Korxonaning moliyaviy holatini tahlil qilish va baholash - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	58.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	16 Август 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Diyorbek

Дата регистрации 14 Октябрь 2024

25 Продаж

Korxonaning moliyaviy holatini tahlil qilish va baholash

Купить

O‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM ,
FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
FARG‘ONA DAVLAT UNIVERSITETI
IQTISODIYOT FAKULTETI MOLIYA VA MOLIYAVIY
TEXNALOGIYALAR YO‘NALISHI
MOLIYAVIY MENEJMENT FANIDAN
KURS ISHI
MAVZU: Korxonaning moliyaviy holatini tahlil qilish
va baholash
Bajardi: 3-kurs 23.132-guruh talabasi
Abdullajonov Diyorbek
FARG ‘ ONA 2026
1

MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………….3
I BOB. KORXONALAR MOLIYAVIY TAHLILINING NAZARIY
ASOSLARI………………………………………………………………………...6
1.1. Korxona moliyaviy tahlili: mazmuni, ahamiyati va asosiy talablari……………
6
1.2. Korxonalar moliyaviy holatini baholash ko‘rsatkichlari tizimi va ularni
aniqlash
usullari…………………………………………………………………………….16
II BOB. “TOSHKENT DON” MCHJ KORXONASINING MOLIYAVIY
HOLATINI BAHOLASH VA UNI YAXSHILASH
YO‘LLARI……………...20
2.1. Korxonaning moliyaviy holatini amaliy tahlil
qilish………………………….20
2.2. Moliyaviy holatni yaxshilash va barqarorligini ta’minlash
yo‘llari…………...23
XULOSA…………………………………………………………………………34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI…………………………..37
2

KIRISH
Korxonalarning xo’jalik faoliyatini tahlil qilish, ularning ishlarini
yaxshilash, samaradorligini oshirishning muhim omili bo’lib kelgan va shunday
bo’lib qoladi. Xo’jalik faoliyatini tahlil qilish korxonalarning ishlab chiqarish ,
moliyaviy, mehnat resurslaridan oqilona foydalanish darajasini aniqdashga yordam
beradi, foydalanilmagan resurslarni aniqlab, korxonalarning kelgusida rivojlanishi,
ularning moliyaviy holatini yaxshilash uchun zarur tavsiyalarni ishlab chiqishga
imkon beradi. Xalq xo’jaligini bozor munosabatlariga o’tkazish bilan korxonalar
xo’jalik faoliyatini tahlil qilishning ahamiyati yanada ortadi, chunki bozor
munosabatlari sharoitida ishlab chiqarishga joriy etilmagan resurslarni aniqlash va
ulardan samarali foydalanish eng dolzarb muammoga aylanadi. Bozor
munosabatlari shakllanishi, rivojlanishi, ko’p ukladli bozor iqtisodiyotini barpo
etish, har xil shakldagi biznesni va ishbilarmonlikni rivojlantirish korxonalar
faoliyatining moliyaviy natijalari, foyda va rentabellik, korxonalar faoliyatining
asosiy ko’rsatkichlariga aylanishiga olib keladi. Respublikada amalga
oshirilayotgan iqtisodiy islohotlarning eng asosiy yo’nalishlaridan biri —
boshqaruv tizimini takomillashtirish hisoblanadi. Bu masalani ijobiy hal etishda
korxonalarning xo’jalik faoliyati va moliyaviy holatini tahlil qilish katta ro’l
o’ynaydi. Chunki korxonalar faoliyatini tahlil qilish boshqaruv tizimi
samaradorligini oshirishning muhim sharti xisoblanadi. Korporativ boshqaruvni
tubdan o’zgartirish lozim. Bozor munosabatlari davrida bu shartning asosiy qismi,
korxonalar moliyaviy holatining tahlili hisoblanadi. Respublikada yangi moliyaviy
xisobot shakllari qabul qilindi, ularni o’rganish va ulardan keng foydalanish
uslublarini barpo etish katta ahamiyatga ega. Bozor munosabatlari davrida
respublikada bu masalani yechish maqsadida moliyaviy tahlil uslubiyatini
takomillashtirish uchun bir kator tadbirlar amalga oshirilmoqda. Lekin bu borada
hali yechilmagan muammolar xam kam emas.
Bugungi globallashuv sharoitida iqtisodiyotning barqaror rivojlanishi,
birinchi navbatda, korxonalar faoliyatining samaradorligi va ularning moliyaviy
holatiga bevosita bog‘liq hisoblanadi. Bozor munosabatlari chuqurlashib
3

borayotgan, raqobat keskinlashayotgan va investitsion muhit o‘zgaruvchan bo‘lgan
sharoitda korxonalarning moliyaviy barqarorligini ta’minlash, ularning to‘lov
qobiliyatini mustahkamlash hamda iqtisodiy samaradorligini oshirish muhim
ahamiyat kasb etadi. Shu jihatdan korxonaning moliyaviy holatini tahlil qilish va
baholash boshqaruv qarorlarini qabul qilishda eng muhim iqtisodiy
instrumentlardan biri sifatida maydonga chiqadi.
Moliyaviy tahlil korxona faoliyatining natijalarini o‘rganish, mavjud
resurslardan foydalanish samaradorligini baholash hamda kelgusidagi rivojlanish
istiqbollarini aniqlashga xizmat qiladi. U orqali korxonaning likvidligi,
rentabelligi, moliyaviy barqarorligi, aktivlar va majburiyatlar holati chuqur
o‘rganiladi. Shu bilan birga, moliyaviy tahlil natijalari investorlar, kreditorlar, soliq
organlari va menejerlar uchun muhim axborot manbai bo‘lib xizmat qiladi.
O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar,
xususan, korporativ boshqaruv tizimini takomillashtirish, moliyaviy hisobotlarning
xalqaro standartlarga moslashtirilishi hamda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish
jarayonlari korxonalar moliyaviy holatini tahlil qilishga bo‘lgan talabni yanada
oshirmoqda. Shu boisdan, korxonalarning moliyaviy holatini chuqur o‘rganish va
ilmiy asosda baholash dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
Kurs ishining dolzarbligi shundan iboratki, korxonaning moliyaviy holatini
to‘g‘ri tahlil qilish uning kelgusidagi iqtisodiy barqarorligi, investitsion
jozibadorligi va raqobatbardoshligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Noto‘g‘ri
yoki yuzaki tahlil esa noto‘g‘ri boshqaruv qarorlariga olib kelishi, korxonaning
moliyaviy xavfini oshirishi mumkin.
Kurs ishining maqsadi – korxonaning moliyaviy holatini tahlil qilish va
baholashning nazariy hamda amaliy asoslarini o‘rganish, moliyaviy
ko‘rsatkichlarni tahlil qilish orqali korxona faoliyatining iqtisodiy barqarorligi,
to‘lov qobiliyati va rentabelligini aniqlash hamda ularni yaxshilash bo‘yicha ilmiy
asoslangan xulosa va tavsiyalar ishlab chiqishdan iboratdir.
Kurs ishining vazifalari:
Qo‘yilgan maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi:
4

 korxona moliyaviy holatini tahlil qilishning nazariy asoslarini
o‘rganish;
 moliyaviy tahlilning iqtisodiyotdagi ahamiyati va ro‘lini yoritish;
 korxonaning moliyaviy hisobotlari (balans, foyda va zararlar
hisobotlari)ni tahlil qilish usullarini o‘rganish;
 likvidlik va to‘lov qobiliyati ko‘rsatkichlarini aniqlash va baholash;
 rentabellik ko‘rsatkichlarini hisoblash va ularni iqtisodiy jihatdan
tahlil qilish;
 moliyaviy barqarorlik va mustaqillik darajasini baholash;
 tahlil natijalariga asoslanib korxona moliyaviy holatini yaxshilash
bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqish.
Kurs ishining obyekti sifatida korxonalarning moliyaviy faoliyati, predmeti
sifatida esa ularning moliyaviy holatini tahlil qilish va baholash jarayoni tanlangan.
Kurs ishining amaliy ahamiyati shundan iboratki, unda ishlab chiqilgan
xulosa va tavsiyalar korxonalarda moliyaviy boshqaruvni takomillashtirish,
resurslardan samarali foydalanish hamda iqtisodiy barqarorlikni oshirishda
qo‘llanilishi mumkin.
Korxonaning moliyaviy holatini tahlil qilish nafaqat nazariy, balki amaliy
jihatdan ham muhim ahamiyatga ega bo‘lib, u korxona faoliyatining barqaror
rivojlanishini ta’minlashda asosiy vositalardan biri hisoblanadi.
Kurs ishining hajmi: Kurs ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta reja, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
5

I BOB. KORXONALAR MOLIYAVIY TAHLILINING
NAZARIY ASOSLARI
1.1. Korxona moliyaviy tahlili: mazmuni, ahamiyati va asosiy talablari
Korxonalarnin moliyaviy holati bu:
2. kompleks ravishdagi tushuncha bo’lib, u o’z ichiga keng
ko’rsatkichlar tizimini oladi, ular korxonalarning moliyaviy resurslari borligini,
holatini, joylashganligini va ulardan foydalanish darajasini ifodalaydi;
3. korxonalar faoliyatidagi butun ishlab chiqarish va xo’jalik
omillarining harakati, ularning o’zaro aloqadorligi natijasidir;
4. korxonalarning mo’’tadil ishlab chiqarish, tadbirkorlik va boshqa
faoliyati uchun zarur bo’lgan moliyaviy resurslar bilan ta’minlanganligi va ulardan
samarali foydalanish ifodasidir;
5. korxonalarning boshqa xo’jalik sub’yektlari, organlari va tashkilotlari
bilan o’zaro aloqalarni haqiqiy aks ettirishidir.
Korxonalarning ichki va tashqi omillar ta’siri ostida shakllangan moliyaviy
holati, ularning istiqbolini aniqlash bilan birga, bu korxona bilan aloqada bo’lgan
boshqa tashkilotlar va korxonalarning moliyaviy holatiga ta’sir ko’rsatadi.
Umuman korxonalarning ishlab chiqarish, xo’jalik faoliyatini, jumladan ularning
moliyaviy holati tahlili asosini bir butun kompleks iqtisodiy fanlar: iqtisodiy
nazariya, makro va mikro iqtisodiyot, menedjment va marketing, statistika,
buxgalteriya hisobi, audit, moliya, kredit, pul muomalasi va boshqalar tashkil
etadi. Demak, tahlilchi mutaxassis-auditorlar keng iqtisodiy ilmga ega bo’lishlari
lozim
Iqtisodiy adabiyotda, ma’lumki, “Moliyaviy tahlil” atamasidan
foydalaniladi. “Moliyaviy tahlil” barcha iqtisodiy tahlilning bir shakli hisoblanadi,
ikkinchi shakli– bu “boshqaruvlik tahlili”. Demak, mazmunan “Moliyaviy tahlil”
va “Korxonalarning moliyaviy holati tahlili” – bu har xil mazmunga ega bo’lgan
iboralar.
Bizning ma’ruzamiz Korxonalarning moliyaviy holatini tahlil qilishga
bag’ishlangan, lekin iqtisodiy adabiyotda qabul qilingandek, qisqa ifodalash uchun
6

ma’ruzalarda “Moliyaviy tahlil” atamasidan foydalanilgan. Iqtisodiy adabiyotda
Korxonalarning moliya holati tahlili jarayoni ham “Moliyaviy tahlil” deb qabul
qilinayapti.
Korxonalarning moliyaviy holatini tahlil qilish, ya’ni moliyaviy tahlil —
keng ko’rsatkichlar yordamida, kompleks usullaridan foydalanib korxonalarning
moliyaviy resurslari borligini, holatini, joylashganligi va ulardan foydalanish
darajasini ifodalashdir.
Moliyaviy tahlil ko’p qirrali murakkab jarayon bo’lib, u tashkil qilinishi,
buning uchun esa bir qator talablarga asoslanishi kerak. Bu talablar quyidagilardan
iborat:
 mutlaq va nisbiy ko’rsatkichlar o’rtasidagi aloqalarni borligini bilish;
 moliyaviy tahlil mobaynida mutlaq va nisbiy ko’rsatkichlardan
birgalikda foydalanish;
 moliyaviy tahlil mantiqiy ravishda amalga oshirilib, u induktiv usulga
— alohida hodisalardan umumiy hodisalarga o’tish, moliyaviy holatning bir shakl
ko’rinishidan umumiy ko’rinishga o’tish va deduktiv usulga — umumiy
hodisalardan alohida hodisalarga o’tishga asoslanib tahlil qilish;
 hamma foydalanilayotgan ko’rsatkichlar bir xil, asoslangan usulda
aniqlanishi lozim;
 moliyaviy holatni tahlil qilishda tahlil qilinayotgan korxona
ko’rsatkichlarini boshqa korxonalar, o’rtacha tarmoq ko’rsatkichlari va ilg’or
korxonalar ko’rsatkichlari bilan taqqoslash;
 moliyaviy tahlilning har tomonlama bo’lishligi va korxonalarning
umumiy moliyaviy holatiga ta’sir qiluvchi omillarni tahlil etish;
 moliyaviy tahlilni samarali o’tkazish uchun kerakli ma’lumotlarni
oldindan tayyorlash va bu borada asosiy tasdiqlangan moliyaviy manbalar bilan
cheklanmasdan birlamchi buxgalteriya hisobi ma’lumotlaridan foydalanish;
 moliyaviy tahlil ob’yektiv ravishda tashkil qilinib, u korxonalarning
moliyaviy holati real darajasini ifodalashi lozim;
7

 moliyaviy tahlil o’z vaqtida o’tkazilib, tahlil yakunlariga asoslanib,
moliyaviy holatni yaxshilash choralarini o’z vaqtida amalga oshirishga imkon
berish;
 moliyaviy tahlil kompleks ravishda o’tkazilib, unda moliyaviy
holatning hamma shakl va yo’nalishlari ifodalanishi lozim;
 moliyaviy tahlil o’z vaqtida va haqqoniy bo’lib, u moliyaviy holatni
ko’tarishga bag’ishlangan tadbirlarni ishlab chiqib, ularni amalga oshirishga imkon
berishi;
 moliyaviy holatni tahlil qilish shunday vaqtda o’tkazilishi lozimki,
tahlil yakunlari qo’yilgan maqsadni amalga oshirib, korxona boshqaruvini
takomillashtirishga imkoniyat tug’dirishi lozim;
 moliyaviy tahlil barcha yig’ilgan va umumlashtirilgan ma’lumotlarga
asoslanib, kerakli ko’rsatkichlardan foydalanib, bu ko’rsatkichlarning asosliligi
to’g’ri usullarda aniqlanishi lozim 1
.
Ko’rinib turibdiki, moliyaviy tahlil ko’p qirrali murakkab va muhim
bo’lganligi sababli u bir qancha talablarga asoslangan bo’lishi lozim. Yuqorida
ko’rilgan talablarga asoslanib, moliyaviy tahlil korxonalarning moliyaviy holatini
tahlil qilishda quyidagi vazifalarni bajarishga yo’naltirilishi kerak:
 Korxonalarning moliyaviy darajasini baholash.
 Moliyaviy holatning o’zgarishini aniqlash.
 Moliya holatiga ta’sir ko’rsatuvchi omillarni tahlil qilish.
 Korxonalarda qo’lga kiritilgan moliyaviy holat darajasini ifodalab, bu
borada hali foydalanilmagan imkoniyatlarni, mavjud zaxiralarni ko’rsatib berish.
 Korxonalarda hali foydalanilmagan imkoniyatlarni safarbar etish
maqsadida tavsiyalar, takliflar ishlab chiqish va ularni amalga oshirish shart-
sharoitlarini ko’rsatib berish.
Bajariladigan vazifalar shuni ko’rsatayaptiki, moliyaviy holatni tahlil qilish
korxonalarda shakllanayotgan boshqaruv tizimini takomillashtirishda katta
ahamiyatga ega. Moliyaviy tahlil boshlanmasdan tahlilning ob’yektlari va
1
Abdullayev Yo. Moliyaviy tahlil. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020.
8

predmetlari aniqlanishi lozim. Moliyaviy tahlilning asosiy ob’yekti, xo’jalik
sub’yektlari, alohida korxonalar, tashkilotlar hisoblanadi. Lekin moliyaviy holat
korxonalar guruhi, ishlab chiqarish tarmoqlari miqyosida ham aniqlanishi mumkin.
Moliyaviy tahlilning predmeti korxona va tashkilotlarning moliyaviy
faoliyati, ularning moliyaviy resurslaridan foydalanish jarayoni hisoblanadi.
Moliyaviy tahlilning maqsadi va uning yo’nalishini e’tiborga olsak moliyaviy
tahlil har xil shaklda bo’lishi mumkin; tarmoqlararo, tarmoqda, korxonalar
miqyosida, joriy va istiqboliy, tezkorlikda tugallangan bo’lishi mumkin.
Tarmoqlararo moliyaviy tahlilda tarmoqlararo iqtisodiy aloqalarni nazarda tutgan
holda tahlil qilinayotgan korxonalarning moliyaviy holati o’rtacha tarmoq
ko’rsatkichlari bilan solishtiriladi.
Tarmoq miqyosida o’tkazilayotgan moliyaviy tahlilda tahlil qilinayotgan
korxonalarning moliyaviy ko’rsatkichlari shu tarmoqdagi boshqa korxona hamda
ilg’or korxonalar ko’rsatkichlari bilan taqqoslanadi. Bozor munosabatlari davrida
butun korxona va tashkilotlar mustaqil ravishda faoliyat olib borar ekan, moliyaviy
tahlilning eng asosiy shakli alohida korxonalarning moliyaviy holatini tahlil qilish
hisoblanadi.
Tugallangan moliyaviy tahlilda korxonaning butun moliyaviy holati tahlil
qilinadi, undan tashqari korxonalar moliyaviy holatining alohida yo’nalishlari,
shakllari tahlil qilinishi mumkin.
Tezkor, tahlil korxonalar faoliyatida doimo, uzluksiz bo’lishi kerak. Unda
moliyaviy holatning alohida ko’rsatkichlari kuzatib boriladi va ularning
o’zgarishiga qarab boshqaruv tadbirlari ishlab chiqilib amalga oshiriladi.
Joriy moliyaviy tahlil chorak va yarim yillik moliyaviy hisobotlar bo’yicha
o’tkazilib, moliyaviy holatni yil davomida o’zgartirib, yaxshilab turish
imkoniyatini beradi. Faoliyat ko’rsatayotgan har bir korxona o’z istiqboliga ega
bo’lishi zarur, bu istiqbol tadbirlari esa korxonalar bo’yicha ishlab chiqilishi kerak.
Shu munosabat bilan korxonalarning moliyaviy holati istiqbolini ham tahlil qilib
turish kerak.
9

Moliyaviy tahlilning yo’naltirilganligi nuqtai nazardan moliyaviy tahlil
quyidagi shakllarda o’tkazilishi mumkin:
 gorizontal tahlilda hisobot davridagi moliyaviy holatni ifodalovchi
ko’rsatkichlar o’tgan davr bilan taqqoslanadi, ya’ni bu ko’rsatkichlarning
dinamikasi aniqlanadi;
 vertikal tahlilda moliyaviy holatga taalluqli bo’lgan ko’rsatkichlarning
tarkibiy-tuzilmasi o’rganiladi. Masalan, korxona mablag’larining yoki ularni
qoplovchi manbalarining hisobot davridagi tarkibi va uni o’tgan davrga nisbatan
o’zgarishi ifodalanadi;
 nisbiy ko’rsatkichlar tahlilida moliyaviy holat ko’rsatkichlari
o’rtasidagi aloqa o’rganiladi. Masalan, korxona mablag’larining va ularning
manbalari o’rtasidagi aloqa, moliyaviy resurslar va ulardan foydalanish o’rtasidagi
aloqa ifodalanadi;
 taqqoslash tahlilida korxona bo’yicha moliyaviy holat uning alohida
bo’limchalari moliyaviy holati bilan taqqoslandi, bu korxonaning moliyaviy holati
boshqa korxonalarning moliyaviy holati bilan solishtiriladi;
 pirovardida, omillar tahlilida korxonaning moliyaviy holatiga ta’sir
ko’rsatuvchi omillar tahlil etiladi.
Yuqorida ko’rsatilgan moliyaviy tahlilning shakllaridan tashqari yana
amaliyotda ichki va tashqi, moliyaviy va boshqaruvchanlik tahlili shakllari
qo’llaniladi.
Ichki moliyaviy tahlil korxonalarning xodimlari tomonidan o’tkazilib, shu
korxonalarning boshqaruv tizimini kelgusida takomillashtirish va moliyaviy
holatini yaxshilash maqsadida o’tkaziladi.
Tashqi moliyaviy tahlil korxonalarning xodimlari tomonidan emas, balki
organlar, tashkilotlar xodimlari tomonidan o’tkaziladi. Bu tahlil korxonalarning
iltimosi bo’yicha yoki tashqi organ, tashkilot, korxona xodimlari tomonidan
nazorat sifatida o’tkazilishi mumkin.
Bozor munosabatlariga o’tish bilan moliyaviy va boshqaruvlik tahlilidan
keng foydalanilmoqda va bu tahlil shakllari katta ahamiyat kasb etayapti.
10

Moliyaviy tahlil — korxonalarning ochiq tarzdagi moliyaviy hisobotlarining
ma’lumotlariga asoslanib o’tkaziladigan tahlildir.
Yuqorida ta’kidlanganidek moliyaviy tahlilni korxonalarning xodimlari
o’tkazishi mumkin, lekin moliyaviy hisobot ochiq bo’lganligi uchun bu tahlilni
boshqa tashqi organlar, korxonalar va tashkilotlar — soliq, moliya, bank va
boshqalar tomonidan o’tkaziladi hamda korxonalarning moliyaviy holatiga baho
beriladi.
Boshqaruv tahlil bevosita korxonalar tomonidan o’tkazilib, u ham ochiq, ham
yopiq hisobot axborotlariga asoslanadi va bu tahlil yakunlari korxonalar
rahbariyati tomonidan boshqaruvlikni takomillashtirish uchun foydalaniladi. Bu
tahlilda yopiq ma’lumotlardan foydalanilganligi uchun bu tahlilni asosan tashqi
korxona va organlar emas, bevosita korxona xodimlari olib boradilar, chunki bozor
munosabatlari davrida har bir korxona o’zining hisob siyosatiga ega. Shuningdek,
uning faoliyatida tijorat sirlari bo’lib, ular moliyaviy hisob va hisobotda emas,
boshqarma hisob va hisobotida ifodalanadi.
Moliyaviy va boshqaruv tahlil shakllari bir birini inkor qilmaydi, ular bir-biri
bilan bog’liq, lekin bajaradigan vazifalari va xususiyatlari har xil.
Moliyaviy tahlil quyidagi xususiyatlarga ega:
 moliyaviy tahlilning yakunlari ochiq bo’lib, ulardan hamma
foydalanishi mumkin;
 moliyaviy tahlilning sub’yektlari va bu tahlilning yakunlaridan
foydalanuvchi organ, korxona, tashkilotlar tarkibi keng;
 moliyaviy tahlil hamma uchun moslangan, nashr etilgan hisobot
ma’lumotlariga asoslanadi;
 moliyaviy tahlil korxonalar ichki boshqaruv muammolarini yechish
uchun o’tkaziladi;
 moliyaviy tahlilning yo’nalishi moliyaviy hisobot ma’lumotlari bilan
cheklangan bo’lib, unda chegaralangan aniq bir vazifalar yechiladi. Bu moliyaviy
mustahkamlik, balans likvidligi, foyda, rentabellik darajasi va boshqalardir.
O’z navbatida boshqaruv tahlili quyidagi xususiyatlar bilan ifodalanadi:
11

1. korxona tijorat sirlarini saqlash maqsadida boshqaruvlik tahlilning
yopiqligi;
2. boshqaruv tahlili o’tkazilganda foydalanadigan ma’lumotlar tarkibi
chegaralanmaydi. Bu tahlilda ochiq moliyaviy hisobot ma’lumotlaridan tashqari,
birlamchi buxgalteriya hisobi ma’lumotlari, maxsus tashkil qilib yig’ilgan
ma’lumotlaridan foydalaniladi;
3. boshqaruv tahlilida tahlil yo’nalishlari, foydalanilayotgan
ko’rsatkichlar, bajariladigan vazifalar chegaralanmaydi
4. boshqaruv tahlilining yakunlari ichki maqsadlar hamda moliyaviy
holatni yaxshilash uchun foydalaniladi.
Ko’rinib turibdiki, korxonalarning moliyaviy holatini tahlil qilish keng
miqyosda va aniq vazifalarni bajarish uchun o’tkaziladi. Korxonalarni ishlab
chiqarish, xo’jalik faoliyatining moliyaviy holatini tahlil qilish uchun an’anaviy,
qadimdan qo’llanib kelinayotgan usullar bilan birga, keng tarzda statistika usullari,
moliyaviy holatni ifodalovchi ma’lumotlarni yig’ish va umumlashtirish, statistik
kuzatishlarni o’tkazish, mutlaq, nisbiy, o’rtacha, dinamik ko’rsatkichlardan
foydalanish, dinamik qatorlardan, iqtisodiy indekslar tizimidan, omillararo
korrelyatsiya aloqalarini aniqlash, jadval va chizma tizimidan foydalanish lozim.
Umuman tahlil qilish usullari, ayniqsa, moliyaviy holatni tahlil qilish
usullari bozor munosabatlariga o’tish bilan yanada takomillashtirilishi,
korxonalararo taqqoslash, raqobatchi va ilg’or korxonalar bilan taqqoslash hamda
korxonalarning istiqbol moliyaviy holatini tahlil qilish usullari katta ahamiyatga
ega bo’lib qoladi.
Moliyaviy tahlil ko’p qirrali murakkab ish bo’lib, u o’z ichiga korxonalarda
shakllangan moliyaviy holatni, uning alohida yo’nalish bo’yicha moliyaviy
holatini aniqlovchi shart-sharoit, omillarni, korxonalar moliyaviy holatini
kelgusida ko’tarish imkoniyatlarini, zaxiralarini, yo’nalishlarini tahlil qilishni
oladi. Demak, moliyaviy tahlilni har tomonlama tayyorlab, so’ng o’tkazish lozim.
Shu sababli moliyaviy tahlilni tayyorlash va o’tkazish bir qancha bosqichlarni
o’ziga olib, ular quyidagilardan iborat:
12

 moliyaviy tahlilni o’tkazishning ishchi dasturini tuzish. Dasturda
tahlilning maqsadi va vazifalari aniqlanadi;
 tahlilni o’tkazuvchilarning tarkibini aniqlash, ya’ni tahlil
qiluvchilarning ro’yxatini tuzish;
 tahlil uchun foydalaniladigan iqtisodiy ma’lumotlarni to’plash;
 moliyaviy tahlilda foydalanadigan ko’rsatkichlar tizimini aniqlash;
 moliyaviy tahlil ko’rsatkichlarini hisoblash usullarini aniqlash;
 tahlilda foydalanadigan ko’rsatkichlarni hisoblash va ularni
umumlashtirish;
 tahlil yakunlarini jadvallar va chizmalarda shakllantirish;
 moliyaviy tahlil natijasida xotima tayyorlab, unda tahlil yakunlari
bo’yicha xulosalar chiqarib, kelgusida korxonaning moliyaviy holatini ko’tarishga
bag’ishlangan tavsiyalar ishlab chiqish;
 moliyaviy tahlil yakunlarini maxsus yig’ilishda muhokama qilish;
 tahlil yakunlari bo’yicha muhokama natijalarini e’tiborga olib,
korxonaning moliyaviy holatini ko’tarish maqsadida boshqaruv tizimini
takomillashtirishga bag’ishlangan tadbirlar ishlab chiqib, ularni korxona
rahbariyatining maxsus qarorida ifodalash.
O’tkazilayotgan moliyaviy tahlilning darajasi va mazmuni foydalanilayotgan
ma’lumotlar bazasiga bog’liq iqtisodiy fanlarning rivojlanishi, buxgalteriya hisobi
va hisobotlarining takomillashtirilishi bilan ma’lumotlar bazasi ham takomillashib
boradi. Demak, foydalaniladigan ma’lumotlar moliyaviy tahlilning manbalari
bo’lib hisoblanadi. Bunday manbalar sifatida korxonalarning yillik va boshqa
hisobotlarini ko’rish mumkin.
Korxonalar moliyaviy holati tahlili tushunchasi va asosiy talablari.
Korxonalar moliyaviy holatini baholash korxonaning mol yetkazib beruvchilar,
xaridorlar va banklar bilan o’zaro munosabatlarni o’rnatishlari uchun juda katta
ahamiyatga ega. Zero, ijobiy moliyaviy holat ko’rsatkichlariga ega bo’lgan
korxonalar hech qanday to’siqlarsiz kredit olishlari va uning hisobidan tovar-
moddiy boyliklarni sotib olishi, salmoqli mablag’larni ishlab chiqarishni
13

rivojlantirishga, asbob-uskunalarni yangilashga yo’naltirishlari mumkin. Salbiy
moliyaviy holat ko’rsatkichlariga ega bo’lgan korxonalar bankdan kredit olmasada,
o’z moliyaviy ahvolini yaxshilash, ishlab chiqarish, sotuv hajmini, o’z mablag’lari
miqdorini, rentabellik ko’rsatkichlarini oshirish bo’yicha choralar ishlab chiqish
lozimligi to’g’risida axborotga ega bo’ladilar. Korxonalarning moliyaviy holati bu:
 kompleks ravishdagi tushuncha bo’lib, u o’z ichiga keng
ko’rsatkichlar tizimini oladi, ular korxonalarning moliyaviy resurslari borligini,
holatini, joylashganligini va ulardan foydalanish darajasini ifodalaydi;
 korxonalar faoliyatidagi butun ishlab chiqarish va xo’jalik
omillarining xarakati, ularning o’zaro aloqadorligi natijasidir;
 korxonalarning mo’tadil ishlab chiqarish, tadbirkorlik va boshqa
faoliyati uchun zarur bo’lgan moliyaviy resurslar bilan ta’minlanganligi va ulardan
samarali foydalanish ifodasidir;
 korxonalarning boshqa xo’jalik sub’ektlari, organlari va tashkilotlari
bilan o’zaro aloqalarni xaqiqiy aks ettirishidir.
Korxonalarning ichki va tashki omillar ta’siri ostida shakllangan moliyaviy
holati, ularning istiqbolini aniqlash bilan birga, bu korxona bilan aloqada bo’lgan
boshqa tashkilotlar va korxonalarning moliyaviy holatiga ta’sir ko’rsatadi.
Umuman korxonalarning ishlab chiqarish, xo’jalik faoliyatini, jumladan ularning
moliyaviy holati tahlili asosini bir butun kompleks iqtisodiy fanlar: iqtisodiy
nazariya, makro va mikro iqtisodiyot, menejment va marketing, statistika,
buxgalteriya hisobi, audit, moliya, kredit, pul muomalasi va boshqalar tashkil
etadi. Demak, tahlilchi mutaxassis-auditorlar keng iqtisodiy ilmga ega bo’lishlari
lozim. Iqtisodiy adabiyotda, ma’lumki, “Moliyaviy tahlil” atamasidan
foydalaniladi. “Moliyaviy tahlil” iqtisodiy tahlilning bir shakli xisoblanadi,
ikkinchi shakli - bu “boshqaruv tahlili”. Demak, mazmunan “Moliyaviy tahlil” va
“Korxonalarning moliyaviy holati tahlili” - bu xar xil mazmunga ega bo’lgan
iboralar. Korxonalarning moliyaviy holatini tahlil qilish, ya’ni moliyaviy tahlil —
keng ko’rsatkichlar yordamida, kompleks usullaridan foydalanib korxonalarning
moliyaviy resurslari borligini, holatini, joylashganligi va ulardan foydalanish
14

darajasini ifodalashdir. Moliyaviy tahlil ko’p qirrali murakkab jarayon bo’lib, u
tashkil qilinishi, buning uchun esa bir qator talablarga asoslanishi kerak. Bu
talablar quyidagilardan iborat:
 mutlaq va nisbiy ko’rsatkichlar o’rtasidagi aloqalarni borligini bilish;
 moliyaviy tahlil mobaynida mutlaq va nisbiy ko’rsatkichlardan
birgalikda foydalanish;
 moliyaviy tahlil mantiqiy ravishda amalga oshirilib, u induktiv usulga
- alohida xodisalardan umumiy xodisalarga o’tish, moliyaviy holatning bir shakl
ko’rinishidan umumiy ko’rinishga o’tish va deduktiv usulga umumiy xodisalardan
alohida xodisalarga o’tishga asoslanib tahlil qilish;
 hamma foydalanilayotgan ko’rsatkichlar bir xil, asoslangan usulda
aniqlanishi lozim;
 moliyaviy holatni tahlil qilishda tahlil qilinayotgan korxona
 ko’rsatkichlarini boshqa korxonalar, o’rtacha tarmoq ko’rsatkichlari
va ilg’or korxonalar ko’rsatkichlari bilan taqqoslash;
 moliyaviy tahlilning har tomonlama bo’lishligi va korxonalarning
umumiy moliyaviy holatiga ta’sir qiluvchi omillarni tahlil etish;
 moliyaviy tahlilni samarali o’tkazish uchun kerakli ma’lumotlarni
oldindan tayyorlash va bu borada asosiy tasdiqlangan moliyaviy manbalar bilan
cheklanmasdan birlamchi buxgalteriya hisobi ma’lumotlaridan foydalanish;
 moliyaviy tahlil ob’ektiv ravishda tashkil qilinib, u korxonalarning
moliyaviy holati real darajasini ifodalashi lozim;
 moliyaviy tahlil o’z vaqtida o’tkazilib, tahlil yakunlariga asoslanib,
moliyaviy holatni yaxshilash choralarini o’z vaqtida amalga oshirishga imkon
berish;
 moliyaviy tahlil kompleks ravishda o’tkazilib, unda moliyaviy
holatning hamma shakl va yo’nalishlari ifodalanishi lozim;
 moliyaviy tahlil o’z vaqtida va xaqqoniy bo’lib, u moliyaviy holatni
ko’tarishga bag’ishlangan tadbirlarni ishlab chiqib, ularni amalga oshirishga imkon
berishi;
15

 moliyaviy holatni tahlil qilish shunday vaqtda o’tkazilishi lozimki,
tahlil yakunlari qo’yilgan maqsadni amalga oshirib, korxona boshqaruvini
takomillashtirishga imkoniyat tug’dirishi lozim;
 moliyaviy tahlil barcha yig’ilgan va umumlashtirilgan ma’lumotlarga
asoslanib, kerakli ko’rsatkichlardan foydalanib, bu ko’rsatkichlarning asosliligi
to’g’ri usullarda aniqlanishi lozim, Ko’rinib turibdiki, moliyaviy tahlil ko’p qirrali
murakkab va muhim bo’lganligi sababli u bir qancha talablarga asoslangan bo’lishi
lozim.
1.2. Korxonalar moliyaviy holatini baholash ko‘rsatkichlari tizimi va
ularni aniqlash usullari
Moliyaviy holatni reyting baholashda qo’llaniladigan ko’rsatkichlar tizimini
aniq soni va tarkibini tanlash bo’yicha yagona uslubiyot shakllanmagan. Shu
sababli analitiklar, ekspertlar va ularning guruhi, reyting agentlari har bitta tarmoq,
soha va korxonalarning mulki shakli, faoliyati va boshqa jihatlari bo’yicha
tarkiblangan moliyaviy koeffitsiyentlar guruhi bo’yicha uni aniqlash tartiblarini
belgilaydilar. Moliyaviy holatni reyting baholashda aniqlanadigan muhim
ko’rsatkichlar qatoriga quyidagi ko’rsatkichlar tizimini kiritish tavsiya etiladi:
 to’lov layoqati va likvidlik ko’rsatkichlari: joriy, oraliq va umumiy
to’lov layoqati likvidlik ko’rsatkichlari;
 moliyaviy barqarorlikni xarakterlovchi moliyaviy koeffitsiyentlar:
avtonomiya, kapitallashuv, manevrlik koeffitsiyentlari va h.k.;
 ish aktivligini xarakterlovchi koeffitsiyentlar: aktivlar, kapital va
majburiyatlarning aylanuvchanligi koeffitsiyentlari va h.k.;
 foyda va rentabellikni xarakterlovchi moliyaviy koeffitsiyentlar:
aktivlar, kapital, xarajatlar rentabelligi koeffitsiyentlari va h.k.
Korxonalar moliyaviy holatni va samaradorligini ifodalovchi kompleks
ko’rsatkichlar tizimi va ularga qo’yiladigan talablar
Moliyaviy holatni va samaradorlikni ifodalovchi ko’rsatkichlar tizimini
o’rganishda birinchi navbatda aktivlar va passivlarni, mulkni, daromad va
16

xarajatlarni “odilona baholash”ga muhim ahamiyat qaratish lozim. Negaki
o’rganiladigan ko’rsatkichlar tizimi avvalo ushbu qiymatning to’g’ri
aniqlanganligi, asosligi va ishonchligi bilan xarakterlanadi. Uning, g’oyaviy
mualliflaridan biri Raymond Djon Chambers hisoblanadi. Chambers g’oyaviy
qarashlarida inflyatsiya ta’sirida aktivlarni real qiymatini aniqlashning usullari
ilgari suriladi. “Odilona baholash” ning ingliz tilidan tom ma’nodagi tarjimasiga
nisbatan odatda turlicha so’zlar ishlatiladi. Masalan “haqqoniy baholash”, “aniq
baholash”, “qonuniy baholash”, “qoidaviy baholash”. Dastlab, odilona qiymatni
aniqlashga qayta baholashning muhim vositasi sifatida qaralgan. Moliyaviy
hisobotning xalqaro standarti, (MFSO) standartiga muvofiq moliyaviy
instrumentlarni mustaqil baholashning birinchi harakatlari boshlandi va bu holat
buxgalteriya hisobida yangi bir davrni, o’zgarishni ochib bergan. Bu holat,
investitsion va moliyaviy aktivlar, valyuta balansi qiymatini o’zgartirgan holda
ularning moliyaviy natijalarga ta’sir etmagan. Odilona baholash balans
moddalarini tuzish paytiga xaqiqiy qiymati bo’yicha hisob-kitob qilinishini
xarakterlaydi. “Odilona baholash” korxonaning mulki, ishlab chiqarish
xarajatlarining qiymati uning faoliyatiga bog’liq bo’lmagan holda bozorning
ta’siridagi o’zgarishlarni hisobga olgan holda korxonaning moliyaviy holati va
uning moliyaviy natijaviyligini qayta baholashni izohlaydi. Ya’ni, subyektning
ta’siridan xoli bo’lgan moliyaviy hisobotlar tuzish talabini hal etadi. Hozirgi
hisobchilik tizimida, xalqaro maydonda odilona baholashning quyidagi
xususiyatlari xarakterlanadi. Qo’llash sohasi: “Odilona baholash” ning qo’llanish
sohasi cheklangan. Ushbu usul aniq mulkiy birliklarga nisbatan (investitsion
mulkka, biologik aktivlarga, moliyaviy instrumentlarga, aktivlarning alohida
tarkiblari) ga nisbatan yoki jarayonlarning ayrim turlariga (biznesni birlashtirish,
asosiy vositalarni qayta baholash, tekinga olinadigan qiymatliklarni baholash va
h.k.) nisbatan qo’llaniladi. Hisoblash tartibi: xaqqoniy baholash xo’jalik
faoliyatining aktivlari va jarayonlariga nisbatan farqlanadi 2
.
2
Kadyrov A.K. Korxona moliyasi. – Toshkent, 2021.
17

Aktivlarni odilona baholash korxonalarning moliyaviy natijaviyligiga,
jarayonlarni odilona baholash esa kapitallashuv jarayoniga ta’sir etadi. Biologik
aktivlarning (boquvdagi va o’stiruvdagi jonivorlar, o’simliklar) odilona
baholanishidagi o’zgarishlar foyda va zararlarga, asosiy vositalarni qayta
baholanishi esa korxona kapitalining o’zgarishiga olib boriladi. Biologik aktivlar
“odilona baholash” kabi hisobning yangi tushunchasidir. MHXSga muvofiq
biotransformatsiyalashuvni boshqarishni nazarda tutuvchi qishloq xo’jalik faoliyati
biologik aktivlardan qishloq xo’jaligi mahsulotlarini yaratishni yoki qo’shimcha
biologik aktivlarni etishtirishni nazarda tutadi. Baholash tartibi. Odilona baholash
aktivlarning turiga va ular qiymatining o’zgarish darajasiga bog’liq. Odilona
qiymat raqobatbardosh bozor baholariga (sotuvchi va oluvchilarning axborotlar
to’liqligiga tayangan holda dallolsiz kelishuvlarga) tayangan holda aniqlanadi.
Agar aktivning bozor bahosini aniqlash imkoni bo’lmasa, ulardan foydalanish va
xizmat ko’rsatish muddatlarida keltiradigan daromadligiga qarab aniqlanadi.
Agarda, aktivlarning kelgusida, daromad keltirishini aniqlash imkoni bo’lmasa,
qayta tiklash qiymati bo’yicha baholanadi. Ayrim va juda kam kuzatiladigan
hollarda, ya’ni yuqorida keltirilgan usullardan birontasi odilona qiymatni aniqlash
imkonini bermasa, u holda dastlabki qiymat bo’yicha hisob-kitob qilinadi.
Moliyaviy holatni reyting baholash orqali turli tashkilot va korxonalarning o’zaro
bir-biriga nisbatan faollik darajasiga baho beriladi. Ushbu jarayonni, bir tizimga,
tarmoqka kiruvchi korxonalarga nisbatan makro ko’lamda o’rganish masalasi
sifatida qarash mumkin. Ushbu masala ikkita jihat bilan xarakterlanadi. Birinchi
jihat bir nechta korxonalarning faoliyatini kompleks baholashning tahlil etuvchi
tomonidan tarkiblangan muxim ko’rsatkichlar tizimiga tayangan holda
taqqoslashni va ularni darajalar bo’yicha ketma-ketligini belgilashni nazarda
tutadi.
Ikkinchi jihati korxonalar o’rtasida etalon sifatida olingan bir nechta
natijaviy ko’rsatkichlarni taqqoslash asosida o’tkaziladigan jarayonlar nazarda
tutiladi. Birinchi jihatda reyting baholash yuzasidan ko’rsatkichlar tizimi turlicha
tanlanishi, ikkinchi jihatda esa rasmiy belgilangan ko’rsatkichlar tizimiga
18

tayaniladi. Alohida moliyaviy hisobot tuzuvchi, tadbirkorlik subyekti sifatida
faoliyat yuritayotgan xo’jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini reyting baholash
orqali tarkiblash bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonaning kapitallashuv darajasi
bo’yicha raqobatdoshligini aniqlashning muhim vositasi hisoblanadi. Reyting
baholash maqsadini korxonalar moliyaviy barqarorligini baholash orqali ularning
raqobatchilar va boshqa subyektlarga nisbatan qiyosiy o’rnini belgilab berish
tashkil etadi. Reyting baholashning quyidagi xususiyatlari tarkiblanadi. -
baholashda ishlatiladigan moliyaviy ko’rsatkichlar rasmiy chop etiladigan
moliyaviy hisobotlarda aks etgan bo’lishi lozim; - reyting baholashning
ko’rsatkichlar tizimini tarkibiga: foydalilik ko’rsatkichlari, boshqaruvning
samaradorligi ko’rsatkichlari, ish aktivligi ko’rsatkichlari, likvidlilik darajasi va
baqarorlik ko’rsatkichlari kiritiladi. Har bitta tarkibda uchtadan ettitagacha
ko’rsatkich qatnashadi; - reyting baholashda barcha tarkib ko’rsatkichlar bo’yicha
yuqori darajaga ega bo’lgan etalon korxona ko’rsatkichi asos qilib olinadi; -
reyting baholash asosida chikariladigan xulosa moliyaviy holat tahlili
xulosalaridan keskin farq etadi va bunda korxonani iqtisodiy rivojlanish
tendentsiyalariga muhim ahamiyat qaratiladi. Reyting baholashda katnashuvchi
koeffitsiyent quyidagi talabalarga javob berishi lozim - maksimal darajadagi
axborotlikka ega bo’lishi; - bir tomonlama xarakterga ega bo’lishi (masalan
koeffitsiyent o’sishi moliyaviy holatni yaxshilanishini xarakterlashi lozim);
 barcha ko’rsatkichlar miqdoriy minimal normalarga ega bo’lishi
lozim;
 rasmiy, chop etiladigan moliyaviy hisobot ma’lumotlari asosida
hisoblanishi lozim.
19

II BOB. “TOSHKENT DON” MCHJ KORXONASINING
MOLIYAVIY HOLATINI BAHOLASH
VA UNI YAXSHILASH YO‘LLARI
2.1. Korxonaning moliyaviy holatini amaliy tahlil qilish
“Toshkent Don” MChJ respublikamizda un va un mahsulotlarini ishlab
chiqaruvchi muhim korxonalardan biri hisoblanadi. Korxonaning moliyaviy
holatini baholashda uning buxgalteriya balansi, moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi
hisobotlari hamda asosiy iqtisodiy ko‘rsatkichlari tahlil qilinadi.
Korxona moliyaviy holatini tahlil qilishning asosiy yo‘nalishlari
quyidagilardan iborat:
Birinchidan, aktivlar va passivlar tarkibini tahlil qilish. Korxona
aktivlarining asosiy qismini aylanma mablag‘lar tashkil etadi, ya’ni xom ashyo
(bug‘doy), tayyor mahsulot va debitor qarzlar. Bu esa korxona faoliyati ishlab
chiqarish bilan chambarchas bog‘liqligini ko‘rsatadi. Passivlar tarkibida esa o‘z
mablag‘lari va majburiyatlar nisbati muhim ahamiyatga ega.
Ikkinchidan, likvidlik ko‘rsatkichlarini baholash. Korxonaning qisqa
muddatli majburiyatlarini qoplash qobiliyati uning moliyaviy barqarorligini
belgilaydi. Joriy likvidlik koeffitsiyenti odatda 1,5–2 oralig‘ida bo‘lishi maqsadga
muvofiq hisoblanadi. Agar bu ko‘rsatkich past bo‘lsa, korxona to‘lovga
qobiliyatsiz bo‘lish xavfi ortadi.
Uchinchidan, rentabellik ko‘rsatkichlarini tahlil qilish. Korxona
faoliyatining samaradorligi foyda orqali aniqlanadi. Sotuv rentabelligi, aktivlar
rentabelligi va o‘z kapitali rentabelligi asosiy mezonlar hisoblanadi. “Toshkent
Don” MChJda foyda darajasi ishlab chiqarish hajmi va xarajatlar darajasiga
bog‘liq holda shakllanadi.
To‘rtinchidan, aylanma mablag‘lar samaradorligini tahlil qilish. Aylanma
mablag‘larning tez aylanishi korxona faoliyatining samaradorligini oshiradi. Agar
mahsulot tez sotilsa va pul tushumi tez qaytsa, korxona moliyaviy jihatdan
barqaror bo‘ladi.
20

Korxonada daromad va xarajatlar tahlili ham muhim ahamiyatga ega. Asosiy
xarajatlar tarkibiga xom ashyo, energiya resurslari, ish haqi va transport xarajatlari
kiradi. Xarajatlarning ortib borishi foydaning kamayishiga olib keladi.
“Toshkent Don” MChJ moliyaviy holati ishlab chiqarish hajmi, xarajatlar
darajasi va bozor talabiga bevosita bog‘liq bo‘lib, uning barqaror rivojlanishi
uchun muntazam tahlil olib borish zarur.
2.1.1-jadval.
Korxonaning moliyaviy ko‘rsatkichlari (2022–2024-yillar) 3
No Ko‘rsatkichlar 2022-yil (mlrd
so‘m) 2023-yil (mlrd
so‘m) 2024-yil (mlrd
so‘m)
1 Sotuv hajmi 85 102 120
2 Tannarx 65 78 92
3 Yalpi foyda 20 24 28
4 Sof foyda 12 15,5 18,2
5 Aktivlar 95 110 130
6 O‘z kapitali 50 60 72
7 Majburiyatlar 45 50 58
2022–2024-yillar davomida korxonada asosiy moliyaviy ko‘rsatkichlar
barqaror o‘sish tendensiyasiga ega bo‘lgan. Xususan, sotuv hajmi 2022-yildagi 85
mlrd so‘mdan 2024-yilda 120 mlrd so‘mga yetgan. Bu esa korxona mahsulotlariga
bo‘lgan talabning ortib borayotganini va ishlab chiqarish hajmi kengayganini
ko‘rsatadi.
Tannarx ham mos ravishda oshgan bo‘lsa-da, yalpi foyda hajmining 20 mlrd
so‘mdan 28 mlrd so‘mga oshgani korxonada xarajatlar ustidan nisbatan samarali
nazorat mavjudligini bildiradi. Sof foydaning 12 mlrd so‘mdan 18,2 mlrd so‘mga
oshishi esa korxonaning umumiy moliyaviy samaradorligi ortib borayotganidan
dalolat beradi.
Aktivlar hajmi ham o‘sib, 95 mlrd so‘mdan 130 mlrd so‘mga yetgan. Bu
korxonaning ishlab chiqarish quvvatlari va iqtisodiy salohiyati kengayayotganini
3
www.stat.uz – O‘zbekiston Respublikasi statistika qo’mitasi
21

anglatadi. Shu bilan birga, o‘z kapitalining ortishi moliyaviy mustaqillikning
mustahkamlanayotganini ko‘rsatadi.
2.1.2-jadval.
Likvidlik ko‘rsatkichlari 4
No Ko‘rsatkichlar 2022 2023 2024 Me’yor
1 Joriy likvidlik 1.6 1.7 1.8 1.5-2.0
2 Tezkor likvidlik 1.1 1.2 1.3 ≥1
3 Absolyut likvidlik 0.25 0.30 0.35 0.2-0.5
Korxonaning likvidlik ko‘rsatkichlari me’yoriy darajada shakllangan. Joriy
likvidlik koeffitsiyenti 1.6 dan 1.8 gacha oshgan bo‘lib, bu korxonaning qisqa
muddatli majburiyatlarini o‘z vaqtida qoplash imkoniyati mavjudligini bildiradi.
Tezkor likvidlik ko‘rsatkichining 1 dan yuqori bo‘lishi korxonaning eng
likvid aktivlari hisobidan ham qarzlarini qoplash imkoniga ega ekanligini
ko‘rsatadi. Absolyut likvidlik ko‘rsatkichi ham me’yor darajasida bo‘lib, pul
mablag‘lari ulushi yetarli ekanligini anglatadi.
Ushbu ko‘rsatkichlar korxonaning to‘lov qobiliyati barqaror ekanligini
tasdiqlaydi.
2.1.3-jadval.
Rentabellik ko‘rsatkichlari (%)
No Ko‘rsatkichlar 2022 2023 2024
1 Sotuv rentabelligi 14 15.2 15.1
2 Aktivlar rentabelligi (ROA) 12.6 14.1
3 Kapital rentabelligi (ROE) 24 25.8 25.3
4
Muallif tomonidan hisoblab chiqildi.
22

Korxonada rentabellik ko‘rsatkichlari yuqori va barqaror darajada saqlanib
qolgan. Sotuv rentabelligi 14% dan 15% gacha oshgan bo‘lib, bu har bir
tushumdan olinayotgan foyda miqdori ortayotganini bildiradi.
Aktivlar rentabelligi (ROA) va kapital rentabelligi (ROE)
ko‘rsatkichlarining yuqori bo‘lishi korxona resurslaridan samarali
foydalanilayotganini ko‘rsatadi. Ayniqsa, kapital rentabelligining 25% atrofida
bo‘lishi investorlar uchun ham jozibador hisoblanadi.
2.1.4-jadval
Aylanma mablag‘lar samaradorligi 5
No Ko‘rsatkichlar 2022 2023 2024
1 Aylanish tezligi (marta) 3.2 3.2 3.8
2 Bir aylanish muddati (kun) 112 104 95
Aylanma mablag‘lar aylanish tezligi 3.2 martadan 3.8 martagacha oshgan.
Bu esa korxonada mablag‘lar aylanishi tezlashganini va resurslardan samarali
foydalanilayotganini ko‘rsatadi.
Bir aylanish muddati 112 kundan 95 kungacha qisqargan bo‘lib, bu
korxonaga pul oqimlarini tezroq shakllantirish imkonini beradi. Natijada likvidlik
darajasi oshadi va moliyaviy xavflar kamayadi.
2.2. Moliyaviy holatni yaxshilash va barqarorligini ta’minlash yo‘llari
“Toshkent Don” MChJ korxonasining moliyaviy holatini tahlil qilish
natijalari shuni ko‘rsatdiki, korxona so‘nggi yillarda barqaror rivojlanish
tendensiyasiga ega bo‘lgan. Xususan, 2022–2024-yillar davomida sotuv hajmi, sof
foyda, aktivlar va o‘z kapitali hajmining oshib borishi korxonaning moliyaviy
salohiyati mustahkamlanayotganidan dalolat beradi. Shu bilan birga, bozor
iqtisodiyoti sharoitida korxonaning moliyaviy barqarorligini yanada oshirish va
5
Muallif tomonidan hisoblab chiqildi.
23

uzoq muddatli rivojlanishini таъминlash uchun bir qator chora-tadbirlarni amalga
oshirish zarur hisoblanadi.
Korxona moliyaviy barqarorligini oshirish avvalo uning o‘z mablag‘lari
ulushini ko‘paytirish bilan chambarchas bog‘liqdir. Tahlil natijalariga ko‘ra,
“Toshkent Don” MChJda o‘z kapitali 2022-yildagi 50 mlrd so‘mdan 2024-yilda 72
mlrd so‘mga oshgan. Bu ijobiy holat hisoblanadi, chunki o‘z kapitalining ortishi
korxonaning tashqi qarz mablag‘lariga bog‘liqligini kamaytiradi. Korxona
kelgusida sof foydaning ma’lum qismini ishlab chiqarishni kengaytirish va
modernizatsiya qilishga yo‘naltirishi maqsadga muvofiqdir. Bu esa korxonaning
moliyaviy mustaqilligini yanada kuchaytiradi.
Moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda xarajatlarni optimallashtirish ham
muhim o‘rin tutadi. “Toshkent Don” MChJ faoliyatida asosiy xarajatlar xom
ashyo, energiya resurslari, transport va ish haqi xarajatlariga to‘g‘ri keladi. 2022–
2024-yillar davomida tannarxning 65 mlrd so‘mdan 92 mlrd so‘mgacha oshishi
ishlab chiqarish xarajatlari hajmi ortganini ko‘rsatadi. Shu sababli korxonada
resurslardan oqilona foydalanish tizimini kuchaytirish lozim. Jumladan, energiya
tejamkor texnologiyalarni joriy etish, ishlab chiqarish jarayonidagi ortiqcha
yo‘qotishlarni kamaytirish hamda logistika xarajatlarini optimallashtirish orqali
tannarxni pasaytirish mumkin.
Korxonaning moliyaviy barqarorligini oshirishda debitor qarzdorlikni
samarali boshqarish ham katta ahamiyatga ega. Debitor qarzlarning ortib ketishi
pul mablag‘lari aylanishini sekinlashtiradi va korxonaning likvidlik darajasiga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli xaridorlar bilan hisob-kitoblarni nazorat qilish,
muddati o‘tgan qarzdorliklarni qisqartirish va oldindan to‘lov tizimidan
foydalanish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Bu esa korxona pul oqimlarining
barqarorligini ta’minlaydi.
“Toshkent Don” MChJda likvidlik ko‘rsatkichlari me’yoriy darajada
shakllangan bo‘lsa-da, ushbu ko‘rsatkichlarni yanada yaxshilash zarur. Jumladan,
joriy likvidlik koeffitsiyenti 2024-yilda 1,8 ni tashkil qilgan bo‘lib, bu korxonaning
qisqa muddatli majburiyatlarini qoplash imkoniyati yetarli ekanligini ko‘rsatadi.
24

Lekin kelgusida pul mablag‘lari harakatini samarali boshqarish, ortiqcha
zaxiralarni kamaytirish va aylanma mablag‘lar aylanishini tezlashtirish orqali
likvidlik darajasini yanada mustahkamlash mumkin.
Moliyaviy barqarorlikni oshirishning muhim yo‘nalishlaridan yana biri
korxonada investitsion faoliyatni rivojlantirish hisoblanadi. Korxonada zamonaviy
texnologiyalarni joriy etish ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi va xarajatlarni
kamaytirishga xizmat qiladi. Ayniqsa, don mahsulotlarini qayta ishlashda energiya
tejovchi uskunalardan foydalanish ishlab chiqarish tannarxini sezilarli darajada
kamaytirishi mumkin. Shu bilan birga, yangi texnologiyalar mahsulot sifatini
oshiradi va korxonaning bozordagi raqobatbardoshligini kuchaytiradi.
Korxonada marketing faoliyatini rivojlantirish ham moliyaviy barqarorlikka
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Mahsulot assortimentini kengaytirish, yangi bozorlarga
chiqish va reklama faoliyatini kuchaytirish orqali sotuv hajmini oshirish mumkin.
Tahlillarga ko‘ra, korxonaning sotuv hajmi 2022-yildagi 85 mlrd so‘mdan 2024-
yilda 120 mlrd so‘mga yetgan. Ushbu o‘sish sur’atini saqlab qolish uchun korxona
bozordagi talabni muntazam o‘rganib borishi va iste’molchilar ehtiyojiga mos
mahsulotlar ishlab chiqarishi lozim.
Moliyaviy xavflarni boshqarish ham korxona barqaror rivojlanishining
muhim sharti hisoblanadi. Bugungi kunda xom ashyo narxlarining o‘zgarishi,
inflyatsiya jarayonlari va bozor raqobatining kuchayishi korxona faoliyatiga ta’sir
qiluvchi asosiy xavf omillari hisoblanadi. Shu sababli korxonada risklarni baholash
va boshqarish tizimini takomillashtirish zarur. Bu esa moliyaviy yo‘qotishlarning
oldini olish va korxona faoliyatining uzluksizligini ta’minlash imkonini beradi.
“Toshkent Don” MChJ korxonasining moliyaviy barqarorligini oshirish
uchun xarajatlarni kamaytirish, foyda hajmini oshirish, o‘z mablag‘lari ulushini
ko‘paytirish, investitsion faoliyatni rivojlantirish hamda pul oqimlarini samarali
boshqarish muhim ahamiyatga ega. Ushbu chora-tadbirlarni amalga oshirish
natijasida korxonaning moliyaviy holati yanada yaxshilanadi va uning uzoq
muddatli iqtisodiy rivojlanishi uchun mustahkam asos yaratiladi.
25

Korxonaning likvidligi uning qisqa muddatli majburiyatlarini o‘z vaqtida va
to‘liq bajarish imkoniyatini ifodalaydi. Likvidlik darajasi korxonaning moliyaviy
barqarorligi, to‘lovga qobiliyatliligi va xo‘jalik faoliyatining uzluksizligini
belgilovchi muhim ko‘rsatkichlardan biri hisoblanadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida
korxonalarning likvidlik darajasini yuqori darajada saqlab turishi ularning
moliyaviy xavfsizligini ta’minlashda katta ahamiyatga ega.
“Toshkent Don” MChJ korxonasining 2022–2024-yillardagi likvidlik
ko‘rsatkichlari tahlili shuni ko‘rsatadiki, korxonada joriy, tezkor va absolyut
likvidlik ko‘rsatkichlari me’yoriy darajada shakllangan. Jumladan, joriy likvidlik
koeffitsiyenti 2022-yildagi 1,6 dan 2024-yilda 1,8 gacha oshgan. Bu korxonaning
qisqa muddatli majburiyatlarini qoplash imkoniyati mavjudligini bildiradi. Tezkor
likvidlik ko‘rsatkichining 1 dan yuqori bo‘lishi esa korxonaning eng likvid
aktivlari hisobidan ham qarzlarni qoplash imkoniyatiga ega ekanligini ko‘rsatadi.
Shunga qaramasdan, korxona faoliyatining yanada samarali bo‘lishi uchun
likvidlik darajasini oshirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlarni amalga oshirish
zarur hisoblanadi.
Birinchidan, debitor qarzdorlikni qisqartirish likvidlikni yaxshilashning eng
muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Korxona mahsulotlarni xaridorlarga
yetkazib bergandan so‘ng to‘lovlarning o‘z vaqtida amalga oshirilishi pul
mablag‘lari aylanishini tezlashtiradi. Agar debitor qarzlar hajmi ortib ketsa,
korxonaning erkin pul mablag‘lari kamayadi va bu to‘lov qobiliyatiga salbiy ta’sir
qiladi. Shu sababli “Toshkent Don” MChJda xaridorlar bilan hisob-kitob
intizomini kuchaytirish, muddati o‘tgan qarzdorliklarni nazorat qilish va oldindan
to‘lov tizimidan keng foydalanish maqsadga muvofiqdir.
Ikkinchidan, aylanma mablag‘lardan samarali foydalanish korxona
likvidligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Korxonada ortiqcha
zaxiralarning mavjudligi mablag‘larning ishlab chiqarish jarayonida uzoq muddat
band bo‘lib qolishiga olib keladi. Shu sababli xom ashyo va tayyor mahsulot
zaxiralarini optimal darajada saqlash zarur. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, korxonada
aylanma mablag‘lar aylanish tezligi 2022-yildagi 3,2 martadan 2024-yilda 3,8
26

martagacha oshgan. Bu ijobiy holat bo‘lib, mablag‘lardan samarali
foydalanilayotganini ko‘rsatadi. Kelgusida ushbu ko‘rsatkichni yanada yaxshilash
uchun mahsulot sotuvini tezlashtirish va zaxiralarni boshqarish tizimini
takomillashtirish zarur.
Uchinchidan, pul oqimlarini samarali boshqarish likvidlikni
mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi. Korxona daromad va xarajatlar harakatini
doimiy ravishda nazorat qilib borishi lozim. Pul oqimlarini rejalashtirish orqali
korxona kelgusidagi to‘lovlar hajmini oldindan aniqlaydi va moliyaviy
qiyinchiliklarning oldini oladi. Ayniqsa, qisqa muddatli majburiyatlar bo‘yicha
to‘lov muddatlarini to‘g‘ri rejalashtirish korxonaning to‘lovga qobiliyatini
saqlashga yordam beradi.
To‘rtinchidan, qisqa muddatli qarz mablag‘laridan oqilona foydalanish
zarur. Korxonaning qisqa muddatli kreditlarga ortiqcha bog‘lanib qolishi
moliyaviy xavflarni oshiradi. Shu sababli qarz mablag‘laridan foydalanishda
ularning qaytarilish muddati va foiz xarajatlari inobatga olinishi kerak. Zarur
hollarda uzoq muddatli investitsion kreditlardan foydalanish korxona uchun
nisbatan qulay hisoblanadi.
Beshinchidan, sotuv hajmini oshirish ham likvidlikni yaxshilashga xizmat
qiladi. Korxona mahsulotlariga bo‘lgan talab qancha yuqori bo‘lsa, pul tushumlari
ham shuncha tez shakllanadi. “Toshkent Don” MChJda sotuv hajmining 2022-
yildagi 85 mlrd so‘mdan 2024-yilda 120 mlrd so‘mga oshgani korxona
mahsulotlariga talab yuqori ekanligini ko‘rsatadi. Kelgusida marketing faoliyatini
kuchaytirish, yangi mijozlarni jalb qilish va eksport imkoniyatlarini kengaytirish
orqali pul tushumlarini ko‘paytirish mumkin.
Korxonaning likvidligini oshirishda zamonaviy boshqaruv tizimlarini joriy
etish ham muhim ahamiyatga ega. Axborot texnologiyalaridan foydalanish orqali
moliyaviy resurslar harakatini nazorat qilish, hisob-kitoblarni avtomatlashtirish va
moliyaviy monitoringni kuchaytirish mumkin. Bu esa boshqaruv samaradorligini
oshiradi hamda pul mablag‘laridan oqilona foydalanishga yordam beradi.
27

“Toshkent Don” MChJ korxonasida likvidlikni yaxshilash uchun debitor
qarzdorlikni qisqartirish, aylanma mablag‘lardan samarali foydalanish, pul
oqimlarini to‘g‘ri boshqarish, qarz mablag‘larini maqbul darajada ushlab turish va
sotuv hajmini oshirish zarur hisoblanadi. Ushbu chora-tadbirlarni amalga oshirish
natijasida korxonaning to‘lovga qobiliyati yanada mustahkamlanadi va moliyaviy
barqarorligi oshadi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxona faoliyatining asosiy maqsadi yuqori
foyda olish va rentabellik darajasini oshirishdan iborat hisoblanadi. Foyda
korxonaning ishlab chiqarish va xo‘jalik faoliyati natijasini ifodalovchi asosiy
iqtisodiy ko‘rsatkich bo‘lib, u korxonaning moliyaviy barqarorligi, investitsion
jozibadorligi va raqobatbardoshligini belgilaydi. Rentabellik esa korxona
resurslaridan foydalanish samaradorligini ko‘rsatadi.
“Toshkent Don” MChJ korxonasining 2022–2024-yillardagi moliyaviy
ko‘rsatkichlari tahlili shuni ko‘rsatadiki, korxonada foyda va rentabellik
ko‘rsatkichlari barqaror o‘sish tendensiyasiga ega bo‘lgan. Jumladan, sof foyda
hajmi 2022-yildagi 12 mlrd so‘mdan 2024-yilda 18,2 mlrd so‘mga yetgan. Sotuv
rentabelligi esa 14 foizdan 15 foizgacha oshgan. Bu korxonada ishlab chiqarish va
sotuv faoliyati samaradorligi ortib borayotganini ko‘rsatadi. Shunga qaramasdan,
bozor raqobati kuchayib borayotgan hozirgi sharoitda foyda va rentabellikni
yanada oshirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlarni amalga oshirish zarur
hisoblanadi.
Ishlab chiqarish tannarxini kamaytirish foydani oshirishning asosiy
omillaridan biridir. Korxonada mahsulot tannarxi tarkibida xom ashyo, energiya
resurslari, transport va ish haqi xarajatlari asosiy ulushni egallaydi. Shu sababli
resurslardan tejamkor foydalanish, ishlab chiqarishdagi ortiqcha yo‘qotishlarni
kamaytirish va energiya samaradorligini oshirish zarur. Ayniqsa, zamonaviy
energiya tejamkor texnologiyalarni joriy etish orqali ishlab chiqarish xarajatlarini
kamaytirish mumkin. Tannarxning pasayishi esa mahsulotdan olinadigan foyda
hajmini oshiradi.
28

Mahsulot ishlab chiqarish hajmini kengaytirish rentabellik darajasining
oshishiga xizmat qiladi. “Toshkent Don” MChJ tomonidan ishlab chiqarilayotgan
un va un mahsulotlariga bo‘lgan talabning ortib borayotgani korxona uchun ishlab
chiqarish hajmini yanada kengaytirish imkonini beradi. Ishlab chiqarish
quvvatlaridan to‘liq foydalanish orqali mahsulot hajmini ko‘paytirish mumkin.
Natijada doimiy xarajatlar mahsulot birligiga nisbatan kamayadi va rentabellik
darajasi oshadi.
Mahsulot assortimentini kengaytirish ham foyda hajmini oshirishda muhim
omil hisoblanadi. Korxona nafaqat an’anaviy un mahsulotlarini, balki yuqori sifatli
va iste’molchilar talabiga mos yangi mahsulot turlarini ishlab chiqarishni yo‘lga
qo‘yishi maqsadga muvofiqdir. Bu esa yangi bozor segmentlarini egallash va
daromad manbalarini kengaytirish imkonini beradi.
Marketing faoliyatini kuchaytirish orqali sotuv hajmini oshirish mumkin.
Korxona bozordagi talab va taklifni muntazam o‘rganib borishi, reklama
faoliyatini rivojlantirishi hamda yangi mijozlarni jalb qilishi zarur. Ayniqsa,
eksport faoliyatini kengaytirish korxona foydasining ortishiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Tashqi bozorlarga chiqish orqali korxona mahsulot sotish hajmini
oshiradi va valyuta tushumlarini ko‘paytiradi.
Mehnat unumdorligini oshirish foyda va rentabellik ko‘rsatkichlariga
bevosita ta’sir qiladi. Korxonada zamonaviy boshqaruv usullarini qo‘llash,
xodimlarning malakasini oshirish va rag‘batlantirish tizimini takomillashtirish
ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi. Mehnat unumdorligi ortishi mahsulot
tannarxining kamayishiga va foyda hajmining ko‘payishiga olib keladi.
Investitsion faoliyatni rivojlantirish ham korxona rentabelligini oshirishning
muhim yo‘nalishlaridan biridir. Korxonaga yangi texnologiyalar va uskunalarni
jalb qilish ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi, mahsulot sifatini yaxshilaydi
va raqobatbardoshlikni kuchaytiradi. Shu bilan birga, modernizatsiya jarayonlari
uzoq muddatda xarajatlarni kamaytirishga xizmat qiladi.
Moliyaviy resurslardan samarali foydalanish ham foyda miqdorining
oshishiga ta’sir ko‘rsatadi. Korxona pul mablag‘lari harakatini to‘g‘ri boshqarishi,
29

ortiqcha xarajatlarni kamaytirishi va aylanma mablag‘lar aylanishini tezlashtirishi
zarur.
Bu esa qo‘shimcha moliyaviy resurslarni shakllantirish imkonini beradi.
“Toshkent Don” MChJ korxonasida foyda va rentabellikni oshirish uchun
ishlab chiqarish tannarxini kamaytirish, mahsulot hajmini kengaytirish, marketing
faoliyatini rivojlantirish, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va moliyaviy
resurslardan samarali foydalanish muhim ahamiyatga ega. Ushbu chora-tadbirlarni
amalga oshirish natijasida korxonaning iqtisodiy samaradorligi ortadi, moliyaviy
barqarorligi mustahkamlanadi hamda bozordagi raqobatbardoshligi yanada
kuchayadi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalarning barqaror rivojlanishi va
raqobatbardoshligini oshirishda investitsion faoliyat muhim ahamiyat kasb etadi.
Investitsiyalar korxonaning ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish, zamonaviy
texnologiyalarni joriy etish, mahsulot sifatini yaxshilash hamda yangi bozorlarga
chiqish imkoniyatini yaratadi. Shu sababli korxonalarda investitsion faoliyatni
samarali tashkil etish ularning uzoq muddatli moliyaviy barqarorligini
ta’minlovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi.
“Toshkent Don” MChJ korxonasining moliyaviy ko‘rsatkichlari tahlili shuni
ko‘rsatadiki, korxonada aktivlar hajmi 2022-yildagi 95 mlrd so‘mdan 2024-yilda
130 mlrd so‘mga oshgan. Bu korxonaning iqtisodiy salohiyati kengayib
borayotganidan dalolat beradi. Biroq ishlab chiqarish samaradorligini yanada
oshirish va bozordagi raqobatbardoshlikni mustahkamlash uchun investitsion
faoliyatni yanada rivojlantirish zarur.
Korxonada zamonaviy texnologiyalarni joriy etishga investitsiyalarni
yo‘naltirish muhim hisoblanadi. Don mahsulotlarini qayta ishlash sanoatida
energiya tejamkor va yuqori unumdor uskunalardan foydalanish ishlab chiqarish
samaradorligini oshiradi. Zamonaviy texnologiyalar yordamida mahsulot
tannarxini kamaytirish, ishlab chiqarish jarayonini avtomatlashtirish va mahsulot
sifatini yaxshilash mumkin. Natijada korxona xarajatlari kamayadi va foyda
miqdori ortadi.
30

Ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish investitsion faoliyatning asosiy
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. “Toshkent Don” MChJ mahsulotlariga bo‘lgan
talabning ortib borayotgani ishlab chiqarish hajmini oshirish zarurligini ko‘rsatadi.
Shu sababli yangi ishlab chiqarish liniyalarini tashkil etish, mavjud uskunalarni
modernizatsiya qilish va qo‘shimcha quvvatlarni ishga tushirish maqsadga
muvofiqdir. Bu esa korxonaning bozor ulushini kengaytirishga xizmat qiladi.
Investitsiyalarni jalb qilish manbalarini diversifikatsiya qilish zarur.
Korxona investitsion loyihalarni amalga oshirishda o‘z mablag‘lari bilan bir
qatorda bank kreditlari, xorijiy investitsiyalar va davlat dasturlaridan foydalanishi
mumkin. Ayniqsa, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish zamonaviy boshqaruv
tajribasi va yangi texnologiyalarni olib kirishga yordam beradi.
Innovatsion faoliyatni rivojlantirish investitsion samaradorlikni oshiradi.
Korxona ilmiy-texnik yangiliklarni ishlab chiqarishga tatbiq etish orqali mahsulot
sifatini yaxshilashi va raqobatbardoshligini oshirishi mumkin. Innovatsion
texnologiyalar energiya va xom ashyo sarfini kamaytirishga ham xizmat qiladi. Bu
esa korxonaning uzoq muddatli iqtisodiy samaradorligini oshiradi.
Investitsion faoliyatni rivojlantirish orqali mahsulot assortimentini
kengaytirish mumkin. Korxona yangi turdagi un mahsulotlari, yarim tayyor oziq-
ovqat mahsulotlari va eksportbop mahsulotlar ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yishi
mumkin. Bu esa yangi iste’molchilarni jalb qilish va daromad hajmini oshirish
imkonini beradi.
Investitsion loyihalarning iqtisodiy samaradorligini muntazam baholab
borish zarur. Har bir investitsion loyiha bo‘yicha kutilayotgan foyda, xarajatlar va
qaytish muddati oldindan tahlil qilinishi kerak. Bu korxonaga moliyaviy xavflarni
kamaytirish va investitsiya resurslaridan samarali foydalanish imkonini beradi.
Ekologik va energiya samaradorligini oshirishga qaratilgan investitsiyalar
ham muhim ahamiyatga ega. Energiya tejamkor uskunalardan foydalanish elektr
energiyasi xarajatlarini kamaytiradi va ishlab chiqarish tannarxining pasayishiga
olib keladi. Shu bilan birga, ekologik talablarga javob beruvchi ishlab chiqarish
tizimini yaratish korxonaning ijtimoiy imidjini yaxshilaydi.
31

Korxonada investitsion faoliyatni rivojlantirish moliyaviy barqarorlikni
mustahkamlash bilan birga, ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi, mahsulot
sifatini yaxshilaydi va foyda hajmining ko‘payishiga xizmat qiladi.
Zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, yangi ishlab chiqarish quvvatlarini
yaratish va innovatsion loyihalarni amalga oshirish orqali “Toshkent Don” MChJ
korxonasi o‘zining bozordagi raqobatbardoshligini yanada oshirishi mumkin.
investitsion faoliyatni rivojlantirish korxonaning uzoq muddatli iqtisodiy
o‘sishini ta’minlovchi muhim omil hisoblanadi. Shu sababli “Toshkent Don”
MChJda investitsiyalarni samarali boshqarish va zamonaviy ishlab chiqarish
texnologiyalarini joriy etish orqali moliyaviy natijalarni yanada yaxshilash
mumkin.
Korxonada risklarni boshqarish tizimini takomillashtirish ham muhim
ahamiyatga ega. Bozor narxlarining o‘zgarishi, xom ashyo ta’minoti va raqobat
muhitini hisobga olgan holda strategik qarorlar qabul qilish zarur.
“Toshkent Don” MChJ korxonasining moliyaviy holatini yaxshilash uchun
kompleks yondashuv zarur bo‘lib, u xarajatlarni kamaytirish, daromadlarni
oshirish va moliyaviy resurslardan samarali foydalanishni o‘z ichiga oladi.
2.2.5-jadval.
Moliyaviy holatni yaxshilash bo‘yicha takliflar samaradorligi
No Chora-tadbirlar Natija
1 Xarajatlarni 10% kamaytirish Foyda 15–20% oshadi
2 Sotuv hajmini oshirish Daromad ko‘payadi
3 Debitor qarzlarni qisqartirish Likvidlik yaxshilanadi
4 Texnologiya joriy etish Tannarx kamayadi
5 Marketingni kuchaytirish Bozor ulushi oshadi
5-jadvalda keltirilgan chora-tadbirlar korxonaning moliyaviy holatini
yaxshilashga qaratilgan muhim yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi.
32

Xarajatlarni kamaytirish orqali foyda miqdorini oshirish mumkin. Ishlab
chiqarish tannarxini pasaytirish korxona raqobatbardoshligini oshiradi. Shu bilan
birga, sotuv hajmini kengaytirish orqali daromadlar ko‘payadi.
Debitor qarzlarni qisqartirish korxonaning pul oqimlarini yaxshilaydi va
likvidligini oshiradi. Zamonaviy texnologiyalarni joriy etish esa ishlab chiqarish
samaradorligini oshirib, uzoq muddatda xarajatlarni kamaytirishga xizmat qiladi.
Marketing faoliyatini kuchaytirish orqali yangi bozorlarga chiqish va
mavjud bozorda ulushni oshirish mumkin. Bu esa korxonaning umumiy moliyaviy
barqarorligini ta’minlaydi.
33

XULOSA
Mazkur kurs ishida korxonalar moliyaviy tahlilining nazariy asoslari,
moliyaviy holatni baholash ko‘rsatkichlari tizimi hamda “Toshkent Don” MChJ
korxonasining moliyaviy faoliyati chuqur tahlil qilindi. Tadqiqot jarayonida
korxonaning moliyaviy barqarorligi, likvidligi, to‘lovga qobiliyatliligi va
rentabellik ko‘rsatkichlari o‘rganilib, mavjud muammolar hamda ularni bartaraf
etish yo‘llari aniqlab berildi.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalarning
samarali faoliyat yuritishi ko‘p jihatdan ularning moliyaviy holatiga bog‘liq
hisoblanadi. Moliyaviy tahlil korxona faoliyatining natijadorligini baholash, ichki
imkoniyatlarni aniqlash hamda boshqaruv qarorlarini qabul qilishda muhim
iqtisodiy vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Shu sababli korxonalarda moliyaviy
tahlilni muntazam amalga oshirish ularning iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda
katta ahamiyatga ega.
Kurs ishining birinchi bobida korxonalar moliyaviy tahlilining mazmuni,
ahamiyati va asosiy tamoyillari yoritildi. Moliyaviy tahlil korxona resurslaridan
foydalanish samaradorligini aniqlash, moliyaviy xavflarni baholash va kelgusidagi
rivojlanish istiqbollarini belgilash imkonini berishi ilmiy jihatdan asoslab berildi.
Shuningdek, moliyaviy holatni baholashda qo‘llaniladigan likvidlik, rentabellik,
moliyaviy barqarorlik va to‘lovga qobiliyatlilik ko‘rsatkichlarining iqtisodiy
mazmuni keng tahlil qilindi.
Ikkinchi bobda “Toshkent Don” MChJ korxonasining moliyaviy faoliyati
amaliy jihatdan o‘rganildi. Tahlillar natijasida korxonaning aktivlari, o‘z kapitali,
sof foydasi va sotuv hajmi 2022–2024-yillar davomida o‘sish tendensiyasiga ega
bo‘lgani aniqlandi. Bu esa korxonaning iqtisodiy salohiyati va ishlab chiqarish
imkoniyatlari kengayib borayotganini ko‘rsatadi.
Korxonaning likvidlik ko‘rsatkichlari tahlili natijasida uning qisqa muddatli
majburiyatlarni qoplash imkoniyati me’yoriy darajada ekanligi aniqlandi. Joriy va
tezkor likvidlik koeffitsiyentlarining ijobiy dinamikasi korxonada pul mablag‘lari
harakati nisbatan barqaror ekanligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, debitor
34

qarzdorlikni qisqartirish va aylanma mablag‘lardan samarali foydalanish zarurligi
qayd etildi.
Moliyaviy barqarorlik ko‘rsatkichlari tahlili natijasida korxonaning o‘z
mablag‘lari ulushi ortib borayotgani aniqlandi. Bu holat korxonaning tashqi qarz
mablag‘lariga qaramligini kamaytirib, moliyaviy mustaqilligini oshirishga xizmat
qilmoqda. Biroq kelgusida xarajatlarni optimallashtirish, qarzdorlikni nazorat
qilish va moliyaviy rejalashtirish tizimini takomillashtirish zarurligi asoslab
berildi.
Rentabellik ko‘rsatkichlari tahlili korxonada foyda hajmi va ishlab chiqarish
samaradorligi ortib borayotganini ko‘rsatdi. Sof foydaning o‘sishi korxona
faoliyatining iqtisodiy jihatdan samarali tashkil etilganidan dalolat beradi. Shu
bilan birga, mahsulot tannarxini kamaytirish, marketing faoliyatini rivojlantirish
hamda mahsulot assortimentini kengaytirish orqali rentabellik darajasini yanada
oshirish mumkinligi aniqlandi.
Tadqiqot davomida korxona moliyaviy holatini yaxshilash bo‘yicha bir qator
amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi. Jumladan:
 ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish va resurslardan oqilona
foydalanish;
 debitor qarzdorlikni qisqartirish hamda pul oqimlarini samarali
boshqarish;
 zamonaviy texnologiyalarni joriy etish orqali ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish;
 investitsion faoliyatni rivojlantirish va yangi ishlab chiqarish quvvatlarini
yaratish;
 marketing faoliyatini kuchaytirish hamda eksport salohiyatini
kengaytirish;
 moliyaviy risklarni boshqarish tizimini takomillashtirish.
Mazkur chora-tadbirlarni amalga oshirish “Toshkent Don” MChJ
korxonasining moliyaviy barqarorligini mustahkamlash, likvidlik darajasini
35

oshirish va foyda hajmini ko‘paytirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga,
korxonaning bozordagi raqobatbardoshligi ortadi va uzoq muddatli iqtisodiy
rivojlanishi uchun mustahkam asos yaratiladi.
Korxonalar moliyaviy holatini muntazam tahlil qilish va baholab borish
ularning samarali faoliyat yuritishini ta’minlovchi muhim omil hisoblanadi.
Ayniqsa, zamonaviy iqtisodiy sharoitda moliyaviy boshqaruv tizimini
takomillashtirish, innovatsion texnologiyalarni joriy etish va investitsion faoliyatni
rivojlantirish korxonalar iqtisodiy samaradorligini oshirishning asosiy
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda.
36

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
I. Normativ-huquqiy hujjatlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent, 2023-yil tahriri.
2. O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni. –
2016-yil, yangi tahrir.
3. O‘zbekiston Respublikasi “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni. –
2021-yil.
4. O‘zbekiston Respublikasi “Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida”gi Qonuni.
– 2015-yil.
5. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. – 2020-yil (o‘zgartirish va
qo‘shimchalar bilan).
6. O‘zbekiston Respublikasi “Korxonalar to‘g‘risida”gi Qonuni.
7. O‘zbekiston Respublikasi “Investitsiyalar va investitsiya faoliyati
to‘g‘risida”gi Qonuni. – 2019-yil.
8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Moliyaviy hisobot tizimini
yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni. – PF-4947.
9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli iqtisodiyotni
rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni. – PF-6079.
10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Biznes muhitni yaxshilash va
tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni.
II. O‘quv adabiyotlar va darsliklar
11. Karimov I.A. Iqtisodiyotni modernizatsiya qilish va barqaror rivojlanish
yo‘li. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017.
12. Abdullayev Yo. Moliyaviy tahlil. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020.
13. G‘ulomov S.S. Buxgalteriya hisobi va audit asoslari. – Toshkent: Iqtisod-
moliya, 2019.
14. Kadyrov A.K. Korxona moliyasi. – Toshkent, 2021.
15. Sherman H. Financial Management and Analysis. – New York: Pearson,
2018.
37

16. Brigham E.F., Ehrhardt M.C. Financial Management: Theory and Practice. –
Cengage Learning, 2020.
17. Ross S.A., Westerfield R.W., Jordan B.D. Corporate Finance. – McGraw-
Hill, 2019.
III. Internet saytlari
18. www.stat.uz
19. www.travel-library.com
20. www.arxiv.uz
21. www.moodle.andmiedu.uz
38

Купить