Auditorlik tekshiruvi natijalarini baholash va umumlashtirish - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	118.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Auditorlik tekshiruvi natijalarini baholash va umumlashtirish

Купить

Auditorlik tekshiruvi natijalarini baholash va umumlashtirish MUNDARIJA : Kirish ................................................................... ...... ...................... 3 I bob Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida auditorlik tekshiruvi natijalarini baholash va umumlashtirishning nazariy asoslari 5 1.1. Mamlakatimizda auditorlik tekshiruvlarini tashkil qilishning me’yoriy-huquqiy asoslari.................................. ............................ . 5 1.2. Auditorlik tekshiruvi natijalarini baholash va umumlashtirish ning maqsadi va vazifalari.......................... ............................................. 10 II bob Milliy standartlar asosida auditorlik tekshiruv i natijalarini umumlashtirish va b aholash tartibi 18 2.1. Auditorlik tekshiruv natijalarini umumlash

Kirish Mavzuning dolzarbligi : Mamlakatimiz iqtisodiyotida turli mulkchilik shakllarining yanada rivojlanishi va ularining o’zaro ishonchli moliyaviy munosabatlari muhim ahamiyat kasb etmoqda. Hozirgi kunda mamlakatimzda kichik biznes va tadbirkorlik faoliyatini rivojlanib borishi va ularning to’g’ri va aniq maqsadlarda tashkil etilganligini zamonaviy auditorlik tekshiruvi natijalarini umumlashtirish va baholash orqali bilishimiz lozim bo’lmoqda. Makroiqtisodiy muvozanatni barqarorlashtirish yo’lini izchillik bilan amalga oshirish iqtisodiy islohotlarni yanada rivojlan tirish, iqtisodiyotda xususiy sektorning ahamiyatini oshirish, real sektorga investitsiyalarni kiritish, eksportga ishlaydigan raqobatbardosh korxonalarni barpo etish imkonini ber moq d a . Bu borada Prezidentimiz I.A.Karimo

huquqiy asoslarini o’rganish ;  auditorlik tekshiruvi natijalarini baholash va umumlashtirish ning maqsadi va vazifalarini o’rganish;  auditorlik tekshiruv natijalarini umumlashtirishda xulosa va hisobot tuzishning ahamiyatini o’rganish ;  auditorlik hisoboti va xulosasi o’rganish hamda uni tuzish tartibi yuzasidan ilmiy-amaliy tavsiyalar berish;  auditorlik tekshiruvlarida auditorlik hisoboti va xulosasini tuzish hamda uni taqdim etishni takomillashtirish yuzasidan ilmiy takliflar berish;  auditorlik tekshiruvi natijalari yuzasidan hisobot va xulosa bo’yicha javobgarlikni mustahkamlash bo’yicha ilmiy-amaliy takliflar berish; Bitiruv malakaviy ishi ob’ekti va predmeti. Bitiruv malakaviy ishining ob’ekti bo’lib, O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzuridagi Buxgalteriya hisobi v

I bob. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida auditorlik tekshiruvi natijalarini baholash va umumlashtirishning nazariy asoslari 1.1. Mamlakatimizda auditorlik tekshiruvlarini tashkil qilishning me’yoriy-huquqiy asoslari Mamlakatimiz iqtisodiyotini modernizatsiyalash va ishlab chiqarish tarmoqlariga yangi zamonaviy texnika-texnologiyalarning kirib kelishi asosida xo’jalik sub’ektlaring moliyaviy mustaxkaligini oshishi keyingi yillarda auditorlik faoliyatini yanada rivojlanishiga poydevor bo’lmoqda. «Auditorlik faoliyati to’g’risida»gi Qonunga (yangi tahriri) muvofiq «Auditorlik faoliyatini takomillashtirish va auditorlik tekshirishlarining ahamiyatini oshirish to’g’risida» Vazirlar Mahkamasining Qarori tasdiqlandi. Buning natijasida malakali auditorlarni tayyorlash, qayta tayyorlash h

Auditorlik tekshiruvining asosiy maqsadi Xo’jalik yurituvchi sub’ektlar moliyaviy-xo’jalik faoliyatini amaldagi qonunchilikka asosan atroflicha o’rganish Xo’jalikning moliyaviy faoliyatiga tegishli bo’lgan ma’lumotlarni taxlil qilish Xo’jalikning moliyaviy faoliyatidagi xato va kamchiliklarini aniqlash Xo’jalikning moliyaviy faoliyatida aniqlangan xato va kamchiliklarni bartaraf etish yuzasidan taklif va tavsiyalar berish 1-chizma :Respublikamizda auditorlik tekshiruvining asosiy maqsadi.vaqti ham kiradi; - auditorlarni tayyorlash markazlarida O’zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligi tomonidan auditorlarning Respublika auditorlar palatasi bilan kelishib tasdiqlangan o’qitish dasturlari asosida maxsus kasbiy tayyorgarlikdan o’tadi va auditor malaka sertifikatini olish uchun tegishli talab

 aktsiyadorlik jamiyatlari;  banklar va boshqa kredit tashkilotlari;  sug’urta tashkilotlari;  investitsiya fondlari hamda yuridik va jismoniy shaxslarning ixtiyoriy badallari bo’lmish xayriya fondlari va boshqa ijtimoiy fondlar;  mablag’larning hosil bo’lish manbalari Qonun hujjatlarida nazarda tutilgan, yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan qilingan majburiy ajratmalar bo’lmish byudjetdan tashqari fondlar;  ustav fondida davlatga tegishli ulushi bo’lgan xo’jalik yurituvchi sub’ektlar. 1 Auditorlik tashkilotlari o’z faoliyatida O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, O’zbekiston Respublikasi qonunlari, O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari va boshqa hujjatlariga, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari hamda farmoyishlariga, O’zbekis

shuningdek professional xizmatlar ko’rsatadi. Xo’jalik yurituvchi sub’ektlar faoliyati samaradorligini tahlil qilish va baholashda auditorlik tashkilotlari, avvalambor daromadlilik (rentabellik), kapitaldan foydalanish darajasi, moliyaviy barqarorligi, to’lov qobiliyati va o’zini- o’zi moliyalash darajasi, ishdagi faollik mezonlaridan kelib chiqadi. Auditorlik tashkilotlari:  auditorlik tekshiruvini o’tkazish to’g’risida qaror qabul qilish uchun xo’jalik yurituvchi sub’ektning ta’sis hujjatlari va buxgalteriya hisobi hamda moliyaviy hisobotlari bilan oldindan tanishib chiqish;  auditorlik tekshiruvini olib borish shakllari va uslublarini mustaqil ravishda belgilash;  auditorlik tekshiruvini o’tkazishda xo’jalik yurituvchi sub’ektning moliya- xo’jalik faoliyatini amalga oshirish bilan bo

 respublika auditorlar jamoat birlashmasiga a’zo bo’lish huquqiga egadir. 1 Auditorlik tashkilotlari qonun hujjatlariga muvofiq boshqa huquqlarga ham ega bo’lishlari mumkin. Auditorlik tashkilotlari:  auditorlik faoliyatini amalga oshirishda qonun hujjatlarida belgilangan litsenziya talablari va shartlariga amal qilishi;  auditorlik tekshiruvini o’tkazish bo’yicha shartnoma tuzishdan avval buyurtmachining talabiga ko’ra auditorlik faoliyatini amalga oshirishga tegishli litsenziya, auditor (auditorlar)ning malaka sertifikatini ko’rsatishi;  xo’jalik yurituvchi sub’ektning talabiga ko’ra auditorlik tekshiruvini o’tkazish bo’yicha qonun hujjatlaridagi talablar, auditorning fikr-mulohazalari asoslanadigan huquqiy normalar to’g’risida axborot taqdim etishi;  auditorlik tekshiruvini amalga

Auditorlar nazorat yoki huquqni muhofaza qilish organlarining topshiriqlariga binoan faqat auditorlik tashkiloti bilan nazorat yoki huquqni muhofaza qiluvchi organlar o’rtasida tuzilgan shartnoma asosida turli tekshiruvlarni o’tkazishda mutaxassislar sifatida ishtirok etishlari mumkin. Auditorlik tashkilotlari ochiq aktsiyadorlik jamiyati shaklidan tashqari barcha tashkiliy-huquqiy shaklda tashkil etilishi va faoliyat yuritishi mumkin, bunda ustav kapitalining 51 foizdan kam bo’lmagan miqdori mazkur auditorlik tashkilotining bir yoki bir nechta shtatdagi auditorlariga tegishli bo’lishi shart. Auditor (auditorlar) faqat bitta auditorlik tashkilotining ta’sischisi bo’lishi mumkin. Auditorlik tashkilotini auditor malaka sertifikatiga ega bo’lgan rahbar boshqaradi hamda attestatsiyadan o’tmaga

hisoblashmoqda. Auditor xo’jalik tizimining kuzatuvchi sifatida axborot xatarini kamaytirishi zarur. Bu vazifani bajarish tekshirish natijalariga va auditorning professional mulohaza yuritish qobiliyatiga asoslangan. Bu vazifani bajarish tekshirilayotgan iqtisodiy sub’ektlarning faoliyati (shu jumladan buxgalteriya hisobi va yillik buxgalteriya hisoboti) muayyan mezonlarga muvofiqligi yoki muvofiq emasligi haqida auditor o’z fikr i ni bildirishi bilan nihoyasiga etadi. Bu quyidagi chizmada tasvirlangan. 2-chizma. Auditorlik tekshiruvidagi asosiy vazifalar. Bu vazifani bajarish uchun auditordan keng professional va hatto intellektual dunyoqarash, yuksak axloqiy fazilat va nazorat ishining ma’lum ko’nikmalari talab qilinadi. Kengaytirilgan dasturda amalga oshiriladigan audit juda murakkablig

Jamoatchilik istaklariga to’la rioya qilmaslik va tushuntirish ishlarining etarli emasligi Auditorlar vazifalarini tushuntirishdagi tafovutlar Jamoatchilik ishonchining kamayishi Sudda va suddan tashqari hal qilishaxborotni ishlashning avtomatlashtirilgan tizimi mavjud bo’lsa, ma’lumotlarni informatsion texnologiya mutaxassislari kiritadi. Umuman auditni tashkil etishning bunday shakli nazorat samaradorligi va sifatini oshiradi, uni o’tkazish muddatini kamaytiradi, demak ko’rsatiladigan xizmatga ketadigan xarajatini kamaytiradi. Auditorlik tekshiruvida korxona faoliyatining moliyaviy jihatlarini tahlil qilish, shuningdek, uni moliyaviy jihatdan sog’lomlashtirishga doir vazifalar bilan qo’shilib ketadi. Auditorlarning barcha (deyarli barcha) xizmatlari pul evaziga bajariladi, lekin bu mijoz

to’g’riligi va ob’ektivligi to’g’risida fikr bildirish imkonini beradigan etarli darajada ishonchli dalillarni o’z vaqtida to’plashni o’zlarining vazifasi deb biladilar. Demak, auditorlar ko’pgina holatlarni (masalan, tekshirilayotgan xo’jalik tizimi xodimlari va ma’muriyatining suiste’mollarini) o’zlarining vazifalaridan, shuningdek olingan topshiriq mohiyatidan kelib chiqmaydigan qo’shimcha deb hisoblashlari kerak va ko’p auditorlar shunday deb hisoblamoqdalar. Biroq buxgalteriya hisobotini tuzuvchilar, undan foydalanuvchilar audit (umumiy audit, banklar, fondlar, sug’urta kompaniyalari auditi) davomida xizmat qanday bo’lishi lozimligiga biroz boshqacha qaraydilar. Masalan, auditorlar mahorat va ko’p gonorar olishga da’vo qiladilar, buxgalteriya hisobotini tuzuvchilar va undan foydalanuv

etildi. Hozir amal qilayotgan cheklashlar bo’yicha hamma narsa auditning halqaro standartlariga mos kelmaydi. Bu xujjatlar auditor (auditorlik tashkiloti) faoliyatining faqat asosiy (tabiiyki hammasini emas) shartlarini belgilab berdi. Vazirlar Mahkamasining «Auditorlik faoliyatini takomillashtirish va auditorlik tekshirishlarning ahamiyatini oshirish to’g’risida»gi qarori bilan kiritildi. 1992 yilda qabul qilingan «Auditorlik faoliyati to’g’risida»gi Qonunda va boshqa me’yoriy xujjatlarda auditorlar va auditorlik tashkilotlarining nizom kapitalidagi ulushi 51% dan kam bo’lmasligi kabi cheklash yo’q edi. Bularning hammmasi yig’ilib, katta miqdorni tashkil etadiki, o’z auditorlarimiz agar homiylarga murojaat qilmasalar, buncha pulni topishlari amri mahol. Chunki hozirgi paytda vujudga kelga

a) mutlaq mustaqillik amalda bo’lmaydigan orzu, lekin shunday mustaqillikka erishishga intilmay o’tkazilgan tekshirish umuman o’z mohiyatini yo’qotadi; b) tekshiruvchilarning bilim darajasi kengaygan sari tekshirishning samarasi ortadi va mustaqillik darajasi kamaygan sari pasayadi; v) deyarli hamisha tekshiruvchilar mustaqilligini pasaytiruvchi omillar vujudga kelishi mumkin; g) kasbiga doir faoliyat bilan shug’ullanayotgan auditorlarning mustaqilikka erishishga intilishi, ular duch keladigan salbiy omillarni ishonchli bartaraf etishlari uchun asos bo’lib xizmat qilishi lozim. Auditorlar mustaqilligini muhim ahamiyatga molikligi sababli kasbimizning ko’plab vakillari uni yangi tahrirdagi «Auditorlik faoliyati to’g’risida»gi Qonunga qo’shimcha kiritish lozimligini taklif qilmoqdalar. Bu mu

d) iqtisodiy sub’ekt ma’muriyati vakillariga yaqin qarindoshliligi; e) ko’p yillar ushbu iqtisodiy sub’ektni tekshirishda surunkasiga qatnashganligi va boshqalar. Amalda auditor mustaqilligi maqsad bo’lishi, auditorlar ham ularning mijozlari ham, umuman jamiyat ham shu maqsadga intilishi kerak. Bunday maqsadga ma’lum darajada erishsa bo’ladi. Masalan, auditor xizmati uchun ko’p xollarda uni yollagan mijoz shaxsini o’zi haq to’lashiga qaramay auditor bu ishni bajarish uchun etarli darajada mustaqil bo’lishi mumkin va lozim. Bundan tashqari auditorga tekshirilayotgan xo’jalik tizimi tomonidan haq to’lanishi agar bu tizim ma’muriyati jinoiy ishlarga botib qolmagan bo’lsa taklif etilgan mutaxassisga alohida ishonch bildiradi, hatto o’z x o’ jaligi juda shubhali, xatarli zonalarni mufassal, chu

O’zbekistonda ham hozir shunday ish tutmoqdalar. Sanab o’tilgan muammolar hamjamiyatdagi joriy o’zgarishlarga, O’zbekiston auditorlik bozorining rivojlanish ehtiyojlariga mos kelmaydi, shuningdek mamlakatning to’la qonli auditini qaror toptirish va rivojlantirish vazifasi iqtisodiyotni barqarorlashtirishning eng asosiylaridan bo’lmasada, muhim vazifalardan biriga aylangan vaziyatga mos kelmaydi. Umumiy xulosa qiladigan bo’lsak, Respublikamizda auditorlik tekshiruvlvrini tashkil etish va uning natijalarini umlashtirish va baholashning maqsadi xo’jalik yurituvchi sub’ektlar moliyaviy-xo’jalik faoliyatini amaldagi qonunchilikka asosan atroflicha o’rganish va tahlil etish, muammolarni aniqlash hamda ularni bartaraf etish yuzasidan samarali taklif va tavsiyalar berish bo’lsa, iqtisodiyotda tutg

2.1. Auditorlik tekshiruv natijalarini umumlashtirishda xulosa va hisobot tuzishning zaruriyati Auditorlik hisobotini va xulosasini shakllantirish audit rejasi va dasturining barcha bo’limlari bo’yicha o’tkazilgan auditorlik tekshiruvi natijalarini umumlashtirish va baholash jarayonida vujudga keladi. Audit natijalarini baholash ishlari asosan quyidagilarni o’z ichiga oladi:  ishchi hujjatlarni sharhlash va yakuniy ishchi hujjatlarni tayyorlash;  aniqlangan kamchiliklarning jiddiylik darajasini baholash;  auditorlik dalillarning etarliligini baholash;  faoliyat ko’rsatayotgan korxona printsipi bilan bog’liq omillarni baholash;  buxgalteriya hisobotidagi axborotlarni taqdim qilish va bayon qilish;  hisobot tuzilganidan so’ng sodir bo’lgan hodisalarni baholash;  tekshiruv natijalari b

dastlabki hujjatlar yoki ma’lumotlarga doir xo’jalik muomalalari;  mutaxassislarning hisob-kitoblaridagi nomuvofiqliklar;  inventarizatsiya natijasida aniqlanib, dalolatnoma va taqqoslash vedomostlari bilan rasmiylashtirilgan, lekin etarli darajada tahlil qilinmagan va tuzatilmagan katta tafovutlar;  katta tafovutlarning tasdiqlanmaganligi va auditor so’rovlariga kutilgan javoblar olinmaganligi;  tekshiruv uchun tanlab olingan, zarur dastlabki hujjatlar yoki tegishli ruxsat etuvchi ko’rsatmalar taqdim qilinmagan xo’jalik muomalalari. 1 Auditor to’plangan dalillar etarliligini baholashda ushbu holatlar aniqlangan bosqichni (rejalashtirish, audit o’tkazish) hisobga olishi kerak. Shuningdek, katta xatolar xatarini dastlabki baholash va batafsil tekshirish rejalari ham e’tiborga olinishi l

tuzilganidan so’ng to’langan qarzlarga nisbatan etarli darajada deb baholanishi mumkin. Shundan so’ng auditor to’lovi tasdiqlangan va tasdiqlanmagan qarzlar summalarining katta - kichikligini baholaydi . Buxgalteriya hisoboti tuzilgan kundan oldin olingan barcha schyotlar (etkazib berilgan tovarlar, bajarilgan ish va ko’rsatilgan xizmatlar uchun) joriy davrdagi hisobda va shu davr uchun tuzilgan hisobotda aks ettirilishi kerak. Shuning uchun buxgalteriya balansi tuzilgan sanadan so’ng tayyorlangan materiallar harakati to’g’risidagi hisobotlar va schyotlardagi sanalar, mulklar va majburiyatlarning balansda to’g’ri aks ettirilganligini tekshirish maqsadida taqqoslanishi maqsadga muvofiq. Agar debitor va kreditor qarzlarning miqdori xo’jalik yurituvchi sub’ekt moliyaviy ahvoli uchun sezilarli

tegishli hisobot davrida aks ettirilgan. Bunda audit o’tkazish chog’ida kontragentlardan tasdig’ini olish zarurligi to’g’risida guvohlik beradigan omillarni belgilab qo’yish kerak: xaridlarni ichki nazorat qilish tuzilmasining bo’shligi; moliyaviy muammolar; tovar-moddiy boyliklar bo’yicha qoldiqlar chiqarishda yoki qarzdorlarni tekshirishda yo’l qo’yilgan xatolar to’g’risidagi faktlar; bir necha mol etkazib beruvchilardan qilingan katta xaridlar; xaridlar to’g’risidagi hisobot buxgalteriya balansini tuzish sanasiga tayyorlanmagan. Tasdiqlash ishlarining natijalarini umumlashtirib, eng avvalo, ularning ishonchliligini baholash zarur. Bunda qarzlarning yozma va og’zaki shaklda tasdiqlangan miqdori va ahamiyatliligi baholanadi. Yozma shaklda olingan dalil-isbotlarni eng ishonchli deb tan oli

olingan dalillar bilan taqqoslash maqsadga muvofiq. Masalan, da’vo muddati o’tib ketayotgan to’lanmay qolgan schyotlar va mol etkazib beruvchilar bilan hisob- kitoblar bo’yicha debet qoldiqlarning aniqlangan summalariga ma’lumotlar muvofiqligi to’g’risida tasdiq olinishi mumkin. Bu holda auditor analitik hisob ma’lumotlarining ishonchliligi haqida etarli dalillarga ega bo’ladi. Agarda olingan tasdiqlar natijalariga ko’ra kontragentda bunday qarzdorlikning yo’qligi aniqlansa, u holda auditor analitik hisob ma’lumotlarini ishonchsiz deb baholashi mumkin. Analitik hisob registrlari ma’lumotlarini Bosh daftar bilan taqqoslash mijoz tomonidan vaqti-vaqti bilan o’tkaziladigan nazorat tadbiri bo’lib hisoblanadi. Qoidaga ko’ra, auditorlar qilingan taqqoslashlarni, aniqlangan g’ayrioddiy summalarni

 mahsulot chiqarish ritmi, ritmsiz ishlash sabablari, sutkalik grafiklar bajarilmasligi oqibatida ko’rilgan zararlar;  xom ashyolar, materiallar va ishlab chiqarish chiqitlaridan oqilona foydalanish;  korxona jamoasi maqsadlarning tizimi, har bir xodimga vazifalarning oqilona taqsimlanishi;  ham iqtisodiy, ham ijtimoiy maqsadlarga etishishda barcha xodimlar (ishchidan tortib bosh direktorgacha) iqtisodiy manfaatlarni ta’minlaydigan mehnatga haq to’lash tizimi;  mahsulot chiqarish va sotish haqidagi hisobot ma’lumotlarining buxgalterlik hisobi va dastlabki hujjatlar ma’lumotlariga to’g’ri kelishi;  mahsulotlar hisobotiga hisobot davrida tayyorlanib tugallanmagan mahsulotlarning kiritilmaganligi va hisobotlarda boshqa qo’shib yozish hamda chalkashliklarga yo’l qo’yilmaganligi. Auditorl

qismida o’z aksini topishi va maxfiy saqlanishi lozim. Sezilarli darajadagi nomuvofiqliklar va ularni bartar a f qilish bo’yicha auditorlik tashkilotining tavsiyalari auditorlik hisobotining xotima qismida aks ettirilishi lozim. Boshqa tomondan, auditor buxgalteriya hisobotining ishonchliligi va uning korxonadagi haqiqiy ahvoliga mos kelishi haqida fikr-mulohazalar bildirishi zarur. Hisob siyosati aks ettirilishining ishonchliligi to’g’risida auditorning fikri korxona kontragentlari xulosalari va hatti-harakatlarining asosi hisoblanadi. Buxgalteriya hisobotlaridan foydalanuvchilar nafaqat raqamlarning, balki ularga berilgan izohlarga ham ya’ni hisob siyosatining mohiyatini ochib beradigan axborotlarning ishonchliligiga ham ishonch hosil qilishi lozim. Chunki ularga asosan moliyaviy hisobot

bo’lishi lozim. Buxgalteriya hisobotiga berilgan tushuntirishlarning korxonadagi haqiqatan foydalanilayotgan buxgalteriya hisobini yuritish usullariga nomuvofiqligi aniqlanganida auditorlik hisobotining xotima qismida maxsus izohlar berilishi zarur. 2.2 . Auditorlik hisoboti va uni tuzish tartibi Auditning maqsad va vazifalaridan kelib chiqib, umumlashtirilgan va baholangan tekshiruv natijalarini kamida ikkita hujjat bilan rasmiylashtirish maqsadga muvofiqdir: 1. Audit haqidagi shartnomada ko’zda tutilgan davr ichidagi korxonaning moliya-xo’jalik faoliyatini auditorlik tekshiruvidan o’tkazish to’g’risida hisobot; 2. Buxgalteriya balansi va moliyaviy hisobot bo’yicha auditorlik xulosasi. №70 - «Auditorlik hisoboti va moliyaviy hisobot to’g’risida auditorlik xulosasi» nomli AFMSga muvofiq au

(aktsiyadorlari)ning umumiy yig’ilishiga yo’llangan hujjat (18-modda). 2 Auditorlik hisoboti moliyaviy hisobotni auditorlik tekshiruvidan o’tkazgan auditor(lar) tomonidan betma-bet imzolanishi lozim. Auditorlik hisoboti auditorlik tekshiruvining buyurtmachisiga, buyurtmachining barcha zarur rekvizitlari ko’rsatilgan holda jo’natiladi. Auditorlik hisobotining kirish qismi da auditorlik tashkilotining rekvizitlari, shu jumladan auditorlik faoliyatini amalga oshirish uchun berilgan litsenziyaning raqami va sanasi, auditorlar va auditorlik tekshiruvida qatnashgan boshqa shaxslar haqida ma’lumotlar, hamda auditorlik tekshiruvini o’tkazish uchun asos va xo’jalik yurituvchi sub’ekt faoliyatining umumiy tavsifi ko’rsatiladi. Auditorlik hisobotining tahliliy qismi auditorlik faoliyati milliy standa

ahvolini tekshirish natijalari to’g’risidagi axborotlar quyidagilarni o’z ichiga olishi lozim:  buxgalteriya hisobining yuritilishi va moliyaviy hisobotni tuzishning belgilangan tartibiga rioya qilinishini baholash;  buxgalteriya hisobini yuritish va moliyaviy hisobotni tayyorlash tartibini auditorlik tekshiruvidan o’tkazish jarayonida aniqlangan katta qoidabuzarlik holatlarini bayon qilish. Xo’jalik yurituvchi sub’ekt tomonidan moliya-xo’jalik faoliyatini amalga oshirish chog’ida qonunchilikka rioya qilinishini tekshirish natijalari to’g’risidagi axborotlar quyidagilarni o’z ichiga olishi lozim:  xo’jalik yurituvchi sub’ekt tomonidan sodir etilgan moliya-xo’jalik muomalalarining qonunchilikka mos kelishini baholash;  xo’jalik yurituvchi sub’ekt tomonidan amalga oshirilgan moliya-xo’ja

uchun qonunchilikka muvofiq javobgar hisoblanadi. Shuningdek, auditorlik hisobotidagi axborotlar maxfiy hisoblanadi va uni oshkor etish mumkin emas. Ushbu axborotlarga aloqador shaxslar axborotlarni oshkor qilganligi uchun qonunchilikka muvofiq javobgarlikka tortiladi 1 . Auditorlik tekshiruvining natijalari asosida tuzilgan hisobotda korxona moliya-xo’jalik faoliyati va uning natijalarining umumiy ahvoli, shuningdek, buxgalteriya hisobini yuritish va hisobot tuzishning holati, tahlil ishlarining darajasi hamda korxonadagi hisob-tahlil xodimlarining tavsifi aks ettiriladi. Auditorlik hisoboti ma’lumotlari korxona bozor sharoitlariga qanday moslashayotganligi va muvaffaqiyatli rivojlanishi hamda foydasini ko’paytira olishga qodirligini yoki aksinchaligini bildirishi lozim. Albatta, tekshiri

ko’rsatishlar aniqlanmasdan qolib ketish xafvi borligini inkor qilib bo’lmaydi. Auditorning moliyaviy hisobotda ahamiyatli darajada buzib ko’rsatishlar mavjud bo’lishi mumkinligi to’g’risidagi har bir shubhasi, o’z shubhalaridan kechish yoki ularni tasdiqlash uchun, undan muolajalarni kengaytirishni talab qiladi. Moliyaviy hisobotdagi buzib ko’rsatishlar, ya’ni buxgalteriya hisobini tashkil etish va yuritish bo’yicha belgilangan qoidalarga rioya qilmaslik natijasida buxgalteriya ma’lumotlarini noto’g’ri aks ettirish va taqdim etishni ikki turi mavjud: ataylab qilingan va bilmasdan sodir etilgan. Moliyaviy hisobotda ataylab qilingan buzib ko’rsatishlarni sodir etish tekshirilayotgan iqtisodiy sub’ekt xodimlarining oldindan bilgan holda harakat qilishi (yoki harakat qilmasligi) natijasidir.

buzib ko’rsatish paydo bo’lishiga ta’sir etuvchi muayyan omillar mavjudligini nazarda tutish kerak. Buzib ko’rsatishlar paydo bo’lishiga sabab bo’lgan iqtisodiy sub’ektning ichki xo’jalik yuritish faoliyatiga mansub omillar quyidagilardir: - iqtisodning inqiroziy tarmoqlariga katta miqdorda moliyaviy qo’yilmalarni amalga oshirish; - iqtisodiy sub’ekt sotuvlari (ishlab chiqarish) hajmining tez o’sishiga yoki foydaning ko’p miqdorda kamayishiga aylanma mablag’larning nomuvofiqligi; - ma’lum bir vaqt mobaynida iqtisodiy sub’ektning bir yoki bir nechta buyurtmachilar yoki mol etkazib beruvchilarga qaram bo’lishligi; - foydaning katta miqdorda o’zgartirishga olib keluvchi shartnomaviy munosabatlar amaliyotida yoki hisob siyosatida o’zgarishlar; - iqtisodiy sub’ekt tomonidan, ayniqsa yil oxirida

xususiyatlari. Tekshirilayotgan xo’jalik yurituvchi sub’ektning moliyaviy hisobotida buzib ko’rsatish mavjud bo’lishini hisobga olib, auditor tashkiloti auditorlik muolajalarini ishlab chiqish jarayonida moliyaviy hisobotdagi buzib ko’rsatish tavakkalchiligini baholaydi. Shuning bilan bir qatorda, auditorlik tashkiloti moliyaviy hisobotda buzib ko’rsatish mavjud ekanligi holatlarini ataylab izlab topishi tavsiya etilmaydi. Xo’jalik yurituvchi sub’ektning moliyaviy hisobotida buzib ko’rsatish aniqlangan holda auditorlik tashkiloti ularni tekshirilayotgan hisobotga barcha ahamiyatli tomonlardan ta’sirini baholashi lozim. Moliyaviy hisobotda buzib ko’rsatishlar aniqlanishi munosabati bilan auditorlik tashkiloti xo’jalik yurituvchi sub’ektda buzib ko’rsatishlarga olib keluvchi vujudga kelishi

Agar auditor holatlar bo’yicha ahamiyatli buzib ko’rsatishni aniqlasa, u ushbu masalani xo’jalik yurituvchi sub’ekt rahbariyati bilan muhokama qilishi lozim. Rahbariyat bilan masala yuzasidan muhokama o’tkazilganda auditor boshqa ma’lumotlar va rahbariyatning auditor so’rovlariga javoblari asoslanganligiga har doim ham to’g’ri baho bera olmaydi va, shu bois, u haqiqatdan ham fikrlar va mulohazalarda farqlar mavjudligini ko’rib chiqishi lozim. Agar auditor holatlar bo’yicha ahamiyatli so’zsiz buzib ko’rsatishlar mavjudligiga haqiqatdan ham ishonch hosil qilsa, u rahbariyatdan malakaviy uchinchi tomon, masalan, xo’jalik yurituvchi sub’ektning huquqshunosi bilan maslahatlashishni iltimos qilishi va olingan javobni tahlil qilishi lozim. Agar auditor boshqa ma’lumotlar haqiqiy holatni buzib ko’

tashabbusli audit o’tkazishda esa - auditorlik hisobotiga kiritishi lozim. Agar buxgalterlik (moliyaviy) hisobni yuritish, tegishli hisobotlarni tuzish va O’zbekiston Respublikasi qonunchiligiga rioya qilish bo’yicha ko’rsatilgan kamchiliklar audit o’tkazish chog’ida buyurtmachi korxona tomonidan tuzatilmasa, buxgalterlik (moliyaviy) hisobotning ishonchliligini tasdiqlash mumkin emasligi to’g’risida auditorlik tekshiruvining xulosasida yoziladi. 2. 3. Auditorlik xulosasi va uni tuzish tartibi Auditorlik xulosasi buxgalterlik (moliyaviy) hisobotning tarkibiy qismi bo’lib, undan foydalanuvchilar uchun ushbu hisobot ishonchliligi axborot manbasi bo’lib xizmat qiladi. Buxgalteriya hisobotidan foydalanuvchilar auditorlik xulosasida bayon qilingan fikrga tayanib, auditorga yoki auditorlik firmas

Audit natijalari korxonadagi jarayonlar va moliya-xo’jalik faoliyati natijalarini tashkil etish va hisobga olishni holisona aks ettirishi lozim. Boshqacha qilib aytanda, auditorlik tekshiruvi mumkin qadar ob’ektiv bo’lib, uning xulosasi ma’lum ma’noda xo’jalik yurituvchi sub’ekt rahbariyati ustidan chiqarilgan «hukm» hisoblanadi. Shuningdek, davlat organlari topshirig’iga binoan o’tkazilgan tekshiruv natijalari bo’yicha tuzilgan auditorlik xulosasi O’zbekiston Respublikasi protsessual qonunchiligiga muvofiq tayinlangan ekspertiza xulosasiga tenglashtiriladi. Auditorlik xulosasi uchta: kirish, ta’kidlovchi va yakunlovchi qismdan iborat bo’lishi lozim. 1. Kirish qismi da quyidagilar ko’rsatiladi:  auditorlik tashkilotining yuridik manzili va telefonlar;  litsenziyasining tartib raqami;  a

2. Auditorlik xulosasining ta’kidlovchi qismi da auditorlik xulosasi AFMSga muvofiq o’tkazilganligi ta’kidlanishi lozim. Ta’kidlovchi qism moliyaviy hisobot va boshqa moliyaviy axborotlarning ishonchliligini va qonunchilikka, hamda xo’jalik yurituvchi sub’ekt moliya- xo’jalik faoliyatining haqiqiy ahvoliga muvofiqligini baholashini ko’rsatishi lozim. Shuningdek, ta’kidlovchi qismda o’tkazilgan auditorlik tekshiruvi fikr bildirish uchun etarli asos berishi to’g’risida auditorlik tashkilotining tasdig’i aks ettirilishi lozim. 3. Auditorlik xulosasining yakunlovchi qismi da x o’ jalik yurituvchi sub’ektning buxgalterlik (moliyaviy) hisoboti ishonchliligi va qonunchilikka muvofiqligini tasdiqlash to’g’risida yozuv yoziladi. Tekshiruv auditorlik tashkiloti tomonidan o’tkazilganda, auditorlik xu

Salbiy auditorlik xulosasi tuzish auditorlik amaliyotida kamdan-kam uchraydigan holat bo’lib, bunga quyidagi muayyan vaziyatlar sabab bo’lishi mumkin: - auditor tomonidan aniqlangan buxgalteriya hisobotidagi xato-kamchiliklar jiddiy va salmoqli bo’lgan holatlar; ayrim mijoz-korxonalarda bunday holatlar ularning iqtisodiy no ch orligi bilan birgalikda yuzaga, hatto amal qilayotgan korxona printsipining buzilishiga etib boradi; - moliyaviy hisobotni tasdiqlash uchun zarur bo’lgan dastlabki hujjatlar, buxgalteriya hisobi ma’lumotlari va hisob registrlari hamda boshqa hujjatlarning katta qismi korxona ma’muriyati tomonidan taqdim etilganda; bunda auditorlik tashkiloti vujudga kelgan vaziyatdan kelib chiqqan holda №70-AFMSga muvofiq auditorlik xulosasi tuzishdan voz kechishi ham mumkin; - ijobi

cheklanganligi oqibatida moliyaviy hisobot to’g’risida fikr bildirish uchun auditorlik dalil-isbotlar etarli bo’lmaganida yuzaga keladi. O’zbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq shartnoma tuzuvchi auditorlik tashkiloti va mijoz-korxona tadbirkorlik sub’ektlari sifatida teng huquqli bo’lsa ham maqomi bo’yicha teng bo’la olmaydilar, chunki auditorlik tashkiloti tekshiriladigan xo’jalik tizimini nazorat qiladi. Bundan mijoz-korxona ma’muriyati auditorlik tashkilotining xulosa tuzishdan voz kechish ehtimoli oldindan aniqlanib qo’yilishiga rozi bo’lishi lozim degan xulosa kelib chiqishi mumkin. Umuman olganda, bunday ehtimollik juda kam uchraydi, ammo qonunchilikda belgilab qo’yilgan. Auditorlik xulosasi tuzishdan voz kechish ayrim maxsus hollarda yuzaga keladi. Bular: auditor mustaqilli

Auditorlik xulosasi kamida uch nusxada tuzilib, uning ikki nusxasi auditorlik tekshiruvi buyurtmachisi ya’ni korxona rahbariyatiga taqdim qilinadi. Xo’jalik yurituvchi sub’ektlar auditorlik tekshiruvi yakunlanganidan so’ng 15 kun ichida auditorlik xulosasining bir nusxasini o’zlari joylashgan hududdagi soliq organiga taqdim qiladilar. Auditorlik xulosasi moliyaviy hisobotdan foydalanuvchilar uchun tushunarli bo’lib, unda auditorning ikkilanish va(yoki) noroziligidan kelib chiqqan cheklashlar aniq ko’rsatilishi lozim. Auditorlik xulosasi barcha moliyaviy hisobotdan foydalanuvchilar olish imkoniga ega bo’lgan ochiq axborot hisoblanadi. Auditorlik xulosasi tegishli moliyaviy hisobotlar bilan birgalikda xo’jalik yurituvchi sub’ekt tomonidan chop ettirilishi mumkin. Agar ko’rsatilgan kamchilikl

ishtirokida muhokama qilinishi va asoslangan holda chiqarib tashlanishi yoki e’tiborga olinib, xulosaning oxirgi ta h ririda inobatga olinishi lozim. Korxona bir oy ham o’tmasdan so’ng qayta tekshirish natijasida ijobiy xulosa olsa, bu hol auditorlarga ishonchsizlik bildirishga olib kelishi mumkin. Bu xuddi oylab darsga qatnashmagan, qobiliyatsiz talabaning imtihonda mutlaqo savodsizligini namoyon qilib, «qoniqarsiz» baho olganidan so’ng, ertasiga ba’zi bir sabablarga ko’ra «a’lo» bahoga qayta topshirgani kabi noreal hodisadir. Shuningdek, agar tekshiruvda hech qanday kriminalga oid holat aniqlanmagan bo’lsada, xulosalarni ochiqdan-ochiq yoki niqoblangan ishoralar bilan shakllantirish mumkin emas. Ammo, shunga qaramasdan korxona ishida suyiste’mol hollari uchrasa, sudlov-tergov organlari t

Bulardan tashqari, oydinlashtirilishi lozim bo’lgan ayrim savollar yoki tekshirilayotgan korxona tomonidan da’volar (masalan, auditorlar tomonidan mijoz-korxonaning hisob va hisobotlarini tekshirish natijalari bo’yicha salbiy xulosa aniqlanganda) paydo bo’lishi mumkin. Bunday hollarda haqiqatni qaror toptirish uchun auditorlik hisoboti va xulosasidagi ishchi materiallarga murojaat qilinadi. «Auditorlik faoliyati to’g’risida»gi qonunga muvofiq auditorlik tekshiruvini o’tkazmay tuzilgan yoxud auditorlik tekshiruvi natijalari bo’yicha tuzilsada, lekin auditorlik tekshiruvi davomida auditor (auditorlar) tomonidan olingan va o’rganilgan xo’jalik yurituvchi sub’ekt hujjatlari mazmuniga muvofiq bo’lmagan auditorlik hisoboti va auditorlik xulosasi qasddan soxta tuzilgan hisoblanadi. Auditorlik his

III bob. Auditorlik tekshiruvi natijalarini baholash va umumlashtirish ni takomillashtirish masalalari 3.1. Auditorlik tekshiruvlarida auditorlik hisoboti va xulosasini tuzish hamda taqdim etishni takomillashtirish Buxgalteriya hisobotini tekshirish boshlangan paytda auditor balans va uning boshqa shakllarining mazmunini ko’rib chiqib, ularning orasidan tekshirilishi lozim bo’lgan aniq elementlarni ajratib oladi. O’zaro bog’liq bo’lgan alohida elementlar auditor segmentiga birlashtirilishi mumkin; axborotni baholashga davriy yondoshuvni ta’minlaydigan auditor bu segmentlarning ba’zilarini qayta- qayta foydalanishga majbur bo’ladi. Bu elementlar va segmentlar orasidan quyidagilarni ajratib ko’rsatish mumkin: a) balans bo’limlari va ularning nisbati (ular yuzasidan tahliliy hisobotlar odatda

Buxgalteriya h isoboti t o’g’ risida ishonchli axborot olishdan manfatdor tomonlar Ichki Tash q i Ma’muriyat H amkor tashkilotlar Kuzatish kengashi Korxona xodimlari Investorlar Mol etkazib beruvchilar - xaridorlar Davlat moliya xizmatlari Banklar-kreditorlarichki va tashqi manfaatdor tomonlarga ajrataylik (6-chizma). 5-chizma. Buxgalteriya hisoboti ishonchliligi to’g’risidagi axborotidan foydalanuvchilar. Umuman ishonchli buxgalteriya axboroti muhim ijtimoiy vazifani bajaradi. Bu axborot bozor iqtisodiyotida (sanab o’tilgan foydalanuvchilar orqali) mehnat, tovarlar, kapital bozori samaradorligini oshirishga yordam beradi. Biroq buxgalteriya axborotining ishonchliligi faqat auditga emas, mamlakatdagi hisob siyosatiga ham bog’liqdir. Hisob tizimi o’z iqtisodiy sub’ektiga nisbatan ishlab tur

1 -jadval Buxgalteriya hisoboti haqiqiyligining turli darajalari Buxgalteri ya hisobotida korxona moliyaviy ahvoli ni to’g’ri aks etish darajasi Korxona moliyaviy ahvolining buxgalteriya hisobotida xolisona aks etishi darajasiga ta’sir qiluvchi omillar Korxona buxgalteriya hisobi va hisob siyosati sohasidagi me’yoriy xujjatlarning ko’rsat- kichlariga rioya qilmas-lik Korxona buxgalteriya hisobi va audit siyosati sohasidagi me’yoriy xujjatlar ko’rsatkich- lariga rioya qilish Buxgalteriya hisoboti korxonaning moliyaviy ahvolini to’g’ri aks ettirmaydi 1-vaziyat Hisobotdagi xatolar korxona buxgalteriya hisobi va hisob siyosati sohasidagi me’yoriy hujjatlarga rioya qil-maslik oqibati 2- vaziyat Korxona buxgalteriya hisobi va hisob siyosati sohasidagi me’yoriy hujjatlar ko’rsatma- lariga izchil

- qanchalik harakat qilmasin, xato xulosa berish xatarini to’la bartaraf qila olmasligini anglaydi; - qo’shimcha auditorlik dalillarini to’plash hisobiga auditorlik xatarini yanada kamaytirish (harajatlar va natijalar nisbatiga qaraganda) maqsadga muvofiq emasligini tushunadi; - tekshirilgan hisobotning barcha muhim jihatlari ishonchliligi to’g’risida professional fikrini ifodalab zimmasiga katta mas’uliyatni oladi. Auditorlik milliy andozalarida ko’rsatilishicha, har safar moliyaviy hisobot bilan bog’liq ishlarni amalga oshirganda auditorlik firmasi tomonidan xulosa berilishi kerak. Agarda firma o’z mijozlariga moliyaviy hisobotni tayyorlashda ko’maklashsa va audit o’tkazmasa, unda hisobot tayyorlanganligi haqida xulosalar yoki umumiy kuzatish olib borilganligi haqida ma’lumotnoma berishi

qay darajada buxgalteriya qoidalaridan chetlanish mezonini aniqlashga qaratilgan. Auditorlik xulosasida ham, albatta, bu mezon qay darajada ekanligi keltiriladi. Rivojlangan mamlakatlar tajribasiga qaraganda, 90% auditorlik natijalari qo’shimcha tushuntirishsiz shartsiz auditorlik xulosalari bilan rasmiylashtiriladi. Shu sababli bu xulosalar ustida batafsil to’xtalamiz. Bizning fikrimizcha, quyidagi shartlar bajarilgandagina bunday standart xulosalar berilishi mumkin: 1. Jami hisobot shakllari belgilangan tartibda tuzilgan va moliyaviy hisobotga kiritilgan bo’lsa; 2. Audit jarayonida umumiy qabul qilingan andozalarga barcha jabhalarda rioya qilingan bo’lsa; 3. Etarli darajada isbot va dalillar to’plangan hamda auditor o’z vazifasini to’liq bajarganligi haqida ishonch hosil qilsa; 4. Moliya

darajasidan ancha yiroq. Chunki hali ham tekshirishlar natijasi bo’yicha dalolatnoma (AKT) tayyorlash tushunchasini auditorlik xulosasi bilan chalkashtirish hollari mavjud yoki albatta dalolatnoma tuzmay turib, xulosa berish mumkin emas, degan fikrlar ham yo’q emas. Ammo dalolatnoma bu «mutloq nazorat matni» bo’lib, uning natijalari bo’yicha jinoiy ish ham ochish mumkin. 6-chizma. Qo’shimcha izohsiz standart auditorlik xulosasining ko’rinishi Auditorlik dalolatnomasi korxona rahbari, bosh buxgalteri va auditor tomonidan imzolanadi. Agar qayd etilgan kamchiliklar buxgalteriya hisobotiga muhim tarzda ta’sir etmasa, auditor auditorlik xulosasini tuzishga kirishishi mumkin. Aks holda auditor hisobning to’g’riligini tasdiqlash va hisobotga baho berishdan bosh tortishi kerak. Faqat kamchiliklar

beradi» 1 . Yuqorida aytilgandek, umumiy audit natijalarini ma’lum qilish auditning umumiy qabul qilingan andozalarida o’z aksini topgan. Albatta, bu xulosalar shartli auditorlik xulosalari bo’lishi mumkin. Hisobotning mazmunidan qat’iy nazar 9 ta bo’g’in o’zgarishsiz qoladi. Ular quyidagilardir: 1. Auditorlik kompaniyasining nomi va manzili. O’zbekiston Respublikasi qonunchiligida auditorlik firmasi Adliya Vazirligidan ro’yxatga olinishi uchun qat’iy ofisi joylashgan manzil va ofisda ish sharoitlari mavjudligi haqida ma’lumotnoma berishi kerak. Bu yuridik manzil kerakli hujjatlarda aks ettiriladi va doimo auditorlik firmasini qidirib topish mumkin. 2. Hisobotning nomlanishi. Audit andozalari qo’ygan talabga ko’ra auditorlik xulosasi, albatta, nomlanishi va nomlanishda «mustaqil» yoki «xol

tanlashda va bu asoslar bo’yicha qarorlar qabul qilishda kompaniya ma’muriyatining javobgar ekanligini ko’rsatishdir. Bundan tashqari, bu jumla kompaniya ma’muriyati va auditorlar o’rtasidagi vazifalarni aniqlashtirib beradi. 5. Chegara. 2-xat boshidan 3-xat boshigacha bo’lgan tekst. Bu erda audit davomida auditorning bajargan ishlari keltirilgan. Avvalambor, bu tekstda auditor umumiy qabul qilingan andozalarga asoslanib, ish ko’rilganligi qayd etilgan. So’ng auditning asosiy jihatlari ko’rsatilgan. Bu abzatsda o’tkazilgan audit chegaralari yoritilib, unda hisobot muhim xatodan h oli bo’lishiga etarli darajada ishonch hosil qilish auditning maqsadi ekanligi ko’rsatilgan. «Muhim» degan so’zning ko’rsatilishi auditor faqat muhim, ahamiyatli xatolarni ko’rsatishga javobgarligini anglatadi. «E

shundan iboratki, u moliyaviy hisobot bo’yicha to’la fikr berishi va tekshirilayotgan kompaniya umumiy qabul qilingan buxgalteriya asoslariga rioya qilishini aniqlashi kerak. Auditorlik xulosasining ziddiyatli tomonlaridan biri - bu «to’g’ri aks ettirgan» degan so’zlardir. Agar kompaniya umumiy qabul qilingan buxgalteriya uslublariga to’la rioya qilgan bo’lsa, uning moliyaviy hisoboti har doim ham to’g’ri, haqqoniy bo’ladimi? yoki bu so’zlar ko’proq va chuqurroq ma’noni anglatadimi? Shuni qayd etish kerakki, rivojlangan mamlakatlarda audit natijalari bo’yicha sudlashilganda sudlar ko’pincha auditorlarni umumiy qabul qilingan buxgalteriya uslublaridan chuqurroq tekshirish olib borishadi, degan xulosaga keladi. Ko’pchilik auditorlar esa moliyaviy hisobot umumiy qabul qilingan buxgalteriya us

3.2. Auditorlik hisoboti va xulosasi bo’yicha javobgarlikni mustahkamlash masalalari Auditorning mas’uliyati va vazifalari amal qilayotgan muvaqqat qoidalar, auditni faqat umumiy jihatlarini tartibga soladi, uning ko’pgina juda muhim jihatlarini tushuntirib bermaydi. Shu o’rinda g’arb tajribasiga moslashish ham muhimdir. Chunonchi, «Jonson Higins» konsalting firmasi 500 ta auditorlik firmasi o’rtasida o’tkazgan tadqiqot natijalariga ko’ra bir qancha muhim vaziyat aniqlangan. Bu firmalarning 79 foizida xatar yuqori darajada bo’lgan mijozlarga xizmat hajmi sud ta’qibidan xavfsirash sababli kamayib ketgan. Har qanday professional kabi auditor ham o’z faoliyatining hamma jihatlari uchun javobgar bo’lishi lozim. Masalan, auditorlik tashkiloti amalga oshirilgan tekshirish natijasi yuzasidan stan

mumkinki, 90-yillarning oxirida auditor (auditorlik tashkiloti) ning mas’uliyati quyidagicha bo’lishi mumkin:  intizomiy mas’uliyat;  mijozlar oldidagi tadbirkorlik mas’uliyati;  uchinchi shaxslar oldidagi fuqarolik mas’uliyati;  jinoiy javobgarlik. Bu halqaro tajribaga to’la mos kelishini ta’kidlash kerak. Mamlakatimizda hozirdayoq nazorat organlari mavjud. Faqat ularning shu yo’nalishda samaraliroq ishlashiga erishish kerak. Chunonchi, hozirgi audit xizmati bozorida ahloq kodeksi talablarini intizomiy buzish vaziyatlari tez-tez sodir bo’ladi. Ammo O’zbekistonda aybdor auditorlar tegishli jazoni olmaydi, ayrim tashkilotlarning rahbarlari esa o’zlarini muayyan ahloqiy qoidalarni bajarishga majbur emas deb hisoblaydilar. Auditor va uning mijozi ish yuzasidan hamkorlik qilib, tadbirkor s

taqdirda buxgalteriya hisobi va hisobotning holati uchun javobgarlik ;  t ekshirish o’tkazish yoki maslahat berish chog’ida auditorga ma’lum bo’lgan maxfiy axborotni ruxsatsiz oshkora qilishi oqibatida mijozga etkazilgan zarar uchun javobgarlik. Auditorning mas’uliyati to’g’risidagi asosiy masala talab qil i nadigan puxtalik darajasiga oiddir. Gap bozor tariqasida (audit tariqasida emas) tekshirish yoki buxgalteriya hisobotini tuzish to’g’risida borganda bu muammo yanada keskinlashadi. Bu sohalarda hatto halqaro tajribada ham bajarilgan ish sifati darajasini baholash uchun barcha tomondan e’tirof etilgan standartlar yo’q. A uditor mas’uliyatining muhim jihati - uni mehnat to’g’risidagi qonunlar kodeksi bilan bog’lashdir. AFMSda ko’zda tutilgan auditor mas’uliyati bilan auditorlik tashkilo

-auditning ishonchsizligi, uning sifatsiz o’tkazilgani, auditor o’z vazifalarini bajarmagani yoki tegishlicha bajarmagani; -mijozga qonunga xilof yoki etarli asoslanmagan tavsiya berilishi va bu tavsiyaning zarar keltirgani, jiddiy ta’qibga sabab bo’lgani va shu kabilar; -tekshirish chog’ida olingan maxfiy ma’lumotlarning uchinchi shaxslarga (jumladan raqobat qiluvchi iqtisodiy sub’ekt vakillari orasidagi ekspertlarga) berish; -mijoz tekshirish bilan bevosita bog’liq qo’shimcha zarar ko’rgani (audit sifatsiz o’tkazilganiga asos bo’lsa, qayta tekshirishga ketgan h arajatlar, auditorlik xulosasidagi noto’g’ri fikr bilan mijozning tadbirkorlik nufuziga etkazilgan zarar tufayli mijoz mahrum bo’lib qolgan foyda va boshqalar); -belgilab qo’yilgan qoidalarni buzgan holda au d it o’tkazish (masala

soliqlarning noto’g’ri hisoblanganligi uchun Moliya V azirligiga bildirishnoma yozilib ayrim auditorlik tashkilotlarining litsenziyalari bekor qilinish holatlari amaliyotda uchrab turibdi. Bu holatlar har doim ham to’g’ri deyish ancha murakkab. Bunday vaziyatni auditorlik tashkilotlari Moliya V azirligiga kelib isbot- dalillar bilan tushuntirishga harakat qiladilar va buning uchun k o’p vaqtlarini sarflaydilar (chunki, soliq organlarining tekshiruvlari ham har doim real bo’lavermaydi). Natijada auditorlik tashkiloti k o’p zarar ko’rishi yoki tugatilib ketishi ham mumkin. Shunday qilib, javobgarlik masalasi Vazirlar Mahkamasining 365-son Qarorining 8-bandida ko’rsatilishi bo’yicha bir tomonlama hal qilinmoqda. Bizning fikrimizga ko’ra, bu masala ikki tomonlama hal etilishi maqsadga muvofiq

2. Auditorlarning suiste’moli, ataylab qilgan aybi (masalan, tekshirish natijalarini ataylab buzib ko’rsatish, ataylab noto’g’ri auditorlik xulosasi berish). 3. Mijozning noto’g’ri (aybli) harakatlari. Masalan: a) mijozning auditor tekshirishi uchun noto’g’ri, buzib ko’rsatilgan axborotni berishi; b) tushumni, moliyaviy natijalarni hujjatlarda yashirish, mijozning boshqa axborotlarni yashirish. 4. Mijozning ehtiyotsizlik aybi, beparvoligi, sovuqqonligi, buning natijasida, masalan, auditorning tavsiyalari to’la hisobga olinmagani va bu katta zarar keltirgani. Auditorning harakatlari natijasida zarar ko’rgan tomonlar unga mulkiy da’vo qilishga haqlidir. Auditor va u tekshirayotgan mijoz-iqtisodiy sub’ektning o’zaro tadbirkorlik mas’uliyati muammosini tadqiq etish shunday xulosaga olib keladi

auditor xulosasida yil boshida uning hisoboti ishonchliligi to’g’risida so’zsiz ijobiy fikr bildirilgan bo’lsa) yanada murakab vaziyat vujudga keladi. Bunday xulosa ishlarning haqiqiy ahvoliga va audit natijalariga mos bo’lishi ham mumkin, lekin vaziyatning o’zgarishi, ma’muriyat va undan xodimlarning balans chiqarilgan paytdan keyingi kamchiliklari bankni bankrotlikka olib kelgan. Umuman mijozning auditor bilan o’zaro munosabatlari mas’uliyati quyidagilardan iborat:  muqarrar auditorlik tekshirishidan bo’yin tovlash uchun javobgarlik - bu iqtisodiy subektning rahbariga nisbatan ham, subektning o’ziga nisbatan ham amal qiladigan, lekin kam qo’llaniladigan javobgarlikning bir jihatidir;  aktsiyadorlik jamiyati ma’muriyatining aktsiyadorlar umumiy yig’ilishining tekshirish uchun aniq bir a

tomonlarning professional javobgarligi vujudga keladigan yoki bekor qilinadigan sharoitlarni aniq tafsilotlarini ko’rsatish tomonlardan har birining burchlari va mas’uliyatini aniqlab chegaralab va qayd etib qo’yish muhimdir. Keyinchalik nizoli vaziyat vujudga kelganda ikkala tomon o’z manfatlarini ishonchli himoya qilishi muhimdir. Biroq tadbir sifatida auditor ham u tekshirayotgan iqtisodiy sub’ekt ham shartnoma shartlarini bajarmagani yoki etarli darajada bajarmagani uchun javobgarlikdan ozod qilinmaydi. Shu tariqa auditorlik xizmati ko’rsatishga shartnomani auditorlik tekshirishi o’tkazishga shartnomadan aniq farqlash lozim. Auditorlarning uchinchi shaxslar oldidagi mas’uliyati masalalari ba’zan faqat mijozlar emas, uchinchi shaxslar xulosada aks ettirilgan korxona moliyaviy xolati xus

ettirmaydi, Ko’pincha bu haq auditorlik tashkiloti mutaxasislari sarflagan vaqtga, ularning malakasi va shu kabi omillarga qarab hisoblanadi. Bundan tashqari xalqaro auditorlik standartlarida faqat auditorlik xulosasini topshirish vaqtida (undan keyin emas) mulk egasi bo’lmaganlargina mulkka da’vo qilish huquqi berilishi ta’kidlangan. Ya’ni auditorlik xulosasi berilgandan keyin (hatto iqtisodiy sub’ektning yangi egalari bo’lsa ham) benifis egasi bo’lgan uchinchi shaxslar e’tiroz uchun o’z huquqlarini aniq asoslab berishlari lozim bo’ladi. Shu tarzda xalqaro me’yor auditorga mulkiy da’vo qilish huquqiga ega bo’lgan uchinchi shaxslar doirasini ancha cheklaydi. Bu shartnoma «Auditorlik faoliyati to’g’risida»gi qonunda u qabul qilgunga qadar esa auditorlik tekshirishi uchun tuziladigan shartno

olish yoxud boshqa shaxslarga zarar etkazishdan iborat bo’lishi kerak. Ammo, O’zbekiston Respublikasi jinoyat kodeksida bu xususda yana bir muhim pisanda bor: agar bu harakat fuqoralarning yoki tashkilotlarning huquqlari va qonuniy manfatlariga yoxud jamiyat yoki davlatning qonun bilan muhofaza qilinadigan manfaatlarga jiddiy putur etkazsa - bu jinoiy javobgarlikka olib keladi. 6. Agar yuridik shaxs tashkil etmay ishlayotgan auditor aniq bir vaziyatda jinoyatchilar toifasiga qo’shilib qolsa, uning ishi sudga oshirilishi mumkin, u yuqorida sanab o’tilgan jinoyatlar uchun ish haqining besh yuz baravaridan sakkiz yuz baravarigacha miqdordagi jarima bilan yoki uch oydan olti oygacha ozodlikdan mahrum qilish, yoxud uch yilgacha ma’lum faoliyat bilan shug’ullanish huquqidan mahrum qilish bilan j

auditorlarning tavsiyalari soliq xizmati xulosalaridan farq qilsa-yu, lekin, qonunga zid bo’lmasa, ularni sud javobgarligiga tortish kerakmi, degan savol tug’iladi. Mijozlarda va uchinchi shaxslarda ko’pincha auditorlik xulosasi berilgandan so’ng har qanday mas’uliyat mijozdan auditor elkasiga o’tadi degan xato fikr tug’iladi. Bu to’g’ri emas, mijozning o’zi javobgardir. O’zbekistondagi milliy auditorlik standartlar barcha auditorlik tashkilotlari uchun bir xil bo’lish lozimligi ravshan, ammo yirik, auditorlik tashkilotlarida o’z uslubiy tavsiya (standart)larini ishlab chiqishni tavsiya qilamiz va uni qo’llash muhim ahamiyatga ega bo’ladi. Bunday uslubiyatni yo’qligi auditorlik tashkilotining mustaqilligini pasaytiradigan omil deb hisoblash mumkin. Ayni shu vaziyatlar birgalikda tekshirish

Xulosa Bozor iqtisodiyoti sharoitida mulkchilikning xilma-xil shakllarining vujudga kelishi hamda xo’jalik yuritishning zamonaviy usullarining joriy etilishi auditorlik tashkilotlarida auditorlik xulosasi va hisobotini tuzish va taqdim etish borasida ham ma’lum bir muammolarni vujudga keltirdi. Ushbu bitiruv malakavy ishimizda auditorlik tekshiruvlarining natijalarini baholash va umumlashtirish hamda auditorlik xulosasi va hisobotini tuzish bo’yicha taklif va amaliy tavsilar ishlab chiqdik quyidagi xulosalar ishlab chiqildi. I. Audit orlik hisoboti tuzish da tomonlarning huquqlari va burchlarini tartibga solish. Ularning o’zaro mas’uliyati mustaqil tekshirish chog’ida tomonlarning huquqlari, burchlari va o’zaro mas’uliyati moliya nazoratida audit uchun xarakterli uch xususiyat asosida o’rg

adabiyotlarida ko’p marta bayon qilingan modeli (DAR=IR CR  DR) yo’nalishida tadqiq etilgan. Auditorlik xatari komponentlari va uning darajasini auditorlik dalillarini to’plash orqali komponentlar bo’yicha pasaytirish omillari tahlil qilindi. Shu omillar orasida quyidagilar batafsil tadqiq etildi: 1. Oldingi auditorlik tekshirishlarining natijalari yuzasidan chiqarilgan xulosalar (nazorat tizimi samaradorligi baholash uchun asos sifatida); ichki nazorat tizimining bo’sh joylari borligi to’g’risida auditorlik dalillarining mavjudligi; ma’muriyatga yoziladigan xatda shu bo’sh joylarni ko’rsatish; joriy yilda ichki auditorlar yordamida shu bo’sh joylarni o’rganish va mustahkamlash; mustaqil auditor yordamida bo’sh joylarni tugatish imkoniyati; nazorat tizimining shu uchastkasi o’z holiga ta

muqarrardir. Taraqqiyotning eng maqbul yqlidan ma’lum darajada og’ishining paydo bqlishi umuman har qanday xqjalik tizimiga xosdir. Shu sababli auditor har gal har bir nuqsonning muhimligini (qilinayotgan hisobot segmentlaridagi nuqsonlarni xam) baxolashga, to’plangan jami auditorlik dalillarini kqrib chiqishga, ularning buxgalteriya hisobotining tqg’riligiga va ishonchligiga umumiy ta’sirini baholashga majbur bo’ladi. Ma’muriyat tayyorlagan hisobotda u tasdiqlagan fikrning mohiyatini, shuningdek, auditorlik dalillarining mohiyatini, ularni to’plash zarurati va usullarini tadqiq etish auditorlar ishining asosiy qismidir. Shunga muvofiq ravishda bu axborot xatari, shuningdek auditorlarnig tadbirkorlik xatari darajasini pasaytirishning qudratli omili hamdir. Bitiruv malakaviy ishda ishlab ch

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati I. O’zbekiston Respublikasi Qonunlari. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning asarlari 1. O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi.-T.: O’zbekiston, 2010y. 2. O’zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi to’g’risida”gi Qonuni - Toshkent 1996 y. 30 avgust. 3. O’zbekiston Respublikasining “Auditorlik faoliyati to’g’risida”gi Qonuni (yangi tahriri) 2000 y. 26 may. (Mazkur Qonunga quyidagilarga muvofiq o’zgartirishlar kiritilgan: O’zR. 13.12.2002 y. 447-II-son Qonuni, O’zR. 04.04.2006 y. O’RQ-28-son Qonuni, O’zR 10.10.2006y. O’RQ-59-son Qonuni, O’zR. 17.09.2007y. O’RQ-110-son Qonuni, O’zR. 09.09.2009y. O’RQ-216-son Qonuni asosida) 4. Vazirlar M

9. Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish – ustuvor maqsadimizdir. – Prezident Islom Karimovning O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo’shma majlisidagi ma’ruzasi // :. T “O’zbekiston”,2010 yil. 10. Karimov I.A. Barcha reja va dasturlarimiz vatanimiz taraqqiyotini yuksaltirish, xalqimiz farovonligini oshirishga xizmat qiladi. -T.: «O’zbekiston», 2011 yil 11. Bosh maqsadimiz – keng ko’lamli islohotlar va modernizatsiya yo’lini qat’iyat bilan davom ettirish. – Prezident Islom Karimovning 2012 yilda mamlakatimiz ijtimoiy – iqtisodiy rivojlanish yakunlari hamda 2013 yilga mo’ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma’ruzasi // :.T “O’zbekiston

19. R . D . Do ' smuratov , Sh . Fayziyev . Audit. O'quv qo'llanma ( I qism). - T.: "IQTISOD-MOLIYA", 2008. - 178 b 20. R . D . Do ' smuratov , Sh . Fayziyev . Audit . O ' quv qo ' llanma . ( II qism ). - T.: " IQTISOD - MOLIYA ", 2008. - 256 b 21. Arens A., Lobbek D.J. Audit. Per. s angl. pod. red. prof. Ya.V. Sokolova, - M.: Finansi i statistika, 2005 y. 22. Mamatov Z.T., Norbekov D.E., Shakarov K.A. Audit . – T.: Toshkent Islom universiteti nashriyoti . 2002. – 280 b. 23. Hamdamov K. Audit iqtisodi . – T.: TMI . 2005. – 251 b. 24. Mejdunarodnie standarti audita. Proekt po razvitiyu predprinimatelstva . – T.: USAID . 2004. – 192 s. 25. Audit. Darslik. – T.: NORMA. 2008. – 320 b. 26. Do’stmuratov R.D. Audit asoslari. – T.: “O’zbekiston milliy entsik

IV. Internet saytlari. 35. www.ziyonet.uz 36. www.tfi.uz 37. www.lex.uz 38. http :// www . audit - it . ru 39. http://www.analitic.ru 40. http://www.buh.ru/documents.aspx 41. http://www.bookpost.ru 42. http://www.cfin.ru/finanalizis / 43. http://www.optim.ru/fin 44. http://www.soliq.uz 45. www.gaap.ru 46. www.accountingreforms.ru 67

Купить