Audit tekshiruvi uning hujjatlari - Экономика - Образовательные программы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	93.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Образовательные программы
Предмет	Экономика

Продавец

Sherzodjon Kamoldinov

Дата регистрации 20 Сентябрь 2024

30 Продаж

Audit tekshiruvi uning hujjatlari

Купить

MUNDARIJA
KIRISH ............................................................................................................................................... 2
1. Auditorlik tekshiruviga tayyorgarlik bosqichining mazmuni va ahamiyati .................................. 4
2. Audit jarayonini rejalashtirish va xatarlarni baholash ................................................................ 15
3. Audit dasturini tuzish va ishchi hujjatlarni tayyorlash ............................................................... 22
4. Auditni tayyorlov jarayonida zamonaviy texnologiyalardan foydalanish .................................. 36
Xulosa ............................................................................................................................................. 42
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati. ................................................................................................ 44
1

KIRISH
Bozor iqtisodiyoti sharoitida auditorlik faoliyatining roli kundan-kunga ortib
bormoqda. Korxonalar moliyaviy barqarorligi, soliq va hisob siyosatining qonuniy
yuritilishi, shuningdek, investorlar va boshqa manfaatdor tomonlar uchun ishonchli
ma’lumot taqdim etilishi auditorlik tekshiruviga bevosita bog‘liqdir. Auditorlik
tekshiruvi o‘z mohiyatiga ko‘ra mustaqil ekspertiza bo‘lib, u moliyaviy
hisobotlarning haqiqiyligini aniqlashga xizmat qiladi.
Auditorlik tekshiruvining muvaffaqiyati ko‘p jihatdan uning dastlabki
bosqichiga – tayyorlov jarayoniga bog‘liqdir. Tayyorlov bosqichi auditorlik
tekshiruvining poydevori hisoblanadi. Ushbu bosqichda auditor audit obyekti
to‘g‘risida dastlabki ma’lumotlarni to‘playdi, audit strategiyasini ishlab chiqadi va
tekshiruv uchun zarur manbalarni shakllantiradi. Bu jarayon xalqaro audit
standartlariga (ISA) asoslanadi, xususan, ISA 300 (Auditni rejalashtirish) va ISA
315 (Subyektni tushunish va xatarlarni baholash) mazkur bosqich uchun asosiy
huquqiy manbalar hisoblanadi.
ISA 300 talablariga muvofiq, auditni rejalashtirish quyidagi maqsadlarda
amalga oshiriladi:
- Audit ishlarini samarali tarzda tashkil qilish;
- Auditorlik xatarlari va muhim noaniqliklarni kamaytirish;
- Audit resurslarini to‘g‘ri taqsimlash;
- Audit jamoasining ishini muvofiqlashtirish.
Shu sababli, auditorlik tashkiloti tekshiruv boshlanishidan oldin mijozning
iqtisodiy holati, faoliyat sohasi, ichki nazorat tizimi, buxgalteriya hisobi va ilgari
o‘tkazilgan audit natijalari haqida to‘liq ma’lumotga ega bo‘lishi kerak.
Auditga tayyorgarlik ko‘rish bosqichida auditor quyidagi ishlarni bajarishi
lozim:
- Mijoz bilan dastlabki suhbat o‘tkazish va so‘rovnoma yuborish;
- Ichki nazorat tizimini baholash;
- Moliya-xo‘jalik faoliyatini tahlil qilish;
2

- Audit xatarlarini baholash va audit yondashuvini tanlash. Shuningdek,
auditor tekshirish rejasini tuzadi va ishchi dasturlarni ishlab chiqadi. Bu esa audit
jarayonining aniq va tizimli yo‘lga qo‘yilishiga imkon yaratadi.
Tayyorlov bosqichida auditorlik tashkiloti tomonidan quyidagi hujjatlar
tayyorlanadi:
- Auditorlik shartnomasi;
- Mijoz to‘g‘risidagi axborot yig‘masi;
- Audit strategiyasi va rejasi;
- Audit dasturi.
Bu hujjatlar xalqaro standartlarga asoslanib ishlab chiqiladi va tekshiruv
davomida auditor uchun asosiy ishchi material bo‘lib xizmat qiladi. Auditor bu
bosqichda aniqlangan barcha axborotni hujjatlashtirishi va tegishli audit dalillarini
yig‘ishga tayyorgarlik ko‘rishi lozim.
Audit xatarlarini baholash esa auditorlik tekshiruvining ajralmas qismidir.
Auditor audit obyekti faoliyatiga ta’sir ko‘rsatuvchi barcha xavflarni aniqlaydi,
baholaydi va audit yondashuvini mos ravishda shakllantiradi. ISA 315 ga ko‘ra,
audit xatarlari uchta asosiy turga bo‘linadi: ichki xatar, nazorat xatari va
aniqlanmaslik xatari. Har bir xatar turi uchun auditor mos choralarni ko‘radi va
ularning umumiy darajasini kamaytirishga harakat qiladi.
3

1. Auditorlik tekshiruviga tayyorgarlik bosqichining mazmuni va
ahamiyati
Auditorlik tekshiruvi bugungi kunda iqtisodiyotning muhim institutlaridan
biri hisoblanadi. U moliyaviy hisobotlarning ishonchliligi va aniqligini ta’minlash
orqali investorlar, kreditorlar va boshqa manfaatdor tomonlar o‘rtasida ishonchni
mustahkamlab, iqtisodiy barqarorlikka xizmat qiladi. Audit jarayoni
korxonalarning moliyaviy salomatligini baholash, potentsial xato va firibgarliklarni
aniqlash, shuningdek, amaldagi qonunlar va qoidalarga muvofiqlikni ta’minlashda
muhim rol o‘ynaydi.
Auditorlikning asosiy maqsadi moliyaviy hisobotlarning barcha muhim
jihatlarida qo‘llaniladigan moliyaviy hisobot standartlariga muvofiq
tayyorlanganligi to‘g‘risida mustaqil fikr bildirishdan iborat. Shunday qilib,
auditorlik tekshiruvi nafaqat moliyaviy hisobotlarning to‘g‘riligini tasdiqlaydi,
balki korxonalarning boshqaruv amaliyotlari va ichki nazorat tizimlarining
samaradorligini oshirishga ham muhim hissa qo‘shadi. Auditorlik tekshiruvining
har bir bosqichi o‘ziga xos ahamiyatga ega bo‘lib, ularning orasida tayyorgarlik
bosqichi alohida o‘rin tutadi.
Auditorlik tekshiruviga tayyorgarlik bosqichi - bu moliyaviy hujjatlar va
jarayonlarni aniqlik, muvofiqlik va tashqi nazoratga tayyorlikni ta’minlash uchun
proaktiv yig‘ish, tartibga solish va ko‘rib chiqish jarayonidir. Ushbu bosqich
auditorlik tekshiruvini samarali va o‘z vaqtida o‘tkazishni ta’minlashga qaratilgan
bo‘lib, auditni o‘tkazish to‘g‘risida qaror qabul qilinganidan to auditning o‘zi
boshlangunga qadar davom etadi. Tayyorgarlik bosqichiga yetarli e’tibor
qaratilmasa, audit jarayoni kechikishi, resurslar noto‘g‘ri taqsimlanishi va natijada
audit sifati pasayishi mumkin. Aksincha, puxta rejalashtirish va tahlil auditorga
keyingi bosqichlarda samaraliroq ishlashga yordam beradi. Tayyorgarlik bosqichi
qanchalik puxta o‘tkazilsa, tekshiruv shunchalik samarali va sifatli bo‘ladi. Ushbu
hisobotning maqsadi “Auditorlik tekshiruviga tayyorgarlik bosqichining mazmuni
va ahamiyati” mavzusini chuqur o‘rganish va talab qilingan sakkizta savolga javob
berishdan iborat. Hisobotda tayyorgarlik bosqichining ta’rifi, asosiy elementlari,
4

ahamiyati, asosiy tadbirlari, maqsadlari va vazifalari, potentsial qiyinchiliklari va
ularni bartaraf etish yo‘llari, samarali o‘tkazish bo‘yicha tavsiyalar,
O‘zbekistondagi qonunchilik asoslari hamda boshqa auditorlik bosqichlari bilan
bog‘liqligi tahlil qilinadi.
Auditorlik Tekshiruvining Tayyorgarlik Bosqichi: Ta’rifi va Asosiy
Elementlari. Auditorlik tekshiruviga tayyorgarlik bosqichi - bu moliyaviy hujjatlar
va jarayonlarni aniqlik, muvofiqlik va tashqi nazoratga tayyorlikni ta’minlash
uchun proaktiv yig‘ish, tartibga solish va ko‘rib chiqish jarayonidir. Bu bosqich
auditorlik tekshiruvini samarali va o‘z vaqtida o‘tkazishni ta’minlashga qaratilgan
hamda auditni o‘tkazish to‘g‘risida qaror qabul qilinganidan to auditning o‘zi
boshlangunga qadar davom etadi. Tayyorgarlik bosqichi nafaqat hujjatlarni
yig‘ishni, balki auditning maqsadini, ko‘lamini va strategiyasini aniqlashni ham
o‘z ichiga oladi. Tayyorgarlik bosqichining muvaffaqiyatli o‘tishi uchun bir qator
asosiy elementlar mavjud:
Auditorlik tekshiruvini rejalashtirish: Bu bosqichning asosiy maqsadi
auditorlik tekshiruvini samarali va o‘z vaqtida o‘tkazishni ta’minlashdan iborat.
Rejalashtirish jarayoni auditning maqsad va vazifalarini aniqlash, auditorlik
tekshiruvining ko‘lamini belgilash, uni o‘tkazish uchun zarur bo‘lgan resurslarni
aniqlash, auditorlik tekshiruvining umumiy rejasini ishlab chiqish hamda auditorlik
tekshiruvining dasturini ishlab chiqish kabi vazifalarni o‘z ichiga oladi. Auditning
umumiy rejasida tekshiruvning maqsadi, ko‘lami, vaqti, resurslari va boshqa
muhim jihatlari belgilanadi. Rejalashtirish auditorlik tekshiruvining barcha keyingi
bosqichlari uchun yo‘nalish beradi va uning muvaffaqiyatini ta’minlashda hal
qiluvchi ahamiyatga ega.
Tekshiriladigan korxona faoliyatini o‘rganish: Auditor tekshiruvni
boshlashdan oldin tekshiriladigan korxonaning faoliyati, uning tashkiliy tuzilmasi,
ichki nazorat tizimi va buxgalteriya hisobi siyosati bilan tanishishi zarur. Bu
auditorga korxonaning biznesini tushunishga va auditorlik tekshiruvini to‘g‘ri
rejalashtirishga yordam beradi. Auditor, shuningdek, mijoz moliyaviy
hisobotlarining haqqoniyligi yuzasidan fikr bildirishdan oldin, uning faoliyati bilan
5

yaqindan tanishishi lozim. Korxona faoliyatini chuqur o‘rganish auditorga
potentsial risklarni aniqlash va auditni eng muhim sohalarga yo‘naltirish imkonini
beradi.
Ichki nazorat tizimini baholash: Auditor korxonaning buxgalteriya hisobi
tizimi qanday tashkil etilganligini va ichki nazorat tizimi qanday ishlashini
o‘rganadi. Shuningdek, ushbu tizimlarning samaradorligini baholaydi. Bu
auditorga moliyaviy hisobotdagi xatoliklar xavfini baholashga va auditorlik
tekshiruvining hajmini aniqlashga imkon beradi. Ichki nazorat tizimining
samaradorligi auditorlik riskini baholashda va tekshiruv hajmini aniqlashda muhim
omil hisoblanadi.
Auditorlik riskini baholash va muhimlik darajasini aniqlash: Auditorlik riski
deganda moliyaviy hisobotda muhim xatoliklar mavjud bo‘lishi va auditorning bu
haqda noto‘g‘ri fikr bildirish xavfi tushuniladi. Auditor tayyorgarlik bosqichida
auditorlik riskini baholaydi va uning darajasiga qarab auditorlik tekshiruvining
hajmini rejalashtiradi. Muhimlik darajasi deganda moliyaviy hisobotdagi
xatolikning shunday miqdori tushuniladi, agar u aniqlansa, moliyaviy hisobot
foydalanuvchilarining iqtisodiy qarorlariga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Auditorlik
riski va muhimlik darajasi auditorlik tekshiruvining ko‘lamini, usullarini va
chuqurligini belgilashda asosiy rol o‘ynaydi.
Audit strategiyasi va rejasini ishlab chiqish: Muhimlik va audit riskini
baholashdan so‘ng, auditor tekshiruv strategiyasini ishlab chiqadi. Audit
strategiyasi
- tekshiruvning yakuniy maqsadiga eng kam xarajat bilan sifatli tekshiruv
o‘tkazish orqali erishish yo‘lidir. Katta auditor tekshiruvning tashkiliy rejasini
tayyorlaydi. Audit strategiyasi va rejasini ishlab chiqish auditorlik tekshiruvining
samarali va tartibli o‘tishini ta’minlaydi.
Mijoz bilan hamkorlikni boshlash: Auditorlik firmasi mijoz bilan tanishadi va
hamkorlik qilishga qaror qiladi. Mijoz bilan kelishuv-xatini imzolash hamda mijoz
bilan unga auditorlik xizmati ko‘rsatish bo‘yicha shartnoma tuzish tayyorgarlik
6

bosqichining muhim elementlaridan hisoblanadi. Mijoz bilan erta va samarali
hamkorlik o‘rnatish audit jarayonining muammosiz kechishiga yordam beradi.
Audit guruhini shakllantirish: Audit xizmati ko‘rsatish guruhini shakllantirish va
guruh rahbarini tayinlash hamda audit xizmati ko‘rsatish guruhi a’zolarining mijoz
kompaniyaga nisbatan mustaqilligini tasdiqlash yuzasidan test o‘tkazish zarur.
Tegishli bilim va tajribaga ega bo‘lgan audit guruhini shakllantirish sifatli audit
o‘tkazishning muhim shartidir.
Auditorlik Tekshiruvining Tayyorgarlik Bosqichining Ahamiyati. Auditorlik
tekshiruvining tayyorgarlik bosqichi samarali audit o‘tkazish uchun mustahkam
zamin yaratadi. Ushbu bosqich auditning eng muhim jabhalarini belgilaydi hamda
auditorlar o‘rtasida ish hajmini samarali taqsimlashga yordam beradi. Tayyorgarlik
bosqichi korxona biznesi haqida chuqur tushunchaga ega bo‘lish imkoniyatini
yaratadi va moliyaviy hisobotga ta’sir o‘tkazuvchi muhim holatlarni belgilashga
yordam beradi. Shuningdek, tayyorgarlik bosqichi auditning keyingi bosqichlarida
yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan muammolarni oldindan ko‘rish va bartaraf etish
imkonini beradi.Puxta tayyorgarlik auditorlik riskini baholash va kamaytirishga
yordam beradi. Auditorlik riski qanchalik yaxshi baholansa, tekshiruvning ko‘lami
va chuqurligi shunchalik to‘g‘ri aniqlanadi. Tayyorgarlik bosqichida risklarni
aniqlash va baholash auditorning noto‘g‘ri xulosa berish ehtimolini
kamaytiradi.Tayyorgarlik bosqichi auditorlik resurslarini (vaqt, xodimlar) samarali
taqsimlashga imkon beradi. Rejalashtirish orqali auditorlik guruhi a’zolari o‘rtasida
vazifalar aniq taqsimlanadi. Yaxshi rejalashtirilgan tayyorgarlik bosqichi ortiqcha
xarajatlarni oldini oladi va auditning o‘z vaqtida yakunlanishini
ta’minlaydi.Tayyorgarlik bosqichida auditning maqsadi va ko‘lami aniq
belgilanadi. Bu auditorga qaysi sohalarga ko‘proq e’tibor qaratish kerakligini
tushunishga yordam beradi. Audit ko‘lamining aniq belgilanishi tekshiruvning
yo‘naltirilgan va samarali bo‘lishini ta’minlaydi.Tayyorgarlik bosqichida auditor
mijoz bilan aloqa o‘rnatadi va o‘zaro ishonchni shakllantiradi. Mijozning ishonchi
auditorning ishlashiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Mijoz bilan yaxshi munosabatlar
audit jarayonida zarur bo‘lgan ma’lumotlarni olishni osonlashtiradi va hamkorlik
7

muhitini yaratadi.Tayyorgarlik bosqichida auditor tegishli qonunlar va standartlar
bilan tanishadi.
Bu auditning qonunchilik talablariga muvofiq o‘tkazilishini ta’minlaydi.
Qonunchilik talablariga rioya qilish auditorlik xulosasining qonuniy kuchga ega
bo‘lishini ta’minlaydi.
Auditorlik tekshiruvining tayyorgarlik bosqichida bir qator asosiy tadbirlar
amalga oshiriladi:
Mijoz biznesi bilan tanishish: Bu bosqichda auditor mijozning faoliyat
sohasi bo‘yicha tegishli qonunlar, qoidalar va boshqa me’yoriy hujjatlarni yig‘adi.
Shuningdek, mijozning biznes modeli, operatsiyalari, ichki nazorat tizimi va
boshqa o‘ziga xos xususiyatlari bilan yaqindan tanishadi. Mijoz biznesini chuqur
tushunish auditorga moliyaviy hisobotlardagi potentsial risklarni va muhim
sohalarni aniqlashga yordam beradi.
Ichki nazorat tizimini baholash: Auditor hisob axborotiga ishlov berish
darajasini inobatga oladi va ichki nazorat tizimining ishonchliligini baholaydi.
Ichki nazorat tizimining kuchli va zaif tomonlari aniqlanadi. Ichki nazorat
tizimining samaradorligini baholash auditorga moliyaviy hisobotlardagi xatoliklar
xavfini aniqlashga va tekshiruv hajmini belgilashga yordam beradi.
Auditorlik riskini baholash: Auditor auditorlik riskini baholaydi va uning
darajasiga qarab auditorlik tekshiruvining hajmini rejalashtiradi. Auditorlik xatari
va jiddiylik darajasi inobatga olinadi. Auditorlik riskini to‘g‘ri baholash auditorga
tekshiruvning ko‘lamini va chuqurligini aniqlashga, shuningdek, eng riskli
sohalarga ko‘proq e’tibor qaratishga yordam beradi.
Muhimlik darajasini belgilash: Auditor moliyaviy hisobotdagi xatolarning
muhimlik darajasini belgilaydi. Muhimlik darajasi auditorning xulosasiga ta’sir
qilishi mumkin bo‘lgan xatolik chegarasini anglatadi. Muhimlik darajasini
belgilash auditorga tekshiruv davomida aniqlangan xato va buzib ko‘rsatishlarning
ahamiyatini baholashga va auditorlik xulosasini shakllantirishga yordam beradi.
Audit rejasini tuzish: Auditor auditning umumiy rejasini tuzadi. Auditning
umumiy rejasida tekshiruvning maqsadi, ko‘lami, vaqti, resurslari va boshqa
8

muhim jihatlari belgilanadi. Audit rejasini tuzish auditorlik guruhining ishini
tashkil etish va muvofiqlashtirish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Audit dasturini ishlab chiqish: Auditning umumiy rejasi tuzilgandan so‘ng
auditor audit dasturini ishlab chiqadi. Audit dasturida har bir tekshiruv yo‘nalishi
bo‘yicha batafsil auditorlik usullari va tartiblari, ularni bajarish vaqti va mas’ul
shaxslar ko‘rsatiladi. Audit dasturini ishlab chiqish auditorlik guruhining ishini
aniq yo‘naltirish va tekshiruvning sifatini ta’minlash uchun zarurdir.
Audit guruhini shakllantirish: Auditorlik xizmati ko‘rsatish guruhini
shakllantirish va guruh rahbarini tayinlash amalga oshiriladi. Shuningdek, audit
guruhining tarkibi aniqlanadi. Zarur bilim va tajribaga ega bo‘lgan audit guruhini
shakllantirish auditning muvaffaqiyatli o‘tishi uchun muhimdir.
Zarur hujjatlarni yig‘ish: Mijoz biznesi tarmog‘iga oid me’yoriy hujjatlar
yig‘iladi. Ta’sis hujjatlari o‘rganiladi. Boshqa hujjatlar (bayonnoma, ichki tartib va
ish yuritish kabi) ham o‘rganiladi. Zarur hujjatlarni yig‘ish auditorga tekshiruvni
o‘tkazish uchun asos bo‘ladigan ma’lumotlarni ta’minlaydi.
Auditorlik Tekshiruvining Tayyorgarlik Bosqichining Maqsadlari va
Vazifalari. Auditorlik tekshiruvining tayyorgarlik bosqichining asosiy maqsadi
auditning samarali va sifatli o‘tkazilishini ta’minlash uchun zarur bo‘lgan barcha
shart-sharoitlarni yaratishdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi
vazifalar amalga oshiriladi:
Auditning maqsadini aniqlash: Auditorlik tekshiruvining maqsad va
vazifalari aniqlanadi. Auditning asosiy maqsadi moliyaviy hisobotlarning
ishonchliligi to‘g‘risida fikr bildirishdir. Auditning aniq belgilangan maqsadi
tekshiruvning yo‘nalishini va auditorning e’tiborini qaratadigan sohalarni
aniqlaydi.
Tekshiruv ko‘lamini belgilash: Auditorlik tekshiruvining ko‘lami
belgilanadi. Auditning ko‘lami tekshiriladigan sohalarni, vaqt oralig‘ini va
geografik hududlarni o‘z ichiga oladi. Tekshiruv ko‘lamining aniq belgilanishi
auditorga tekshiruvning chegaralarini tushunishga va resurslarni samarali
taqsimlashga yordam beradi.
9

Auditorlik strategiyasini ishlab chiqish: Audit strategiyasi ishlab chiqiladi.
Audit strategiyasi tekshiruvning umumiy yo‘nalishini va usullarini belgilaydi.
Auditorlik strategiyasi auditorga tekshiruvning yakuniy maqsadiga erishish uchun
eng samarali yo‘lni tanlashga yordam beradi.
Auditorlik rejasini tuzish: Auditorlik tekshiruvining umumiy rejasi tuziladi.
Audit rejasi tekshiruvning aniq tadbirlarini, muddatlarini va mas’ul shaxslarini
belgilaydi. Auditorlik rejasini tuzish auditorlik guruhining ishini tashkil etish va
muvofiqlashtirish uchun zarurdir.
Resurslarni taqsimlash: Auditorlik tekshiruvini o‘tkazish uchun zarur
bo‘lgan resurslar aniqlanadi. Resurslarga vaqt, xodimlar, byudjet va texnik
vositalar kiradi. Resurslarni to‘g‘ri taqsimlash auditning samarali va tejamli
bo‘lishini ta’minlaydi.
Sifatni ta’minlash: Boshqaruvni va bajarilayotgan audit sifatini nazorat
qilishga doir qoidalar nazarda tutiladi. Auditorlik tashkilotidan o‘tkazilishi
kutilayotgan auditorlik tekshiruvida sifat nazoratini amalga oshiruvchi mas’ul
xodim tayinlanadi. Sifatni ta’minlash auditorlik xulosasining ishonchliligini va
auditorlik firmasi obro‘sini saqlash uchun muhimdir.
Auditorlik tekshiruvining tayyorgarlik bosqichida bir qator potentsial
qiyinchiliklar yuzaga kelishi mumkin:
Ma’lumotlarning yetishmasligi yoki tartibsizligi: Kerakli hujjatlar va
yozuvlarni yig‘ishda qiyinchiliklar hamda ma’lumotlarni olish va baholash uchun
vaqt cheklovlari yuzaga kelishi mumkin. Buni bartaraf etish uchun oldindan
tekshiruv ro‘yxatini tuzish va mijozga taqdim etish, hujjatlarni yig‘ish va tartibga
solish uchun mas’ul shaxslarni belgilash, elektron hujjat aylanishi tizimlaridan
foydalanish tavsiya etiladi. Tartibsiz ma’lumotlar audit jarayonini sekinlashtirishi
va xatoliklarga olib kelishi mumkin.
Vaqt cheklovlari: Auditorlarning qisqa muddatlarda ko‘plab tekshiruvlarni
o‘tkazish zarurati va mijoz tomonidan ma’lumotlarning kechikib taqdim etilishi
vaqt cheklovlariga olib kelishi mumkin. Buni bartaraf etish uchun ishni
rejalashtirish va vazifalarni prioritetlashtirish, mijoz bilan muddatlarni kelishib
10

olish, vaqtni boshqarish vositalaridan foydalanish lozim. Vaqt cheklovlari
auditning sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Ichki nazorat tizimidagi kamchiliklar: Ichki nazorat tizimining
samaradorligini baholashdagi qiyinchiliklar va nazorat muhitining yetarli emasligi
muammolar tug‘dirishi mumkin. Buni bartaraf etish uchun ichki nazorat tizimini
baholash uchun turli usullardan (so‘rovnomalar, kuzatuvlar, testlar) foydalanish,
kamchiliklarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar berish kerak.
Ichki nazorat tizimidagi kamchiliklar moliyaviy hisobotlardagi xatoliklar xavfini
oshiradi.
Mijoz bilan aloqada qiyinchiliklar: Mijoz tomonidan auditorning
so‘rovlariga javob berishdagi kechikishlar yoki rad etishlar, tushunmovchiliklar va
noto‘g‘ri talqinlar yuzaga kelishi mumkin. Buni bartaraf etish uchun samarali
muloqot kanallarini o‘rnatish, aniq va tushunarli so‘rovlar berish, o‘zaro hurmatga
asoslangan munosabatlarni rivojlantirish zarur. Mijoz bilan samarasiz aloqa audit
jarayonini sekinlashtirishi va auditorning kerakli ma’lumotlarni olishiga to‘sqinlik
qilishi mumkin.
O‘zgaruvchan qonunchilik va standartlar: Auditorlarning qonunchilik va
standartlardagi o‘zgarishlardan xabardor bo‘lish zarurati va yangi qoidalarni
qo‘llashdagi qiyinchiliklar mavjud. Buni bartaraf etish uchun doimiy ravishda
qonunchilik va standartlardagi o‘zgarishlarni kuzatib borish, professional
tashkilotlar tomonidan o‘tkaziladigan treninglarda ishtirok etish lozim.
Qonunchilik va standartlardagi o‘zgarishlarga moslashmaslik auditning sifatiga
salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Texnik qiyinchiliklar: Ma’lumotlarni tahlil qilish uchun zamonaviy
texnologiyalardan foydalanishdagi qiyinchiliklar va elektron hujjatlar bilan
ishlashdagi muammolar yuzaga kelishi mumkin. Buni bartaraf etish uchun
zamonaviy audit dasturlarini va texnologiyalarini o‘zlashtirish, IT
mutaxassislaridan yordam so‘rash kerak. Texnologiyalardan samarali foydalanish
audit jarayonini tezlashtirishi va tahlil sifatini oshirishi mumkin.
Auditorlik Tekshiruvining Tayyorgarlik Bosqichini Samarali O‘tkazish
11

Bo‘yicha Tavsiyalar va Eng Yaxshi Amaliyotlar. Auditorlik tekshiruvining
tayyorgarlik bosqichini samarali o‘tkazish uchun quyidagi tavsiyalar va eng yaxshi
amaliyotlarga rioya qilish lozim:
Dastlabki tekshiruv ro‘yxatini tuzish va unga rioya qilish. Auditorlik jarayoni
bo‘yicha realistik kutuvlarni shakllantirish. Butun yil davomida ichki nazorat va
hisobot berishning yaxshi amaliyotlarini ta’minlash. Mijoz va audit guruhi
o‘rtasida samarali muloqotni yo‘lga qo‘yish.
Barcha tegishli hujjatlarni tizimli ravishda tashkil etish va ularning oson
topilishini ta’minlash. Audit jarayonini avtomatlashtirish va ma’lumotlarni tahlil
qilish uchun texnologiyalardan foydalanish.
Yuqori rahbariyatning audit jarayonini to‘liq qo‘llab-quvvatlashini
ta’minlash. Mijoz bilan aloqa qilish uchun audit guruhida asosiy aloqa shaxsini
tayinlash. Auditni o‘tkazish uchun zarur bo‘lgan tegishli resurslarni (xodimlar,
byudjet) jalb qilish. Xodimlarni audit jarayoni va ularning rollari bo‘yicha o‘qitish
va ularning xabardorligini oshirish.
Tashkilotdagi risklarni boshqarish jarayonini doimiy ravishda qo‘llab-
quvvatlash va takomillashtirish. Avvalgi audit natijalarini ko‘rib chiqish va
aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish bo‘yicha choralar ko‘rish. Auditorni
tashkilotdagi barcha muhim o‘zgarishlar (tashkiliy, tizimli, protsessual) haqida o‘z
vaqtida xabardor qilish.
Ichki nazorat tizimini muntazam ravishda ko‘rib chiqish va
takomillashtirish, shuningdek, uning samaradorligini monitoring qilish. Chalkash
va murakkab siyosat va protseduralardan qochish, ularni sodda va tushunarli qilish.
O‘zbekistonda Auditorlik Tekshiruvining Tayyorgarlik Bosqichiga Oid
Qonun Hujjatlari va Me’yoriy TalablariO‘zbekistonda auditorlik tekshiruvining
tayyorgarlik bosqichi bir qator qonun hujjatlari va me’yoriy talablar bilan tartibga
solinadi. Bularga quyidagilar kiradi:
“Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasining Qonuni.
Ushbu qonun auditorlik faoliyatini tartibga solishga qaratilgan bo‘lib, unda
auditorlik tekshiruvini o‘tkazish tartibi, auditorlik tashkilotlarining huquq va
12

majburiyatlari, auditorlarga qo‘yiladigan malaka talablari belgilangan.
Auditorlik faoliyatining milliy standartlari (AFMS). Jumladan, 3-sonli
AFMS “Auditni rejalashtirish” va 4-sonli AFMS “Auditorlik tashkilotlarining
ichki standartlariga qo‘yiladigan talablar” tayyorgarlik bosqichida muhim
ahamiyatga ega. Vazirlar Mahkamasining qarorlari va boshqa me’yoriy hujjatlar.
Masalan, “O‘zbekiston Respublikasi hududida qo‘llash uchun auditning xalqaro
standartlarini tan olish tartibi to‘g‘risida”gi Nizom va banklarda auditorlik
tekshiruvini o‘tkazish tartibi.
O‘zbekistonda auditorlik faoliyatini tartibga soluvchi mustahkam
qonunchilik va me’yoriy baza mavjud bo‘lib, u xalqaro standartlarga moslashishga
yo‘naltirilgan. Ushbu qonunlar, milliy va xalqaro standartlar auditning barcha
bosqichlarini, shu jumladan tayyorgarlik bosqichini ham batafsil tartibga soladi.
Auditorlik Tekshiruvining Tayyorgarlik Bosqichi Boshqa Auditorlik
Bosqichlari Bilan Qanday Bog‘liqligi. Auditorlik tekshiruvining tayyorgarlik
bosqichi auditning boshqa bosqichlari bilan chambarchas bog‘liqdir:
Tekshiruv bosqichi (Fieldwork stage): Tayyorgarlik bosqichida aniqlangan
risklar va muhimlik darajasi tekshiruv bosqichida qo‘llaniladigan auditorlik
usullari va hajmini belgilaydi. Yaxshi rejalashtirish tekshiruv bosqichida vaqtni
tejashga va resurslardan samarali foydalanishga yordam beradi. Tayyorgarlik
bosqichi qanchalik puxta bo‘lsa, tekshiruv bosqichi shunchalik samarali va
yo‘naltirilgan bo‘ladi.
Hisobot bosqichi (Reporting stage): Tayyorgarlik bosqichida aniqlangan
muhim xatolar va kamchiliklar hisobotda aks ettiriladi. Auditning maqsadi va
ko‘lami hisobotning kirish qismida ko‘rsatiladi. Tayyorgarlik bosqichida
to‘plangan ma’lumotlar hisobotning mazmuni va sifatiga bevosita ta’sir qiladi.
Hisobotda keltirilgan xulosalar va tavsiyalar tayyorgarlik bosqichida olingan
ma’lumotlarga asoslanadi.
Yakuniy bosqich (Follow-up stage): Tayyorgarlik bosqichida aniqlangan
kamchiliklarni bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar yakuniy bosqichda nazorat
qilinadi. Auditorning dastlabki rejalari yakuniy bosqichda amalga oshirilgan
13

choralar bilan taqqoslanadi. Tayyorgarlik bosqichida aniqlangan muammolarning
bartaraf etilishi yakuniy bosqichning asosiy vazifasidir. Yakuniy bosqichda auditor
tayyorgarlik bosqichida berilgan tavsiyalarning amalga oshirilganligini tekshiradi.
14

2. Audit jarayonini rejalashtirish va xatarlarni baholash
Audit jarayonini rejalashtirish va xatarlarni baholash bugungi kunda
murakkablashib borayotgan biznes muhitida moliyaviy hisobotlarning
ishonchliligini ta’minlashning ajralmas qismidir. To‘g‘ri va puxta rejalashtirish
auditning samaradorligi va natijadorligini sezilarli darajada oshiradi, bu esa o‘z
navbatida manfaatdor tomonlarning moliyaviy hisobotlarga bo‘lgan ishonchini
mustahkamlaydi. Moliyaviy barqarorlik va investorlarning ishonchini saqlash
uchun audit jarayonining har bir bosqichini diqqat bilan rejalashtirish va potentsial
xatarlarni o‘z vaqtida baholash nihoyatda muhimdir. Ushbu hisobotning asosiy
maqsadi “Audit jarayonini rejalashtirish va xatarlarni baholash” mavzusini
Xalqaro Auditing Standartlari (ISA) va O‘zbekiston Respublikasining amaldagi
me’yoriy hujjatlari asosida chuqur va har tomonlama o‘rganishdan iborat. Hisobot
quyidagi vazifalarni o‘z ichiga oladi: audit jarayonini rejalashtirishning asosiy
bosqichlari va ahamiyatini aniqlash, xatarlarni baholash jarayonining mohiyati va
uning auditdagi o‘rnini tushuntirish, moliyaviy hisobotdagi muhim xatarlarni
aniqlash va baholash usullarini o‘rganish, ichki nazorat tizimining xatarlarni
boshqarishdagi rolini tahlil qilish, audit rejasini tuzishda e’tiborga olinadigan
asosiy omillarni aniqlash, xatarlarni baholash natijalarining audit dasturiga ta’sirini
tushuntirish, davlat auditining o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olish hamda
mavzu bo‘yicha amaliy misollar va keyslarni keltirish.O‘zbekiston Respublikasida
auditorlik faoliyati “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun va O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining tegishli qarorlari bilan tartibga solinadi. 2020-yil 1-
yanvaridan boshlab respublikadagi barcha auditorlik tashkilotlari o‘z faoliyatini
Xalqaro buxgalterlar federatsiyasi (XBF) tomonidan e’lon qilingan Xalqaro
Auditing Standartlari (ISA) asosida amalga oshiradilar. O‘zbekiston Respublikasi
Moliya vazirligi ushbu standartlarni davlat tiliga tarjima qilish va o‘zining rasmiy
veb-saytida e’lon qilish majburiyatini olgan. Shuningdek, O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining tegishli qaroriga muvofiq, 2021-yildan e’tiboran yirik
soliq to‘lovchilar, aksiyadorlik jamiyatlari, tijorat banklari va sug‘urta tashkilotlari
15

Moliya hisobotining xalqaro standartlari (MHXS) bo‘yicha moliyaviy hisobotlarni
tayyorlashlari shart. Bu holat audit jarayonida xalqaro standartlarga tayanish
zaruratini yanada kuchaytiradi.
Audit Jarayonini Rejalashtirishning Asosiy Bosqichlari va Ahamiyati (ISA
Standartlari Asosida)Auditni rejalashtirish audit jarayonining muhim bosqichi
bo‘lib, u uchta asosiy bosqichga bo‘linadi: dastlabki rejalashtirish, auditning
umumiy rejasini tuzish va audit dasturini tayyorlash. Dastlabki rejalashtirish
bosqichida auditor xo‘jalik yurituvchi sub’ektning moliyaviy-xo‘jalik faoliyati
bilan yaqindan tanishadi va auditni o‘tkazish bo‘yicha asosiy tashkiliy masalalarni
sub’ekt rahbariyati bilan kelishib oladi. Auditning umumiy rejasini tayyorlash va
tuzish bosqichida auditning ko‘lami, vaqti, yo‘nalishi hamda resurslari aniqlanadi.
Audit dasturini tayyorlash va tuzish bosqichida esa auditning umumiy rejasiga
muvofiq holda batafsil audit protseduralari ishlab chiqiladi. O‘zbekiston
Respublikasida 1999-yilda “Auditni rejalashtirish” nomli 3-son Auditorlik
faoliyatining milliy standarti (AFMS) mavjud bo‘lgan, ammo hozirgi kunda
xalqaro auditing standartlari (AXS) talablari ustuvor hisoblanadi.Xalqaro Auditing
Standartlari (ISA) auditni rejalashtirishning muhimligini alohida ta’kidlaydi,
chunki adekvat rejalashtirish auditning samaradorligi va samaraliligini
ta’minlashga yordam beradi. To‘g‘ri rejalashtirish auditning muhim sohalariga
yetarli e’tiborni qaratish, potentsial muammolarni o‘z vaqtida aniqlash va hal
qilish, auditni to‘g‘ri tashkil etish va boshqarish, kutilayotgan xatarlarga javob
berish uchun zarur bo‘lgan malaka va kompetentsiyaga ega audit guruhi a’zolarini
tanlash, shuningdek, audit guruhi a’zolarini yo‘naltirish va nazorat qilishni
osonlashtirish imkonini beradi. ISA 300 “Moliyaviy hisobot auditini rejalashtirish”
standarti auditni rejalashtirishning asosiy tamoyillarini belgilab beradi, bu esa
auditning samarali, tejamkor va sifatli o‘tkazilishini ta’minlaydi.O‘zbekiston
Respublikasida auditni rejalashtirishni tartibga soluvchi asosiy me’yoriy hujjatlar
qatoriga “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun, O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2018-yil 19-sentabrdagi PQ-3946-sonli “O‘zbekiston
Respublikasida auditorlik faoliyatini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari
16

to‘g‘risida”gi qarori , shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining
tegishli buyruqlari va boshqa me’yoriy hujjatlari kiradi. Ushbu hujjatlar audit
jarayonini rejalashtirishning umumiy qoidalarini belgilab beradi va auditorlarning
majburiyatlari hamda huquqlarini aniqlaydi. O‘zbekistonda auditni rejalashtirish
asosan xalqaro auditing standartlariga (AXS) muvofiq amalga oshiriladi, bunda
milliy qonunchilik va Moliya vazirligining ko‘rsatmalari ham muhim ahamiyat
kasb etadi.
Xatarlarni Baholash Jarayonining Mohiyati va Auditdagi O‘rni. Xatarlarni
baholash - bu moliyaviy hisobotlarda muhim xatoliklar yuzaga kelish ehtimolini
aniqlash va baholash jarayonidir. Ushbu jarayonning asosiy maqsadi auditning
ko‘lamini, yo‘nalishini va bajariladigan audit protseduralarini aniqlashga yordam
berishdan iborat. Ichki auditda xatarlarni baholash tashkilotning potentsial xavf va
zaif tomonlarini baholash uchun qo‘llaniladi. Xatarlarni baholash auditning muhim
qismidir, uning asosiy vazifasi moliyaviy hisobotlarda muhim xatoliklar yuzaga
kelish ehtimolini aniqlash va audit protseduralarini aniqlangan xatarlarga
moslashtirishdir. Audit riski uchta o‘zaro bog‘liq elementdan iborat: inherent risk,
control risk va detection risk. Ajralmas risk - bu nazorat tizimi mavjud
bo‘lmaganda, hisobvaraq qoldig‘i yoki operatsiyalar sinfida muhim xatolik yuzaga
kelish ehtimolini ifodalaydi. Nazorat risk - bu mavjud bo‘lgan muhim xatolikning
ichki nazorat tizimi tomonidan o‘z vaqtida oldini olinmasligi yoki aniqlanmasligi
ehtimolidir. Aniqlash risk - bu auditorning substantiv protseduralari mavjud
bo‘lgan muhim xatolikni aniqlay olmasligi ehtimolini anglatadi. Audit riski ushbu
uchta elementning ko‘paytmasi sifatida hisoblanadi. Xatarlarni baholash audit
jarayonida muhim o‘rin tutadi, chunki u auditning ko‘lamini aniqlash, resurslarni
samarali taqsimlash va auditning eng muhim sohalariga e’tiborni qaratish imkonini
beradi. Xatarlarni baholash auditorlarga moliyaviy hisobotlardagi potentsial
muhim xatoliklarni aniqlashga yordam beradi va audit protseduralarini shu
xatarlarga moslashtirish orqali auditning sifatini oshiradi. Shunday qilib, xatarlarni
baholash auditning hajmini belgilash, resurslarni oqilona taqsimlash va auditning
17

eng muhim sohalariga e’tiborni yo‘naltirish orqali audit jarayonining markaziy
qismidir.
Moliyaviy Hisobotdagi Muhim Xatarlarni Aniqlash va Baholash Usullari
(ISA Talablari bo‘yicha) Moliyaviy hisobotdagi muhim xatarlarni aniqlash uchun
auditorlar turli usullardan foydalanadilar. Bularga mijoz rahbariyati va boshqa
xodimlar bilan so‘rovlar o‘tkazish orqali xatarlar haqida ma’lumot olish ,
moliyaviy ma’lumotlardagi g‘ayrioddiy tendentsiyalar yoki munosabatlarni
aniqlash uchun moliyaviy ko‘rsatkichlarni analitik protseduralar yordamida tahlil
qilish , tashkilot faoliyati va ichki nazorat tizimini kuzatish va tekshiruv hamda
auditorning o‘tmishdagi auditlar davomida olingan tajribasi kiradi. ISA 315
(Revised 2019) xatarlarni aniqlash va baholash uchun yanada mustahkam va izchil
jarayonni ta’minlaydi. Ushbu standart auditorlardan tashkilotni va uning faoliyat
muhitini, shu jumladan ichki nazorat tizimini chuqur tushunishni talab qiladi.
Standartda xatarlarni baholashda auditorlarga yordam beradigan beshta yangi
inherent risk omillari kiritilgan: subyektivlik, murakkablik, noaniqlik, o‘zgarish va
boshqaruvning xolisligi yoki firibgarlik xavfi tufayli xatolikka moyillik. Muhim
xatarlar inherent risk spektrining yuqori qismida joylashgan xatarlar sifatida
belgilanadi. ISA 315 (Revised) auditorlardan tashkilotni to‘liq tushunishni,
inherent risk omillarini hisobga olishni va muhim xatarlarni aniqlash uchun risk
spektridan foydalanishni talab qiladi. Muhimlik - bu moliyaviy hisobot
foydalanuvchilarining iqtisodiy qarorlariga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan
xatolikning miqdoriy yoki sifatli darajasidir. Muhimlik darajasi qanchalik yuqori
bo‘lsa, umumiy audit riski shunchalik past bo‘ladi va aksincha. Auditorlar auditni
rejalashtirish va o‘tkazish jarayonida muhimlikni hisobga olishlari shart. Muhimlik
darajasi xatarlarni baholashga ta’sir qiladi, chunki u auditorlarga qanday xatoliklar
moliyaviy hisobotlar uchun muhim ekanligini aniqlashga yordam beradi.
Ichki Nazorat Tizimining Xatarlarni Boshqarishdagi Roli va Bu Haqda
Tegishli Standartlardan Ma’lumotIchki nazorat tizimi - bu tashkilotning moliyaviy
hisobotlarining ishonchliligi, operatsiyalarining samaradorligi va qonunlarga rioya
etilishini ta’minlash uchun boshqaruv va boshqa xodimlar tomonidan ishlab
18

chiqilgan, joriy etilgan va qo‘llab-quvvatlanadigan jarayondir. Ichki nazorat tizimi
beshta asosiy elementdan iborat: nazorat muhiti, risklarni baholash, nazorat
faoliyati, axborot va kommunikatsiya, monitoring. Ichki nazorat tizimi xatarlarni
boshqarishda muhim rol o‘ynaydi, chunki u xatoliklar va firibgarlikning oldini
olishga, ularni aniqlashga va bartaraf etishga yordam beradi. Samarali ichki
nazorat tizimi moliyaviy hisobotlarda muhim xatoliklar yuzaga kelish ehtimolini
sezilarli darajada kamaytiradi. ISA 315 auditorlardan tashkilotning ichki nazorat
tizimini tushunishni talab qiladi. Auditorlar ichki nazoratning dizayni va amalda
qo‘llanilishini baholashlari, shuningdek, agar ular ichki nazoratga tayanishni
rejalashtirsalar, uning samarali ishlashini tekshirishlari kerak.
Audit Rejasini Tuzishda E’tiborga Olinadigan Asosiy Omillar va Ularning
ISA bo‘yicha Talqini. Audit rejasini tuzishda auditorlar bir qator asosiy omillarga
e’tibor berishlari zarur. Bularga, avvalo, mijozning faoliyati va biznesini to‘liq
tushunish kiradi. Auditor mijozning biznes modelini, operatsiyalarini, egalik va
boshqaruv tuzilmasini, investitsiyalarini, moliyalash manbalarini, shuningdek,
uning faoliyat yuritayotgan sanoatini, normativ muhitni va boshqa tashqi omillarni
chuqur anglamog‘i lozim. Auditning ko‘lami va vaqti ham audit rejasini tuzishda
muhim ahamiyatga ega. Auditning ko‘lami moliyaviy hisobotlarning qamrab
olinadigan davrini va tashkilotning geografik joylashuvlarini o‘z ichiga oladi.
Auditning vaqti esa hisobot davri oxiridan boshlab audit hisoboti taqdim
etilishigacha bo‘lgan muddatni qamrab oladi. Auditni amalga oshirish uchun zarur
bo‘lgan resurslar va audit jamoasi ham audit rejasida alohida e’tiborga olinadi.
Audit rejasida audit jamoasi a’zolari va ularning tegishli malakalari aniq
ko‘rsatilishi kerak. Audit jamoasi a’zolarining bilim, ko‘nikma va qobiliyatlari
baholangan risk darajasiga mos bo‘lishi lozim. Materiallik darajasi va audit riski
audit rejasini tuzishda e’tiborga olinadigan yana bir muhim omildir. Auditorlar
moliyaviy hisobotlar uchun muhim bo‘lgan xatolik darajasini belgilashlari, audit
riski esa auditorning noto‘g‘ri fikr bildirish ehtimolini anglatadi. Materiallik
darajasi va audit riski auditning ko‘lamini, yo‘nalishini va bajariladigan audit
protseduralarini belgilaydi. ISA 300 audit rejasini tuzish bo‘yicha batafsil
19

ko‘rsatmalar beradi. Audit rejasi audit strategiyasiga asoslanishi va risklarni
baholash protseduralari, qo‘shimcha audit protseduralari hamda AXSga
muvofiqlikni ta’minlash uchun zarur bo‘lgan boshqa protseduralarni o‘z ichiga
olishi kerak. Audit rejasi moslashuvchan bo‘lishi va audit davomida zarurat
tug‘ilganda o‘zgartirilishi mumkin.
Xatarlarni Baholash Natijalarining Audit Dasturiga Ta’siri. Xatarlarni
baholash natijalari bevosita audit dasturining mazmuni, vaqti va hajmiga ta’sir
ko‘rsatadi. Yuqori riskli deb baholangan sohalarga ko‘proq audit resurslari
ajratiladi va batafsilroq audit protseduralari qo‘llaniladi. Yuqori riskli sohalarda
auditorlar ko‘proq ishonchli audit dalillarini olish uchun qo‘shimcha substantiv
protseduralarni, masalan, batafsil testlarni bajarishlari mumkin.
Shuningdek, nazorat riskini baholash natijalariga qarab nazorat testlari ham
o‘tkazilishi mumkin. ISA 330 auditorlardan baholangan materiallik xatarlariga
javob beradigan audit protseduralarini ishlab chiqishni talab qiladi. Auditorlar
audit protseduralarining tabiati, vaqti va hajmini aniqlangan risk darajasiga qarab
o‘zgartirishlari shart. Shunday qilib, xatarlarni baholash natijalari audit dasturini
ishlab chiqish va uni amalga oshirish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi, audit
usullari va hajmi aniqlangan risklarga muvofiq ravishda belgilanadi.
Davlat Auditining Xususiyatlarini Hisobga Olgan Holda, Audit Jarayonini
Rejalashtirish va Xatarlarni Baholashga Oid Qo‘shimcha Standartlar Yoki
Yo‘riqnomalar. Davlat auditi davlat mablag‘larining qonuniy, samarali va tejamli
sarflanishini nazorat qilishga qaratilgan. Davlat auditining xususiyatlari xususiy
auditdan farq qilishi mumkin, masalan, davlat auditida qonunchilikka rioya qilish
masalasiga ko‘proq e’tibor beriladi. Xalqaro Oliy Nazorat Organlari Tashkiloti
(INTOSAI) davlat auditining xalqaro standartlarini (ISSAI) ishlab chiqadi. ISSAI
300 samaradorlik auditining prinsiplarini, ISSAI 400 muvofiqlik auditining
prinsiplarini va ISSAI 200 moliyaviy auditning prinsiplarini belgilaydi.
O‘zbekiston Oliy Majlisi hisob palatasi INTOSAI a’zosi hisoblanadi va o‘z
faoliyatida ISSAIga rioya qiladi. O‘zbekiston Respublikasida davlat auditini
tartibga soluvchi qo‘shimcha me’yoriy hujjatlar mavjud. Bularga O‘zbekiston
20

Respublikasi Prezidentining “Davlat moliyaviy nazorati tizimini yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni, O‘zbekiston Respublikasi
Iqtisodiyot va moliya vazirligining ichki audit milliy standartlari va O‘zbekiston
Respublikasi Hisob palatasining me’yoriy hujjatlari kiradi. O‘zbekistonda davlat
auditini rejalashtirish va xatarlarni baholash jarayoni AXS va ISSAI standartlari
bilan bir qatorda, O‘zbekiston Respublikasining milliy me’yoriy hujjatlari bilan
ham tartibga solinadi.
Audit Jarayonini Rejalashtirish va Xatarlarni Baholash bo‘yicha Amaliy
Misollar va Keyslar. Auditni rejalashtirish bo‘yicha amaliy misollar turli
sohalardagi kompaniyalar auditini rejalashtirishni o‘z ichiga oladi. Masalan,
texnologiya kompaniyasi auditini rejalashtirish, ishlab chiqarish kompaniyasi
auditini rejalashtirish va kichik va o‘rta biznes auditini rejalashtirish. Xatarlarni
baholash jarayonining amaliy keyslari ham mavjud. Bularga chakana savdo
kompaniyasida xatarlarni baholash, bank sohasida xatarlarni baholash va
kiberxavfsizlik xatarlarini baholash misol bo‘la oladi. Davlat auditida rejalashtirish
va xatarlarni baholashga oid keyslar ham mavjud. Pokiston Oliy Audit Instituti
tomonidan davlat korxonalari auditini rejalashtirish va xatarlarni baholash keyslari
(PESCO, PIA, Pakistan Steel Mills) va Latviya Davlat Audit Ofisi tomonidan
O‘zbekiston Oliy Nazorat Organiga xalqaro audit standartlarini qo‘llashda yordam
berish keysi bunga yaqqol misol bo‘la oladi.
Audit jarayonini to‘g‘ri rejalashtirish va xatarlarni baholash moliyaviy
hisobotlarning ishonchliligini ta’minlash uchun muhim ahamiyatga ega. Xalqaro
Auditing Standartlari (ISA) auditni rejalashtirish va xatarlarni baholash bo‘yicha
aniq ko‘rsatmalar beradi. O‘zbekiston Respublikasida auditorlik faoliyati AXS va
milliy me’yoriy hujjatlar bilan tartibga solinadi.Kelgusida auditning yangi
yo‘nalishlari (masalan, axborot texnologiyalari auditi, kiberxavfsizlik auditi),
davlat auditining dolzarb masalalari va audit metodologiyasini takomillashtirish
bo‘yicha tadqiqotlar o‘tkazish maqsadga muvofiqdir.
21

3. Audit dasturini tuzish va ishchi hujjatlarni tayyorlash
Audit iqtisodiy faoliyatning muhim tarkibiy qismi bo‘lib, korxonalarning
moliyaviy hisobotlari to‘g‘riligi va ishonchliligini tekshirish orqali shaffoflikni
ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Mustaqil auditorlar moliyaviy
hisobotlarning belgilangan qonun talablariga muvofiqligini baholab, korxonaning
moliyaviy holati, undagi o‘zgarishlar va pul oqimlari to‘g‘risida to‘g‘ri va to‘liq
ma’lumot berayotganligi yuzasidan o‘z fikrlarini bildirishadi. Bozor iqtisodiyoti
sharoitida xo‘jalik sub’ektlarining moliyaviy holatini bilish zaruriyati audit
faoliyatining ahamiyatini yanada oshiradi. Auditning asosiy maqsadi moliyaviy
ishonchlilikni ta’minlash va iqtisodiy qarorlar qabul qilish uchun mustahkam
zamin yaratishdir. Tarixiy jihatdan auditning paydo bo‘lishi XIX asrda
Yevropadagi yirik aktsionerlik kompaniyalarining rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘lib,
buxgalteriya hisobining shaffofligini ta’minlash zaruratidan kelib chiqqan. Hozirgi
kunda global iqtisodiy integratsiya sharoitida auditning xalqaro standartlarga
muvofiqligi transchegaraviy investitsiyalar va biznes aloqalarini rivojlantirish
uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
Audit jarayonida audit dasturi va ishchi hujjatlari muhim o‘rin tutadi. Audit
dasturi auditni samarali rejalashtirish va o‘tkazish uchun o‘ziga xos yo‘l xaritasi
vazifasini bajaradi. Ishchi hujjatlar esa audit davomida to‘plangan barcha muhim
dalillarni qayd etish, auditorning xulosalarini asoslash va auditning umumiy
sifatini ta’minlash uchun zarurdir. Audit dasturi va ishchi hujjatlari bir-biri bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lib, auditning har bir bosqichida muhim rol o‘ynaydi.
Audit dasturi audit jarayonini boshqarib boradi, ishchi hujjatlar esa uning
natijalarini rasmiylashtiradi. Yaxshi tuzilgan audit dasturi resurslardan oqilona
foydalanishga yordam beradi, ishchi hujjatlar esa kelajakdagi auditlar uchun
qimmatli ma’lumot manbai bo‘lib xizmat qiladi. Zamonaviy raqamli
texnologiyalarning rivojlanishi audit dasturlari va ishchi hujjatlarini yaratish
hamda boshqarish usullarini sezilarli darajada o‘zgartirmoqda, bu esa samaradorlik
va aniqlikni oshirish imkonini beradi.
Bo‘lajak iqtisodchi mutaxassislar uchun audit dasturi va ishchi hujjatlarini
22

tayyorlash ko‘nikmalarini egallash muhim ahamiyatga ega. Ushbu mavzuni
o‘rganish talabalarga auditorlik faoliyatining nazariy va amaliy asoslarini chuqur
tushunishga yordam beradi. Zamonaviy audit talablari va standartlariga javob
beradigan yuqori malakali mutaxassislarni tayyorlashda ushbu mavzu muhim o‘rin
tutadi. Kurs ishi doirasida ushbu mavzuni o‘rganish talabalarning professional
kompetensiyalarini rivojlantirishga beqiyos hissa qo‘shadi. Ish beruvchilar audit
sohasida nafaqat nazariy bilimga ega, balki amaliy ko‘nikmalarni ham yaxshi
o‘zlashtirgan mutaxassislarni yuqori baholaydilar. O‘zbekiston iqtisodiyotining
jadal rivojlanishi va xalqaro hamkorlik aloqalarining kengayishi audit sohasidagi
malakali mutaxassislarga bo‘lgan talabni tobora oshirmoqda.
Audit Dasturini Tuzishning Asosiy Tamoyillari
ISA (Xalqaro Audit Standartlari) asosida audit dasturini tuzish bir qator
muhim tamoyillarga asoslanadi. Ushbu tamoyillar auditning samarali va sifatli
o‘tkazilishini ta’minlashga qaratilgan. Riskka asoslangan yondashuv audit
dasturini tuzishning fundamental tamoyillaridan biridir. Bu tamoyilga ko‘ra, audit
dasturi moliyaviy hisobotlardagi muhim xatoliklar xavfini baholashga va shu
xavflarga adekvat javob beradigan audit usullarini ishlab chiqishga asoslanishi
kerak. Xavfi yuqori bo‘lgan sohalarga ko‘proq e’tibor qaratish orqali auditning
umumiy samaradorligi sezilarli darajada oshiriladi. ISA 300 standarti audit riskini
maqbul darajaga tushirish uchun audit strategiyasi va batafsil rejasini tuzishni talab
qiladi.
Muhimlik tamoyili audit dasturini ishlab chiqishda e’tiborga olinishi kerak
bo‘lgan yana bir muhim jihatdir. Audit dasturi moliyaviy hisobotlarning muhimlik
darajasini hisobga olishi lozim, ya’ni foydalanuvchilarning iqtisodiy qarorlariga
ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan xatoliklarga alohida e’tibor qaratish zarur.
Muhimlik darajasi auditning umumiy hajmi va ko‘lamini bevosita belgilaydi.
Auditor muhimlikning turli darajalarini, jumladan umumiy muhimlik, ijro
muhimligi va muayyan operatsiyalar sinflari uchun muhimlikni aniqlashi shart.
Samaradorlik va tejamkorlik tamoyili audit dasturining resurslardan
oqilona foydalanishni ta’minlashi va auditni belgilangan muddatlarda
23

muvaffaqiyatli yakunlashga imkon berishini nazarda tutadi. Yaxshi rejalashtirilgan
audit dasturi vaqt va xarajatlarni optimallashtirishga yordam beradi.
Standartlashtirilgan so‘rovnomalar va tekshiruv varaqalari (checklist) kabi
vositalardan keng foydalanish audit jarayonining samaradorligini sezilarli darajada
oshirishi mumkin.
Moslashuvchanlik tamoyili audit dasturining har bir korxonaning o‘ziga
xos xususiyatlari, faoliyat turi va ichki nazorat tizimining holatini hisobga olgan
holda individual tarzda moslashtirilishini talab qiladi. Standart audit dasturlari
mavjud bo‘lsa-da, har bir audit uchun individual yondashuv zarur. Turli sohalarda
faoliyat yurituvchi korxonalar uchun audit dasturlari o‘ziga xos xususiyatlarga ega
bo‘lishi mumkin.
Uzviylik va komplekslilik tamoyili auditni rejalashtirishning barcha
bosqichlari o‘zaro bog‘langan va uyg‘un bo‘lishini ta’minlaydi. Dastlabki
rejalashtirishdan boshlab yakuniy auditorlik xulosasini shakllantirishgacha bo‘lgan
barcha bosqichlar bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lishi lozim. Auditni rejalashtirish
uzluksiz jarayon bo‘lib, audit davomida yangi ma’lumotlar paydo bo‘lishi bilan
dasturga zarur o‘zgartirishlar kiritilishi mumkin.
Qabul qilinuvchanlik tamoyili audit dasturining auditorlik tashkilotining
o‘zi belgilagan mezonlar asosida eng maqbul variantni tanlash imkoniyatini
ta’minlashini anglatadi. Rejalashtirish jarayonida bir nechta muqobil variantlar
ko‘rib chiqilishi mumkin. Auditorlik tashkiloti o‘zining professional tajribasi va
mavjud resurslaridan kelib chiqib, eng samarali va maqbul dasturni tanlaydi.
Nihoyat, kasbiy skeptisizm tamoyili auditorlardan auditni rejalashtirish va
o‘tkazishda doimo tanqidiy fikrlashni va boshqaruvning tasdiqlariga shubha bilan
qarashni talab qiladi. Kasbiy skeptisizm muhim xatoliklarni o‘z vaqtida aniqlashga
yordam beradi. Auditorlar har qanday nomuvofiqlik yoki shubhali holatlarni
chuqur tekshirishlari shart.
Snippet da keltirilgan “Auditni rejalashtirishning uzluksizligi qoidasi” audit
dasturini tuzishda dinamik yondashuv zarurligini ta’kidlaydi. Bu shuni anglatadiki,
audit dasturi faqat bir marta tuzilib qo‘yilmaydi, balki audit davomida yuzaga
24

keladigan yangi holatlar va ma’lumotlarga qarab doimiy ravishda takomillashtirilib
boriladi. Bu tamoyil riskka asoslangan yondashuv bilan hamohang bo‘lib,
auditorlarga o‘z rejalarini real vaqt rejimida moslashtirish imkonini beradi.
ISA 300 “Moliyaviy hisobot auditini rejalashtirish” standarti moliyaviy
hisobot auditini rejalashtirish bo‘yicha auditorning asosiy mas’uliyatini belgilab
beradi. Ushbu standart auditni samarali o‘tkazish uchun umumiy audit strategiyasi
va batafsil audit rejasini ishlab chiqishni talab qiladi. ISA 300 auditni
rejalashtirishning muhimligini ta’kidlaydi, chunki bu auditorga muhim sohalarga
tegishli e’tiborni qaratish, potentsial muammolarni o‘z vaqtida aniqlash va hal
qilish, auditni samarali va tejamkor tarzda tashkil etish va boshqarish imkonini
beradi. Standart shuningdek, audit guruhining asosiy a’zolarini rejalashtirish
jarayoniga jalb qilish, dastlabki topshiriq faoliyatini amalga oshirish va topshiriq
shartlarini to‘liq tushunishni ta’minlash kabi muhim talablarni o‘z ichiga oladi.
ISA 300 auditni rejalashtirishning asosiy tamoyillari va bosqichlari uchun xalqaro
miqyosda tan olingan mustahkam asos bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu standartga
qat’iy rioya qilish auditning sifatini oshirishga va auditorlik xulosalarining
ishonchliligini ta’minlashga yordam beradi. Muhim ta’kidlash joizki, ISA 300
doimiy ravishda qayta ko‘rib chiqiladi va takomillashtiriladi , bu esa audit
amaliyotining zamonaviy talablarga moslashuvini ta’minlaydi.
Audit Dasturini Tuzish Bosqichlari
Audit dasturini tuzish bir necha muhim bosqichlardan iborat bo‘lib, ularning
har biri auditning muvaffaqiyatli o‘tkazilishi uchun zarurdir.
Dastlabki rejalashtirish bosqichi mijoz bilan tanishish, auditorlik
topshirig‘ini qabul qilish yoki davom ettirishni baholash, mustaqillik talablariga
rioya qilishni tekshirish, auditorlik topshirig‘ining shartlarini aniqlash va malakali
audit guruhini shakllantirishni o‘z ichiga oladi.
Ushbu bosqich auditning umumiy ko‘lami va yo‘nalishini belgilaydi.
Snippet da ta’kidlanganidek, mijoz bilan munosabatlarni davom ettirish va axloqiy
talablarga so‘zsiz rioya qilish ushbu bosqichning eng muhim jihatlaridan biridir.
25

Keyingi bosqich umumiy audit strategiyasini ishlab chiqish hisoblanadi. Bu
bosqichda auditning ko‘lami, vaqti va zarur resurslari aniqlanadi, moliyaviy
hisobotlar bo‘yicha hisobot berish maqsadlari belgilanadi va audit guruhining sa’y-
harakatlarini to‘g‘ri yo‘naltirishda muhim bo‘lgan omillar ko‘rib chiqiladi. Audit
strategiyasi kelgusida tuziladigan batafsil audit rejasining asosini tashkil qiladi.
Snippet audit strategiyasining batafsil elementlarini, jumladan audit ishlarining
ko‘lami, vaqti, resurslari va yo‘nalishini aniq ko‘rsatadi.
Audit rejasini tuzish bosqichida umumiy audit strategiyasiga asoslangan
holda, har bir muhim operatsiyalar sinfi, hisob qoldig‘i va moliyaviy hisobotlarda
oshkor etilishi kerak bo‘lgan ma’lumotlar uchun bajariladigan aniq audit usullari
batafsil belgilanadi. Audit rejasi auditning amaliy qismini tashkil etadi. Snippet da
keltirilganidek, audit rejasi oldindan tuzilgan standart so‘rovnomalar va har bir
mijozning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda individual ravishda
ishlab chiqilgan audit usullarini o‘z ichiga olishi mumkin.
Audit dasturini tayyorlash bosqichida audit rejasida belgilangan audit
usullari batafsil tavsiflanadi, ularning aniq hajmi, bajarilish vaqti va tartibi
belgilanadi. Audit dasturi audit guruhining har bir a’zosi uchun aniq va tushunarli
yo‘riqnomalar beradi. Snippet O‘zbekistonda auditni rejalashtirish bosqichlari
haqida to‘liq ma’lumot bermasa-da, audit dasturini tayyorlashning muhimligini
alohida ta’kidlaydi.
Ishchi hujjatlarini tayyorlash audit jarayonida to‘plangan barcha muhim
dalillarni qayd etish va auditning belgilangan tartibda bajarilganligini rasman
tasdiqlash uchun zarur bo‘lgan hujjatlarni yaratishni o‘z ichiga oladi. Ishchi
hujjatlar auditning sifatini va ishonchliligini ta’minlash uchun o‘ta muhimdir.
Ishchi hujjatlarni tayyorlash tartibi ushbu hisobotning keyingi bo‘limida batafsil
ko‘rib chiqiladi.
Nihoyat, rejalashtirishni qayta ko‘rib chiqish va yangilash bosqichida audit
davomida yangi muhim ma’lumotlar paydo bo‘lishi yoki vaziyat sezilarli darajada
o‘zgarishi bilan audit strategiyasi, rejasi va dasturiga zarur bo‘lgan o‘zgartirishlar
kiritiladi. Auditni rejalashtirish doimiy va iterativ jarayon bo‘lib, dinamik ravishda
26

amalga oshiriladi. Snippet auditni rejalashtirishning uzluksizligini alohida
ta’kidlaydi.
Snippet da keltirilgan “Review plan” (Tekshiruv rejasi) bosqichi audit
rejalashtirishining ajralmas qismi ekanligini ko‘rsatadi. Bu bosqich audit
ishlarining sifatini nazorat qilish va ta’minlashga qaratilgan bo‘lib, turli darajadagi
tekshiruvlarni (hot review, second partner review, engagement quality control
review, pre/post issuance review) o‘z ichiga oladi. Bu shuni anglatadiki, audit
dasturini tuzish nafaqat tekshiruv usullarini belgilashni, balki ularning to‘g‘ri va
sifatli bajarilishini nazorat qilish mexanizmlarini ham o‘z ichiga olishi kerak.
1 - jadval
ISA 300 ga muvofiq audit dasturini tuzish bosqichlari
Bosqichlar Tavsif Snippetlar
Dastlabki rejalashtirish Mijoz bilan tanishish, topshiriqni
qabul qilish, mustaqillikni
tekshirish, shartlarni aniqlash,
audit guruhini shakllantirish.
Umumiy audit strategiyasini tuzish Auditning ko‘lami, vaqti,
resurslari va yo‘nalishini
belgilash.
Audit rejasini tuzish Har bir muhim soha uchun
bajariladigan audit usullarini
belgilash.
Audit dasturini tayyorlash Audit rejasidagi usullarni
batafsil tavsiflash.
Ishchi hujjatlarini tayyorlash Audit dalillarini qayd etish va
audit bajarilganligini tasdiqlash.
Rejalashtirishni qayta ko‘rib
chiqish va yangilash Audit davomida zarurat
tug‘ilganda rejalarga
o‘zgartirishlar kiritish.
Ushbu jadval talabaga ISA 300 ga muvofiq audit dasturini tuzish
bosqichlarini tizimli ravishda tushunishga yordam beradi. Har bir bosqichning
qisqacha tavsifi va tegishli snippetlarga havolalar berilganligi ma’lumotni qidirish
27

va o‘rganish jarayonini osonlashtiradi. Jadval shuningdek, har bir bosqichning
o‘ziga xos vazifalari va maqsadlarini aniqlab beradi. Snippet kichik korxonalar
auditini rejalashtirishning o‘ziga xos xususiyatlarini ta’kidlaydi. Bu shuni
ko‘rsatadiki, audit dasturini tuzishda korxonaning hajmi va murakkablik darajasi
ham alohida e’tiborga olinishi kerak. Kichik korxonalar uchun audit dasturi
soddaroq bo‘lishi mumkin, ammo u baribir ISA talablariga to‘liq muvofiq bo‘lishi
lozim.
ISA talablariga muvofiq audit ishchi hujjatlari auditning rejalashtirilgan va
amalda bajarilganligini, to‘plangan barcha muhim audit dalillarini va auditorning
shakllantirilgan xulosalarini rasman hujjatlashtiradi. Ular audit jarayonining
izchilligini ta’minlash, audit guruhining turli a’zolari o‘rtasida samarali aloqani
osonlashtirish va kelajakdagi auditlar uchun qimmatli ma’lumot manbai bo‘lib
xizmat qilish kabi muhim vazifalarni bajaradi. Bundan tashqari, ishchi hujjatlar
audit sifatini nazorat qilish va tashqi tekshiruvlar o‘tkazish uchun mustahkam asos
yaratadi.
Ishchi hujjatlar aslida auditning “xotirasi” bo‘lib, auditorning yakuniy
fikrlarini ishonchli tarzda asoslash uchun zarurdir. Yaxshi tayyorlangan va
saqlangan ishchi hujjatlar auditorlik tashkilotini potentsial sud jarayonlaridan ham
himoya qilishi mumkin. Zamonaviy raqamli audit platformalarining joriy etilishi
ishchi hujjatlarni yaratish, boshqarish va saqlash usullarini sezilarli darajada
soddalashtirmoqda, bu esa auditorlik faoliyatining umumiy samaradorligi va
aniqligini oshirish imkonini beradi.
Audit Ishchi Hujjatlarini Tayyorlash Tartibi
ISA talablari bo‘yicha audit ishchi hujjatlarini tayyorlash aniq belgilangan
tartibga muvofiq amalga oshiriladi.
Birinchi navbatda, audit dasturida belgilangan har bir alohida audit usuli
uchun alohida ishchi hujjati yaratiladi. Bu tekshiruv, kuzatuv, so‘rov, tahliliy usul
yoki boshqa har qanday audit protsedurasi bo‘lishi mumkin.
28

Ikkinchidan, har bir ishchi hujjati aniq va tushunarli bo‘lishini ta’minlash
zarur. Ishlatilgan til qisqa, lo‘nda va tushunarli bo‘lishi kerak. Har bir yozuvning
aniq maqsadi va olingan natijasi aniq ko‘rsatilishi lozim.
Uchinchidan, ishchi hujjatlarga kerakli barcha ma’lumotlar to‘liq kiritilishi
shart. Bularga tekshirilgan ob’ekt, bajarilgan ishning aniq ko‘lami, qo‘llanilgan
audit usullari, olingan natijalar, aniqlangan har qanday nomuvofiqliklar va
auditorning ushbu natijalar bo‘yicha shakllantirgan xulosalari kiradi.
To‘rtinchidan, tayyorlangan barcha ishchi hujjatlar audit guruhining yuqori
lavozimli a’zolari tomonidan muntazam ravishda ko‘rib chiqilishi va rasman
tasdiqlanishi kerak. Bu audit sifatini ta’minlashning muhim elementidir.
Beshinchidan, barcha ishchi hujjatlar tizimli ravishda tartibga solinishi va
indekslanishi lozim. Bu ularni keyinchalik tez va oson topish va ulardan
foydalanish imkonini beradi. Oltinchidan, ishchi hujjatlarda mijozga tegishli
maxfiy ma’lumotlar bo‘lishi mumkinligi sababli, ularning xavfsizligi va maxfiyligi
qat’iy ta’minlanishi kerak.
Yettinchidan, auditorlik tashkiloti ishchi hujjatlarining standartlashtirilgan
formatlarini ishlab chiqishi va qo‘llashi maqsadga muvofiqdir. Bu hujjatlarning
sifatini oshirishga va ularni tayyorlash jarayonini unifikatsiya qilishga yordam
beradi.
Sakkizinchidan, zamonaviy audit amaliyotida elektron ishchi hujjatlaridan
keng foydalanish tavsiya etiladi. Bu samaradorlikni oshirish, xatolarni kamaytirish
va kerakli ma’lumotlarga tezkor kirish imkonini beradi.
Snippet da ishchi hujjatlarni tekshirishning turli darajalari (accountant in
charge, audit manager, engagement partner) ko‘rsatilgan. Bu shuni ko‘rsatadiki,
ishchi hujjatlarni tayyorlash tartibi nafaqat ularni yaratishni, balki ularning sifatini
ta’minlash uchun ko‘p bosqichli tekshiruv jarayonini ham o‘z ichiga oladi. Har bir
darajadagi tekshiruv o‘ziga xos e’tiborni qaratadi, masalan, quyi darajada batafsil
tekshiruv, yuqori darajada esa umumiy sifat nazorati amalga oshiriladi.
29

ISA talablari bo‘yicha audit ishchi hujjatlari bir qator zaruriy elementlarni
o‘z ichiga olishi kerak. Bularga, avvalo, audit dasturi va rejalari kiradi, ular
auditning umumiy ko‘lami, vaqti va yo‘nalishini belgilab beradi.
Keyin mijoz haqida muhim ma’lumotlar taqdim etiladi, jumladan
korxonaning faoliyat turi, ichki nazorat tizimining tuzilishi, amaldagi buxgalteriya
siyosati va boshqa muhim ma’lumotlar.
Ishchi hujjatlarining asosiy qismini to‘plangan audit dalillari tashkil etadi.
Bu tekshiruvlar, kuzatuvlar, so‘rovlar, tahliliy usullar va boshqa turli manbalardan
olingan barcha muhim ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi.
Har bir bajarilgan audit usuli bo‘yicha batafsil ma’lumot, shu jumladan
usulning maqsadi, ko‘lami, bajarilish vaqti va tartibi ham ishchi hujjatlarida aks
etadi.
Olingan natijalar va auditorning har bir audit usuli bo‘yicha shakllantirgan
xulosalari ham muhim tarkibiy qism hisoblanadi.
Agar audit jarayonida aniqlangan nomuvofiqliklar va xatolar mavjud bo‘lsa,
ular va ularni bartaraf etish bo‘yicha ko‘rilgan choralar ham ishchi hujjatlarida
qayd etiladi.
Auditning yakuniy bosqichida tayyorlangan auditorlik xulosasi, ya’ni
moliyaviy hisobotlarning to‘g‘riligi va ishonchliligi bo‘yicha auditorning xolis
fikri ham ishchi hujjatlariga kiritiladi.
Audit davomida korxona boshqaruvi bilan bo‘lgan muhim yozishmalar,
muhokama bayonnomalari va kelishuvlar ham hujjatlashtiriladi. Nihoyat, audit
davomida yuzaga kelgan muhim masalalar bo‘yicha auditorning shaxsiy
eslatmalari va qaydlari ham ishchi hujjatlariga ilova qilinishi mumkin.
Snippet da audit rejalarining turlari (oldindan tuzilgan va individual)
keltirilgan. Bu shuni anglatadiki, ishchi hujjatlar tarkibi auditning maqsadiga va
qo‘llanilayotgan usullarga qarab farqlanishi mumkin. Masalan, ichki nazoratni
baholash uchun ishchi hujjatlar so‘rovnomalar va baholash varaqalarini o‘z ichiga
olishi mumkin, moliyaviy ko‘rsatkichlarni tekshirish uchun esa asosiy hujjatlar
nusxalari, hisob-kitoblar va tahliliy jadvallar bo‘lishi mumkin.
30

O‘zbekiston Respublikasining audit faoliyatini tartibga soluvchi asosiy
qonuni “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun hisoblanadi. Ushbu qonunda
auditning asosiy prinsiplari, auditorlarning huquq va majburiyatlari, auditorlik
tashkilotlariga qo‘yiladigan talablar belgilab berilgan. Bundan tashqari,
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan tasdiqlangan Milliy audit
standartlari (MAS) ham mavjud bo‘lib, ular auditni o‘tkazish tartibi va sifatiga
qo‘yiladigan talablarni batafsil bayon etadi.
Milliy audit standartlarida audit dasturi va ishchi hujjatlariga alohida e’tibor
qaratiladi. Xususan, MASning “Auditni rejalashtirish” standarti audit dasturini
tuzish tamoyillari va bosqichlarini belgilab beradi. Ushbu standartga muvofiq,
audit dasturi auditning maqsadi, ko‘lami, bajarilish vaqti va resurslarini aniq
ko‘rsatishi kerak. Shuningdek, dasturda har bir muhim soha bo‘yicha bajariladigan
audit usullari batafsil tavsiflangan bo‘lishi lozim.
Milliy audit standartlarining “Audit hujjatlari” standarti esa audit ishchi
hujjatlariga qo‘yiladigan talablarni belgilaydi. Ushbu standartga ko‘ra, audit ishchi
hujjatlari auditning rejalashtirilgan va bajarilganligini, to‘plangan audit dalillarini
va auditorning xulosalarini hujjatlashtirishi kerak.
Ishchi hujjatlari aniq, tushunarli, tartibli va to‘liq bo‘lishi lozim.
Shuningdek, ularda auditni bajargan auditorning imzosi va sanasi ko‘rsatilishi
shart.
O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi va me’yoriy hujjatlarida audit dasturi
va ishchi hujjatlariga qo‘yiladigan talablar xalqaro audit standartlari (ISA) bilan
uyg‘unlashtirilgan. Bu O‘zbekistonda o‘tkaziladigan auditning xalqaro
standartlarga muvofiqligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Audit dasturining asosiy maqsadi audit jarayonini samarali rejalashtirish va
boshqarishdan iboratdir.
Audit dasturining tuzilishi odatda quyidagi elementlarni o‘z ichiga oladi:
 Kirish qismi: Auditning maqsadi, ko‘lami va davri.
 Rejalashtirish qismi: Riskni baholash, muhimlik darajasini
aniqlash, umumiy audit strategiyasi va rejasi.
31

 Asosiy qism: Har bir moliyaviy hisobot moddasi yoki
operatsiyalar sinfi bo‘yicha bajariladigan audit usullari (tekshiruvlar,
kuzatuvlar, so‘rovlar, tahliliy usullar va boshqalar). Har bir usulning maqsadi,
bajarilish tartibi, hajmi va vaqti ko‘rsatiladi.
 Yakuniy qism: Auditning umumiy natijalari, aniqlangan
nomuvofiqliklar, auditorlik xulosasini shakllantirish bo‘yicha
ko‘rsatmalar.
 Ilovalar: Ishchi hujjatlarining namunaviy shakllari,
so‘rovnomalar, tekshiruv varaqalari va boshqa zarur materiallar.
2 - Jadval
ISA talablari bo‘yicha audit ishchi hujjatlarining zaruriy mazmuni
Mazmun elementi Tavsif
Audit dasturi va rejalari Auditning maqsadlari, ko‘lami, vaqti va yo‘nalishi,
shuningdek, audit usullari va ularni
bajarish tartibi.
Mijoz haqida ma’lumot Korxonaning faoliyat turi, tashkiliy tuzilmasi,
ichki nazorat tizimi, buxgalteriya siyosati va
muhim moliyaviy ko‘rsatkichlari.
To‘plangan audit dalillari Barcha tekshiruvlar, kuzatuvlar, so‘rovlar,
tasdiqlar, tahliliy usullar va boshqa
manbalardan olingan ma’lumotlar.
Bajarilgan audit usullari Har bir audit usulining batafsil tavsifi, shu jumladan,
usulning maqsadi, ko‘lami, vaqti,
bajarilish tartibi va uni bajargan auditor.
Olingan natijalar va xulosalar Har bir audit usuli bo‘yicha olingan aniq natijalar,
shu jumladan, aniqlangan nomuvofiqliklar, xatolar
yoki shubhali holatlar va
auditorning ushbu natijalar bo‘yicha xulosalari.
Mazmun elementi Tavsif
Aniqlangan nomuvofiqliklar va tuzatishlar Moliyaviy hisobotlarda aniqlangan muhim
xatoliklar, nomuvofiqliklar yoki boshqa
kamchiliklar, shuningdek, ularni bartaraf etish
bo‘yicha boshqaruv tomonidan ko‘rilgan choralar
32

va auditorning ushbu tuzatishlarga
bo‘lgan munosabati.
Auditorlik xulosasi Auditorning moliyaviy hisobotlar to‘g‘riligi va
ishonchliligi bo‘yicha shakllantirilgan xolis fikri.
Boshqaruv bilan yozishmalar Audit jarayonida korxona boshqaruvi bilan bo‘lgan
barcha muhim yozishmalar, shu jumladan,
boshqaruv vakillik xati, so‘rovlar va ularga javoblar,
muhokama bayonnomalari va boshqalar.
Muhim masalalar bo‘yicha eslatmalar Audit davomida yuzaga kelgan muhim masalalar,
ularning tahlili va hal etilishi bo‘yicha
auditorning shaxsiy qaydlari va mulohazalari.
Audit dasturini ishlab chiqishda bir qator omillarni e’tiborga olish zarur:
Korxonaning faoliyat turi va o‘ziga xos xususiyatlari: Har bir
korxonaning biznes modeli, tashkiliy tuzilmasi va ichki nazorat tizimi o‘ziga xos
bo‘lganligi sababli, audit dasturi ham moslashtirilishi kerak.
Moliyaviy hisobotlarning muhimlik darajasi: Audit dasturi moliyaviy
hisobotlardagi muhim xatoliklarni aniqlashga qaratilgan bo‘lishi lozim.
Ichki nazorat tizimining holati: Agar korxonada samarali ichki nazorat
tizimi mavjud bo‘lsa, auditning ko‘lami kamayishi mumkin.
Avvalgi auditlarning natijalari: O‘tmishdagi auditlarda aniqlangan
kamchiliklar va xavfli sohalar joriy audit dasturida alohida e’tiborga olinishi kerak.
Amaldagi qonunchilik va me’yoriy hujjatlar: Audit dasturi mahalliy va
xalqaro audit standartlari talablariga muvofiq bo‘lishi shart.
Auditorlik guruhining tajribasi va malakasi: Audit dasturi guruh
a’zolarining bilim va ko‘nikmalariga mos ravishda taqsimlanishi kerak.
Audit ishchi hujjatlari audit jarayonida to‘plangan dalillarni qayd etish,
auditorning xulosalarini asoslash va auditning sifatini ta’minlash nuqtai nazaridan
o‘ta muhim ahamiyatga ega. Ular auditning bajarilganligini tasdiqlaydi, audit
guruhining a’zolari o‘rtasida aloqani osonlashtiradi, kelajakdagi auditlar uchun
ma’lumot manbai bo‘lib xizmat qiladi va audit sifatini nazorat qilish imkonini
beradi.
33

Audit ishchi hujjatlarining turlari juda xilma-xil bo‘lishi mumkin, ammo
ularni quyidagi asosiy guruhlarga bo‘lish mumkin:
Rejalashtirish hujjatlari: Audit dasturi, audit rejasi, riskni baholash
hujjatlari, muhimlik darajasini aniqlash hujjatlari.
Ichki nazoratni baholash hujjatlari: Ichki nazorat tizimi so‘rovnomalari,
blok-sxemalar, nazorat testlari natijalari.
Asosiy tekshiruvlar bo‘yicha hujjatlar: Buxgalteriya hisobi registrlarining
nusxalari, asosiy hujjatlar (shartnomalar, kvitansiyalar va boshqalar) nusxalari,
hisob-kitoblar, tahliliy jadvallar, tasdiqlash xatlari, inventarizatsiya natijalari.
Yakuniy hujjatlar: Auditorlik xulosasi loyihasi, boshqaruv vakillik xati,
audit natijalari bo‘yicha hisobot.
Boshqa hujjatlar: Audit guruhining yozishmalari, muhokama
bayonnomalari, tashqi ekspertlarning xulosalari.
Audit dasturi va ishchi hujjatlari audit jarayonida chambarchas bog‘liq
bo‘lib, bir-birini to‘ldiradi. Audit dasturi auditning umumiy yo‘nalishini belgilab
beradi, unda bajariladigan audit usullari aniq ko‘rsatiladi. Ishchi hujjatlar esa aynan
shu dasturda belgilangan usullarning amalda qanday bajarilganligini, qanday
dalillar to‘planganligini va qanday xulosalar chiqarilganligini hujjatlashtiradi.
Audit dasturi audit jarayonining rejasi bo‘lsa, ishchi hujjatlar uning
bajarilishi va natijasini aks ettiradi. Yaxshi tuzilgan audit dasturi auditning
samarali o‘tkazilishini ta’minlaydi, ishchi hujjatlari esa auditning sifatini va
ishonchliligini tasdiqlaydi.
Audit dasturida belgilangan har bir audit usuli bo‘yicha tegishli ishchi hujjati
tayyorlanadi. Ishchi hujjatlarida olingan natijalar audit dasturiga muvofiq kelishi
va auditorning yakuniy xulosasini asoslashi kerak. Agar audit davomida dasturga
o‘zgartirishlar kiritilsa, bu ham tegishli ishchi hujjatlarida aks etishi lozim.
Shunday qilib, audit dasturi va ishchi hujjatlari audit jarayonida uzviy
bog‘liq bo‘lib, birgalikda auditning muvaffaqiyatli o‘tkazilishini ta’minlaydi.
Audit dasturisiz audit jarayoni tartibsiz bo‘lib qolishi mumkin, ishchi hujjatlarisiz
esa auditning natijalari ishonchsiz bo‘ladi.
34

4. Auditni tayyorlov jarayonida zamonaviy texnologiyalardan foydalanish
Zamonaviy texnologiyalar bugungi kunda deyarli barcha sohalarga chuqur
kirib bormoqda va auditorlik jarayoni ham bundan mustasno emas. Auditorlikda
zamonaviy dasturiy ta’minotlardan foydalanish nafaqat auditorlar ishini
yengillashtiradi, balki jarayonning shaffofligi va ishonchliligini oshiradi. Raqamli
texnologiyalar auditorlikka katta ta’sir ko‘rsatib, auditorlik jarayonida zamonaviy
dasturiy ta’minotlardan foydalanish ish unumdorligini oshiradi, ma’lumotlarning
aniqligini, xavfsizligini va tezkorligini ta’minlaydi.
Biznes operatsiyalarining murakkablashuvi va katta hajmdagi ma’lumotlar
bilan ishlash zarurati an’anaviy, qo‘lda auditni tayyorlash usullarini kam samarali
va xatolarga ko‘proq moyil qiladi.
Zamonaviy texnologiyalar bu muammolarni hal qilish uchun yechimlarni
taklif etadi. Moliyaviy hisobotda shaffoflik va hisobdorlikni oshirish zarurati
auditorlikda ilg‘or vositalar va usullarni qo‘llashni talab qiladi.
O‘zbekiston auditorlik sohasida zamonaviy dasturlarni joriy etish
istiqbollari ko‘rib chiqilmoqda. Mamlakat xalqaro audit standartlarini qabul qilib,
global eng yaxshi amaliyotlarga moslashishga intilmoqda. O‘zbekistonning
xalqaro audit standartlariga o‘tishi zamonaviy texnologiyalarni integratsiya qilish
uchun mustahkam zamin yaratadi, chunki bu standartlar tobora ko‘proq bunday
vositalardan foydalanishni tan oladi va rag‘batlantiradi.
Zamonaviy texnologiyalar auditni tayyorlashda: Umumiy ma’lumot Audit
sohasida qo‘llaniladigan zamonaviy texnologiyalarning asosiy tushunchalari
orasida sun’iy intellekt (SI), ma’lumotlarni tahlil qilish, robotlashtirilgan
jarayonlarni avtomatlashtirish (RPA), bulutli hisoblash va boshqalar mavjud.
Zamonaviy dasturiy ta’minot moliyaviy tahlil, ma’lumotlarni qayta ishlash, xavf-
xatarlarni tahlil qilish va hisobotlarni tayyorlash kabi asosiy yo‘nalishlarda
qo‘llaniladi. Auditorlikda qo‘llaniladigan texnologiyalarga avtomatlashtirish
(RPA), ma’lumotlarni tahlil qilish, sun’iy intellekt (SI) va blokcheyn
texnologiyasi misol bo‘la oladi.
36

Auditorlik kasbida texnologiyalarni qabul qilishning hozirgi tendentsiyalari
shuni ko‘rsatadiki, auditorlar qog‘ozga asoslangan jadvallar va qo‘lda
tekshirishdan avtomatlashtirish, ma’lumotlarni tahlil qilish va sun’iy intellekt (SI)
bilan shakllangan kelajakka qarab bormoqdalar. Bulutli va boshqa texnologiyalar,
ayniqsa SI va ma’lumotlarni tahlil qilish, auditni yanada samarali va ta’sirchan
tarzda amalga oshirish imkonini berdi, an’anaviy hujjatlar va tekshiruv
ro‘yxatlariga asoslangan yondashuvdan voz kechib.Texnologiyalardan foydalanish
tranzaktsiyalarni yanada to‘liq tekshirishni osonlashtirishi va auditning
samaradorligi va ta’sirchanligini sezilarli darajada oshirishi kerak. Auditorlik
sohasi sezilarli raqamli transformatsiyani boshidan kechirmoqda, bu esa
samaradorlikni oshirish, aniqlikni yaxshilash va moliyaviy ma’lumotlar haqida
chuqurroq tushunchaga ega bo‘lish zarurati bilan bog‘liq. Bu o‘zgarish bulutli
hisoblash, SI va ma’lumotlarni tahlil qilish sohasidagi yutuqlar bilan qo‘llab-
quvvatlanadi. Xalqaro Auditing Standartlari (ISA) bo‘yicha auditni tayyorlashda
zamonaviy texnologiyalardan foydalanish. Xalqaro Auditing Standartlari (ISA)
texnologikadan oldingi davrda yozilgan bo‘lsa-da, ular ilg‘or avtomatlashtirilgan
usullar va ma’lumotlarni tahlil qilishni taqiqlamaydi. Xalqaro Auditorlik va
Ishonch Standartlari Kengashi (IAASB) auditorlik sifatini oshirish uchun
texnologiyalardan, shu jumladan ma’lumotlarni tahlil qilishdan samarali va to‘g‘ri
foydalanish bo‘yicha yangi ishlanmalarni o‘rganish va ularga javob berish
bo‘yicha faol ish olib bormoqda.
ISA 300 (Moliyaviy hisobot auditini rejalashtirish) auditning umumiy
strategiyasi va rejasini belgilash talablarini o‘z ichiga oladi. Texnologiya ushbu
rejalashtirish bosqichlarida muhim rol o‘ynashi mumkin. ISA 315 (Moddiy
noto‘g‘ri ko‘rsatish xavfini aniqlash va baholash) IT xavflari va nazoratini
auditning muhim jihatlari sifatida ko‘rib chiqadi. ISA 500 (Audit dalillari)
auditning aniqligi va samaradorligini oshirish uchun ma’lumotlarni tahlil qilish va
avtomatlashtirilgan vositalarni integratsiya qilishni rag‘batlantiradi. ISA 505
(Tashqi tasdiqlashlar) raqamli platformalar tasdiqlash jarayonining samaradorligi
va ishonchliligini qanday yaxshilashi mumkinligini ko‘rsatadi. ISA 230 (Audit
37

hujjatlari) avtomatlashtirilgan vositalar va usullardan (ATT) foydalanishning audit
hujjatlariga ta’sirini muhokama qiladi.
SAS № 145 (AQShda ISA 315 ga o‘xshash) firmalardan moliyaviy
hisobotni tayyorlash bilan bog‘liq tashkilotning texnologiyadan foydalanishini
tushunishni talab qiladi, bu auditni rejalashtirish va tartib-qoidalariga ta’sir
qiladi.SI mijozlar ma’lumotlaridagi xavflarni tahlil qilib, audit rejasini
takomillashtirishga yordam beradi, bu esa yanada maqsadli tartib-qoidalarni
amalga oshirish imkonini beradi. Raqamli platformalar tashqi tasdiqlashlar orqali
olingan audit dalillarining ishonchliligini oshirishi mumkin, bu ISA 500 bilan mos
keladi. ISA 230 qo‘lda va avtomatlashtirilgan vositalar o‘rtasida hujjatlashtirish
bo‘yicha farq qilmasa-da, ATT dan foydalanish katta hajmdagi ma’lumotlarni
tahlil qilish natijalarini hujjatlashtirish kabi turli xil hujjatlashtirish masalalariga
olib kelishi mumkin. Qayta ko‘rib chiqilgan ISA 500 ma’lumotlarni tahlil qilish va
avtomatlashtirilgan vositalarni audit samaradorligini oshirish uchun
rag‘batlantiradi va audit dalillarining ishonchliligini baholash uchun yangi
talablarni o‘z ichiga oladi. ATT dan foydalanish ISA 230 bo‘yicha audit
hujjatlariga qanday ta’sir qilishi haqida batafsil tushuntirish berilgan, shu
jumladan ma’lumotlarni tahlil qilish natijalarini va ishlatilgan vositalarning
xususiyatlarini hujjatlashtirish zarurati.
Auditorlar dastlabki jalb qilish faoliyatini amalga oshirishda va ISA 315
bo‘yicha rejalashtirilgan xavfni baholash tartib-qoidalarining xususiyatini, vaqtini
va hajmini aniqlashda ATT dan foydalanishni ko‘rib chiqishlari mumkin. Audit
guruhlari mijozlarning texnologik tizimlarini axborotning to‘liqligi va aniqligini
ta’minlash, axborot xavfsizligi va o‘zgarishlarni nazorat qilishni tekshirish uchun
ko‘rib chiqadilar. SI dastlabki xavfni baholash va audit rejasini takomillashtirish,
shuningdek, namunalarni tanlash va nazorat nuqtalarini aniqlash uchun ishlatilishi
mumkin. Circit kabi raqamli tasdiqlash platformalari ISA 505 bo‘yicha tashqi
tasdiqlashlar uchun ishlatilishi mumkin, bu esa samaradorlik, ishonchlilik va
xavfsizlikni yaxshilaydi. ATT riskni baholash tartib-qoidalarida va keyingi audit
tartib-qoidalarida, shu jumladan dastlabki jalb qilish faoliyatini amalga oshirishda
38

va ISA 315 bo‘yicha rejalashtirilgan riskni baholash tartib-qoidalarining
xususiyatini, vaqtini va hajmini aniqlashda foydalanish mumkin. RPA vositalari
ma’lumotlarni olish va tranzaktsiyalarni tekshirish uchun, ma’lumotlarni tahlil
qilish uchun ma’lumotlarni vizualizatsiya qilish va mashinani o‘rganish
algoritmlari, ma’lumotlarni tahlil qilish va hisobotlarni yaratish uchun SI,
shuningdek, tranzaktsiyalarni xavfsiz tekshirish uchun blokcheyn kabi turli xil
texnologiya misollari mavjud. ISA texnologiyalarni, ayniqsa xavfni baholash,
dalillarni yig‘ish va hujjatlashtirish kabi sohalarda qamrab olish uchun
rivojlanmoqda. IAASB faol ravishda yo‘riqnoma berish va texnologiya
masalalarini standartlarga kiritish ustida ishlamoqda. Ma’lumotlarni tahlil qilish
platformalari va SIga asoslangan tizimlar kabi maxsus vositalardan foydalanish
ISA talablariga javob berishda tobora keng tarqalmoqda.
O‘zbekistonda auditni tayyorlashda zamonaviy texnologiyalardan
foydalanish istiqbollari O‘zbekistonda auditorlik sohasiga zamonaviy
texnologiyalarni joriy etish mamlakatning xalqaro standartlarga intilishi va biznes
muhitini yaxshilashga qaratilgan sa’y-harakatlari bilan chambarchas bog‘liq.
O‘zbekistonning xalqaro audit standartlariga o‘tishi zamonaviy texnologiyalarni
integratsiya qilish uchun qulay muhit yaratadi.
O‘zbekistonda auditni tayyorlashda zamonaviy texnologiyalarni
qo‘llashning potentsial afzalliklari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- Samaradorlikni oshirish: Avtomatlashtirish va ma’lumotlarni tahlil
qilish orqali audit jarayonlari tezlashadi.
- Aniqlikni yaxshilash: Katta hajmdagi ma’lumotlarni tez va xatosiz qayta
ishlash orqali moliyaviy hisobotlarning aniqligi oshadi.
- Xavf-xatarlarni aniqlashni takomillashtirish: Ilg‘or tahlil vositalari
yashirin risklarni aniqlashga yordam beradi.
- Shaffoflikni ta’minlash: Raqamli platformalar va audit izlari
jarayonning shaffofligini oshiradi.
- Resurslarni optimallashtirish: Texnologiyalar auditorlarga
39

qimmatliroq vazifalarga e’tibor qaratish imkonini beradi.
O‘zbekistonda ushbu texnologiyalarni joriy etishda bir qator qiyinchiliklar
ham mavjud, jumladan:
- Texnologik infratuzilmaning mavjudligi: Mamlakatning barcha
hududlarida zamonaviy texnologiyalardan foydalanish uchun yetarli infratuzilma
bo‘lishi kerak.
- Auditorlarning malakasi: Auditorlar zamonaviy dasturiy ta’minot va
tahlil vositalari bilan ishlash uchun tegishli ko‘nikmalarga ega bo‘lishlari zarur.
- Xavfsizlik va maxfiylik masalalari: Katta hajmdagi moliyaviy
ma’lumotlarni qayta ishlashda xavfsizlik va maxfiylikni ta’minlash muhim
ahamiyatga ega.
- Investitsiya zarurati: Zamonaviy texnologiyalarni joriy etish dastlabki
investitsiyalarni talab qiladi.
- O‘zbekistonda audit sohasida zamonaviy texnologiyalarni muvaffaqiyatli
joriy etish uchun quyidagi qadamlar qo‘yilishi mumkin:
- Ta’lim va o‘qitish dasturlarini tashkil etish: Auditorlarni zamonaviy
texnologiyalar bilan ishlashga o‘rgatish.
- Pilot loyihalarini amalga oshirish: Texnologiyalarning afzalliklari va
kamchiliklarini aniqlash uchun kichik miqyosdagi loyihalarni ishga tushirish.
- Davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash: Auditorlik firmalarini zamonaviy
texnologiyalarni joriy etishga rag‘batlantirish.
- Xalqaro hamkorlikni rivojlantirish: Xalqaro tajribadan o‘rganish va
ilg‘or amaliyotlarni joriy etish.
Auditni tayyorlash jarayonida zamonaviy texnologiyalardan foydalanish
samaradorlikni oshirish, aniqlikni yaxshilash va xavf-xatarlarni aniqlashni
takomillashtirish orqali auditorlik sohasini sezilarli darajada o‘zgartirish
potentsialiga ega. Xalqaro Auditorlik Standartlari texnologiyalardan foydalanishni
to‘g‘ridan-to‘g‘ri taqiqlamasa-da, ularning implementatsiyasi auditorlardan yangi
ko‘nikmalar va usullarni talab qiladi. O‘zbekiston xalqaro standartlarga intilar
40

ekan, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish mamlakat auditorlik sohasining
rivojlanishi uchun muhim ahamiyatga ega bo‘ladi.
41

Xulosa
Auditorlik tekshiruviga tayyorgarlik ko‘rish – bu audit jarayonining eng
muhim va asosiy bosqichlaridan biridir. Ushbu bosqich auditorlik tekshiruvining
sifati, aniqligi, samaradorligi va ishonchliligi uchun poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Har qanday professional auditor tekshiruvga kirishishdan oldin puxta rejalashtirish,
tahlil va oldindan xabardorlikni o‘z ichiga olgan tayyorgarlik bosqichini o‘tkazishi
zarur. Bu bosqich auditorlik faoliyatining muvaffaqiyatli amalga oshirilishida hal
qiluvchi rol o‘ynaydi.
Avvalo, tayyorgarlik jarayonida auditor tekshiruv obyekti haqida kerakli
ma’lumotlarni yig‘ib chiqadi. Bu ma’lumotlarga korxonaning umumiy faoliyat
sohasi, yuridik maqomi, boshqaruv tuzilmasi, moliyaviy holati, ichki nazorat
tizimi, avvalgi yillardagi auditorlik hisobotlari, korxonaning soliq va buxgalteriya
siyosati, shuningdek, mavjud qonunchilik talablari kiradi. Ma’lumotlarni yig‘ish
bosqichi auditorni tekshiruv obyekti bilan tanishtiradi va unga dastlabki xulosalar
chiqarish imkonini beradi.
Shundan so‘ng, auditor o‘z faoliyatini samarali olib borish uchun tekshiruv
dasturini tuzadi. Bu dasturda asosiy vazifalar, tekshiruv sohasi, vaqt va muddatlar,
foydalaniladigan metodlar va vositalar, shuningdek, auditorlar guruhi a’zolari va
ularning vakolatlari aniq belgilanadi. Reja asosida har bir vazifa bo‘yicha zarur
hujjatlar ro‘yxati tuziladi, auditorlar orasida ish taqsimoti amalga oshiriladi. Bu esa
audit jarayonida vaqtni tejash, ortiqcha xarajatlarni oldini olish va faoliyatni izchil
olib borish imkonini beradi.
Auditorlik tekshiruvining tayyorgarlik bosqichi risklarni aniqlash va
baholash jarayonini ham o‘z ichiga oladi. Auditor audit obyekti faoliyatiga ta’sir
qiluvchi potensial risklarni aniqlaydi, ularning moliyaviy hisobotlarga ta’sir
darajasini baholaydi va ularga qarshi tegishli audit usullarini ishlab chiqadi. Yuqori
xavfli yo‘nalishlarga alohida e’tibor qaratiladi, ularni chuqurroq tahlil qilish uchun
qo‘shimcha ma’lumotlar talab qilinadi. Bu esa auditorning aniqlik darajasini
oshiradi va xatoliklar xavfini kamaytiradi.
42

Bundan tashqari, tayyorgarlik bosqichida mijoz bilan audit shartnomasini
imzolash, etika va mustaqillik tamoyillariga rioya qilish masalalari ham muhim
ahamiyat kasb etadi. Auditorlik shartnomasida ish hajmi, xizmat haqi, audit
muddati, tomonlarning huquq va majburiyatlari belgilanadi. Auditor o‘zining
mustaqilligini saqlagan holda, har qanday bosim va manfaatlar to‘qnashuviga yo‘l
qo‘ymasligi lozim. Bu esa auditorlik tekshiruvining obyektiv va xolis o‘tkazilishini
kafolatlaydi.
Shuningdek, auditor tekshiruvga tayyorlanish davomida buxgalteriya va
moliyaviy hisobotlarda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan noto‘g‘ri bayonlar, yolg‘on
ma’lumotlar yoki yashirilgan xatoliklarni aniqlash uchun maxsus ko‘rsatkichlardan
foydalanadi. U ilgari o‘tkazilgan audit natijalariga, buxgalteriya siyosatidagi
o‘zgarishlarga, mijoz tomonidan qabul qilingan qarorlarga e’tibor qaratadi.
Auditorlik tekshiruviga tayyorgarlik ko‘rish bosqichi - bu nafaqat audit
jarayonini boshlash uchun zarur shart, balki uning sifatini belgilovchi asosiy
omildir. Bu bosqichda amalga oshiriladigan har bir ish kelgusida auditorlik
xulosasining to‘g‘ri va ishonchli bo‘lishiga xizmat qiladi. Shu sababli auditorlik
tashkilotlari ushbu bosqichga jiddiy e’tibor qaratishlari, barcha tayyorgarlik
ishlarini xalqaro standartlarga muvofiq amalga oshirishlari zarur. Faqatgina puxta
tayyorgarlik asosida o‘tkazilgan auditorlik tekshiruvi mijozga real va foydali
xulosalarni taqdim eta oladi.
43

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
1. O‘zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi qonuni. T.,
2016.13 aprel.
2. O‘zbekiston Respublikasi Qonuni. “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida” O‘RQ-677
25.02.2021 40-moddasi.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 19 sentyabrdagi PQ-3946-
sonli “O‘zbekiston respublikasida auditorlik faoliyatini yanada rivojlantirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori.
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ – 4611 sonli qarori. 24.02.2020
“ Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga o‘tish bo‘yicha qo‘shimcha chora-
tadbirlar to‘g‘risida ”.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni PF-4947 07.02.2017
“O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi
to‘g‘risida”.
3. Do‘smuratov R.D. Audit asoslari.T.: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2013.
612 b.
Kitoblar va o‘quv qo‘llanmalar:
1. Karimov A.A., Islomov F.R., Avloqulov A.Z. “Xalqaro audit standartlari”.
O‘quv qo‘llanma. – T.: “IQTISOD-MOLIYA”, 2019. – 288 b.
2. Ibragimov A.K., Karimov A.A., Rizaev N.K. “Moliyaviy va boshqaruv
hisobi”. Darslik. – T.: “IQTISOD-MOLIYA”, 2018. – 444 b.
3. Mehmonov S.U., Qosimova G.Z. “Buxgalteriya hisobi nazariyasi”. Darslik.
– T.: “IQTISOD-MOLIYA”, 2018. – 362 b.
4. Toshnazarov S.A., Mahsudov B.Y. “Moliyaviy va boshqaruv hisobi”.
Darslik. – T.: “INNOVATSIYA-ZIYO”, 2019. – 456 b.
5. G‘ulomova F.G‘. “Moliyaviy hisob”. Darslik. – T.:“FAN VA
TEXNOLOGIYA“, 2017. – 492 b.
Internet resurslari:
44

1. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi rasmiy veb-sayti //
https://www.mf.uz
2. O‘zbekiston Respublikasi Buxgalterlar va auditorlar Milliy assotsiatsiyasi
rasmiy veb-sayti // https://www.naaa.uz
3. Xalqaro Buxgalterlar Federatsiyasi (IFAC) rasmiy veb-sayti //
https://www.ifac.org
4. Audit bo‘yicha xalqaro standartlar kengashi (IAASB) rasmiy veb-sayti //
https://www.iaasb.org
5. Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari fondi (IFRS Foundation) rasmiy
veb-sayti // https://www.ifrs.org
6. Audit va Assurance standartlari bo‘yicha kengash (AASB) rasmiy veb-
sayti // https://www.aasb.gov.au
7. “PwC” xalqaro audit kompaniyasi rasmiy veb-sayti //
https://www.pwc.com/uz/ru
45

Купить