‘rsatkichlarni belgilashda
iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish maqsadlaridan kelib chiqilgan. 1994 yildan
boshlab1 O‘zbekistonda amalga oshirilgan pul-kredit siyosati ham pul massasining
keskin o‘sib ketishini oldini olish orqali milliy valyuta barqarorligini ta’minlash
maqsadlariga qaratildi. Bunda rezerv pullar va pul massasining o‘zgarishi
operatsion hamda oraliq mo‘ljallar sifatida qo‘llanildi. Mazkur rejim rasman
monetar targetlash deb tasniflansa-da, amaliyotda milliy valyutaning almashuv
kursini dollarga bog‘lash orqali bosqichma-bosqich devalvatsiya qilib borilganligi
tufayli ba’zi xalqaro institutlar va mutaxassislar tomonidan ushbu rejim aralash
turga kiritilgan.Bir vaqtning o‘zida ikki maqsadga yo‘naltirilgan almashuv kursi
siyosati tashqi shoklar vujudga kelgan sharoitlarda samarasiz ekanligini ko‘rsatdi.
Bunda bir tomondan oltin-valyuta zahiralarini oshirish vazifasi qo‘yilgan bo‘lsa,
ikkinchi tomondan so‘mning almashuv kursini ma’lum bir darajada ushlab turish
maqsadi ko‘zlangan. O‘z navbatida, mazkur almashuv kursi to‘lov balansi holati
va tashqi iqtisodiy sharoitlarni o‘zida aks ettirmagan.Bunday siyosat, o‘z
navbatida, ichki valyuta bozorida muammolarni yuzaga keltirib, samarali pul-
kredit siyosatini yuritish imkoniyatlarini pasaytirdi. Bundan tashqari, pul-kredit
instrumentlaridan foydalanishning passiv rejimi monetar targetlashni samarali
qo‘llashda qo‘shimcha qiyinchiliklar tug‘dirdi.
Pul massasi o‘zgarishini omillar asosida tahlili, pul massasi o‘sishi turli davrlarda
oltin-valyuta zaxiralarining oshishi hamda iqtisodiyotni kreditlash hajmlarining
kengaytirish hisobiga ta’minlanganligini ko‘rsatmoqda mablag‘lar, shu jumladan,
O‘zbekiston Respublikasi tiklanish va taraqqiyot jamg‘armasi hisobidan
25

moliyalashtirilganligi hamda ushbu mablag‘lar asosan ishlab chiqarish
texnologiyalari va xomashyo materiallarini import qilish maqsadida
foydalanilganligi tufayli iqtisodiyotda pul massasi o‘sishiga va mos ravishda
inflyatsiya darajasiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatmagan
Ma’lumki, milliy boylikning muhim tarkibiy qismini korxona va tashkilotlardagi,
xalq xo’jaligi tarmoqlaridagi asosiy fondlar tashkil qiladi. Uzoq muddat (bir yildan
ortiq vaqt) mobaynida moddiy ishlab chiqarish sohasida, noishlab chiqarish
sohasida ham amal qiladigan, shuningdek, ijaraga berish uchun foydalaniladigan
moddiy aktivlar asosiy vositalar hisoblanadi. Asosiy vositalarga imoratlar,
inshootlar, o’tkazuvchi moslamalar, mashina va uskunalar, transport vositalari,
o’lchov asboblari, hisoblash texnikasi, ishlab chiqarish va xo’jalik inventarlari,
ishchi va mahsuldor hayvonlar, ko’p yillik daraxtlar, erning meliorativ holatini
yaxshilash uchun sarf qilingan kapital qo’yilmalar va boshqalar kiradi. O’z
navbatida, ko’p yillik daraxtlar, (mevali va manzarali), mahsuldor hayvonlar,
kutubxona fondlari, oddiy qishloq xo’jaligi texnikalari xizmat muddati va
qiymatidan qat’iy nazar, asosiy vositalar tarkibiga kiritiladi. Shu bilan birga, yer
ham asosiy vositalar tarkibida hisobga olinadi.
Mamlakatimizda amaldagi me’yoriy-huquqiy hujjatlarga muvofiq asosiy
vositalar – korxona tomonidan uzoq muddat davomida xo’jalik faoliyatini
yuritishda mahsulot ishlab chiqarish, ishlarni bajarish yoki xizmatlar ko’rsatish
jarayonida yohud ma’muriy va ijtimoiy-madaniy vazifalarni amalga oshirish
maqsadida foydalanish uchun tutib turiladigan moddiy aktivlarni ifodalaydi.
Asosiy vositalar tarkibiga quyidagi mezonlarga javob beradigan moddiy aktivlar
kiritiladi: bir yildan ortiq xizmat qilish muddati; bir birlik (to’plam) uchun qiymati
eng kam oylik ish haqi miqdorining ellik baravaridan ortiq bo’lgan buyumlar.
Asosiy fondlarning iqtisodiy mohiyati shundaki, moddiy-mulkiy qiymatlik
ko’rinishidagi asosiy fondlar korxona ishlab chiqarish jarayonida mehnat vositasi
sifatida ko’p marotaba ishlatiladi (foydalaniladi) va ularning qiymati asta-sekin
26

qismlarga bo’lingan holda tovar (mahsulot) bahosiga o’tib boradi. Asosiy
fondlarning muhim xususiyati mehnat v 19
ositasi sifatida amal qilishi, ishlab
chiqarish tsiklida ko’p marotaba ishlatilishi va ular qiymatining mahsulot bahosiga
ko’chib o’tishi bilan tavsiflanadi.
Xulosa
Ushbu kurs ishi orqali shuni xulosa qilamizki, Yuqorida
ta’kidlaganimizdek, asosiy fondlarni shakllantirishda kapital qo’yilmalar muhim
o’rin egallab, bu muhimlik kapital qo’yilmalarning tarkibiy tuzilishidan kelib
chiqadi. Kapital qo’yilmalarning tarkibiy tuzilishi quyidagilarni qamrab oladi:
kapital qo’yilmalarning texnologik tuzilishi; kapital qo’yilmalarning takror ishlab
chiqarish tuzilishi; kapital qo’yilmalarning tarmoq va hududiy tuzilishi.
Real investitsiyalarni iqtisodiyot tarmoqlari bo’yicha taqsimlash va
o’zlashtirish mamlakat iqtisodiyotida muhim o’rin tutadi. Kapital qo’yilmalarning
iqtisodiy samaradorligi ularning tarmoqlar va hududlar bo’yicha tarkibiy
tuzilishiga bog’liq bo’ladi.
Kapital qo’yilmalarning tarmoq tuzilishi (tarkibi) deganda kapital
qo’yilmalarning butunlay iqtisodiyot va sanoat tarmoqlariga nisbati va
taqsimlanishi tushuniladi. Uni takomillashtirish, eng avvalo, iqtisodiyotning
ustuvor tarmoqlarini proportsional ravishda rivojlantirish bilan bog’liq bo’ladi.
So’nggi yillarda iqtisodiyotga jalb etilayotgan xorijiy investitsiyalarning
tarmoq tarkibida jiddiy o’zgarishlar sodir bo’lmoqda. Iqtisodiyotni modernizatsiya
qilish sharoitida iqtisodiyotga yo’naltirilgan xorijiy investitsiyalar tarkibida sanoat
19
10Xashimov A.A., Madjidov Sh.A., Muminova N.M. Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish.
Darslik. - T.: Sharq matbaa nashriyot uyi, 2014.-208 b.
11.Шевчук Д.А. Организация и финансирование инвестиций. -Ростов на Дону.: Феникс, 2006.-272 с.
27

ulushi etakchi o’rinni saqlab qolgani holda pasayish tendentsiyasiga ega. Qishloq
xo’jaligi tarmog’ini rivojlantirishga qaratilgan hukumatning sa’yi-harakatlariga
qaramasdan qishloq xo’jaligiga yo’naltirilgan investitsiyalar ulushi tarmoq
ehtiyojiga nisbatan pastroq darajada saqlanib turibdi.
Aytish mumkinki, investitsiyalarning tarmoq tuzilishini rejalashtirish –
mamlakat iqtisodiyotining kelgusi holatini rejalashtirish bilan tenglashtiriladi va
buni hech qachon esdan chiqarmasligimiz lozim. Davlat byudjet mablag’lari va
boshqa dastaklar yordamida investitsiyalarning tarmoq tuzilishining o’zgarish
tendentsiyasiga sezilarli darajada ta’sir ko’rsatish mumkin.
Iqtisodiyotda kapital qo’yilmalarning roli, asosan, quyidagilar bilan
xususiyatlanadi:
– kapital qo’yilmalar asosiy fondlarni barpo etish, amaldagi
korxonalarni ta’mirlash va kengaytirish, korxonalarni texnik qayta
qurollantirishning muhim va bosh omilidir;
– kapital qo’yilmalar yordamida iqtisodiyot tarmoqlari va alohida
ishlab chiqarishdagi asosiy fondlarning rivojlanish sur’atlarini tartibga solish
amalga oshiriladi;
– kapital qo’yilmalar yordamida ijtimoiy xarakterdagi muammolar
(uy-joy, ta’lim muassasalari, sog’liqni saqlash, madaniyat ob’ektlari qurilishi)
bartaraf etiladi;
kapital qo’yilmalar yordamida mamlakatning barcha iqtisodiy hududlarining
rivojlanishi tartibga solinadi .Iqtisodiy nazariyada milliy daromad bir qismining
asosiy va aylanma kapitallarni, shuningdek, ehtiyoj zaxiralarini ko’paytirish uchun
sarflanishi jamg’armani tavsiflaydi. Jamg’arma, odatda, investitsiya sifatida
iqtisodiyotga kiritiladi, ya’ni jamg’armaning iqtisodiyotga ijobiy ta’siri
investitsiyaga aylangandagina yuz beradi. Jamg’arma deyilganda aholi, korxona va
davlat joriy daromadlarining kelajakdagi ehtiyojlarini qondirish va daromad olish
maqsadlarida to’planib borishi tushuniladi. Uning hajmi barcha xo’jaliklar
daromadidan iste’mol sarflarini ayirib tashlash yo’li bilan aniqlanadi. Daromad
28

tarkibida iste’mol sarflari ulushi qanchalik yuqori bo’lsa, jamg’arma hajmi
20 21
shunchalik kam bo’ladi. Bunday holat investitsiya faoliyati taraqqiyotiga ijobiy
ta’sir ko’rsatmaydi. Jamg’armaning o’sishi iqtisodiy ma’noda mablag’larning
iste’mol buyumlar xarid qilishdan investitsiya tovarlari xarid qilishga
yo’naltirilishini bildiradi. Shunga ko’ra, muddat jihatdan kechiktirilgan iste’mol
jamg’armani anglatadi.
Ammo, jamiyat oldida doimo bugungi va ertangi iste’molning qancha
bo’lishini echish muammosi turadi. Jamiyat bugun qancha ko’p investitsiya qilsa,
ertaga boyroq bo’ladi, aksincha, ko’proq iste’mol qilinsa, keyinchalik ko’proq
iste’mol qilish imkoniyati shuncha kamayadi.
Yalpi xarajatlarda investitsiyalar hissasi nisbatan uncha ko’p bo’lmasa-da,
aynan, investitsiyalar tufayli asosiy makroiqtisodiy siljishlarga erishiladi. Shu bilan
birga, jamg’arish bilan investitsiya o’rtasidagi muvozanat makroiqtisodiy
muvozanatga erishishning eng muhim shartidir. Biroq, bu muvozanatga erishish
doimo oson kechmaydi. Bunga sabab investitsiya darajasi va jamg’arma
darajasining boshqa-boshqa jarayon va holatlarga bog’liqligidir. So’nggi yillarda
iqtisodiyotda faol amalga oshirilayotgan tuzilmaviy o’zgarishlar va modernizatsiya
qilish jarayoni investitsiya faolligini yanada oshirdi. Iqtisodiyotdagi investitsiyalar
hajmining yildan-yilga sezilarli ravishda o’sib borishi muqarrar ravishda milliy
ishlab chiqarish hajmining o’sishi orqali o’zining ijobiy natijalarini ko’rsatishiga
imkon bermoqda. Davlat tomonidan investitsiya faoliyatini rivojlantirishga
berilgan e’tibor va qo’llab-quvvatlash natijasida YaIM hajmi va investitsiyalar
miqdori o’sish sur’atlariga ega bo’ldi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
1.Vaxobov A.V., Xojibakiev Sh.X., Mo’minov N.G. “Xorijiy investitsiyalar”.
O’quv qo’llanma.- T.: Moliya, 2010.-328 b.
20
21
29

2.Вахабов А.В., Разыкова Г.Х., Хажибакиев Ш.Х. Иностранные
инвестиции и модернизация национальной экономики. Монография. Т.:
Молия, 2011.-300 с.
3.Bekmurodov A.Sh., Karrieva Ya.K., Ne’matov I.U., Nabiev D.H., Kattaev
N.T. Xorijiy investitsiyalar. O’quv qo’llanma. –T.:Iqtisodiyot, 2010.-166 b.
4.Mamatov B., Xujamkulov D., Nurbekov O. Investitsiyalarni tashkil etish va
moliyalashtirish. Darslik. – T.: Iqtisod-Moliya, 2014. – 608 b.
5.Kayumov R.I., Xojimatov R.X. Investitsiyalarni tashkil etish va
moliyalashtirish: Darslik. - T.: TDIU, 2010. - 496 b.
6.Karlibaeva R. Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish: O’quv
qo’llanma. - T.: Cho’lpon, 2011.-124 b.
7.Raimjonova M.A. O’zbekistonda erkin iqtisodiy hududlarga investitsiyalarni
jalb qilish: nazariy asoslari, hozirgi holati va istiqbollari. T.: “Extremum-press”,
2013.-176 b.
8.Toshov O. Investitsion faoliyatni moliyalashtirishni takomillashtirish. T.:
“Akademnashr”, 2012.-165 b.
9.Хазанович Э.С. Иностранные инвестиции: Учебное пособие/
Э.С.Хазанович.2-е изд., стер.-М.:КНОРУС, 2011.-312с.
10Xashimov A.A., Madjidov Sh.A., Muminova N.M. Investitsiyalarni tashkil
etish va moliyalashtirish. Darslik. - T.: Sharq matbaa nashriyot uyi, 2014.-208 b.
11.Шевчук Д.А. Организация и финансирование инвестиций. -Ростов на
Дону.: Феникс, 2006.-272 с.
22 23
22
23
30

Kurs ishi

Sotib olish