Bozor iqtisodiyotiga oʻtish sharoitida moliyaviy risk - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	43.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	16 Август 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Diyorbek

Дата регистрации 14 Октябрь 2024

25 Продаж

Bozor iqtisodiyotiga oʻtish sharoitida moliyaviy risk

Купить

O‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM , FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
FARG’ONA DAVLAT UNIVERSITETI IQTISODIYOT
FAKULTETI MOLIYA VA MOLIYAVIY
TEXNALOGIYALAR YO’NALISHI
MOLIYAVIY MENEJMENT FANIDAN
KURS ISHI
MAVZU: Bozor iqtisodiyotiga o tish sharoitidaʻ
moliyaviy risk
Bajardi: 3-kurs 23.132-guruh talabasi
Ubaydullayev Muhammadaziz
FARG’ONA 2026
1

Mundarija
Kirish………………………………………………………………………………3
I BOB. BOZOR IQTISODIYOTIGA O‘TISH SHAROITIDA MOLIYAVIY
RISKLARNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI…………………6
1.1. Bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonining mazmuni va moliyaviy risk
tushunchasining iqtisodiy mohiyati………………………………………………...6
1.2. O‘tish davrida moliyaviy risklarning turlari va ularni baholash
metodologiyasi……………………………………………………………………18
II BOB. BOZOR IQTISODIYOTIGA O‘TISH SHAROITIDA MOLIYAVIY
RISKLARNI BOSHQARISH VA KAMAYTIRISH YO‘LLARI……………..21
2.1. O‘tish iqtisodiyotida moliyaviy risklarni boshqarish mexanizmlari va
institutsional asoslari………………………………………………………………
21
2.2. Moliyaviy risklarni kamaytirishning amaliy yo‘nalishlari va O‘zbekiston
tajribasi……………………………………………………………………………25
Xulosa…………………………………………………………………………….28
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati……………………………………………..31ʻ
2

Kirish
Hozirgi davrda jahon iqtisodiyotida yuz berayotgan globallashuv jarayonlari,
moliyaviy bozorlarning kengayishi va iqtisodiy aloqalarning kuchayishi
mamlakatlar oldiga yangi vazifalarni qo‘ymoqda. Ayniqsa, markazlashgan reja
iqtisodiyotidan bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida iqtisodiy tizimda turli xil
moliyaviy xavf-xatarlar, ya’ni moliyaviy risklar paydo bo‘lishi tabiiy hol
hisoblanadi. Ushbu jarayonda iqtisodiy islohotlarning bosqichma-bosqich amalga
oshirilishi, yangi moliyaviy institutlarning shakllanishi, bank tizimi va moliya
bozorining rivojlanishi bilan bir qatorda moliyaviy risklarni boshqarish masalasi
ham dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayoni iqtisodiyotni erkinlashtirish, davlat
mulkini xususiylashtirish, raqobat muhitini shakllantirish hamda tadbirkorlik
faoliyatini qo‘llab-quvvatlash kabi jarayonlar bilan tavsiflanadi. Bu jarayonlar
iqtisodiyotda samaradorlikni oshirish, investitsiyalarni jalb qilish va iqtisodiy
o‘sishni ta’minlashga xizmat qiladi. Biroq, iqtisodiyotning yangicha tizimga
moslashish davrida noaniqlik darajasi ortadi, bu esa turli moliyaviy risklarning
paydo bo‘lishiga olib keladi. Moliyaviy risklar iqtisodiy subyektlarning faoliyatida
moliyaviy yo‘qotishlar yuzaga kelish ehtimolini ifodalaydi va ular banklar,
korxonalar, investorlar hamda davlat moliya tizimiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi
mumkin.
Moliyaviy risklar turli omillar ta’sirida shakllanadi. Jumladan, inflyatsiya
darajasining o‘zgarishi, valyuta kurslarining beqarorligi, foiz stavkalarining
o‘zgarishi, investitsiya faoliyatidagi noaniqliklar hamda bozor kon’yunkturasining
o‘zgarishi moliyaviy risklarning asosiy manbalari hisoblanadi. Ayniqsa, bozor
iqtisodiyotiga o‘tish davrida iqtisodiy tizim hali to‘liq shakllanmaganligi sababli
bunday risklar yanada kuchli namoyon bo‘lishi mumkin. Shu sababli moliyaviy
risklarni aniqlash, ularni baholash va samarali boshqarish iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlashda muhim omil hisoblanadi.
3

O‘zbekiston Respublikasida mustaqillik yillarida bozor iqtisodiyotiga o‘tish
jarayonida keng ko‘lamli iqtisodiy islohotlar amalga oshirildi. Mamlakatda bank-
moliya tizimini mustahkamlash, fond bozorini rivojlantirish, investitsiya muhitini
yaxshilash va tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha qator chora-
tadbirlar amalga oshirilmoqda. Ushbu jarayonda moliyaviy risklarni samarali
boshqarish masalasi alohida ahamiyat kasb etadi, chunki risklarni to‘g‘ri
boshqarish iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, moliyaviy tizimning ishonchliligini
oshirish hamda investitsiyalar hajmini ko‘paytirishga xizmat qiladi.
Moliyaviy risklarni o‘rganish va ularni boshqarish masalalari iqtisodiy
fanlarda muhim ilmiy yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Mazkur masala ko‘plab
xorijiy va mahalliy iqtisodchi olimlar tomonidan o‘rganilgan bo‘lib, ularning ilmiy
ishlari moliyaviy risklarning nazariy asoslarini shakllantirishda muhim ahamiyat
kasb etadi. Shunga qaramay, bozor iqtisodiyotiga o‘tish sharoitida moliyaviy
risklarni baholash va boshqarish masalalari hozirgi kunda ham dolzarbligini saqlab
qolmoqda.
Kurs ishining maqsadi: bozor iqtisodiyotiga o‘tish sharoitida moliyaviy
risklarning iqtisodiy mohiyatini o‘rganish, ularning turlari va baholash usullarini
tahlil qilish hamda moliyaviy risklarni boshqarish va kamaytirish yo‘llarini
aniqlashdan iborat.
Kurs ishining vazifalari: quyidagilardan iborat:
 bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonining iqtisodiy mazmunini o‘rganish;
 moliyaviy risk tushunchasi va uning iqtisodiy mohiyatini yoritish;
 o‘tish davrida moliyaviy risklarning asosiy turlarini tahlil qilish;
 moliyaviy risklarni baholash metodologiyasini ko‘rib chiqish;
 moliyaviy risklarni boshqarish mexanizmlari va institutsional asoslarini
o‘rganish;
 O‘zbekiston tajribasida moliyaviy risklarni kamaytirish yo‘nalishlarini
tahlil qilish.
4

Kurs ishining obyekti – bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida yuzaga
keladigan moliyaviy risklar hisoblanadi.
Kurs ishining predmeti – moliyaviy risklarning shakllanishi, ularni
baholash va boshqarish mexanizmlari hamda ularni kamaytirish usullari
hisoblanadi.
Kurs ishi tarkibi: kirish, ikki bob, to‘rt paragraf, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, unda bozor iqtisodiyotiga o‘tish sharoitida
moliyaviy risklarning nazariy asoslari hamda ularni boshqarish va kamaytirish
yo‘llari tahlil qilingan.
5

I BOB. BOZOR IQTISODIYOTIGA O‘TISH SHAROITIDA
MOLIYAVIY RISKLARNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI
1.1. Bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonining mazmuni va moliyaviy risk
tushunchasining iqtisodiy mohiyati
Bozor iqtisodiyoti — bu iqtisodiy tizim bo‘lib, unda ishlab chiqarish,
taqsimot, ayirboshlash va iste’mol jarayonlari asosan bozor mexanizmlari orqali
tartibga solinadi. Bunday tizimda iqtisodiy qarorlar davlat tomonidan to‘liq
markazlashgan holda emas, balki ishlab chiqaruvchilar, iste’molchilar va
tadbirkorlarning erkin tanlovi hamda talab va taklif qonunlari asosida qabul
qilinadi. Bozor iqtisodiyotining asosiy xususiyati shundaki, unda resurslar samarali
taqsimlanishi narx mexanizmi orqali amalga oshadi.
Iqtisodiyot nazariyasida bozor iqtisodiyoti tushunchasi ko‘plab olimlar
tomonidan tadqiq qilingan. Masalan, mashhur iqtisodchi Adam Smith bozor
iqtisodiyoti nazariyasining asoschilaridan biri hisoblanadi. U o‘zining The Wealth
of Nations asarida bozor mexanizmining ishlashini “ko‘rinmas qo‘l” tamoyili bilan
izohlagan. Adam Smithning fikricha, har bir inson o‘z manfaatini ko‘zlab harakat
qilsa ham, bozor mexanizmi orqali umumiy iqtisodiy farovonlik ta’minlanadi. Bu
jarayonni u “ko‘rinmas qo‘l” deb atagan.
Yana bir mashhur iqtisodchi Milton Friedman ham bozor iqtisodiyotining
samaradorligini asoslab bergan. Uning fikriga ko‘ra, erkin bozor tizimi iqtisodiy
resurslardan eng samarali foydalanishni ta’minlaydi va iqtisodiy o‘sish uchun
qulay sharoit yaratadi. Friedman davlatning iqtisodiyotga haddan tashqari
aralashuvi bozor mexanizmining tabiiy ishlashiga to‘sqinlik qilishi mumkinligini
ta’kidlagan.
Bozor iqtisodiyotining asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat:
1. Xususiy mulkchilik tamoyili.
Bozor iqtisodiyotining muhim shartlaridan biri xususiy mulkning
mavjudligidir. Xususiy mulk ishlab chiqarish vositalariga egalik qilish huquqini
6

beradi va tadbirkorlik faoliyatini rivojlantiradi. Mulk egasi o‘z resurslaridan
qanday foydalanishni mustaqil hal qiladi.
2. Erkin tadbirkorlik va iqtisodiy tanlov erkinligi.
Bozor iqtisodiyotida har bir shaxs yoki korxona o‘z faoliyat yo‘nalishini
erkin tanlash huquqiga ega. Tadbirkorlar qaysi mahsulotni ishlab chiqarish, qanday
narxda sotish yoki qaysi bozorda faoliyat yuritishni mustaqil hal qiladi.
3. Talab va taklif qonuni asosida narxlarning shakllanishi.
Bozor iqtisodiyotida narxlar davlat tomonidan qat’iy belgilab qo‘yilmaydi.
Narxlar bozordagi talab va taklif muvozanati asosida shakllanadi. Agar mahsulotga
talab yuqori bo‘lsa, narx oshadi, taklif ko‘payganda esa narx pasayadi.
4. Raqobat muhitining mavjudligi.
Raqobat bozor iqtisodiyotining muhim omillaridan biridir. Raqobat ishlab
chiqaruvchilarni mahsulot sifatini oshirishga, narxlarni kamaytirishga va yangi
texnologiyalarni joriy etishga undaydi. Natijada iqtisodiyotda samaradorlik ortadi.
5. Davlatning tartibga soluvchi roli.
Bozor iqtisodiyotida davlat butunlay chetda turmaydi. Davlat iqtisodiy
jarayonlarni huquqiy jihatdan tartibga soladi, monopoliyaga qarshi siyosat yuritadi
va makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash choralarini ko‘radi.
Bozor iqtisodiyotining iqtisodiy tizimdagi o‘rni juda muhimdir. U
resurslardan samarali foydalanish, ishlab chiqarish hajmini oshirish va
innovatsiyalarni rag‘batlantirishga xizmat qiladi. Bundan tashqari, bozor
iqtisodiyoti iqtisodiy o‘sish, aholi farovonligini oshirish va xalqaro iqtisodiy
integratsiyani rivojlantirish uchun zarur shart-sharoit yaratadi.
Mashhur iqtisodchi Friedrich Hayek ham bozor mexanizmining ustunligini
alohida ta’kidlagan. Uning fikriga ko‘ra, iqtisodiy axborot jamiyatda tarqoq holda
mavjud bo‘ladi va markazlashgan boshqaruv bu axborotni to‘liq qamrab
ololmaydi. Bozor tizimi esa narxlar orqali bu axborotni uzatib, resurslarning
samarali taqsimlanishini ta’minlaydi.
7

Bozor iqtisodiyoti — bu erkinlik, raqobat va iqtisodiy manfaatlarga
asoslangan tizim bo‘lib, u iqtisodiy rivojlanishning muhim omili hisoblanadi.
Mazkur tizim iqtisodiy resurslardan samarali foydalanishni ta’minlab, jamiyat
farovonligini oshirishga xizmat qiladi.
Ma’muriy-buyruqbozlik tizimi — bu iqtisodiy faoliyat davlat tomonidan
markazlashgan holda boshqariladigan iqtisodiy tizimdir. Bunday tizimda ishlab
chiqarish hajmi, mahsulot turlari, narxlar, resurslar taqsimoti va investitsiya
yo‘nalishlari davlat rejalari asosida belgilanadi. XX asrning katta qismida ayrim
mamlakatlarda aynan shu tizim amal qilgan. Biroq vaqt o‘tishi bilan ushbu tizim
iqtisodiy samaradorlikni ta’minlashda qator muammolarga duch kelgan.
Ma’muriy-buyruqbozlik tizimining asosiy kamchiliklaridan biri iqtisodiy
rag‘batlarning yetishmasligidir. Korxonalar davlat tomonidan belgilangan rejani
bajarishga majbur bo‘lganligi sababli, ular ishlab chiqarish samaradorligini
oshirish yoki yangi texnologiyalarni joriy etishga kam qiziqish bildirgan. Natijada
iqtisodiy o‘sish sur’atlari pasayib, ishlab chiqarish samaradorligi kamaygan.
Mashhur iqtisodchi Friedrich Hayek markazlashgan rejalashtirish tizimini
tanqid qilib, iqtisodiyotda barcha ma’lumotlarni bir markazda to‘plash va samarali
qaror qabul qilish deyarli imkonsizligini ta’kidlagan. Uning fikricha, iqtisodiy
axborot jamiyat bo‘ylab tarqoq holda mavjud bo‘ladi va uni samarali boshqarish
uchun bozor mexanizmi zarur.
Mashhur iqtisodchi Joseph Schumpeter iqtisodiy rivojlanishda
innovatsiyalar va tadbirkorlik faoliyati muhim rol o‘ynashini ta’kidlagan.
Markazlashgan iqtisodiy tizimda esa tadbirkorlik erkinligi cheklangan bo‘lib, bu
innovatsion rivojlanishni sekinlashtiradi.
Shu sababli ko‘plab davlatlar iqtisodiy samaradorlikni oshirish, raqobat
muhitini shakllantirish va iqtisodiy o‘sishni ta’minlash maqsadida bozor
iqtisodiyotiga o‘tish yo‘lini tanladilar. Bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayoni
iqtisodiy transformatsiya yoki iqtisodiy islohotlar deb ham ataladi. Bu jarayon
8

murakkab va uzoq muddatli bo‘lib, iqtisodiy tizimning deyarli barcha sohalarini
qamrab oladi.
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayoni odatda bir necha muhim bosqichlardan
iborat bo‘ladi:
Birinchi bosqich – iqtisodiy liberallashtirish.
Bu bosqichda narxlarni erkinlashtirish, tashqi savdoni liberallashtirish va
iqtisodiy faoliyatga davlat aralashuvini kamaytirish kabi chora-tadbirlar amalga
oshiriladi. Natijada talab va taklif asosida narxlarning shakllanishi uchun sharoit
yaratiladi.
Ikkinchi bosqich – xususiylashtirish jarayoni.
Davlat mulkini xususiy sektor qo‘liga o‘tkazish bozor iqtisodiyotining
muhim shartlaridan biridir. Xususiylashtirish natijasida tadbirkorlik faoliyati
rivojlanadi, raqobat kuchayadi va ishlab chiqarish samaradorligi oshadi.
Uchinchi bosqich – institutsional islohotlar.
Bozor iqtisodiyoti samarali ishlashi uchun mustahkam huquqiy va
institutsional baza zarur. Shu sababli bank tizimi, moliya bozorlari, soliq tizimi va
mulk huquqini himoya qiluvchi institutlar shakllantiriladi.
To‘rtinchi bosqich – makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash.
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida inflyatsiya, byudjet taqchilligi va
ishsizlik kabi muammolar yuzaga kelishi mumkin. Shu sababli davlat
makroiqtisodiy siyosat orqali iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga harakat qiladi.
Mashhur iqtisodchi Jeffrey Sachs bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonini
tezkor iqtisodiy islohotlar orqali amalga oshirish mumkinligini ta’kidlagan. U
ayrim davlatlarda qo‘llanilgan “shok terapiyasi” modelini taklif qilgan bo‘lib,
bunda qisqa muddat ichida keng ko‘lamli iqtisodiy islohotlar amalga oshiriladi.
Iqtisodchi Joseph Stiglitz esa iqtisodiy islohotlar bosqichma-bosqich amalga
oshirilishi zarurligini ta’kidlagan. Uning fikricha, agar iqtisodiy o‘tish jarayoni
juda tez amalga oshirilsa, bu ijtimoiy tengsizlik va iqtisodiy beqarorlikka olib
kelishi mumkin.
9

Ma’muriy-buyruqbozlik tizimidan bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayoni
murakkab iqtisodiy transformatsiya hisoblanadi. Bu jarayon iqtisodiy tizimni
tubdan o‘zgartirishni, yangi institutlarni shakllantirishni va iqtisodiy
munosabatlarning bozor tamoyillari asosida rivojlanishini talab qiladi.
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayoni faqatgina narxlarni erkinlashtirish yoki
davlat mulkini xususiylashtirish bilan cheklanib qolmaydi. Bu jarayon iqtisodiy
tizimning barcha tarkibiy qismlarini tubdan o‘zgartirishni talab qiladi. Shu sababli
bozor iqtisodiyotiga o‘tishda institutsional islohotlar muhim ahamiyat kasb etadi.
Institutsional islohotlar iqtisodiy faoliyatni tartibga soluvchi qonunlar, tashkilotlar,
iqtisodiy institutlar va boshqaruv mexanizmlarini takomillashtirishni nazarda
tutadi.
Institutsional islohotlar natijasida bozor iqtisodiyotining samarali ishlashi
uchun zarur bo‘lgan iqtisodiy muhit yaratiladi. Bunda mulk huquqini himoya
qilish, erkin raqobatni ta’minlash, moliya tizimini rivojlantirish hamda tadbirkorlik
faoliyatini qo‘llab-quvvatlash muhim vazifalardan hisoblanadi.
Institutsional iqtisodiyot nazariyasining asoschilaridan biri bo‘lgan Douglass
North iqtisodiy rivojlanishda institutlarning roli juda katta ekanligini ta’kidlagan.
Uning fikriga ko‘ra, iqtisodiy institutlar — bu jamiyatda iqtisodiy faoliyatni
tartibga soluvchi qoidalar va mexanizmlar bo‘lib, ular iqtisodiy barqarorlik va
rivojlanishni ta’minlashga xizmat qiladi. Agar iqtisodiy institutlar samarali
ishlamasa, bozor mexanizmi ham to‘liq samaradorlik bilan faoliyat yurita olmaydi.
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida amalga oshiriladigan institutsional
islohotlarning asosiy yo‘nalishlari quyidagilardan iborat:
Birinchidan, mulkchilik munosabatlarini isloh qilish.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida xususiy mulk asosiy o‘rin tutadi. Shu sababli
davlat mulkini xususiylashtirish va mulk huquqini himoya qiluvchi qonunlarni
yaratish muhim vazifalardan biridir. Bu tadbirkorlik faoliyatining rivojlanishiga va
investitsiyalar jalb qilinishiga xizmat qiladi.
Ikkinchidan, moliya va bank tizimini shakllantirish.
10

Bozor iqtisodiyotida moliyaviy institutlar muhim rol o‘ynaydi. Tijorat
banklari, fond bozorlari, sug‘urta kompaniyalari va investitsiya fondlari iqtisodiy
resurslarni samarali taqsimlashga yordam beradi. Bu jarayon kapitalning
iqtisodiyot tarmoqlari o‘rtasida erkin harakatlanishini ta’minlaydi.
Uchinchidan, raqobat muhitini shakllantirish.
Raqobat bozor iqtisodiyotining asosiy harakatlantiruvchi kuchlaridan biridir.
Shu sababli monopoliyaga qarshi siyosat yuritish, yangi korxonalar tashkil etish
uchun qulay sharoit yaratish va bozor infratuzilmasini rivojlantirish zarur.
To‘rtinchidan, huquqiy va iqtisodiy institutlarni rivojlantirish.
Bozor iqtisodiyotining samarali faoliyat yuritishi uchun mustahkam huquqiy
tizim zarur. Bu mulk huquqini himoya qilish, shartnomaviy munosabatlarni
tartibga solish va tadbirkorlik faoliyatining qonuniy asoslarini yaratishni o‘z ichiga
oladi.
Iqtisodiy transformatsiya jarayonida davlatning roli ham muhim hisoblanadi.
Mashhur iqtisodchi Joseph Stiglitz bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida davlat
muhim institutsional asoslarni yaratib berishi zarurligini ta’kidlagan. Uning
fikricha, agar zarur iqtisodiy institutlar shakllanmagan bo‘lsa, bozor mexanizmi
samarali ishlamaydi va iqtisodiy beqarorlik yuzaga kelishi mumkin.
Iqtisodiy rivojlanish nazariyasida mashhur olim Daron Acemoglu ham
institutlarning iqtisodiy taraqqiyotdagi rolini alohida ta’kidlagan. Uning fikricha,
iqtisodiy rivojlanishning asosiy omillaridan biri samarali iqtisodiy institutlarning
mavjudligidir. Agar institutlar adolatli va samarali ishlasa, iqtisodiy o‘sish
tezlashadi va jamiyat farovonligi ortadi.
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida iqtisodiy transformatsiya nafaqat
iqtisodiy tizimni, balki jamiyatning ijtimoiy va siyosiy tuzilishini ham o‘zgartiradi.
Bu jarayonda yangi iqtisodiy institutlar, bozor infratuzilmasi va samarali
boshqaruv mexanizmlari shakllanadi. Natijada iqtisodiyotda raqobat kuchayadi,
investitsiya muhit yaxshilanadi va iqtisodiy o‘sish uchun mustahkam asos
yaratiladi.
11

Bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida institutsional islohotlar va iqtisodiy
transformatsiya muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ular iqtisodiy tizimning samarali
faoliyat yuritishini ta’minlaydi. Ushbu islohotlar orqali iqtisodiy barqarorlik,
raqobat muhiti va tadbirkorlik faoliyati rivojlanib, iqtisodiy taraqqiyot uchun zarur
shart-sharoitlar yaratiladi.
Moliyaviy risk iqtisodiy faoliyat jarayonida kutilgan natijaga erishmaslik
yoki moliyaviy yo‘qotishlar yuzaga kelishi ehtimolini ifodalaydi. Bozor
iqtisodiyoti sharoitida har qanday iqtisodiy faoliyat ma’lum darajada noaniqlik va
tavakkalchilik bilan bog‘liq bo‘ladi. Ayniqsa, investitsiya, kredit, valyuta
operatsiyalari va kapital bozoridagi faoliyatlar moliyaviy risklarning paydo
bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
Moliyaviy risk tushunchasi iqtisodiy nazariyada keng o‘rganilgan bo‘lib, u
ehtimollik nazariyasi va iqtisodiy tahlil bilan chambarchas bog‘liqdir. Risk
tushunchasi iqtisodiy qarorlar qabul qilish jarayonida muhim ahamiyatga ega,
chunki investorlar, banklar va korxonalar kelajakdagi natijalarni aniq bilmagan
holda qaror qabul qiladilar.
Mashhur iqtisodchi Frank Knight risk tushunchasini ilmiy jihatdan asoslab
bergan. U o‘zining Risk, Uncertainty and Profit asarida risk va noaniqlik
tushunchalarini bir-biridan farqlagan. Knightning fikricha, risk — bu ehtimollik
jihatdan baholanishi mumkin bo‘lgan holat bo‘lsa, noaniqlik esa aniq baholab
bo‘lmaydigan vaziyatdir. Bu nazariya moliyaviy risklarni o‘rganishda muhim
nazariy asos hisoblanadi.
Moliyaviy risk tushunchasini rivojlantirishda mashhur iqtisodchi Harry
Markowitz ham katta hissa qo‘shgan. U investitsiya portfeli nazariyasini ishlab
chiqqan bo‘lib, riskni diversifikatsiya orqali kamaytirish mumkinligini ilmiy
asoslab bergan. Markowitz nazariyasiga ko‘ra, investor o‘z mablag‘larini turli
aktivlarga taqsimlash orqali umumiy risk darajasini kamaytirishi mumkin.
12

Moliyaviy risklar iqtisodiy faoliyatning turli sohalarida yuzaga kelishi
mumkin. Ularning paydo bo‘lishiga bir qator iqtisodiy, moliyaviy va tashqi omillar
ta’sir qiladi. Moliyaviy risklarning vujudga kelish omillari quyidagilar hisoblanadi:
Birinchidan, bozor kon’yunkturasining o‘zgarishi.
Bozordagi talab va taklifning o‘zgarishi, narxlarning tebranishi hamda
iqtisodiy sikllar moliyaviy risklarning paydo bo‘lishiga olib keladi. Masalan,
mahsulot narxining pasayishi korxona daromadining kamayishiga sabab bo‘lishi
mumkin.
Ikkinchidan, inflyatsiya jarayonlari.
Inflyatsiya pulning real qiymatini pasaytiradi. Natijada investorlar yoki
kreditorlar kutilgan daromadni to‘liq olmasliklari mumkin. Shu sababli inflyatsiya
moliyaviy risklarning muhim omillaridan biri hisoblanadi.
Uchinchidan, foiz stavkalarining o‘zgarishi.
Bank tizimi va moliya bozorlarida foiz stavkalarining o‘zgarishi kredit va
investitsiya operatsiyalarining samaradorligiga ta’sir ko‘rsatadi. Foiz stavkalari
oshib ketganda kredit oluvchilar uchun moliyaviy yuk ortadi.
To‘rtinchidan, valyuta kursining o‘zgarishi.
Xalqaro savdo va investitsiya faoliyatida valyuta kursining tebranishi
moliyaviy yo‘qotishlarga olib kelishi mumkin. Bu ayniqsa eksport-import
operatsiyalarida muhim ahamiyatga ega.
Beshinchidan, siyosiy va iqtisodiy beqarorlik.
Davlat siyosatidagi o‘zgarishlar, soliq siyosati, iqtisodiy inqirozlar va boshqa
makroiqtisodiy omillar ham moliyaviy risklarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
Moliyaviy risklarni baholash jarayonida matematik va statistik usullar keng
qo‘llaniladi. Risk darajasi ko‘pincha ehtimollik va kutilayotgan yo‘qotish miqdori
orqali aniqlanadi. Oddiy ko‘rinishda risk quyidagi formula orqali ifodalanishi
mumkin:R= PL
Bu yerda:
13

R — risk darajasi,
P — yo‘qotish ehtimoli,
L — yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan moliyaviy yo‘qotish miqdori.
Moliyaviy riskni baholashda dispersiya va standart og‘ish ko‘rsatkichlari
ham qo‘llaniladi. Bu ko‘rsatkichlar investitsiya daromadlarining tebranish
darajasini aniqlashga yordam beradi.
Moliyaviy risk — bu iqtisodiy faoliyat jarayonida yuzaga keladigan
moliyaviy yo‘qotish ehtimolini ifodalovchi muhim iqtisodiy kategoriya
hisoblanadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida moliyaviy risklarni to‘g‘ri baholash va
samarali boshqarish iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash hamda investitsiya
faoliyatining samaradorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida moliyaviy risklar iqtisodiy faoliyatning
ajralmas qismi hisoblanadi. Har qanday korxona, bank yoki investor o‘z faoliyatini
amalga oshirish jarayonida turli moliyaviy risklarga duch keladi. Moliyaviy risklar
moliya bozorlaridagi o‘zgarishlar, iqtisodiy noaniqlik, siyosiy omillar va boshqa
tashqi ta’sirlar natijasida yuzaga keladi. Shu sababli moliyaviy risklarni to‘g‘ri
aniqlash, ularni tasniflash va baholash iqtisodiy faoliyat samaradorligini
ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
Moliyaviy risklarning turlari iqtisodiy adabiyotlarda turlicha tasniflanadi.
Mashhur iqtisodchi Harry Markowitz investitsiya portfeli nazariyasida risklarni
diversifikatsiya orqali kamaytirish mumkinligini ta’kidlab, moliyaviy risklarni
tahlil qilishda ilmiy asos yaratgan. Shuningdek, zamonaviy moliya nazariyasining
muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan risklarni boshqarish tizimi rivojlanishiga
William Sharpe ham katta hissa qo‘shgan.
Moliyaviy risklar quyidagi asosiy turlarga bo‘linadi:
1. Kredit riski.
Kredit riski qarz oluvchi o‘z majburiyatlarini belgilangan muddatda
bajarmasligi natijasida yuzaga keladi. Bu risk banklar va kredit tashkilotlari
14

faoliyatida keng uchraydi. Agar qarz oluvchi kreditni qaytara olmasa, bank
moliyaviy yo‘qotishlarga duch keladi.
2. Foiz stavkasi riski.
Foiz stavkasi riski moliya bozorlarida foiz stavkalarining o‘zgarishi
natijasida yuzaga keladi. Masalan, foiz stavkalari oshib ketganda korxonalar uchun
kredit olish qimmatlashadi, bu esa investitsiya faoliyatining qisqarishiga olib
kelishi mumkin.
3. Valyuta riski.
Valyuta riski milliy va xorijiy valyutalar kursining o‘zgarishi natijasida
yuzaga keladi. Xalqaro savdo operatsiyalarida qatnashadigan korxonalar valyuta
kursining o‘zgarishi tufayli zarar ko‘rishlari mumkin.
4. Likvidlik riski.
Likvidlik riski korxona yoki moliyaviy tashkilot o‘zining qisqa muddatli
majburiyatlarini o‘z vaqtida bajara olmasligi bilan bog‘liq. Agar korxona yetarli
miqdorda pul mablag‘lariga ega bo‘lmasa, u moliyaviy qiyinchiliklarga duch
keladi.
5. Investitsiya riski.
Investitsiya riski investitsiya loyihalaridan kutilgan daromad olinmasligi
yoki investitsiya qiymatining pasayishi ehtimolini anglatadi. Bu risk aksiyalar,
obligatsiyalar va boshqa moliyaviy aktivlarga investitsiya qilish jarayonida yuzaga
keladi.
Moliyaviy risklarning iqtisodiy faoliyatga ta’siri juda katta. Birinchidan,
risklar investitsiya qarorlarini qabul qilish jarayoniga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Investorlar risk darajasini baholagan holda investitsiya yo‘nalishlarini tanlaydilar.
Ikkinchidan, moliyaviy risklar korxona daromadining barqarorligiga ta’sir qiladi.
Agar risk darajasi yuqori bo‘lsa, korxonaning moliyaviy barqarorligi ham
pasayadi.
15

Moliyaviy risklarni baholash jarayonida matematik-statistik usullar keng
qo‘llaniladi. Investitsiya riskini baholashda dispersiya va standart og‘ish
ko‘rsatkichlari ishlatiladi. Dispersiya quyidagi formula orqali aniqlanadi:σ2=∑ Pi(Ri− R)2
Bu yerda:
σ 2
— daromad dispersiyasi,
P
i — ehtimollik darajasi,
Ri
— kutilayotgan daromad,
R
— o‘rtacha daromad.
Standart og‘ish esa risk darajasini aniqlashda muhim ko‘rsatkich bo‘lib,
quyidagi formula orqali aniqlanadi:
σ =
√ σ 2
Bu ko‘rsatkich investitsiya daromadlarining qanchalik o‘zgaruvchanligini
ko‘rsatadi. Standart og‘ish qanchalik katta bo‘lsa, risk darajasi ham shunchalik
yuqori bo‘ladi.
Moliyaviy risklarning iqtisodiy faoliyatga ta’siri nafaqat korxonalar, balki
butun iqtisodiyot uchun ham muhim hisoblanadi. Agar moliya tizimida risklar
haddan tashqari oshib ketsa, bu bank tizimi barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi
mumkin. Shu sababli davlat va moliya institutlari moliyaviy risklarni samarali
boshqarish choralarini ishlab chiqadilar.
Xulosa qilib aytganda, moliyaviy risklar iqtisodiy faoliyatning muhim
tarkibiy qismi bo‘lib, ular investitsiya, kredit va moliya bozorlarining barqaror
rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Moliyaviy risklarni to‘g‘ri aniqlash va samarali boshqarish iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlash hamda iqtisodiy rivojlanish uchun muhim shart
hisoblanadi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida moliyaviy risklarni baholash va boshqarish
iqtisodiy faoliyat samaradorligini ta’minlashning muhim omillaridan biri
hisoblanadi. Moliyaviy risklarni to‘g‘ri baholash korxonalar, banklar va investorlar
16

uchun kelajakdagi yo‘qotishlarni kamaytirish hamda moliyaviy barqarorlikni
ta’minlash imkonini beradi. Shu sababli zamonaviy iqtisodiyotda risklarni
baholash va boshqarish bo‘yicha turli nazariy va amaliy yondashuvlar ishlab
chiqilgan.
Moliyaviy risklarni baholash — bu risk darajasini aniqlash, uning ehtimolini
hisoblash va yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan moliyaviy yo‘qotish miqdorini
aniqlash jarayonidir. Risklarni baholash jarayonida statistik, matematik va iqtisodiy
tahlil usullaridan keng foydalaniladi.
Moliyaviy risklarni ilmiy asosda o‘rganishda mashhur iqtisodchilar muhim
nazariyalarni ishlab chiqqanlar. Masalan, William Sharpe moliya nazariyasida
muhim o‘rin tutadigan kapital aktivlarini baholash modelini ishlab chiqqan. Bu
model risk va daromad o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlashga yordam beradi. Sharpe
modeli investitsiya riskini baholashda keng qo‘llaniladi.
Mashhur iqtisodchi Harry Markowitz tomonidan ishlab chiqilgan portfel
nazariyasi ham moliyaviy risklarni boshqarishda muhim ahamiyatga ega. Bu
nazariyaga ko‘ra, investorlar o‘z mablag‘larini turli aktivlarga taqsimlash orqali
umumiy risk darajasini kamaytirishlari mumkin. Bu usul diversifikatsiya deb
ataladi.
Moliyaviy risklarni baholashning asosiy usullari quyidagilardan iborat:
Birinchidan, statistik usul.
Bu usulda risk darajasi tarixiy ma’lumotlar asosida baholanadi. Statistik usul
yordamida daromadlarning o‘zgaruvchanligi, dispersiya va standart og‘ish
ko‘rsatkichlari aniqlanadi.
Ikkinchidan, ekspert baholash usuli.
Bu usulda tajribali mutaxassislarning fikrlari asosida risk darajasi aniqlanadi.
Bu usul ko‘pincha yangi loyihalar yoki yetarli statistik ma’lumot mavjud
bo‘lmagan holatlarda qo‘llaniladi.
Uchinchidan, iqtisodiy-matematik modellashtirish usuli.
17

Bu usulda matematik modellar yordamida risk darajasi aniqlanadi.
Zamonaviy moliya tizimida kompyuter modellaridan keng foydalaniladi.
Moliyaviy risklarni boshqarish esa risklarni kamaytirish, ularni nazorat
qilish va moliyaviy yo‘qotishlarning oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlar
majmuasini anglatadi. Risklarni boshqarish quyidagi asosiy usullar orqali amalga
oshiriladi:
1. Diversifikatsiya usuli.
Bu usul investitsiya mablag‘larini turli aktivlarga taqsimlash orqali risk
darajasini kamaytirishga asoslanadi. Agar bir aktiv qiymati pasaysa, boshqa
aktivlar orqali zarar qoplanishi mumkin.
2. Sug‘urtalash usuli.
Sug‘urtalash risklarni kamaytirishning muhim vositalaridan biri hisoblanadi.
Bu usul orqali kutilmagan moliyaviy yo‘qotishlar sug‘urta kompaniyalari
tomonidan qoplanadi.
3. Xedjirlash usuli.
Xedjirlash moliya bozorlarida narxlar o‘zgarishi bilan bog‘liq risklarni
kamaytirish uchun qo‘llaniladi. Bu usulda fyuchers, opsion va boshqa moliyaviy
instrumentlardan foydalaniladi.
4. Limitlash usuli.
Bu usulda moliyaviy operatsiyalar bo‘yicha ma’lum cheklovlar o‘rnatiladi.
Masalan, kredit miqdori yoki investitsiya hajmiga limit belgilash orqali risk
darajasi kamaytiriladi.
Moliyaviy risklarni baholashda ko‘pincha kutilayotgan daromad ko‘rsatkichi
ham hisoblanadi. Bu quyidagi formula orqali aniqlanadi:
E( R ) =
∑ P
i R
i
Bu yerda:
E
( R )
— kutilayotgan daromad,
P
i — ehtimollik darajasi,
Ri
— har bir holatdagi daromad miqdori.
18

Risk va daromad o‘rtasida odatda to‘g‘ri bog‘liqlik mavjud bo‘ladi. Ya’ni,
yuqori daromad olish imkoniyati odatda yuqori risk bilan bog‘liq bo‘ladi. Shu
sababli investorlar o‘z investitsiya strategiyasini risk va daromad o‘rtasidagi
muvozanat asosida belgilaydilar.
1.2. O‘tish davrida moliyaviy risklarning turlari va ularni baholash
metodologiyasi
O‘tish davrida moliyaviy risklar iqtisodiy faoliyatning ajralmas qismi bo‘lib,
ular iqtisodiy tizimning markazlashgan shakldan bozor shakliga o‘tishi jarayonida
kuchayadi. Bozor mexanizmlari to‘liq ishlamagan, moliya tizimi yetarlicha
rivojlanmagan va iqtisodiy institutlar shakllanish jarayonida bo‘lgan davrda
korxona va investorlar turli moliyaviy risklarga duch keladilar.
Moliyaviy risklar turlari:
Kredit riski
Kredit riski qarz oluvchining o‘z majburiyatlarini to‘liq yoki o‘z vaqtida
bajarmasligi ehtimoli bilan bog‘liq. O‘tish davrida bu risk ayniqsa yuqori bo‘ladi,
chunki bank tizimi va qarz bozorining rivojlanmaganligi qarz qaytarilmaslik
ehtimolini oshiradi.
Foiz stavkasi riski
Foiz stavkalarining o‘zgarishi moliyaviy operatsiyalar samaradorligiga ta’sir
qiladi. Masalan, foiz stavkalari oshgan hollarda kreditlar qimmatlashadi va
korxonalarning moliyaviy yukini oshiradi.
Valyuta riski
Milliy valyuta kursining tebranishi eksport-import operatsiyalarida
moliyaviy yo‘qotishlarga olib kelishi mumkin. O‘tish davrida valyuta kursining
beqarorligi, asosan, iqtisodiy tizimdagi strukturaviy o‘zgarishlar va chet el
kapitalining oqimi bilan bog‘liq.
Likvidlik riski
19

Likvidlik riski korxona yoki moliya institutining qisqa muddatli
majburiyatlarini o‘z vaqtida bajara olmasligi bilan bog‘liq. Bozor mexanizmi to‘liq
shakllanmagan holda, likvid aktivlar yetarli emasligi bu riskni oshiradi.
Investitsiya riski
Investitsiya loyihalaridan kutilgan daromad olinmasligi yoki aktiv
qiymatining pasayishi ehtimoli. O‘tish davrida yangi loyihalar bo‘yicha
ma’lumotlar yetarli emasligi va bozor qiymatlarining beqarorligi bu riskni
kuchaytiradi.
Moliyaviy risklarni baholash metodologiyasi
O‘tish davrida moliyaviy risklarni baholashda nazariy va amaliy
yondashuvlar qo‘llaniladi. Mashhur iqtisodchi Frank Knight risk va noaniqlikni
farqlagan bo‘lib, riskni ehtimollik bilan baholash mumkin, noaniqlik esa aniq
baholab bo‘lmaydi. Bu nazariya o‘tish davrida moliyaviy risklarni aniqlash va
baholashda muhim ilmiy asos hisoblanadi.
Baholash usullari:
1. Statistik usullar
Daromadlarning o‘zgaruvchanligi, dispersiya va standart og‘ish orqali risk
darajasi aniqlanadi:σ2=∑ Pi(Ri− R)2
, σ=√σ2
Bu yerda:
σ² — daromad dispersiyasi,
Pi — ehtimollik darajasi,
Ri — kutilayotgan daromad,
— o‘rtacha daromad.
R̄
2. Ehtimollik usuli
Risk darajasi quyidagi formula bilan aniqlanadi:
R= P× L
Bu yerda:
R — risk darajasi,
20

P — yo‘qotish ehtimoli,
L — moliyaviy yo‘qotish miqdori.
3. Iqtisodiy-matematik modellashtirish
O‘tish davrida statistik ma’lumotlar yetarli bo‘lmagan holatlarda matematik
modellar va simulyatsiya usullari orqali risklar prognoz qilinadi. Bu yondashuv,
ayniqsa, investitsiya va valyuta risklarini baholashda qo‘llaniladi.
4. Ekspert baholash usuli
Tajriba asosida, ekspertlar fikriga tayanib risk darajasi baholanadi. Bu usul
yangi iqtisodiy sharoitlarda va noaniqlik yuqori bo‘lgan holatlarda keng
qo‘llaniladi.
Xulosa qilib aytganda, o‘tish davrida moliyaviy risklar ko‘p qirrali bo‘lib, ularni
aniqlash, tasniflash va baholash iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, investitsiya va
moliyaviy faoliyat samaradorligini oshirish uchun zarurdir. Shu bilan birga,
baholash metodologiyasi nazariy yondashuvlar va amaliy usullar majmuasini o‘z
ichiga oladi.
21

II BOB. BOZOR IQTISODIYOTIGA O‘TISH SHAROITIDA
MOLIYAVIY RISKLARNI BOSHQARISH VA KAMAYTIRISH YO‘LLARI
2.1. O‘tish iqtisodiyotida moliyaviy risklarni boshqarish mexanizmlari
va institutsional asoslari
O‘tish davrida moliyaviy risklarni boshqarish iqtisodiy tizimning barqaror
faoliyat yuritishini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Bu davrda
iqtisodiyot markazlashgan tizimdan bozor iqtisodiyotiga o‘tayotganligi sababli
noaniqlik darajasi yuqori bo‘ladi, moliyaviy institutlar yetarlicha rivojlanmagan
bo‘ladi va makroiqtisodiy muvozanat tez-tez buzilib turadi. Shu sababli moliyaviy
risklarni boshqarish mexanizmlari kompleks yondashuvni talab etadi.
Moliyaviy risklarni boshqarish — bu risklarni aniqlash, baholash,
monitoring qilish va minimallashtirishga qaratilgan ilmiy-uslubiy va amaliy chora-
tadbirlar tizimidir. Ushbu jarayon mikro (korxona va banklar darajasi) hamda
makro (davlat va moliya tizimi darajasi) bosqichlarda amalga oshiriladi.
1. Moliyaviy risklarni boshqarishning nazariy asoslari
Moliyaviy risklarni boshqarish nazariyasiga muhim hissa qo‘shgan
olimlardan biri William Sharpe bo‘lib, u risk va daromad o‘rtasidagi bog‘liqlikni
asoslab bergan. Uning modeli (CAPM) quyidagi ko‘rinishga ega:
E( R
i ) = R
f + β
i ( R
m − R
f )
Bu yerda:
E(Ri)
— kutilayotgan daromad,
R
f — risksiz stavka,
Rm
— bozor daromadi,
βi
— aktivning bozor riskiga sezgirligi.
Ushbu model moliyaviy aktivlarning risk darajasini baholash va investitsiya
qarorlarini qabul qilishda keng qo‘llaniladi.
Harry Markowitz portfel nazariyasida riskni diversifikatsiya orqali
kamaytirish mumkinligini asoslab bergan. Bu nazariya o‘tish davrida moliyaviy
aktivlarni samarali boshqarishda muhim metodologik asos hisoblanadi.
22

2. Moliyaviy risklarni boshqarish mexanizmlari
a) Kredit riskini boshqarish mexanizmlari
O‘tish davrida kredit riskini kamaytirish uchun banklar va moliya institutlari
quyidagi choralarga tayanadilar:
Qarz berish bo‘yicha qat’iy kredit siyosati va qarz oluvchi imkoniyatlarini
baholash tizimi.
Garov va sug‘urta vositalarini qo‘llash.
Kredit portfelini diversifikatsiya qilish orqali bir qarz oluvchiga bog‘liq
riskni kamaytirish.
b) Foiz stavkasi va likvidlik riskini boshqarish
Foiz stavkalari tebranishi va likvidlik muammolarini boshqarish uchun
banklar va korxonalar:
Foiz stavkalari o‘zgarishiga qarshi hedj qilish (fyuchers va opsionlar orqali).
Qisqa va uzoq muddatli moliyaviy resurslarni balanslash.
Moliyaviy zaxiralarni shakllantirish va likvid aktivlarga ega bo‘lish.
c) Valyuta riskini boshqarish
O‘tish davrida valyuta kursi beqarorligi yuqori bo‘ladi, shuning uchun
korxonalar va banklar valyuta riskini boshqarish uchun:
Valyuta fyucherslari va optsionlari yordamida hedj qilish.
Xorijiy valyutada qarz olishni yoki investitsiya qilishni ehtiyotkorlik bilan
rejalashtirish.
2.1. Diversifikatsiya mexanizmi
Diversifikatsiya risklarni kamaytirishning eng samarali usullaridan biri
bo‘lib, aktivlarni turli yo‘nalishlarga taqsimlash orqali umumiy risk darajasini
pasaytiradi. Statistik jihatdan bu quyidagicha ifodalanadi:σp2=∑ wiwjCov (Ri,Rj)
Bu yerda:
σp2
— portfel riski,
23

wi — aktiv ulushi,
Cov
— aktivlar o‘rtasidagi kovariatsiya.
Agar aktivlar o‘rtasidagi bog‘liqlik past bo‘lsa, umumiy risk kamayadi.
2.2. Hedjirlash (hedging) mexanizmi
Hedjirlash moliyaviy risklarni kamaytirish uchun derivativ instrumentlardan
foydalanishni anglatadi. Bu usul ayniqsa valyuta va foiz risklarini boshqarishda
samarali. O‘tish iqtisodiyotida valyuta kursining o‘zgaruvchanligi yuqori
bo‘lganligi sababli hedjirlash muhim ahamiyat kasb etadi.
Masalan, fyuchers shartnomalari yordamida kelajakdagi narxlar oldindan
belgilab qo‘yiladi, bu esa narx tebranishidan kelib chiqadigan riskni kamaytiradi.
2.3. Limitlash va normativlar tizimi
Moliyaviy operatsiyalarni cheklash orqali risk darajasi kamaytiriladi. Bu,
ayniqsa, bank tizimida muhim ahamiyatga ega. Masalan:
Kredit portfeli bo‘yicha maksimal risk darajasi
Likvidlik koeffitsientlari
Kapital yetarliligi normativlari
Xalqaro amaliyotda banklar uchun kapital yetarliligi darajasi kamida 8% etib
belgilangan (Basel standartlari). Bu ko‘rsatkich moliyaviy barqarorlikni
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
2.4. Sug‘urtalash mexanizmi
Sug‘urtalash risklarni boshqa subyekt zimmasiga o‘tkazish orqali moliyaviy
yo‘qotishlarni kamaytiradi. Kredit sug‘urtasi, investitsiya sug‘urtasi va eksport
sug‘urtasi o‘tish davrida keng qo‘llaniladi.
3. Institutsional asoslar
Moliyaviy risklarni samarali boshqarish kuchli institutsional muhitni talab
qiladi. Bu borada Douglass North institutlarning iqtisodiy rivojlanishdagi rolini
alohida ta’kidlagan. Uning fikricha, samarali institutlar tranzaksiya xarajatlarini
kamaytiradi va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlaydi.
O‘tish davrida quyidagi institutlar muhim rol o‘ynaydi:
24

Markaziy bank — pul-kredit siyosati orqali inflyatsiya va valyuta riskini
nazorat qiladi
Tijorat banklari — kredit va likvidlik risklarini boshqaradi
Sug‘urta kompaniyalari — risklarni qayta taqsimlaydi
Fond bozori institutlari — investitsiya risklarini diversifikatsiya qilish
imkonini beradi
4. Statistik ko‘rsatkichlar va amaliy tahlil
O‘tish iqtisodiyotiga ega davlatlarda quyidagi holatlar kuzatiladi:
Inflyatsiya darajasi dastlab yuqori bo‘lib (ba’zi mamlakatlarda 100%+),
keyinchalik barqarorlashadi
Valyuta kursi keskin tebranadi
Bank kreditlari bo‘yicha muammoli kreditlar ulushi 10–20% gacha yetishi
mumkin
Masalan, o‘tish davrining dastlabki bosqichlarida ayrim MDH davlatlarida
inflyatsiya darajasi yiliga 100–1000% gacha yetgan. Bu esa moliyaviy risklarning
keskin oshishiga olib kelgan.
5. Risk monitoring va boshqaruv tizimi
Zamonaviy risk menejment tizimi quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
Risklarni identifikatsiya qilish
Risklarni baholash
Risklarni monitoring qilish
Risklarni kamaytirish strategiyasini ishlab chiqish
Bu tizim korxonalar va banklarga moliyaviy yo‘qotishlarni minimallashtirish
imkonini beradi.
O‘tish iqtisodiyotida moliyaviy risklarni boshqarish murakkab va ko‘p
bosqichli jarayon bo‘lib, u nazariy yondashuvlar, iqtisodiy-matematik modellar va
institutsional mexanizmlarga asoslanadi. Diversifikatsiya, hedjirlash, sug‘urtalash
va normativ tartibga solish kabi usullar risklarni kamaytirishda muhim rol
25

o‘ynaydi. Shu bilan birga, kuchli institutsional muhit va samarali davlat siyosati
moliyaviy barqarorlikni ta’minlashning asosiy sharti hisoblanadi.
2.2. Moliyaviy risklarni kamaytirishning amaliy yo‘nalishlari va
O‘zbekiston tajribasi
1. Moliyaviy risklarni kamaytirishning nazariy va amaliy asoslari
O‘tish davrida moliyaviy risklarni kamaytirish iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlashning muhim sharti hisoblanadi. Iqtisodiy tizimning transformatsiyasi
jarayonida moliya bozorlari yetarli darajada rivojlanmaganligi, axborot
yetishmovchiligi va makroiqtisodiy beqarorlik moliyaviy risklarning yuqori
darajada namoyon bo‘lishiga olib keladi. Shu sababli risklarni kamaytirish ilmiy
asoslangan yondashuvlar va amaliy mexanizmlar asosida amalga oshiriladi.
Moliyaviy risklarni kamaytirishning umumiy mohiyati — ehtimoliy
yo‘qotishlarni minimallashtirish va moliyaviy resurslardan samarali foydalanishni
ta’minlashdan iborat. Bu jarayon iqtisodiy subyektlarning moliyaviy faoliyatini
optimallashtirish orqali amalga oshiriladi.
2. Moliyaviy risklarni kamaytirishning asosiy amaliy mexanizmlari
Moliyaviy risklarni kamaytirishda bir qator amaliy usullar qo‘llaniladi.
Birinchidan, aktiv va passivlarni muvofiqlashtirish orqali moliyaviy
muvozanat ta’minlanadi. Bu jarayonda foiz stavkalari va muddatlar o‘rtasidagi
nomutanosiblikni kamaytirish muhim hisoblanadi.
Ikkinchidan, pul oqimlarini boshqarish moliyaviy barqarorlikni
mustahkamlashda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Pul oqimining sof qiymati
quyidagi formula orqali aniqlanadi:Net Cash Flow =Cash Inflows −Cash Outflows
Ushbu ko‘rsatkich musbat bo‘lsa, korxona moliyaviy jihatdan barqaror
hisoblanadi, aks holda likvidlik muammolari yuzaga keladi.
Uchinchidan, moliyaviy risklarni baholashda umumiy risk darajasini
aniqlash muhim ahamiyatga ega. Bu quyidagi oddiy model orqali ifodalanadi:
26

R= P× LBu yerda:
R — umumiy risk darajasi,
P — risk yuzaga kelish ehtimoli,
L — ehtimoliy moliyaviy yo‘qotish hajmi.
Mazkur model risklarni miqdoriy baholash imkonini beradi va boshqaruv
qarorlarini qabul qilishda muhim vosita hisoblanadi.
To‘rtinchidan, stress-test va ssenariy tahlili orqali iqtisodiy sharoit
o‘zgarishining moliyaviy natijalarga ta’siri baholanadi. Bu usul o‘tish davrida
ayniqsa muhim bo‘lib, ehtimoliy inqiroz holatlarini oldindan aniqlash imkonini
beradi.
Beshinchidan, moliyaviy zaxiralar shakllantirish orqali kutilmagan
yo‘qotishlar qoplanadi. Bu mexanizm moliyaviy barqarorlikni oshiradi va iqtisodiy
subyektlarning riskka chidamliligini kuchaytiradi.
3. O‘zbekiston sharoitida moliyaviy risklarni kamaytirish tajribasi
O‘zbekistonda o‘tish davrida moliyaviy risklarni kamaytirish bo‘yicha
kompleks iqtisodiy siyosat amalga oshirilmoqda. Bu siyosat makroiqtisodiy
barqarorlikni ta’minlash, moliya tizimini isloh qilish va investitsiya muhitini
yaxshilashga qaratilgan.
So‘nggi yillarda inflyatsiya darajasining pasayishi, milliy valyuta kursining
barqarorlashuvi va byudjet siyosatining muvozanatlashuvi moliyaviy risklarning
kamayishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Bank tizimida amalga oshirilgan islohotlar natijasida tijorat banklarining
moliyaviy barqarorligi oshdi, kredit portfeli sifati yaxshilandi va likvidlik darajasi
mustahkamlandi. Shu bilan birga, raqamli bank xizmatlarining rivojlanishi
moliyaviy operatsiyalar samaradorligini oshirib, risklarni kamaytirishga xizmat
qilmoqda.
27

Investitsiya muhitini yaxshilash, soliq imtiyozlari berish va erkin iqtisodiy
zonalarni rivojlantirish orqali kapital oqimi oshirilmoqda. Bu esa iqtisodiy o‘sish
va moliyaviy barqarorlikni ta’minlashga yordam bermoqda.
4. Raqamli iqtisodiyot sharoitida risklarni kamaytirish
Raqamli texnologiyalar moliyaviy risklarni kamaytirishda muhim vosita
sifatida namoyon bo‘lmoqda. Elektron to‘lov tizimlari, avtomatlashtirilgan
boshqaruv va ma’lumotlarni tahlil qilish tizimlari moliyaviy operatsiyalarning
aniqligi va tezkorligini oshiradi.
Natijada axborot asimmetriyasi kamayadi, qaror qabul qilish sifati
yaxshilanadi va moliyaviy risklar darajasi pasayadi.
5. Umumiy natijalar
Moliyaviy risklarni kamaytirish bo‘yicha amalga oshirilgan chora-tadbirlar
quyidagi natijalarga olib keladi:
iqtisodiy barqarorlik mustahkamlanadi;
moliya tizimi samaradorligi oshadi;
investitsiya faoliyati faollashadi;
iqtisodiy o‘sish sur’atlari barqarorlashadi.
O‘tish davrida moliyaviy risklarni kamaytirish ilmiy asoslangan
yondashuvlar va amaliy mexanizmlar uyg‘unligiga asoslanadi. Pul oqimlarini
boshqarish va riskni miqdoriy baholash kabi usullar iqtisodiy subyektlarga
moliyaviy barqarorlikni ta’minlash imkonini beradi. O‘zbekiston tajribasi esa
risklarni samarali boshqarish orqali barqaror iqtisodiy rivojlanishga erishish
mumkinligini ko‘rsatadi.
28

Xulosa
Mazkur kurs ishida bozor iqtisodiyotiga o‘tish sharoitida moliyaviy
risklarning nazariy asoslari, ularning iqtisodiy mohiyati, shakllanish omillari,
turlari hamda ularni baholash va boshqarishning zamonaviy yondashuvlari
kompleks tarzda tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘tish davri
iqtisodiyoti murakkab, ko‘p qirrali va dinamik jarayon bo‘lib, unda iqtisodiy
tizimning tubdan o‘zgarishi bilan bir qatorda moliyaviy risklarning darajasi va
ta’siri ham sezilarli ravishda ortadi.
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida mulkchilik shakllarining
transformatsiyasi, iqtisodiy erkinlikning kengayishi, raqobat muhitining
shakllanishi va narx mexanizmlarining erkinlashuvi iqtisodiy rivojlanish uchun
muhim shart-sharoitlarni yaratadi. Shu bilan birga, ushbu jarayon makroiqtisodiy
beqarorlik, inflyatsiya darajasining o‘zgaruvchanligi, valyuta kursining tebranishi
va moliyaviy resurslarning taqsimotida nomutanosibliklar yuzaga kelishi bilan ham
tavsiflanadi. Aynan mana shu omillar moliyaviy risklarning asosiy manbai sifatida
namoyon bo‘ladi.
Moliyaviy risk tushunchasi iqtisodiy kategoriya sifatida tahlil qilinganda, u
xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatida kutilgan natijalarga erishmaslik yoki
moliyaviy yo‘qotishlarga duch kelish ehtimolini ifodalaydi. Tadqiqot davomida
moliyaviy risklarning kredit, likvidlik, valyuta, foiz stavkasi va investitsiya risklari
kabi asosiy turlari mavjudligi hamda ularning o‘zaro bog‘liqligi asoslab berildi.
Ayniqsa, o‘tish davrida moliya bozorlarining yetarlicha rivojlanmaganligi, axborot
asimmetriyasi va institutsional muhitning zaifligi ushbu risklarning kuchayishiga
olib keladi.
Moliyaviy risklarni baholash va boshqarish jarayoni zamonaviy iqtisodiy
tizimning ajralmas qismi hisoblanadi. Risklarni aniqlash va baholashda ehtimollik
nazariyasi, statistik usullar, iqtisodiy-matematik modellar hamda ekspert baholash
yondashuvlari muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu usullar yordamida risk
29

darajasini miqdoriy va sifat jihatdan baholash, ehtimoliy yo‘qotishlarni oldindan
aniqlash hamda samarali boshqaruv qarorlarini qabul qilish imkoniyati yaratiladi.
Moliyaviy risklarni boshqarish va kamaytirish mexanizmlari esa iqtisodiy
subyektlarning barqaror faoliyat yuritishini ta’minlashda muhim vosita
hisoblanadi. Ushbu jarayonda aktiv va passivlarni muvofiqlashtirish, pul
oqimlarini samarali boshqarish, kredit risklarini chuqur tahlil qilish, stress-test
o‘tkazish va moliyaviy rezervlar shakllantirish kabi mexanizmlar alohida
ahamiyatga ega. Bu usullar moliyaviy yo‘qotishlarni minimallashtirishga,
likvidlikni ta’minlashga va umumiy moliyaviy barqarorlikni mustahkamlashga
xizmat qiladi.
Moliyaviy risklarni samarali boshqarishda institutsional muhitning o‘rni
beqiyosdir. Kuchli bank tizimi, rivojlangan sug‘urta bozori, samarali kapital bozori
va davlat tomonidan olib borilayotgan oqilona iqtisodiy siyosat moliyaviy risklarni
kamaytirishda muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, o‘tish davrida davlatning tartibga
soluvchi funksiyasi va iqtisodiy islohotlarni izchil amalga oshirishi moliyaviy
barqarorlikni ta’minlashning asosiy omillaridan biri hisoblanadi.
O‘zbekiston tajribasi tahlili shuni ko‘rsatadiki, mamlakatda o‘tish davrida
moliyaviy risklarni kamaytirish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar amalga
oshirilmoqda. Makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, inflyatsiyani pasaytirish,
bank tizimini isloh qilish, milliy valyuta siyosatini liberallashtirish va investitsiya
muhitini yaxshilashga qaratilgan chora-tadbirlar moliyaviy risklarning
kamayishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga, raqamli texnologiyalarni
joriy etish orqali moliyaviy operatsiyalarning shaffofligi oshib, risklarni boshqarish
samaradorligi yanada kuchaymoqda.
Zamonaviy global iqtisodiy sharoitda moliyaviy risklarning tabiati yanada
murakkablashib borayotganini ham alohida ta’kidlash lozim. Xalqaro moliya
bozorlaridagi o‘zgarishlar, kapital harakatining erkinlashuvi va iqtisodiy
integratsiya jarayonlari yangi turdagi risklarni yuzaga keltirmoqda.
30

Bu esa milliy iqtisodiyotlarda risklarni boshqarish tizimini takomillashtirish,
zamonaviy texnologiyalar va innovatsion yondashuvlardan keng foydalanishni
talab etadi.
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish sharoitida moliyaviy risklar muqarrar va
obyektiv hodisa hisoblanadi. Ularni samarali boshqarish va kamaytirish iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlash, investitsiya jarayonlarini rivojlantirish va moliya tizimini
mustahkamlashning muhim sharti hisoblanadi. Mazkur kurs ishida olib borilgan
tahlillar va ishlab chiqilgan ilmiy xulosalar o‘tish iqtisodiyoti sharoitida moliyaviy
risklarni boshqarish tizimini takomillashtirishga xizmat qiladi hamda ushbu
yo‘nalishda kelgusidagi ilmiy tadqiqotlar uchun nazariy va amaliy asos bo‘lib
xizmat qilishi mumkin.
31

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Davlat mulkini xususiylashtirish va
bozor munosabatlarini chuqurlashtirish chora - tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni,
PF - 6078, 15.10.2020 y.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Tadbirkorlik muhitini yanada
yaxshilash va xususiy sektorni rivojlantirish bo‘yicha qo‘shimcha
chora - tadbirlar to‘g‘risida”gi Farmoni, PF - 6022, 08.04.2022 y.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Moliya bozorlarini rivojlantirish va
moliyaviy barqarorlikni mustahkamlash strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni,
PF - 5701, 27.03.2019 y.
4. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Pul - kredit siyosati bo‘yicha yillik
hisobotlar. Toshkent, turli yillar.
5. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. Iqtisodiy va moliyaviy
statistika to‘plamlari. Toshkent, turli yillar.
6. Stiglitz, J. E. Globalization and Its Discontents. New York: W.W. Norton &
Company, 2002.
7. Sachs, J. The End of Poverty: Economic Possibilities for Our Time. New York:
Penguin Press, 2005.
8. Markowitz, H. Portfolio Selection: Efficient Diversification of Investments.
New York: Wiley, 1959.
9. Knight, F. H. Risk, Uncertainty and Profit. Boston: Houghton Mifflin, 1921.
10. Sharpe, W. F. Investments. New Jersey: Prentice Hall, 1999.
11. Mishkin, F. S. The Economics of Money, Banking and Financial Markets.
Pearson Education, 2016.
12. Fabozzi, F. J. Financial Markets and Institutions. Pearson, 2015.
13. Hull, J. C. Risk Management and Financial Institutions. Wiley, 2018.
14. Damodaran, A. Strategic Risk Taking: A Framework for Risk Management.
Pearson, 2007.
32

15. Vahobov, A. V., Xajibakiyev, Sh. X. Moliyaviy risklar va ularni boshqarish.
Toshkent: Iqtisodiyot, 2019.
Internet saytlari
16. https://lex.uz
17. https://stat.uz
18. https://www.chatgpt.com
33

Купить