Asosiy turdagi servis xizmatlarining faoliyatining tasnifi va tavsifi - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	307.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Asosiy turdagi servis xizmatlarining faoliyatining tasnifi va tavsifi

Купить

MAVZU: ASOSIY TURDAGI SERVIS XIZMATLARINING
FAOLIYATINING TASNIFI VA TAVSIFI.
MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………...….…...3
I.BOB. ASOSIY TURDAGI SERVIS XIZMATLAR……………………..…..5
1.1. Uy-joy kommunal servis xizmat ko’rsatishning turlari va shakllari . …..…....5
1.2. Qurilish tarmog’ida servis xizmat ko’rsatishning turlari va shakllari ……..…8
II.BOB. XIZMATLARINING FAOLIYATINING TASNIFI
VA TAVSIFI………………………………………………………………….…11
2.1. Avtotransport tarmog’ida servis xizmat ko’rsatishning turlari
va shakllari ………………………………………………………………………11
2.2. Savdo servis xizmat ko’rsatishning turlari va shakllari ……………………..26
2.3. Umumiy ovqatlanish korxonalarida servis xizmat ko’rsatishning
turlari va shakllari ………………………………………………………………..31
XULOSA………………………………………………………………………...41
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………….....42

2

KIRISH
Kurs ishi dolzarbligi: Xizmatlar Tasnifi. Uning Qiymati Va Tamoyillari
so'zning umumiy ma'noda, bir xizmat - boshqa nomidan (yuridik va jismoniy,
ham) bir kishini qiladi bir faoliyat yoki harakat hisoblanadi. Iqtisodiy nazariya, bu
atamasi mahsulot turiga , bir vaqtning o'zida iste'mol mumkin berilishi va amalga
oshiriladi (shart moddiy emas, balki).Yaxshi, bu hodisani tushunish, muayyan bir
sohada boshqarish nozik aniqlash va yozuvlarni saqlab qolish uchun, xizmatlar
tasnifi yaratildi. U ko'p jihatdan amalga: guruhlarida, turlari, narxlarni, sifati va
boshqa.
Tashrif buyuruvchilarga xizmat ko’rsatish texnologiyasi korxonaning tipi va
klassiga bog’liq. Restoran va kafelarda xizmat ko’rsatishni ofitsiantlar amalga
oshirishadilar. Oshxonalar o’z-o’ziga xizmat ko’rsatish usulida ishlashadilar.
Barlarda xizmat ko’rsatishni barmen bajaradi, ayrim hollarda stollarga xizmat
ko’rsatishni ofitsiantlar bajarishadilar. Restoranda iste’molchiga xizmat ko’rsatish
o’z ichiga iste’molchini kutib olish, ovqatlantirish xizmatlarini taklif etish, stulga
o’tqazish, buyurtmani qabul qilish, taomni berishlarni oladi. Taomlar tanlangandan
so’ng buyurtmani qabul qilishda yoki xizmat ko’rsatishdan so’ng ofitsiant
buyurtmaga naqt yoki naqtsiz hisob-kitob bo’yicha haq oladi, bu xizmat ko’rsatish
shakliga bog’liq bo’ladi. Stollarda o’tirgan tashrif buyuruvchilarga xizmat
ko’rsatishni ofitsiantlar bajarishadilar 1
.
Xizmat ko’rsatish dastlabki operatsiyalarni o’z ichiga oladi: stol va stullarni
o’z joylariga joylashtirish, stollarni dasturxonlar bilan yopish, stol tuzashni amalga
oshirish. Ofitsiantlar ishining asosiy bosqichlari stol atrofida o’tirgan tashrif
buyuruvchilarga menyuni berish, buyurtmani qabul qilish, tayyor ichimliklarni
tortiq qilish, so’ngra non, sovuq tamaddilar, salatlar, birinchi issiq va ikkinchi issiq
taomlar va dissertni tortiq qilishdan iboratdir. Zaruriyatga qarab, ofitsiant
bo’shagan idishlarni oladi. Tashrif buyuruvchining iltimosiga ko’ra, ofitsiant schet
taqdim etadi, pulni qabul qiladi va chekni beradi. Tashrif buyuruvchi ketgandan
so’ng, ofitsiant stoldagi idishlarni yig’ishtiradi, dasturxonni almashtiradi, kelgusi
1
Fayziev E.S. Servis tizimi faoliyati asoslari. O’quv qo’llanma. Samarqand: “Zarafshon” nashriyoti, 2010.
3

tashrif buyuruvchilar uchun stolni tuzatadi. Barda tashrif buyuruvchilarga xizmat
ko’rsatish o’z xususiyatlariga ega. Bardagi tashrif buyuruvchilarga xizmat
ko’rsatishdan oldin barmen bar uchun stolchalarning tayyorgarligini amalga
oshiradi: kuldonlar, chipslar, yong’oqchalar va boshqa tamaddilarni stolchalarga
qo’yish, ichimliklarni tayyorlash.
Kurs ishining vazifasi: Xizmat bir turi har xil ko'ra turkumlashtirish
xizmati uning o'ziga xosligi nima, masalan, ta'kidlash uchun yordam beradi.
xususiyatlari, har bir sohada mavjud: bank, konsalting, reklama, huquqiy va
boshqalar Shunga ko'ra, sanoat aholiga ko'rsatilayotgan xizmatlar besh turlari bor:
1. tarqatish. Bu aloqa xizmatlari, savdo va transport.
2. Ishlab chiqarish. Bu turli uskunalar ta'mirlash bilan bog'liq muhandislik, lizing
va xizmatlarni o'z ichiga oladi.
3. Ommaviy (shuningdek, iste'mol deb ataladi). Ushbu xizmatlar maishiy, hordiq
vaqti turli tomondan bilan bog'liq.
4. Kasb. Bu maslahatchilar, moliyachilar, sug'urta kompaniyalari, bankirlar.
5. Community. Bu ta'lim, madaniyat va ommaviy axborot vositalari bilan bog'liq
xizmatlar mavjud.
Kurs ishi mavzusi: Asosiy turdagi servis xizmatlarining faoliyatining
tasnifi va tavsifi.
Kurs ishining tuzilishi: Kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan rejalar,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar.
4

I.BOB. ASOSIY TURDAGI SERVIS XIZMATLAR
1.1. Uy-joy kommunal servis xizmat ko’rsatishning turlari va shakllari
O’zbekiston Respublikasi Uy-joy kommunal xizmat ko’rsatish vazirligi
2017 yil 18 apreldagi O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Uy-joy kommunal
xizmat ko’rsatish tizimini boshqarishni yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
to’g’risida”gi PF - 5017 - sonli Farmoniga asosan tashkil etilgan.
O’zbekiston Respublikasi Uy-joy kommunal xizmat ko’rsatish vazirligining
asosiy vazifalari va faoliyat yo’nalishlari:
– uy-joy kommunal xizmat ko’rsatish sohasida yagona
davlat siyosatini yuritish va tarmoqlararo muvofiqlashtirishni
amalga oshirish;
– ko’p xonadonli arzon uylar qurilishi bo’yicha davlat
dasturlari amalga oshirilishini ta’minlash, ko’p xonadonli arzon
uylar, suv ta’minoti, kanalizatsiya, issiqlik ta’minoti ob’ektlari
qurilishi bo’yicha buyurtmachi funksiyalarini amalga oshirish,
eski va avariya holatidagi uy-joylar buzilishini tashkillashtirish;
– ko’p xonadonli uylarning texnik holatini monitoring
qilish, shu jumladan, ko’p xonadonli uy-joy fondini mukammal
va joriy ta’mirlash ishlarini tashkil qilish;
– xususiy uy-joy mulkdorlari shirkatlari faoliyatini
muvofiqlashtirish, ko’p xonadonli uy-joy fondini saqlash,
ulardan foydalanish va ekspluatatsiya harajatlarini aniqlash
bo’yicha talablarga, ko’p xonadonli uylarni texnik ekspluatatsiya
qilish qoidalari va normalariga, ko’p xonadonli uylarga tutash
hududlarning sanitariya normalari, qoidalari va gigiena
normativlariga muvofiq holda saqlanishiga rioya etilishi ustidan
nazoratni amalga oshirish;
– suv ta’minoti va kanalizatsiya ob’ektlarini, issiqlik
ta’minoti tizimlarini aholi punktlarini rivojlantirish sxemalari va
5

bosh rejalari bilan bog’lagan holda rivojlantirish, modernizatsiya
va rekonstruksiya qilish dasturlarini ishlab chiqish hamda
ularning sifatli bajarilishini tashkillashtirish, mazkur soha
tashkilotlari faoliyatini muvofiqlashtirish va boshqaruvini
ta’minlash;
– uy-joy kommunal xizmat ko’rsatish tizimiga resurs va
energiya tejaydigan texnologiyalar hamda uskunalarni tadbiq
etish, jumladan, uy-joy kommunal xo’jaligi ob’ektlarini
zamonaviy hisoblash o’lchov asboblari bilan jihozlash, qurilish-
montaj ishlari tannarxining pasayishini ta’minlaydigan mahalliy,
zamonaviy va sifatli qurilish materiallari hamda buyumlarini
keng qo’llash;
– uy-joy kommunal xizmat ko’rsatish sohasida normativ-
huquqiy bazani takomillashtirish bo’yicha takliflar tayyorlash,
rivojlangan xorijiy mamlakatlarning ilg’or tajribasini inobatga
olgan holda uy-joy kommunal xizmat ko’rsatishning zamonaviy
shakl va usullarini ishlab chiqish hamda joriy etish 2
;
– O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi bilan
kelishilgan holda suv ta’minoti, kanalizatsiya, issiqlik ta’minoti
bo’yicha ko’rsatiladigan xizmatlarga ta’rif siyosatini
shakllantirish, uy-joy kommunal xizmat ko’rsatish sohasi
tashkilotlarining iqtisodiy barqarorligini mustahkamlash
yuzasidan kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirish;
– uy-joy kommunal xizmat ko’rsatish sohasi uchun kadrlar
tayyorlash bo’yicha takliflar kiritish, o’quv stajirovkalarini chet
ellarda o’tkazishni nazarda tutgan holda kadrlarni qayta
tayyorlash va malakasini oshirishni tashkil etish, zamonaviy
axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, dasturiy mahsulotlar,
2
Xasanov R., Asatullaev X., Suvonqulov A., Xakimov X. Real sektor iqtisodiyoti va uni prognozlash. O’quv
qo’llanma. O’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi. TMI. – T.: «Iqtisod-Moliya», 2013, - 192
b.
6

idoraviy axborot tizimlari va ma’lumotlar bazasi joriy etilishini
nazarda tutish.
Ushbu xizmatlar bino va qurilmalar, suv oqova va suv ta’minoti tizimlari,
issiqlik va energiya ta’minotining normal holatda bo’lishligini ta’minlaydi.
Ushbu turdagi xizmatlarni taqdim etish, kommunal xizmatlarni taqdim etish
bo’yicha qoidalar bilan tartibga solinadi.
Kommunal xizmatlarning bajaruvchilari bo’lib hisoblanadilar:
- o’zlarining mulki sifatida, to’liq xo’jalik ixtiyorida va operativ
boshqaruvida bo’lgan turar joy va muxandislik infratuzilmalar mavjud tashkilotlar
va muassasalar. Ular davlat (mahkama), ijtimoiy uylarda yashaydigan insonlarga
kommunal xizmatlarni ko’rsatish bilan shug’ullanishadilar;
- iste’molchiga kommunal xizmatlar taqdim etuvchi korxona (xususiy
turar joy fondida yashaydigan iste’molchilar uchun);
- kondominiumlar, o’rtoqliklar va mulkdorlarning boshqa birlashmalari
ularga ko’p xonali uylarni boshqarish topshiriladi.
Ular xizmat ko’rsatish va kommunal xizmatlar taqdim etish bo’yicha (jamoa
mulkiga ega bo’lgan turar joy fondida yashovchi iste’molchi) uchun shartnomalar
tuzishadilar. Kommunal xizmatlar iste’molchisi bajaruvchi bilan yollash, ijara yoki
turar joy binolariga xizmat ko’rsatish bo’yicha tuzilgan shartnoma asosida
xo’jalik-maishiy ehtiyojlar uchun xizmatdan foydalanuvchi va foydalanish
niyatida bo’lgan fuqaro. Iste’molchilarga taqdim etilayotgan xizmatlar tarkibi,
turar joy va xonadonlarning obodonlashtirish darajasiga bog’liq bo’ladi.
Kommunal xizmat ko’rsatishlarning asosiy guruhlariga quyidagilar kiradi:
- suv ta’minoti bo’yicha xizmatlar;
- issiq suv ta’minoti bo’yicha xizmatlar;
- elektr ta’minoti bo’yicha xizmatlar;
- isitish bo’yicha xizmatlar;
- yo ’ l xo ’ jaligi va muxandis himoyasi xizmatlari ;
- ko ’ kalamlashtirish va dekorativ gulchilik xizmatlari ;
7

- shahar va hududlar maydonlarini sanitariya - pokizalik tozalash
bo ’ yicha xizmatlar .
Kommunal xizmatlar davlat , ijtimoiy binolarda yashovchi fuqarolarga
yollash yoki ijara shartnomasiga taaluqli ravishda taqdim etiladi , shuningdek
davlat , va ijtimoiy turar joy binolarida , turar joy binolari mulkdorlari tomonidan
xizmat ko ’ rsatish shartnomasiga mos ravishda amalga oshriladi .

8

1.2. Qurilish tarmog’ida servis xizmat ko’rsatishning turlari va shakllari
O’zbekiston Respublikasi Qurilish vazirligi O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2018 yil 2 apreldagi «Qurilish sohasida davlat boshqaruvi tizimini
tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida»gi PF - 5392 - son Farmoniga
muvofiq tashkil etilgan.
O’zbekiston Respublikasi Qurilish vazirligining asosiy vazifalari
quyidagilardan iborat:
- shaharsozlik va qurilish uchun muhandislik-texnik
izlanishlar sohasida yagona davlat ilmiy-texnika siyosatini olib
borish, mehnat unumdorligini oshirish, qurilish-montaj ishlari
qiymatini kamaytirish, resurslardan oqilona foydalanishni
ta’minlaydigan energiya jihatidan samarali va energiyani
tejaydigan innovatsion loyihalar va echimlarni kurilish
faoliyatiga joriy etish;
- respublika hududida aholini joylashtirishning bosh
sxemasini,
Qoraqalpog’iston Respublikasi, viloyatlar, Toshkent shahar, tumanlar,
shaharlar hududlarini rejalashtirish sxemalarini, aholi punktlarining bosh rejalarini
va boshqa shaharsozlik xujjatlarini ishlab chiqish va tasdiqlashni tashkil qilish,
ularning amalga oshirilishi ustidan monitoring olib borish;
- shaharsozlik sohasida davlat siyosatining asosiy
yo’nalishlari bo’yicha takliflar tayyorlash, arxitektura-kurilish
faoliyatini rivojlantirishning uzoq muddatli va o’rta muddatli
davlat dasturlarini ishlab chiqish, hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirishning tarmoq va hududiy dasturlarini tayyorlashda
ishtirok etish;
- loyiha ishi va qurilish faoliyatini muvofiqlashtirish,
loyiha-qidiruv tashkilotlarining ish samaradorligini oshirish va
hududiy tarmoqlarini kengaytirish, yakka tartibdagi, namunaviy,
9

takroran qo’llaniladigan va eksperimental loyihalarni va loyiha
echimlarini ishlab chiqishni tashkil etish, shaharsozlik
xujjatlarini ekspertiza qilish;
- shaharsozlik va shaharsozlik faoliyatining normativ-
huquqiy bazasini yanada takomillashtirish va yangilash, idoraviy
qurilish norma va qoidalari ishlab chiqilishini muvofiqlashtirish,
loyihalash, qurilish, qurilish materiallari va buyumlarini ishlab
chiqarish sohasida standartlashtirish ishlarini amalga oshirish;
- arxitektura, loyihalash va qurilish sohasida malakali
kadrlarni tayyorlashga, ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalarida
o’quv jarayonining darajasi va sifatini tubdan yaxshilashga,
qurilish sohasida, jumladan, chet eldagi etakchi ilmiy-tadqiqot
muassasalarida loyihachilar va mutaxassislarni qayta tayyorlash
va malakasini oshirishga ko’maklashish.
Ushbu xizmatlar iste’molchilarga ta’mirlash imkoniyatini, turar joy va er
uchastkalarini estetik jihatdan takomillashtirish, shuningdek iste’molchilarning
yakka tartibdagi talablari asosida qurilishga bo’lgan talablarini qondirishni
ta’minlaydi. Xizmatlar o’z ichiga turar joyni loyihalashtirish, qurilish ishlari
iste’molchilar buyurtmasiga ko’ra bino va qurilmalarini tamirlash, ekspluatsiyaga
kommunikatsiyalarni (issiqliq, elektrik, gaz, suv, suv oqova) ishga tushirish,
maslahatlarini oladi.
Turar joyni qurish va tamirlash bo’yicha xizmatlar iste’molchilarga o’z
vaqtida va sifatli ravishda binolar, turar joylar va xo’jalik qurilmalarni qurish va
ta’mirlash imkonini beradi. Iste’molchilarga turar joyni ta’mirlash, uylar va
xonadonlarni modaning zamonaviy tendensiyalariga mos ravishda
memoriydizaynerlik jihozlanishi bo’yicha xizmatlar zarur. Turar joyni qurish va
ta’mirlash bo’yicha xizmatlarni keng assortimentdagi qurilish va pardozlash
ishlarini amalga oshiruvchi qurilish-montaj va ishlab chiqarish korxonalari,
firmalar va ustalar brigadalari tomonidan ko’rsatiladi.
10

Turar joyni ta’mirlash va qurish bo’yicha xizmatlar, buyurtmachi manziliga
borish natijasida amalga oshiradi, loyiha-konstruktorlik ishlari bevosita korxona
ofisida bajariladi.
Turar joyni ta’mirlash va qurish bo’yicha xizmatlar taklif etayotgan servis
korxonalari, tashrif buyuruvchilarni qabul qilish uchun binolar, ma’muriy va
ombor binolariga egadirlar. Qurilish ishlarini bajarish qurilish maydonchalarida
amalga oshiriladi.
Materiallar va inventarlar, qurilish ishlarini mexanizatsiyalashtirish
vositalarini joylashtirish uchun ombor binolari va garajlardan foydalaniladi.
Qurilish ishlari uchun turli ishlab chiqarish-texnologik asbob-uskunalar,
vaqtinchalik muxandislik qurilmalari, qurilish texnikasi va jihozlardan
foydalaniladi.
Qurilish va ta’mirlash uchun materiallar buyurtmachi tomonidan taqdim
etiladi yoki bajaruvchi tomonidan harid qilinadi. Qurilish materiallarini tayyorlash
uchun duradgorlik, slesarlik, payvandlash sehlari, qurilish materiallarini ishlab
chiqarish bo’yicha sehlardan foydalaniladi.
Qurilish ishlarida qo’llaniladigan asosiy materiallar bo’lib, sement, tosh,
qurilish g’ishti, qoplama va pardozlash materiallari, lak bo’yoq materiallari
hisoblanadi 3
.
Xizmat ko’rsatish buyurtmachi bilan ishlash, loyiha-smeta hujjatlarini
tuzishni ko’zda tutadi. Ushbu ishlarda me’morlar, muxandis-loyihalashtiruvchilar
va boshqalar ishtirok etishadilar. Ta’mirlash-qurish ishlari, qurilish
mutaxassisliklariga ega bo’lgan malakali ishchilar (qurilish brigadalari) tomonidan
bajariladi. Qurilish-ta’mirlash brigadalari tarkibiga qurilish mutaxassisliklariga ega
bo’lgan usta g’isht teruvchi, beton quyuvchilar, elektriklar, suvoqchilar, yordamchi
ishchilar va hokazolar kiradi. Buyurtmani qabul qilish va uni aniqlashtirish
bo’yicha iste’molchilar bilan ishni menejer va me’mor olib boradi. Qurilish va
3
Xasanov R., Asatullaev X., Suvonqulov A., Xakimov X. Real sektor iqtisodiyoti va uni prognozlash. O’quv
qo’llanma. O’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi. TMI. – T.: «Iqtisod-Moliya», 2013, - 192
b.
11

ta’mirlash bo’yicha xizmatlar ko’rsatish hozirgi davr talablari darajasiga javob
beradigan progressiv texnologiyalar asosida amalga oshirilishi lozim.

12

II.BOB. XIZMATLARINING FAOLIYATINING TASNIFI
VA TAVSIFI
2.1. Avtotransport tarmog’ida servis xizmat ko’rsatishning turlari
Avtotransport tarmog’ida servis xizmat ko’rsatishning turlari va shakllari
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 1 fevraldagi “Transport sohasida
davlat boshqaruvi tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi
PF-5647-son Farmoni bilan O’zbekiston avtomobil transporti agentligi negizida
O’zbekiston Respublikasi Transport vazirligi tashkil etildi. Vazirlik avtomobil,
temir yo’l, havo, daryo transportlari, metropoliten, shuningdek, yo’l xo’jaligini
rivojlantirish sohasidagi yagona davlat siyosatini ishlab chiqish va amalga oshirish
bo’yicha davlat boshqaruvi organi hisoblanadi. Vazirlikning vakolatlari va
vazifalari yuqoridagi qayd etilgan Farmon, O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2019 yil 1 fevraldagi «O’zbekiston Respublikasi transport vazirligi
faoliyatini tashkil etish to’g’risida»gi PQ-4143 sonli qarori hamda bilan belgilab
berilgan.
Vazirlik unga yuklangan vazifalar va funksiyalarni bevosita hamda uning
tuzilmasiga kiruvchi hududiy bo’linmalar va idoraviy mansub tashkilotlar orqali
amalga oshiradi.
Quyidagilar Vazirlikning asosiy vazifalari hisoblanadi:
1.Transportning barcha turlarini O’zbekiston Respublikasi yagona transport
tarmog’iga integratsiyalashtirish va yangi samarali transport-logistika tizimlaridan
foydalanish asosida birgalikda rivojlantirishga yo’naltirilgan yagona davlat
transport siyosatini ishlab chiqish;
2.Transport va logistika xizmatlari bozorini rivojlantirishni rag’batlantirish,
ularning barcha toifadagi iste’molchilar uchun ommabopligini ta’minlash,
shuningdek, sohaga investitsiyalarni jalb etishga yo’naltirilgan transport
sohasidagi yagona tarif siyosatini amalga oshirish;
3.Xalqaro transport koridorlarini rivojlantirish, logistika tizimini
takomillashtirish bo’yicha takliflar ishlab chiqish va chora-tadbirlarni amalga
13

oshirish, mamlakat transport salohiyatidan samarali foydalanish, tadbirkorlik
sub’ektlarining transport-logistika xizmatlaridan foydalanishdagi sarf-xarajatlarini
kamaytirish;
4.Transport va yo’l xo’jaligi sohasida davlat-xususiy sheriklikni
rivojlantirish va mamlakatning investitsiyaviy jozibadorligini oshirish;
5.Butun transport tizimini raqamlashtirish bo’yicha ilg’or axborot
texnologiyalarini joriy etish, O’zbekiston Respublikasi transport tizimining
birbiriga bog’langan yagona tizimini istiqbolli rivojlantirish strategiyalarini ishlab
chiqish va amalga oshirish;
6.Avtomobil yo’llari sohasida yagona texnika siyosatini amalga oshirish,
foydalanuvchilar manfaatini hisobga olgan holda, avtomobil yo’llari, aerodromlar
va aeroportlar, vokzallar, temir yo’llar va transport infratuzilmasining boshqa
ob’ektlarini moliyalashtirish, loyihalash, qurish, ta’mirlash va foydalanish
masalalarining kompleks echimini ta’minlash;
7. Transport sohasida nazoratni amalga oshirish, fuqaro aviatsiyasi va
eksperimental havo kemalaridagi halokatlar va baxtsiz hodisalarni, shuningdek,
temir yo’l va daryo transportidagi avariya va halokatlar bo’yicha tekshiruvlarni
tashkil etish va amalga oshirish;
8.Transport va yo’l xo’jaligi sohasidagi xalqaro va hududiy hamkorlikni
rivojlantirish hisobidan jahon transport xizmatlari bozorida O’zbekiston
Respublikasi milliy manfaatlarini ta’minlash;
9. Transport sohasidagi joriy va istiqbolli ehtiyojlarni inobatga olgan holda,
ta’lim, kadrlar tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirishning ilg’or
usullarini tizimli ravishda joriy etish.
Vazirlik o’ziga yuklangan vazifalarga muvofiq quyidagi funksiyalarni
amalga oshiradi:
1. Transportning barcha turlarini O’zbekiston
Respublikasi yagona transport tarmog’iga integratsiyalashtirish
va yangi samarali transport-logistika tizimlaridan foydalanish
14

asosida birgalikda rivojlantirishga yo’naltirilgan yagona davlat
transport siyosatini ishlab chiqish sohasida:
transport va yo’l xo’jaligini rivojlantirish, transport sohasining samaradorligi
va jozibadorligini oshirish, transport va yo’l xo’jaligi sohasida sog’lom raqobat
muhitini shakllantirish bo’yicha yagona davlat siyosatini amalga oshiradi;
2. Sohalar va hududlarning kompleks, istiqbolli va
ilmiy asoslangan rejasini hisobga olgan holda, transport va yo’l
xo’jaligini rivojlantirishning transport va yo’l xo’jaligi
sohasidagi vazifalarni izchil va tizimli hal etishni ta’minlash
bilan bog’liq barcha masalalarni o’z ichiga olgan uzoq muddatli
kelajakka mo’ljallangan konsepsiyalarini ishlab chiqadi;
3. Transport va logistikani rivojlantirish
muammolarini o’rganishni tashkil etadi va o’rganish natijalari
asosida aniqlangan muammolarni hal etish, Markaziy
Osiyo va Yovropa davlatlari o’rtasida yo’lovchilar va yuk oqimini
optimallashtirish yo’llarini izlash, milliy transport kommunikatsiyalari orqali
xalqaro va mintaqaviy tranzitni rivojlantirish bo’yicha takliflarni ishlab chiqishni
ta’minlaydi;
4. Xalqaro transport yo’laklarini rivojlantirish,
logistika tizimini takomillashtirish, mamlakatning tranzit
salohiyatidan samarali foydalanish, tadbirkorlik sub’ektlarining
transport-logistika xizmatlari uchun xarajatlarini
minimallashtirish bo’yicha takliflarni ishlab chiqadi va chora-
tadbirlarni amalga oshiradi;
5. Idoraviy mansub tashkilotlar faoliyatiga umumiy
rahbarlik qiladi, ular faoliyatini iqtisodiy tahlil qiladi, mazkur
tashkilotlar rahbarlari bilan hamkorlikda ularning samarali
ishlashini ta’minlaydi;
15

6. Eksport hajmlarini oshirish va importni
optimallashtirish bo’yicha samarali siyosatni amalga oshirish
doirasida, transport va yo’l xo’jaligi korxonalarining eksport-
import tartib-taomillari monitoringini amalga oshiradi;
7. Transport va yo’l xo’jaligi sohasida yagona texnik
siyosatni amalga oshirishni tashkil etadi va muvofiqlashtiradi;
8. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti va Vazirlar
Mahkamasi topshiriqlariga binoan hamda shaxsiy tashabbusiga
ko’ra, normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini ishlab chiqadi va
belgilangan tartibda ko’rib chiqish uchun kiritadi;
9. Faoliyatning belgilangan sohasiga tegishli
masalalar bo’yicha normativhuquqiy hujjatlarni tasdiqlaydi;
10. Idoraviy mansub tashkilotlarning texnik tartibga
solish borasida ular faoliyati sohasiga tegishli normativ-huquqiy
hujjatlarni ishlab chiqish bo’yicha ishini tashkil etadi va
muvofiqlashtiradi;
11. O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining
Qonunchilik palatasi va Senati, Prezident Administratsiyasi,
Vazirlar Mahkamasiga transport va yo’l xo’jaligi sohasidagi
normativ-huquqiy bazani takomillashtirish, amaldagi xalqaro
transport yo’laklaridan samarali foydalanish va yangilarini
tashkil etish bo’yicha takliflarni ko’rib chiqish uchun kiritadi 4
;
12. Vazirlik va idoralar, xo’jalik yurituvchi
sub’ektlarning transport turlari bo’yicha normativ-huquqiy
hujjatlari, rivojlantirish dasturlari, tarmoqlarni rivojlantirish
bo’yicha transport va yo’l xo’jaligi sohasidagi faoliyatga oid
boshqa hujjatlar loyihalarini kelishadi;
4
Korxona iqtisodiyoti. Darslik. – T.: “Fan va texnologiya”, 2013.
16

13. O’z vakolati doirasida respublikani ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlantirish dasturlari loyihalarini ishlab chiqishda
ishtirok etadi;
O’zbekiston Respublikasining transport va yo’l xo’jaligini rivojlantirish
samaradorligi xalqaro reytinglardagi o’rnini yaxshilash tadbirlarini ishlab chiqadi;
Transport va logistika xizmatlari bozorini rivojlantirishni rag’batlantirish,
ularning barcha toifadagi iste’molchilar uchun ommabopligini ta’minlash,
shuningdek, sohaga investitsiyalarni jalb etishga yo’naltirilgan transport
sohasidagi yagona tarif siyosatini amalga oshirish sohasida:
- transport va yo’l xo’jaligi sohasida transport xizmatlari
bozorida sog’lom raqobatbardosh muhitni shakllantirish va milliy
kompaniyalar manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan yagona
tarif siyosatini amalga oshiradi;
- O’zbekiston Respublikasida transport sohasida bozor
munosabatlarini yanada rivojlantirish va ilg’or axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etishni hisobga olgan
holda, aholi va tashkilotlarga ko’rsatilayotgan transport
xizmatlariga tariflarni shakllantirishning asosiy yo’nalishlari,
konseptual yondashuvlarini belgilaydi;
- tariflarni shakllantirish va qo’llash bo’yicha normativ-
huquqiy bazani, jumladan, xalqaro qonunchilik va standartlar
talablarini hisobga olgan holda takomillashtiradi;
- transport va yo’l xo’jaligi sohasida tarif siyosati,
stavkalar va yig’imlar masalalarini tartibga solish,
muvofiqlashtirish va kelishishda ishtirok etadi;
- tashuvchi kompaniyalar bilan hamkorlikda xalqaro
tariflar bo’yicha yig’ilishlar va konferensiyalar o’tkazish
doirasida takliflarni ishlab chiqadi.
17

Xalqaro transport koridorlarini rivojlantirish, logistika tizimini
takomillashtirish bo’yicha takliflar ishlab chiqish va chora-tadbirlarni amalga
oshirish, mamlakat transport salohiyatidan samarali foydalanish, tadbirkorlik
sub’ektlarining transport-logistika xizmatlaridan foydalanishdagi sarf-xarajatlarini
kamaytirish sohasida: – tranzit salohiyatini rivojlantirish, O’zbekiston
Respublikasi hududi bo’ylab o’tuvchi tranzit yo’laklarining raqobatbardoshligini
oshirish yuzasidan takliflarni tayyorlash yo’li bilan yagona tranzit siyosatini
amalga oshiradi. Bu orqali logistika tizimi samaradorligini oshirish, logistika
samaradorligining xalqaro reytinglarida O’zbekiston Rspublikasining o’rnini
yaxshilash hamda tadbirkorlik sub’ektlarining transport-logistika xizmatlariga
xarajatlarini minimallatirish bo’yicha chora-tadbirlarni ishlab chiqadi hamda
mavjud transport yo’laklarini diversifikatsiyalash va istiqbollilarini rivojlantirish
yuzasidan takliflarni, multimodal tashuvlarni rivojlantirish borasida strategiyalarni
ham ishlab chiqadi.
Servis markazlari va stansiyalari ta’mirlash va transport vositalari ishini
diagnostika qilish uchun asbob-uskunalar bilan jihozlanmoqdalar. Respublikamiz
dunyoda avtomobil ishlab chiqaruvchi davlatlar qatoridan joy egallaganligi tufayli,
turli rusumdagi ishlab chiqarilayotgan avtomobillar soni yil sayin ortib bormoqda
va ushbu turdagi xizmatlar soni va turlari ham kengayib bormoqda. Transport
vositalarini ta’mirlash va texnik xizmat ko’rsatish bo’yicha servis tizimi faoliyati
naryad-buyurtma, kvitansiya va shartnomalar asosida amalga oshiriladi.
Transport vositalarini ta’mirlash va texnik xizmat ko’rsatish paytida
iste’molchilarga qulayliklarni ta’minlovchi qo’shimcha xizmat sifatida, ayrim
servis tashkilotlari ommaviy ovqatlanish xizmatlari va dam olish xonalarini taklif
etishadilar.
Ehtiyot qismlar va komplekslashtiruvchi detallarga haq to’lash,
tomonlarning kelishuvi holda shartnoma shartlariga mos ravishda amalga
oshiriladi. Ya’ni to’liq yoki qisman (qismlarga bo’lib, to’liq yoki kredit).
Xizmatlar ko’rsatishga harajatlar smetasi ham tuzilishi mumkin.
18

Ta’mirlash va texnik xizmat ko’rsatish ob’ekti bo’lib, iste’molchining
avtotransport vositasi hisoblanadi.
Servis tizimi faoliyati quyidagilarni o’z ichiga oladi:
1. Iste’molchiga xizmat ko’rsatish (transport vositasini qabul qilish va
rasmiylashtirish, ta’mirlangan transport vositasini iste’molchiga berish,
iste’molchilar bilan hisob-kitob qilish);
2.Xizmatni bajarishning texnologik jarayoni (ta’mirlash va texnologik
hisobkitob bo’yicha ishlarni bajarish yoki mahsulotni tayyorlash).
Avtotransport vositalarini ta’mirlash va texnik xizmat ko’rsatish bo’yicha
xizmatlarning bevosita ijrochisi bo’lib, ta’mirlash bo’yicha ustalar
(avtomexaniklar, avtoslesarlar, elektriklar), bo’yoqchilar hisoblanadilar.
Servis tashkilotlari tashrif buyuruvchilarni qabul qilish uchun salon,
ma’muriy bo’linmalar uchun binolar va avtoservisning asosiy maydonini
egallaydigan ishlab chiqarish binolariga egalik qilishadilar.
Ishlab chiqarish binolari tarkibiga quyidagilar kiradi:
- kuzov ishlari sexi;
- bo’yash ishlari sexi;
- kuzovni korroziyaga qarshi qayta ishlash sexi ;
- elektr ta ’ minotini ta ’ mirlash bo ’ yicha sexi ;
- dvigatellarni ta’mirlash bo’yicha sex;
- avtomobillarning yurish qismini ta’mirlash sexi;
- vulkanizatsiya va g’ildiraklar shinalarini o’rnatish bo’yicha sex;
- nosozliklarni diagnostika qilish bo’yicha laboratoriya;
- avtomobillarni yuvish joyi;
- yoqilg’i quyish (kolonkalari) shahobchalari.
Xizmat ko’rsatish zonasi quyidagilardan tashkil topadi:
- tashrif buyuruvchilarni qabul qilish saloni;
- kutish xonasi va kafe;
- ehtiyot qismlari bilan savdo qiladigan savdo shahobchasi.
19

Ushbu xizmatlar (avtotransport xizmatlari bagaj va yuklarni transportda
tashish bo’yicha xizmatlar, axborot-ma’lumot xizmat ko’rsatish) yo’lovchilar,
ularning bagajlari, yuklarni uzoq va yaqin masofalarga tashish bo’yicha aholining
ehtiyojlarini qondiradi.
Transport xizmatlari moddiy-texnika bazasi asosida ko’rsatiladi. Uning
tarkibiga transport vositalari, transportga xizmat ko’rsatish vositalari, ta’mirlash
bo’yicha asbob-uskuna, transport vositalarining turishi va ta’mirlanishi uchun
binolar kiradi.
Transport xizmatlarining bevosita bajaruvchilari bo’lib haydash,
yo’lovchilar va yuklarni tashish huquqiga ega bo’lgan shaxslar, transport va
asbobuskunalarga xizmat ko’rsatish va ta’mirlash bo’yicha masterlar (ustalar)
hisoblanishadilar.
Transport xizmatlarini ko’rsatish oldindan berilgan buyurtma (yoki u siz)
bo’yicha xizmat ko’rsatishga shartnomani rasmiylashtirish orqali amalga
oshiriladi. Yuklarni tashish bo’yicha xizmatlar trasport ekspeditsiyasi shartnomasi
asosida rasmiylashtiriladi. Transport xizmati-belgilangan normalar va talablarga
mos kelgan holda yo’lovchi, yuk jo’natuvchi va yuk qabul qiluvchilarning
tashishga bo’lgan ehtiyojlarini qondirish bo’yicha transport xizmati
bajaruvchisining faoliyat natijasidir.
Transport xizmatlari guruhlari va turlarga tasniflashtiriladi.
Transport xizmatlari uch guruhga bo’linadi:
- Yo’lovchi transport xizmatlari;
- Yuk transporti xizmatlari;
- Transport ekspeditsiyasi xizmatlari.
Transport xizmat ko ’ rsatishi - belgilangan norma va talablarga mos kelgan
holda iste ’ molchilarga transport xizmatlari taqdim etish jarayonidir . Transport
servisi-yuklarni va yo’lovchilarni tashishda taqdim etiladigan transport
xizmatlarining to’plami.
20

Asosiy transport xizmatlaridan tashqari hamroh xizmatlar ham taqdim
etiladi.
Hamroh xizmatlar – yo’lovchi, yuk jo’natuvchi yoki yuk qabul qiluvchilarga
transport kompleksi tashkilotlari yoki tadbirkor fuqarolar tomonidan, tashish bilan
bevosita bog’liq bo’lmagan, taqdim etilayotgan xizmat, masalan ovqatlanish va
aloqa xizmatlari.
Transport xizmatlari yo’lovchi va yuklarni tashishni ta’minlovchi umumiy
foydalanishdagi trasportdan (temir yo’l, xavo, dengiz, avtomobil, daryo transporti)
foydalanish va transport ekspeditsiyalari xizmatlaridan foydalanish yordamida
amalga oshiriladi.
Transport xizmatining bajaruvchisi-xizmat ko’rsatuvchi, tashish
shartnomasining ishtirokchisi bo’lgan jismoniy va yuridik shaxs.
Transport xizmatining iste’molchisi-xizmatni iste’mol qiluvchi tashish
shartnomasi qatnashchisi bo’lgan jismoniy va yuridik shaxs.
Yo’lovchi transportining xizmatlari olti turga bo’linadi;
- yo’lovchi temir yo’l transporti xizmatlari; yo’lovchi daryo transporti
xizmatlari;
- yo’lovchi dengiz transporti xizmatlari;
- yo’lovchi xavo transporti xizmatlari; - yo’lovchi avtomobil transporti
xizmatlari;
- yo’lovchi shahar elektr transporti xizmatlari.
Yo’lovchi tashishlar yo’lovchilar tashishning xavfsizligi o’z vaqtidaligi, va
qulayligi shuningdek ular bagajlarining saqlanishi bilan bog’liq bo’lgan
yo’lovchilarni tashish bo’yicha transport xizmatlari. Transport vositalari
yordamida harakat qiluvchi insonlar yo’lovchilar bo’lib hisoblanadilar.
Yo’lovchitashish shartnomasiga (chiptaga) ega bo’lgan jismoniy shaxs.
Transport xizmatlarining ikkinchi guruhi yuk transporti. Bunday xizmatlar
besh guruhga bo’linadi:
- temir yo’l transporti xizmatlari;
21

- daryo transporti xizmatlari;
- dengiz transporti xizmatlari;
- havo transporti xizmatlari;
- avtomobil transporti xizmatlari.
Yuk tashishlar - bu saqlanish va o ’ z vaqtida etkazish bilan bog ’ liq bo ’ lgan
moddiy boyliklarning harakati bo ’ yicha transport xizmatlari .
Yuk tashishlar bo ’ yicha xizmatlarni ko ’ rsatishda yukni jo ’ natuvchi va qabul
qiluvchi tomonlar mavjud bo ’ ladi .
Yuk jo ’ natuvchisi - tashish shartnomasida jo ’ natuvchi sifatida ko ’ rsatilgan
va tashishga yukni topshirgan transport xizmatlarining iste ’ molchisi .
Yukni qabul qiluvchi - tashish shartnomasida qabul qiluvchi sifatida
ko ’ rsatilgan , tashishdan so ’ ng yukni qabul qiluvchi transport xizmatlarining
iste ’ molchisi .
Transport xizmatlari tashish shartnomasi asosida ko’rsatiladi.
Tashish shartnomasi - transport xizmatlarining bajaruvchisi va iste’molchisi
o’rtasidagi hujjat (kelishuv). Unda tashish bo’yicha tomonlarning o’zaro
majburiyatlari va javobgarliklari reglamentlashtiriladi.
Transport xizmatlarining uchinchi guruhi-transport ekspeditsiyasidir.
Transport ekspeditsiyasi-bu yukni jo’natish va qabul qilish jarayonini tashkil
qilish bilan bog’liq bo’lgan transport xizmati, shuningdek shartnomaga mos
ravishda tashishga bog’liq bo’lgan qolgan ishlarning ham tashkil etilishi.
Transport ekspeditsiyasining asosiy turlariga quyidagilar kiradi:
- yuklarni hujjatlashtirish bo’yicha xizmatlar;
- yuklarni qayta ishlash xizmatlari;
- transport eksplatatsiyasining qolgan xizmatlari.
Yuklarni tashishda transport xizmatlarini tashkil etishga va taqdim etuvchi
korxona yoki mutaxassis ekspeditor deb nomlanadi.
Yo’lovchi avtomobil transporti xizmatlari quyidagilarga bo’linadi:
22

- avtotransport vositalaridan foydalanilgan holda yo’lovchilar va ular
bagajlarining bevosita harakati bo’yicha xizmatlar;
- avtotransport vositalaridan foydalanilgan holda yo’lovchilar va
ularning bagajlarining harakatiga bog’liq bo’lmagan, lekin tashishga bevosita
aloqasi bo’lgan xizmatlar.
Tashish xizmatlarni amalga oshirish muntazamligi bo’yicha muntazam va
nomuntazam (bir martalik) bo’lishi mumkin.
Tashish parametrlarini o’rnatishda yo’lovchining qatnashish darajasiga
bog’liq holda, xizmatlar quyidagilarga bo’linishi mumkin:
- yo’lovchi marshrut to’xtash joyi va jo’nash vaqtini aniqlaydi;
- yo’lovchi to’xtash joyini aniqlaydi, marshrut va harakat jadvali
oldindan o’rnatilgan;
yo’lovchi tashish parametrlarini aniqlashda qatnashmaydi, chunki ular
oldindan o’rnatilgan. Yo’l qatnovi turiga bog’liq holda tashishlar shahar
ichida, shahardan tashqarida, shaharlararo va davlatlararo bo’lishi mumkin.
Belgilanishiga ko’ra tashish bo’yicha xizmatlar umumiy foydalanishdagi
tashishlar va maxsus tashishlarga (maxsus tashkil etilgan insonlar guruhlarini)
bo’linadi.
Foydalanilayotgan transport vositalarining turlariga bog’liq holda tashish
bo’yicha xizmatlar quyidagilarga bo’linadi:
- avtobuslar bilan tashishlar;
- engil avtomobillar bilan tashishlar;
- yo ’ lovchilarni tashishga maxsus jihozlangan yuk avtomobillari bilan
tashishlar .
Avtotransport vositalaridan foydalanilgan holda yo ’ lovchilar va ular
bagajlarining harakatlari bilan bog ’ liq bo ’ lmagan , lekin tashishga bevosita aloqasi
bor xizmatlar o ’ z ichiga quyidagilarni oladi :
23

- transportda yurish hujjatlarini sotish bo ’ yicha xizmatlar ( transportda
yurish hujjatlarini sotish va qabul qilish , joylarni rezervlashtirish , ko ’ rsatilgan
manzilga chiptalarni etkazish va hokazolar );
- axborot xizmatlari ( avtotransport vositalarining jo ’ nash joyi va vaqti ,
harakat jadvali , tariflar , tashish qoidalari va boshqalar to ’ g ’ risida ko ’ rinadigan va
tovushli axborot taqdim etish );
- tibbiy punktlar , ona va bola xonalari , yo ’ lovchilarning dam olish
xonalarida va boshqa joylarda xizmatlar ko ’ rsatish ;
- sanitar-gigienik xizmatlar ko’rsatish;
- bagajni saqlash bo’yicha harakatlar (bagajni o’rash, saqlash
kameralari xizmatlari, tashuvchilar xizmatlari va hokazolar).
Yo’lovchi avtotransportiga umumiy talablar quyidagilarni o’z ichiga oladi:
- xizmat ko’rsatish jarayonini boshqarishga talablar;
- xizmat ko’rsatish jarayoniga talablar;
xizmat ko’rsatish natijasiga talablar. Transport xizmatlarini
ko’rsatuvchi korxona xodimlari tarkibiga quyidagi mutaxassislar kiradi:
- xizmatlarni ko’rsatishda yo’l harakati xavfsizligi bo’yicha;
- tashishlarni taqdim etish bo’yicha;
- avtotransport vositalarini texnik jihatdan soz holatda ushlab turish,
xodimlarning kasbiy yaroqliligini ta’minlash, yo’l harakati xavfsizligini ta’minlash
bo’yicha chora-tadbirlarni taqdim etish bo’yicha; xaydovchilar;
- dispetcherlar, kolonna mexaniklari (masterlari), texnik nazorat
bo’limlari va hokazolar.
Xizmatlarni ko’rsatishda yo’l harakati xavfsizligini ta’minlash bilan bog’liq
bo’lgan rahbarlar va mutaxassislar, avtomobil sohasi bo’yicha oliy va o’rta maxsus
ma’lumotga ega bo’lishlari lozim yoki belgilangan tartibdagi maxsus malaka
tayyorgarligini o’tkazishlari, shuningdek amalga mos kelishlik attestatsiyasidan
o’tganlikni tasdiqlovchi hujjatga ega bo’lishlari lozim.
24

Xodimlarning (haydovchilarning) tayyorgarligi maxsus o’qitish,
yo’riqnomalar, malaka oshirishlar, malaka imtihonlari, attestatsiyalar, sog’liq
holatini nazorat qilish asosida amalga oshiriladi. Avtotransport xizmatlarini taqdim
etish bo’yicha servis faoliyati, avtotransport vositalarini saqlash, ularga texnik
xizmat ko’rsatish va ta’mirlash, davlat texnik ko’riklarini o’z vaqtida o’tkazish,
reysdan oldingi va reysdan keyingi texnik ko’riklar, ehtiyot qismlar va
materiallarni harid qilish, axborot ta’minoti va boshqalar uchun
tashkiliytexnologik imkoniyatlarni talab qiladi.
Texnik vositalar va xizmatlarning hujjatli ta’minlanishi o’z ichiga
quyidagilarni oladi:
- avtotransport vositalari;
- yoqilg’i-moylash materiallari;
- avtotransport vositalarini ta ’ mirlash va texnik xizmat ko ’ rsatish uchun
vositalar ;
- dispetcherlik aloqa vositalari , asbob - uskunalar , jihozlanish va
hujjatlar
(yo’l varaqalari, haydovchilarning ish grafiklari);
haydovchilarning ko’rsatma va tibbiy ko’rikdan o’tganliklari,
avtotransport vositalarining texnik ko’riklari, avtotransport vositalarining
liniyadan chiqishlarining hisobi va tahlili, harakatni tashkil qilishda aniqlangan
kamchiliklar hisobi va yo’llar, ko’chalar holatining jurnallari;
- marshrutlarni kerakli qurilmalar bilan jihozlash va ularning axborot
bilan ta’minlanganligi.
Servis faoliyati o’z ichiga oladi:
- reysdan oldingi (reysdan keyingi) xizmat ko’rsatish;
- yo’lovchilarni chiqarish (tushirish) va bagajni yuklashni (tushirish)ni;
- yo’lovchilar va bagajni tashishni.
Reysdan oldingi (reysdan keyingi) xizmat ko’rsatish, yo’lovchilarga
(iste’molchilarga) o’z vaqtidagi axborot xizmat ko’rsatish ishlarni avtotransport
25

vositalarini jo’nash (kelish) vaqti va joylari yurish marshrutlari va hokazolar
to’g’risidagi axborotlarni, tashish shartnomalarini tuzish, yurish hujjatlarini harid
qilish va joylarni rezervlashtirish qulayliklarni tashkil etishni ko’zda tutadi.
Yo’lovchi avtomobil transporti xizmatlari o’z ichiga yo’lovchilarning
avtovokzallar va yo’lovchi avtoto’xtash joylarida bo’lishlari uchun qulayliklarni
yaratishni o’z ichiga oladi. Yo’lovchilarga kutish zali, dam olish xonalari, bagajni
saqlash kameralari, tibbiy xizmat ko’rsatish punktlaridan foydalanish
imkoniyatlari taqdim etiladi. Undan tashqari yo’lovchilarga ommaviy ovqatlanish
xizmatlari ham taqdim etiladi.
Avtotransport vositalari belgilanishi va bajarilish turiga ko’ra, tashish
turlariga, yo’l va tabiiy-iqlimiy sharoitlarga mos kelishi lozim. Yo’lovchilarni
tashishni amalga oshiradigan haydovchilar taaluqli kategoriyadagi avtotransport
vositalarini boshqarish huquqini beruvchi haydov guvohnomasiga, belgilangan
muddatlarda tibbiy ko’rikdan o’tganlikni tastiqlovchi hujjatga, reysdan oldingi
tibbiy ko’rikdan o’tganligi belgisi qo’yilgan yo’l varaqasiga, avtotransport
vositasining reysdan oldingi ko’rigiga, hamda alohida turdagi tashishlarni amalga
oshirish uchun zarur bo’lgan qolgan hujjatlarga (harakat grafigiga, xavfli
26

uchastkalarni ko’rsatgan holdagi marshrut sxemasi va boshqalarga) ega
bo’lishlari lozim.
Xizmat sifati o’z vaqtidalik va tezlik, qulaylik, etika va estetika,
komplekslik, axborotlilik va ishonchlilik, hammabopligi, bagajning saqlanishi,
xavfsizligi, ekologiyaligi bilan tavsiflanadi.
O’z vaqtidalik va tezlik tashish shartnomasida ko’zda tutilgan jadval,
avtotransport vositalarining vaqti va tezligi bo’yicha qolgan talablarga mos
ravishda tashishni amalga oshirishni ta’minlaydi.
Qulaylik, etika va estetika yo’lovchilarning avtotransport vositalarida,
shuningdek harakatning dastlabki, o’rta va oxirgi punktlarida bo’ladigan vaqtlarida
xizmat ko’rsatish sharoitlariga bo’lgan talablarga rioya qilish orqali ta’minlanadi.
Ushbu talablar jumlasiga quyidagilar kiradi:
- avtotransport vositasidagi yo’lovchilar soni tashish
shartnomasida belgilanganiga, shuningdek avtotransport
vositasining texnik tavsifida ko’zda tutilgan joylashish
normalariga mos kelishi lozim;
- tashish bo’yicha xizmatlar bajaruvchi xodimlar umumiy
qabul qilingan o’zlarini tutish qoidalariga (xushmuomalalik,
xayrihoxlik, so’z madaniyati, tashqi ko’rinish) rioya qilishlari
shart;
- avtotransport vositalarining salonlari, to’xtash punktlari,
avtovokzallar va yo’lovchi avtostansiyalari binolari toza, estetik,
yoritilgan bo’lishi lozim. Yo’lovchilar sog’lig’i va mulkiga zarar
etkazishi mumkin bo’lgan nosozliklarga yo’l qo’ymasligi lozim;
- avtotransport vositalarining, to’xtash punktlarining,
avtovokzallar va yo’lovchi avtostansiyalarning jihozlanishi va
mazmuni, xodimlarning tashqi ko’rinishi umumiy qabul qilingan
normalar va bajaruvchining firmali uslubiga mos kelishi lozim;
27

- avtotransport vositasining saloni va boshqa joylaridagi
harorat, havo tarkibi va shovqin darajasi belgilangan
normativlarga mos kelishi lozim.
Xizmatni ko’rsatishdagi komplekslilik, xizmatning texnologik mazmunini
tashkil etuvchilar barchasining bajarilishini ta’minlaydi, shuningdek tashish
shartnomasida belgilangan hamroh xizmatlarni ham ko’rsatadi.
Axborotlilik va ishonchlilik xizmat ko’rsatish jarayonida yo’lovchilarga
avtotransport vositalarining jo’nashi (kelishi), transportda yurish va bagajni tashish
qoidalari, marshrut, o’t o’chirgich va dori qutichalarining joylari, avariya holatida
chiqish joylari va ularni ochish yo’llari to’g’risida kerakli va ishonchli
ma’lumotlarni taqdim etish orqali ta’minlanadi 5
.
Hammaboplik (dostupnost) xizmatning tegishli ijtimoiy, iqtisodiy va texnik
tavsiflari hisobiga iste’molchilarning (yo’lovchilarning) turli guruhlarining
xizmatlardan uning belgilanishiga mos ravishda foydalanishga ruxsat berish orqali
ta’minlanadi. Bagajning saqlanishi uning belgilangan punktga o’z vaqtida
yo’qotishlarsiz va shikastlantirmasdan etkazish orqali ta’minlanadi. Xavfsizlik
talablari tashkiliy-funksional strukturaga va xodimlarga, rahbarlarga va operativ
boshqaruvga, resurslar holatiga, tashishga talablar kompleksiga rioya qilish
hisobiga ta’minlanadi.

5
Korxona iqtisodiyoti. Darslik. – T.: “Fan va texnologiya”, 2013.
28

2.2. Savdo servis xizmat ko’rsatishning turlari va shakllari
Savdo – bu, tovarlarning oldi-sotdisi va haridorlarga xizmat ko’rsatish bilan
bog’liq bo’lgan tadbirkorlik faoliyatidir. Savdo faoliyati yuritish shakllariga ko’ra
ulgurji va chakanalarga bo’linadi. Ulgurji savdo – bu, tovarlarni keyinchalik sotish
yoki ulardan professional foydalanish maqsadida tashkil etilgan tovarlar savdosi.
Ulgurji savdo xizmati-ulgurji sotuvchining buyurtmalar bo’yicha shakllantirilgan,
iste’molchilarning tovar partiyalariga ehtiyojlarini qondirish maqsadidagi faoliyati,
ulgurji va chakana sotuvchilarning o’zaro harakatlari natijasidir. Ulgurji savdo
xizmatlari ulgurji savdo korxonalari tomonidan taqdim etiladi.
Ulgurji savdo korxonasi – bu, keyinchalik qayta sotish maqsadida
tovarlarning oldi-sotdisini amalga oshiruvchi, shuningdek tovarlarning ulgurji
aylanishini tashkil etish bo’yicha xizmat ko’rsatuvchi savdo korxonasidir.
Ulgurji savdoning asosiy xizmati-ulgurji haridorlarga tovarlarni sotishdir.
Ulgurji savdoning qo’shimcha xizmatlari jumlasiga: tovarlarga buyurtmalar va
talabnomalarni qabul qilish, tovarlarni sotishdan oldin tayyorlash (tovarlarni sifat
bo’yicha sortlarga ajratish, tovar partiyalarini komplektlash, qadoqlash, yuvish,
tozalash, dezinfeksiyalash, o’rash, markirovkalash), tovarlarni berish, axborot
xizmatlari, iste’molchiga tovarni etkazish, qaytarilgan tovarlarni qabul qilish va
saqlash, chiqitlarni qaytarish va utilizatsiya qilish, chiqitlarni qayta ishlashlar
kiradi.
Chakana savdo – bu, tadbirkorlik faoliyati bilan bog’liq bo’lmagan shaxsiy,
oila va uyda foyalanish uchun tovarlar savdosi va haridorlarga xizmatlar
ko’rsatishdir.
Chakana savdo xizmati – bu, chakana sotuvchining iste’molchi bilan o’zaro
harakatlarining natijasi, shuningdek chakana sotuvchining, iste’molchining yakka
nusxadagi tovarlar yoki kompleks o’ralgan birliklar ehtiyojlarini qondirish
bo’yicha faoliyatidir. Chakana savdo xizmatlarini chakana savdo korxonalari
ko’rsatishadilar.
Chakana savdo korxonasi – bu, tovarlar oldi-sotdisini amalga oshiruvchi
shaxsiy, oilaviy uyda foydalanish maqsadida ishlarni bajaruvchi va xizmat
29

ko’rsatuvchi savdo korxonasi. Chakana savdoning asosiy xizmati bo’lib,
iste’molchilarga tovarlarni sotish hisoblanadi. Chakana savdo shahobchalari
aholiga zarur bo’lgan tovarlar savdo assortimentlarini shakllantirishadilar va
tovarlarni tanlash, harid qilish uchun sharoitlar yaratishadilar. Savdo
shahobchalariga tashrif buyuruvchilarga qulaylikni tashkil etish maqsadida
axborot-maslahat xizmatlari, harid qilish chog’ida yoki undan foydalanishda
yordam ko’rsatish bo’yicha xizmatlar kabi qo’shimcha xizmatlar ham ko’rsatiladi.
Chakana savdo shahobchasining ishi tijorat faoliyatiga va assortimentni
shakllantirish, tovarlarni qabul qilish, ularning saqlanishini ta’minlash, tovarlarni
sotishdan oldin tayyorlash va peshtaxtalarga qo’yish, haridorlarga tovarlarni taklif
etish, haridor bilan hisob-kitob qilish, tovarlarni berish kabilarni o’z ichiga olgan
savdo-texnologik jarayonga asoslanadi. Tovarlarni sotish savdo shahobchalarida
yoki undan tashqarida amalga oshiriladi. Tovarlarni savdo shahobchalarida sotish
quyidagilarni oladi:
- tovarlarni univermagda sotish;
- tovarlarni universamda (supermarketda) sotish;
- tovarlarni gipermarketda sotish;
- tovarlarni savdo shahobchasi-omborda sotish;
- tovarlarni kundalik ehtiyoj mollari shahobchasida sotish;
- tovarlarni ixtisoslashtirilgan (yoki ixtisoslashtirilmagan) oziq-ovqat
shahobchasida sotish;
- tovarlarni ixtisoslashtirilgan (yoki ixtisoslashtirilmagan) nooziq-ovqat
shahobchasida sotish;
- ommaviy ovqatlanish korxonalari mahsulotlarini turli tipdagi savdo
shahobchalarida sotish.
Mayda chakana statsionar shahobchalarda (kiosklar, pavilionlar) tovarlarni
sotish, o’z ichiga alohida ommaviy ovqatlanish va nooziq-ovqat tovarlari
turlarining cheklangan assortimentdagi sotishni oladi. Kiosk va pavilionlar orqali
nooziq-ovqat tovarlari bo’lgan davriy nashriyotlar, devonxona tovarlari, suvenirlar,
tamaki mahsulotlari, shuningdek ommaviy ovqatlanish mahsulotlari hisoblangan
30

muzqaymoq, sharbatlar, gazlangan suvlar sotiladi. Mayda chakana harakatdagi
shahobchalarda (palatkalar, avto savdo shahobchalari, avtolavkalar, avtodo’konlar,
sisternalar va boshqalar) tovarlarni sotish, savdo shahobchalari soni cheklangan
uzoq aholi puktlarida joylashgan haridorlarga, savdo xizmatlarini taqdim etishning
samarali shakllaridan hisoblanadi. Undan tashqari harakatdagi chakana savdo
shahobchalaridan, yarmarkalar va bozorlardan ham foydalaniladi.
Savdo agentlari orqali tovarlarni sotish iste’molchilar uchun ko’lay
hisoblanadi. Odatda, savdo agentlari tomonidan tovarlarni sotishda katta e’tibor
axborot-maslahat ishiga, tovar xususiyatlarini iste’molchilarga namoyish qilishga
qaratiladi. Tovarlarni pochta (jo’natma) savdosi orqali sotish, iste’molchilarga
savdo shahobchasiga tashrif buyurmasdan tovarlarni harid qilish, ushbu shahar
yoki tumanda sotilmaydigan tovarlarga buyurtma berishlariga imkon yaratadi.
Jo’natma savdosi orqali asosan nooziq-ovqat mahsulotlari sotiladi.
Tovarlarni sotish bo’yicha e’lonlar reklama-axborot va davriy nashriyotlarda chop
qilinadi. Savdo shahobchalardan uzoqda joylashgan iste’molchilar, tovarlarni harid
qilish bo’yicha talabnomalarni to’ldirishadilar va ularni pochta orqali
ta’minotchiga yuborishadilar. Savdo shahobchasi tovararni pochta orqali
iste’molchilarga yuboradi. Tovarlarni savdo avtomatlari orqali sotish,
iste’molchilarga qo’shimcha qulayliklarni yaratadi. Chunki ushbu avtomatlarni
shaharning turli joylarida joylashtirish mumkin (avto bekatlarda, vokzallarda,
stansiyalarda, binolar yonida). Avtomatlarda cheklangan assortimentdagi tovarlar
sotiladi. Ular jumlasiga sigaretlar, gazlashtirilgan suv, qandolatchilik mahsulotlari,
davriy nashriyotlar va hokazolar. Telesavdo shahobchalari va internet tizimidagi
elektron savdo shahobchalari, iste’molchilarning savdo shahobchalariga borish va
tovar harid qilish uchun sarflanadigan vaqtlarini tejashadilar. Elektron savdo
shahobchalari va telesavdo shahobchalari iste’molchilar uchun juda qulaydir.
Iste’molchilar tomonidan tovarlarni o’rganish telvizorda maxsus reklama-axborot
teleko’rsatuvi yoki internet tizimidagi elektron savdo shahobchasi sayti yordamida
amalga oshiriladi. Tovarlar buyurtmasi telefon yoki internet tarmog’i savdo
shahobchasining sayti yordamida amalga oshiriladi. Tovarlarni etkazish va harid
31

qilish, iste’molchi uchun qulay bo’lgan xoxlagan joyda va u bilan kelishilgan
vaqtda amalga oshiriladi 6
.
Harid qilishda va undan foydalanishda yordam ko’rsatish bo’yicha xizmatlar
ko’rsatishga quyidagilar kiradi:
- tovarlarga buyurtmalarni qabul qilish va bajarish (telefon bo’yicha
bevosita savdo tashkilotlarida yoki undan tashqarida buyurmalarni qabul qilish va
rasmiylashtirish, buyurtmalarni komplektlashtirish, ularni qadoqlash, tovarlarni
bevosita savdo korxonalari orqali berish yoki uyga etkazib berish);
- tovarlarni etkazishni tashkil qilish;
- savdo shahobchasida harid qilingan tovarlarni o’rash;
- mavjud tovarlardan sovg’a komplektlarini tuzish va o’rash.
Komission savdo shahobchalari buyumlarni komissiyaga qabul qilish va
baholashni kommitetning uyida amalga oshiradilar. Zargarlik va antikvar savdo
shahobchalari ushbu turdagi buyumlarning baholanishini uylarda amalga
oshiradilar. Oziq-ovqat mahsulotlari savdosi bilan shug’ullanuvchi savdo
shahobchalari, iste’molchilardan shisha idishlari va boshqa turdagi qaytariladigan
tovarlarni qabul qilishadilar.
Texnik qiyin tovarlar va mebel iste’molchilari uchun muhim ahamiyatni,
sotishdan keyingi iste’molchilarga xizmat ko’rsatish egallaydi. Ushbu xizmat
ko’rsatish o’z ichiga mahsulotlarni terish va o’rnatishni oladi. Qurilish
mahsulotlari bilan savdo qiluvchi savdo shahobchalari iste’molchilarga, savdo
shahobchasidan harid qilingan tovarlardan foydalanilgan holda qurilish-ta’mirlash
va montaj ishlarini bajarish bo’yicha xizmatlarni taklif etishlari va buyurtmalarni
qabul qilishlari mumkin.
Ixtisoslashtirilgan savdo shahobchalari, supermarketlar, gipermarketlar,
iste’molchilarga audio va video tovarlarni sotishda, audio kassetalarni va kompakt
disklarni eshitish, vidiokasetalarni ko’rish, shuningdek fotoapparatlarni zaryadka
qilish uchun maxsus kabinalar va eshitish avtomatlarini taklif etishadilar.
6
Kurbanova R.J. Servis korxonalarini moderniza-siyalash va ularda xizmat ko’rsatish samaradorligi-ni oshirish.
Monografiya. T.: “Navro’z” nashr. DUK, 2013y.
32

Axborot-maslahat xizmatlariga: – tovarlar va ularni ishlab chiqaruvchilar va
savdo shahobchasi tomonidan ko’rsatiladigan xizmatlar to’g’risida ma’lumot
taqdim etish kiradi. Ushbu turdagi xizmatlar audio va video vositalar yordamida va
tovarlar bo’yicha mutaxassislar yordamida taqdim etiladi. Bunday xizmatlar elektr
maishiy tovarlar, audio va video texnika, sport tovarlari, avtomobillar va qurilish
mollarini sotish bilan shug’ullanuvchi savdo shahobchalarda keng tarqala
boshlandi. Savdo shahobchalari xodimlari tarkibiga maslahatchilar,
sotuvchimaslahatchilar kiradi. Ular iste’molchilarning iltimosiga ko’ra
ekspluatatsiya imkoniyatlari, tovarlarni harid qilish sharoitlari bo’yicha maslahat
berishadilar, tovardan foydalanish bo’yicha tavsiyalar beradilar.
Yangi tovarlarni sotishda, savdo shahobchalarida reklama taqdimotlari
(tovarlarni ko’rsatish, oziq-ovqat mahsulotlarini degustatsiya qilish)
o’tkaziladi.
Ushbu faoliliyat turi ham axborot-maslahat xizmatlariga kiradi. Xizmatlar
chakana savdo shahobchalari bazasida, ishlab chiqaruvchi korxonalar va
distribyuterlar tomonidan taqdim etiladi. Iste’molchiga qulaylik yaratish bo’yicha
xizmatlarga, dam olish joylarini taqdim etish va yaratish, ona va bola xonasi,
xizmatlarni taqdim etish, harid qilingan tovarlarni kafolatlangan saqlash, haridorlar
buyumlarini qabul qilish va saqlash, haridorlarga ovqatlanishni taqdim etish, savdo
shahobchasi yonida haridorlarning shaxsiy avtomobillarini qo’yish bo’yicha
xizmatlar kiradi. Ushbu xizmatlar katta savdo maydonlariga ega bo’lgan
shahobchalar hisoblanadigan-supermarket va gipermarketlarda taqdim etiladi,
chunki ularda tovarlarni ko’rish va harid qilish uchun haridorning ko’p vaqti
sarflanadi.

33

2.3. Umumiy ovqatlanish korxonalarida servis xizmat ko’rsatishning
turlari va shakllari
Umumiy ovqatlanish korxonalari tomonidan taqdim etilayotgan asosiy
xizmatlar bo’lib, pazandalik mahsulotlarini tayyorlash bo’yicha xizmatlar, ularni
harid va iste’mol qilish uchun sharoitlar yaratish hisoblanadi.
Umumiy ovqatlanish xizmatlarini taqdim etish bo’yicha faoliyat, Umumiy
ovqatlanish xizmatlarini ko’rsatish qoidalari bilan tartibga solinadi. Umumiy
ovqatlanish korxonalari tiplar va klasslarga bo’linadi. Umumiy ovqatlanish
korxonasi tipi sotiladigan mahsulot assortimenti, uning turli xilligi va tayyorlanish
qiyinchiligi, texnologik ta’minlanganlik (moddiy baza, muxandis-texnik
jihozlanish va asbob-uskuna, binolar tarkibi, me’moriy-rejalashtirish qarorlari va
hokazolar), xizmat ko’rsatish usullari va xodimlar malakasi, taqdim etilayotgan
xizmatlar sifati (qulaylilik, muomala etikasi, estetika va hokazolar) va
nomenklaturasi bo’yicha aniqlanadi.
Umumiy ovqatlanish korxonasi tipi – bu, xizmat ko’rsatishning tavsifli
xususiyatlari, sotiladigan mahsulotning assortimenti va iste’molchilarga taqdim
etilayotgan xizmatlar nomenklaturasiga ega bo’lgan korxona turi. Umumiy
ovqatlanish korxonasi klassi – bu, taqdim etilayotgan xizmatlar sifati, xizmat
ko’rsatish darajasi va sharoitlarini tavsiflovchi ma’lum tipdagi korxonaning
farqlanuvchi belgilarining majmuidir. Taklif etilayotgan xizmatlarga bog’liq holda
restoran, bar, kafe, oshxona, tamaddixonalarda, choyxonalarda ovqatlanish
xizmatlari bilan farqlanadi. Restoran qiyin tayyorlanadigan taomlarning
(buyurtmali va firmenn ы y taomlar, aroq, tamaki, qandolat mahsulotlarini qo’shgan
holda) keng assortimenti, dam olish bilan qo’shilgan holda xizmat ko’rsatishning
yuqori darajali umumiy ovqatlanish korxonasi quyidagilar bilan restoranlar
farqlanadi:
- sotiladigan mahsulot assortimenti bo’yicha (milliy va chet el
taomlari);
- joylashish joyi bo ’ yicha ( mehmonxona , vokzal , dam olish zonasi
qoshidagi restoran , vagon - restoran va hokazolar ).
34

Xizmat ko ’ rsatish darajasi va taqdim etilayotgan xizmatlar nomenklaturasi
bo ’ yicha restoran va barlar uch klassga bo ’ linadi : lyuks , oliy va birinchi .
Turli klassdagi restoran va barlar quyidagi talablarga mos kelishi lozim :
- « lyuks »- ichki ko ’ rinishining nozik didligi , qulaylilikning yuqori
darajasi , xizmatlarning keng tanlovi , original , nozik didli buyurtmali va firmenn ы y
taomlar , mahsulotlarning assortimenti - restoranlar uchun , buyurtmali va firmenn ы y
ichimliklar va kokteyllarning keng tanlovi barlar uchun ;
- « oliy »- ichki ko ’ rinishning originalligi , xizmatlar tanlovi , qulaylilik ,
original , nozik didli buyurtmali va firmenn ы y taomlar mahsulotlarining
assortimenti - restoranlar uchun , buyurtmali va firmenn ы y ichimliklar va
kokteyllarning keng tanlovi - barlar uchun ;
- « birinchi »- ichki ko ’ rinishning monandligi , qulaylik va xizmatlar
tanlovi , firmali taomlarning turli xil assortimenti , qiyin tayyorlanadigan
mahsulotlar va ichimliklar - restoranlar uchun , qiyin tayyorlanmaydigan ichimliklar
va kokteyllar , shu jumladan buyurtmali va firmenn ы y - barlar uchun .
Restoranda ovqatlanish xizmati – bu , yuqori qulaylilik sharoitida dam
olishni tashkil etish bilan bog ’ liq holda malakali ishlab chiqarish va xizmat
ko ’ rsatish xodimlari tomonidan ko ’ rsatilayotgan , turli xil xom ashyo va harid
qilingan tovarlardan tayyorlangan keng assortimentdagi taomlar va qiyin
tayyorlanishga ega bo ’ lgan mahsulotlarni tayyorlash , sotish va tashkil etish
bo ’ yicha xizmat .
Bar - kuchli alkogolli , kuchsiz alkogolli va alkogolsiz ichimliklar , tamaddilar ,
qandolatchilik va bulochka mahsulotlari , harid qilingan tovarlarni aralash sotuvchi
bar ustuniga ega bo ’ lgan umumiy ovqatlanish korxonasi .
Barlar quyidagicha farqlanadi:
- sotiladigan mahsulot assortimenti va tayyorlanish uslubi bo’yicha
(sutli, pivali, vinoli, kofeli, kokteyl-bar, grill-bar);
- iste’molchilarga xizmat ko’rsatish xususiyati bo’yicha (video-bar,
varete-bar va boshqalar).
Amerika barlarining dastlabki shakllari bir necha turlarga o’zgarib bordi.
35

Hozirgi paytda ulardan keng tarqalganlari bo’lib quyidagilar hisoblanadi:
- Amerika kokteyl bari;
- otel qoshidagi bar;
- restoran qoshidagi bar;
- kunduzgi bar;
- raqs tushish bari;
- bar-ekspresso;
- muzqaymoq bari, qor bari;
- plyaj bari;
- pul (pool) bari.
Amerika kokteyl bari – bu , barlarning juda eski va keng tarqalgan shakli
hisoblanadi . Amerika barlarining asosini mahsulotlarning asosiy qismi , to ’ plangan
baroteka tashkil etadi . Eski barlardan farqli ravishda asbob - uskunalarga qulay
kreslo va stolchalar qo ’ shiladi . Barlar assortimentidagi katta hissani kokteyllar
egallaydi . Ayrim ovqatlanish xizmatlari ham taklif etiladi ( oddiy taomlar ,
tamaddilar va kichik hamroh tovarlar ). Otellar qoshidagi barlar otellarda
yashaydigan insonlarga o ’ zaro muloqat qilish uchun imkoniyat yaratadi . Bunday
barlarda ichimliklar va tamaddilarning keng assortimenti sotiladi, ayrim hollarda
musiqa avtomatlari o’rnatiladi. Otellar qoshidagi barlar dizayni ko’pincha Amerika
barlari dizayniga o’xshash bo’ladi. Restoranlar qoshidagi barlar ichimliklar va juda
ko’p sonli kokteyllarning sotilishini ta’minlaydi. Bar ustuniga tashrif
buyuruvchilariga stollardagi tashrif buyuruvchilarga qaraganda tezroq ichimliklar,
menyu taqdim etiladi. Ichimliklarni iste’mol qila turib, tashrif buyuruvchilar asosiy
buyurtma berishadilar. Kunduzgi barlar faqat kunduzgi vaqt davomida ishlaydilar.
Bunday barlarda ishbilarmon kishilarning uchrashuvlari o’tadi. Kunduzgi barlar
Angliya va Amerikada keng tarqalgan va kommunikatsiya markazlari bo’lib
hisoblanadilar. Kunduzgi barlarda musiqa bo’lmaydi 7
.
7
Kurbanova R.J. Servis korxonalarini moderniza-siyalash va ularda xizmat ko’rsatish samaradorligi-ni oshirish.
Monografiya. T.: “Navro’z” nashr. DUK, 2013y.
36

Raqs tushish barlari bar xizmatlari va raqs tushish bo’yicha dam olishni
o’tkazish bo’yicha xizmatlarni ta’minlaydi. Ularning zamonaviy shakli bo’lib,
diskotekalar hisoblanadi. Diskotekalarda rohatbaxsh va alkogolsiz ichimliklar,
shuningdek engil meva hidli alkogolli ichimliklar (alkopopslar) taqdim etiladi.
Bar-espressolar Italiya va Fransiyada vujudga kelgan. Ular tashrif
buyuruvchilarning tez almashinishiga mo’ljallangan. Barlarning mebel bilan
ta’minlanishi ichimliklarni turgan holda iste’mol qilinishini ko’zda tutadi,
o’tiradigan joylar soni chegaralangan. Assortimentdagi katta hissani kofe turlari
(kofe-espresso) va operativlar egallaydi. Taomlar soni cheklangan. Muzqaymoq
barlari va qor barlari qishki sport turlari bilan shug’ullanuvchi insonlar bor
joylarda juda ko’p bo’ladi. U erlarda barlar uchun binolar ayrim hollarda qor va
muzdan quriladi. Bunday barlarda issiq ichimliklarga buyurtma beriladi
(glintveyn, grog, choy, kofe). Plyaj barlari plyajlarda bar xizmatlarini
ta’minlaydilar. Juda ko’p sonli alkogolsiz va engil alkogolli ichimliklar taklif
etiladi. Pul barlari suzish xavzalari yonida joylashadilar. Ichimliklar assortimenti
ekzotik kokteyllardan iborat bo’ladi. Barda ovqatlanish xizmati – bu, keng
assortimentidagi ichimliklar, tamaddilar, qandolat mahsulatlari harid qilingan
tovarlarning tayyorlash va sotish va ularni bar ustini yoki zalda iste’mol qilish
uchun sharoitlar yaratib berish bo’yicha xizmat.
Kafe restoranga qaraganda cheklangan assortimentdagi mahsulotlarning
taqdim etish orqali iste’molchilarga ovqatlanish va dam olishni taminlaydi. Kafeda
firmenn ы y, buyurtmali taomlar, mahsulotlar va ichimliklar sotiladi.
Kafelar quyidagicha farqlanadi:
- sotiladigan mahsulotlar assortimenti bo’yicha
(muzqaymoq-kafe,
qandolat-kafe, sut-kafe);
- kontengent bo’yicha (yoshlar, bolalar va hokozalar);
Kafe ovqatlanish xizmati – bu, asosan qiyin bo’lmagan tayorlanishdagi,
qolgan tipdagi tashkilotlarga qaraganda cheklangan assortimentdagi pazandalik
mahsulotlari va harid qilingan tovarlarni tayyorlash va sotish shuningdek ularni
37

harid qilish uchun sharoitlarni yaratish bo’yicha xizmat. Oshxona xafta kunlari
bo’yicha tuzilgan turli xil menyularga mos holda taomlarni tayyorlovchi va
sotuvchi hammabob yoki malum kontingentdagi iste’molchilarga xizmat ko’rsatish
oshxonalar ko’yidagilar bilan farq qiladi:
- sotilgan mahsulot assortimenti bo’yicha (umumiy turdagi
parhezlik);
- xizmat ko’rsatilayotgan kontingent bo’yicha (maktab,
talabalar va hokazo);
- joylashish joyi bo’yicha (o’qish, ish joyi bo’yicha
umumiy hammabob).
Oshxonada ovqatlanish xizmat ko’rsatishi – bu, turli xil pazzandachilik
mahsulotlarini xaftaning kunlari bo’yicha yoki turli guruhlardagi xizmat ko’rsatish
kontingenti (ishchilar, maktab o’quvchilari, talabalar) uchun maxsus ratsiondagi
ovqatlarni tayyorlash bo’yicha xizmat, shuningdek korxonada ularni sotish va
iste’mol qilishni tashkil etish uchun sharoitlar yaratish hisoblanadi.
Tammaddixonada iste’molchilarga tez xizmat ko’rsatishga mo’ljallangan,
ma’lum turdagi xomashyodan qiyin bo’lmaydigan tovar tayorlaydigan, cheklangan
assortimentli umumiy ovqatlanish korxonasi. Tammaddixonalar umumiy tipdagi
mahsulotni sotish assortimenti va maxsuslarga (sosiskaxonalar, chuchvaraxonalar,
somsaxonalar, ponchik xonalar, pirojnixonalar, shashlikxonalar, pitsseriya,
gamburgerxonalar va hokazolar).
Tamaddixonada ovqatlanish xizmat ko’rsatishi – bu, tor assortimendagi
pazandalik mahsulotlarini tayyorlash bo’yicha xizmat, shu jumladan belgilangan
turdagi xomashyodan, shuningdek uni sotish va iste’mol qilish uchun sharoitlar
yaratish hisoblanadi. Choyxonalar milliy taomlarni tayyorlashga mo’ljallangan
umumiy ovqatlanish korxonasi hisoblanadi. Ularning vujudga kelish tarixi qadim
zamonlarga borib qadaladi. Choyxonalar asosan mahallalar qoshida tashkil etilgan
bo’lib, ularning qurilishi mahalliy byudjet, mahalla fuqarolari tomonidan yoki
ayrim tadbirkorlarning mablag’lari hisobiga amalga oshiriladi.
38

Choyxona xizmat ko’rsatishi – bu, nafaqat choy va milliy taomlarni iste’mol
qilish joyi, balki mahalla a’zolari va boshqa fuqarolarning madaniy dam olish, turli
xildagi to’y va boshqa marosimlarni o’tkazish joylariga aylanib bormoqda.
Masalan, Farg’ona vodiysida mehmonlarni kutib olish asosan choyxonalarda
(samovar ham deyiladi) bo’ladi. Ya’ni olib kelingan massalliqlardan yuqori
malakali oshpazlar, xalqimizning sevimli taomi bo’lib hisoblangan palovni
qoyilmaqom tarzda tayyorlashadilar. Kafelar, oshxonalar, tamaddixonalar va
choyxonalar klasslarga bo’linmaydi.
Restoranlar, kafelar, barlar, choyxonalar mahsulotlarni tayyorlash, sotish va
iste’molni iste’molchilarning dam olishi va xordiq chiqarishlari bilan birgalikda
tashkil etishadilar. Pazandalik va qandolat mahsulotlarini tayyorlash bo’yicha
xizmatlar quyidagilarni o’z ichiga oladi:
- umumiy ovqatlanish korxonalarida iste’molchilarning
buyurtmalariga asosan pazandalik va qandolat mahsulotlarini
tayyorlash, shu jumladan qiyin bajarilishda va qo’shimcha
bezalgan holdagi;
- korxonada buyurtmachining xomashyosidan taomlar
tayyorlash;
- oshpaz, qandolatchining uyida taomlar, pazandalik va
qandolatchilik mahsulotlarini tayyorlash bo’yicha xizmatlari.
Mahsulotlarni iste’mol qilishni tashkil etish va xizmat ko’rsatish bo’yicha
xizmatlar o’z ichiga quyidagilarni oladi:
- tantanalar, oilaviy ovqatlanish, konferensiyalar,
seminarlar, majlislar, dam olish zonalarida madaniy umumiy
chora-tadbirlarni tashkil etadi va xizmat ko’rsatadi;
- uyga xizmat ko’rsatish bo’yicha ofitsiant (barmen)
xizmati;
- pazandalik va qandolatchilik mahsulotlarini
iste’molchilar
buyurtmalariga ko’ra etkazish;
39

- umumiy ovqatlanish korxonasi zalida joylarni
bronlashtirish ;
- komplektlangan ratsionlar bo ’ yicha xizmat ko ’ rsatishga
talonlar va abonementlarni sotish ;
- ratsional kompleks ovqatlanishni tashkil etish.
Pazandachilik mahsulotlarini sotish bo’yicha xizmatlar quyidagilarni o’z
ichiga oladi:
- pazandachilik va qandolatchilik mahsulotlarini savdo
shahobchalari va tashkilotdan tashqaridagi bo’limlar orqali
sotish;
- pazandachilik mahsulotlarini tashkilotdan tashqarida
sotish;
- taomlarni uyga etkazish;
- pazandachilik mahsulotlari to’plamini yo’lga
komplektlash, shu jumladan sayyohlar uchun, mustaqil ravishda
pazandachilik mahsulotlarini tayyorlash uchun (mayda chakana
savdo shahobchalariga).
Dam olishni tashkil etish bo’yicha xizmatlar o’z ichiga quyidagilarni oladi:
- musiqali xizmat ko ’ rsatish , konsertlarni , varete va video
dasturlarni o ’ tkazishni tashkil etish ;
- gazetalar, jurnallar, o’yin avtomatlari, billiardni taqdim
etish.
Axborot-maslahat xizmatlari o’z ichiga quyidagilarni oladi:
- pazandachilik va qandolatchilik mahsulotlarini tayyorlash
va jihozlash, dasturxonni tuzash bo’yicha mutaxassislar
maslahatlari, turli xil kasalliklarda pazandachilik mahsulotlaridan
foydalanish bo’yicha parhez hamshiralari maslahatlari (parhez
bo’limlarda va oshxonalarda); - pazandachilik mahoratiga
o’rgatish.
40

Umumiy ovqatlanish korxonalari tomonidan ko’rsatilayotgan qolgan
xizmatlar turli xildir, masalan, marosimlarni o’tkazish uchun oshxona
idishtovoqlarini, anjomlarini foydalanishga berish. Bunday xizmatlardan odatda
aholi yoki bayram o’tkazishni mo’ljallagan korxona va tashkilotlar
foydalanishadilar. Qo’shimcha xizmatlarga tashrif buyuruvchilar o’zlari bilan olib
kelmoqchi bo’lgan pazandachilik mahsulotlarini o’rash xizmatlari kiradi.
Ovqatlanish punktlaridagi yuqori qulaylilik telefon aloqasining mavjudligi
bilan ta’minlanadi, xususan magistral yo’llar va qishloq joylarida. Agarda tashrif
buyuruvchi avtomashinada kelgan bo’lsa, unga korxonaning avtoto’xtash joyiga
qo’yish bo’yicha xizmatlar, agarda piyoda kelgan bo’lsa, taksi chaqirish bo’yicha
xizmat taqdim etilishi mumkin.
Umumiy ovqatlanish korxonalari xodimlari tarkibiga taomni tayyorlash
xizmatlarini bajaruvchi mutaxassislar (oshpazlar va pazandalar) va tashrif
buyuruvchilarga xizmat ko’rsatuvchi servis bo’yicha mutaxassislar (ofitsiantlar,
barmenlar, boshqaruvchilar, metrodotellar) kiradi. Ushbu ishlovchilar maxsus
kasbiy tayyorgarlikga egalar va normativ hujjatlarning majburiy talablariga mos
ravishda tibbiy ko’rikdan o’tishadilar.
Umumiy ovqatlanish korxonasi binolari tarkibiga xizmat ko’rsatish zonasi
(kontakt zonasi) va boshqaruv, ishlab chiqarish zonalari kiradi.
Tashrif buyuruvchilarga xizmat ko’rsatish zonasi ovqatlanish zali, vestebyul,
kiyim osadigan joy, xojatxona va boshqalardan iborat. Zal ovqatni iste’mol qilish
uchun mebel, taomlarni etkazish mebellari va moslamalari, ichimliklarni quyish
vositalari bilan komplekslashtiriladi. Ichki qiyofa tashkilotning firmali stiliga mos
kelgan holda jihozlanadi. Odatda restoran zallarida musiqa ansambli uchun joy,
raqs uchun maydoncha ko’zda tutiladi.
Restoran zallari qoshida banket zallari ham mavjud bo’lib, ular yoki alohida,
yoki umumiy maydondan to’siqlar orqali yopilishi mumkin.
Korxona ishi samaradorligini oshirish uchun, ishlab chiqarish binolarini
joylashtirishda, o’z mahsulotlarini ishlab chiqarishning texnologik jarayoni
41

bosqichlarini va tashrif buyuruvchilarga xizmat ko’rsatishni izchillik bilan amalga
oshirish tamoyillariga rioya qilinadi.
Ishlab chiqarish sexlariga asbob-uskunalarni tanlashda, umumiy ovqatlanish
korxonalarini quvvatlar va korxona tipiga bog’liq holda texnologik, sovitish va
boshqa turdagi asbob-uskuna bilan jihozlashning qabul qilingan normalari
inobatga olinadi.
Oshxonaning ishlab chiqarish sexlarida texnologik jarayonning tavsifiga
mos ravishda turli xil asbob-uskunalar joylashadi.
Ovqatlanish mahsulotlari tayyorlanadigan texnologik xonalar o’z ichiga
quyidagilarni oladi:
- sovuq tamaddilarni tayyorlash bo’yicha sex;
- issiq taomlarni tayyorlash bo’yicha sex;
- go’sht sexi;
- baliq sexi;
- sabzavot sexi;
- qandolatchilik sexi va nonvoyxona;
- gazlangan suvlar va ichimliklar ishlab chiqarish;
- yuvish xonasi;
- servis xonasi;
- kiyim va to’shanchiq xonasi;
- omborxonalari (ovqatlanish mahsulotlarini saqlash uchun muzlatkich
ombori, asbob-uskuna ombori).
Sovuq tamaddilar tayyorlash bo’yicha sexda go’sht, baliq va sabzavotlardan
sovuq taomlar, shuningdek shirin taomlar va buterbrodlar tayyorlanadi. Sexda
amalga oshirishning asosiy operatsiyalari mahsulotlarni kesish, ularni porsiyalarga
bo’lish, sovuq taomlar va tamaddilarni bezash. Sex muzlatkich shkaf, past haroratli
peshtaxta, tarqatish ustuni bilan jihozlanadi. Issiq taomlar tayyorlash bo’yicha
sexda, ovqatni tayyorlashning yakunlovchi texnologik jarayon operatsiyalari
bajariladi, mahsulotlarni issiqlik qayta ishlanishi amalga oshiriladi, yarim
fabrikatlar tayyorlik holatiga etkaziladi, birinchi va ikkinchi taomlar tayyorlanadi,
42

sovuq taomlar uchun mahsulotlar tayyorlanadi. Sex plitalar, ovqat qaynatish
qozonlari, elektr tovarlar, muzlatish shkaflari, stilajlar, ishlab chiqarish stollari
bilan jihozlanadi. Go’sht sexida turli xil xayvon va parranda go’shtlaridan yarim
fabrikatlar ishlab chiqarish bo’yicha operatsiyalar bajariladi. Baliq sexida baliqni
birinchi qayta ishlash va baliq yarim fabrikatlari tayyorlash bo’yicha operatsiyalar
bajariladi. Sabzavot sexida sabzavotlarni birinchi qayta ishlash va o’zlarida ishlab
chiqarish uchun sabzavot yarim fabrikatlarini tayyorlash operatsiyalari bajariladi.
Sabzavot sexida kartoshka va boshqa sabzavotlarni sortlarga ajratuvchi kalibrovka
mashinalari, kartoshka tozalovchilar, sabzavot kesuvchilar, universal oshxona
kombaynlari joylashadi. Qandolatchilik sexining va nonvoyxonada turli xil unli
qandolatchilik va pazandalik mahsulotlarini ishlab chiqarishni ta’minlovchi
operatsiyalar bajariladi. Tarqatish xonasi iste’molchilarga tayyor ovqat
mahsulotlarini vaqtinchalik saqlash va uzatishni ta’minlaydi. Oshxona idishlarini
yuvish xonasi issiq sex yonida joylashishi mumkin. Unda yuvish uchun kelib
tushgan idishlar taxlanadigan podtovarniklar, ovqat chiqitlari uchun tara, vannalar,
yuvilgan idishlarni quritish uchun stilajlar joylashadi. Undan tashqari yuvish
xonasi idish yuvish mashinalari bilan jihozlanadi. Servis xonasi farfor, shisha,
metalldan qilingan oshxona idishlari va anjomlarni saqlash va ofitsiantlarga berish
uchun xizmat qiladi. Omborxonalar tez buziladigan mahsulotlar va yarim
fabrikatlar uchun sovitish kameralari va quruq mahsulotlar, sabzavotlar uchun
sovutilmaydigan xonalar, inventar, oshxona kiyimlari va to’shanchiqlar va boshqa
moddiy-texnika jihozlari va predmetlarini saqlash uchun xonalardan iborat
bo’ladi 8
.
8
Muratov R.S., Djalalova I.A., Oripov S.Sh., Korxona Iqtisodiyoti: T.; Fan va texnologiya, 2014 y.
43

XULOSA.
Yuqorida qayd etilgan xizmat ko’rsatish jarayonini texnologik
modernizatsiyalash, xizmat ko’rsatish va band bo’lgan kanallarning foydalanish
koeffitsientini, ovqatlanish zallaridan foydalanish samaradorligini, xizmat
ko’rsatishda navbat kutishni pasaytirish, xizmat ko’rsatishni xohlamagan
iste’molchilar sonini kamaytirish, xizmat ko’rsatish madaniyatini tubdan
o’zgartirish va h.k., samaradorligini oshirishga sabab bo’ladi.
Xuddi shuningdek, umumiy ovqatlanish korxonalaridagi xizmat ko’rsatishni
samaradorligini oshirishda yuqorida keltirilgan xizmat ko’rsatish texnologik
jarayonlar tuzilmasi va olingan natijalarni korxonada xizmat ko’rsatish sohasidagi
kadrlarni o’rgatib ularda amaliy ko’nikmalar hosil qildirish lozim bo’ladi.
Buyurtmadan so’ng iste’molchi xohlagan vaqtda o’z tomonidan buyurilgan
buyurtmalardan voz kechishi mumkin, faqat shu shart bilanki, bajaruvchiga
haqiqiy etkazilgan zararlarni to’lasa. Iste’molchilarga xizmat ko’rsatishda umumiy
ovqatlanish korxonasi iste’molchilarga taklif etilayotgan mahsulotlarning og’irligi
va hajmini tekshirib ko’rish uchun imkoniyat yaratishi lozim. Tashrif
buyuruvchilarga xizmat ko’rsatishda tarkib va taomlarni tortiq qilish menyu orqali
tartibga solinadi. Menyu (fransuz tilida menu, lotin tilida minuo-kichik qismlarga
bo’laman) – bu, umumiy ovqatlanish korxonalarida, nonushta, kunduzgi va kechki
ovqatlanishga tortiq qilingan taomlar va ichimliklar ro’yxatidir. Kundalik asosiy
menyu bir necha taom turlaridan iborat bo’ladi. Bu umumiy ovqatlanish
korxonasining turi va hajmiga bog’liqdir. Bosh oshpaz va dieta hamshirasi
menyuga talab, milliy xususiyatlar, tashrif buyuruvchilarning yoshi va dini,
ovqatlanishning zamonaviy shakllari, mahsulotlarning kalloriyaligi,
hammabobligi, shuningdek ta’m sifatlariga ko’ra o’zgartirishlar kiritishadilar.
Menyuni tuzishda oshxona maydoniga bog’liq holda ishlab chiqarish
imkoniyatlari, ventilyasiya, asbob va mashinalar, idishlar, yordamchi va maxsus
materiallarning mavjudligi inobatga olinadi. Menyuni tasdiqlashda iqtisodiy
44

ko’rsatkichlar (kalkulyasiya, tannarx, baholar, xomashyo resurslarining
mavjudligi) tahlil qilinadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1 Fayziev E.S. Servis tizimi faoliyati asoslari. O’quv qo’llanma.
Samarqand: “Zarafshon” nashriyoti, 2010.
2 Xasanov R., Asatullaev X., Suvonqulov A., Xakimov X.
Real sektor iqtisodiyoti va uni prognozlash. O’quv qo’llanma.
O’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi.
TMI. – T.: «Iqtisod-Moliya», 2013, - 192 b.
3 Korxona iqtisodiyoti . Darslik . – T .: “ Fan va
texnologiya ”, 2013.
4 Kurbanova R . J . Servis korxonalarini moderniza - siyalash
va ularda xizmat ko ’ rsatish samaradorligi - ni oshirish .
Monografiya. T.: “Navro’z” nashr. DUK, 2013y.
5 Muratov R.S., Djalalova I.A., Oripov S.Sh., Korxona
Iqtisodiyoti: T.; Fan va texnologiya, 2014 y.
6 Shavqiev E ., Normuradov U . N ., Artikov Z . S ., Hazratov
A . P .
“ Korxona iqtisodiyoti ” fanidan ma ’ ruzalar kursi . (I-II qismlar) – Samarqand,
SamISI, 2016.
45

ASOSIY TURDAGI SERVIS XIZMATLARINING FAOLIYATINING TASNIFI VA TAVSIFI.

Купить