Avestoda ma'naviyat masalalari - Основы культурологии - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Основы культурологии

Avestoda ma'naviyat masalalari

Купить

Reja: 1. Avesto – qadimiy yozma yodgorlik. 2. «Avesto»da ma’naviyat masalalari. 3. Moniy va Mazdak ta’limotida ma’naviyat. 4. Mustaqillik va Avestoga munosabat.«AVESTO»DA MA’NAVIYAT MASALALARI W W W . A R X I V . U Z

AVESTO – QADIMIY YOZMA YODGORLIK W W W . A R X I V . U Z

W W W . A R X I V . U Z

Avestoda mexnatsevarlik insonparvarlik, botirlik, jasurlik va tozalik moddiy to’kin- sochinlik uchun kurash soxalari tilga olinganki, ular inson ma’naviyatini kutarishga qaratilgan edi. Okilona turmush tarzini uning ma’naviy hayotini insonning dunyokarashi va axlokiy fazilatlarini uzida jiddiy ifoda etgan. Axlokiy klrashlarda insonning burchi, ma’naviy pokligi targib qilingan. Ayollarga hurmat ko’rsatish alohida ta’qidlangan. tozalikka rioya qilish, suvlar tabiat maxsulotlarini toza tutilishi kabi sohalar borki ular insonlarning ma’naviy jixatlarini yaqinlashiga da’vat qilgan. Kitobning diqqatga sazovor yana bir tomoni borki. Unda jismoniy va ma’naviy jarayonlar uch davrga bulinib berilgan. Birinchi davr: bu eng qadimgi davr u ilk hayotni bildiradi. Unda yaxshi lik tantana kilgan. Yorug`li

Kitobdagi Anxra-Manu yomonlik xislatlarini tarqatadigan yovuzlik timsolidir. Ta’kidlash lozimki kitobda dexqonchilik va chorvachilik sohalariga katta e’tibor berilgan. «Avesto»da «dehqonchilikning foydasi haqidagi bo’limda shunday fikr bor: "Moddiy olamni, haqiqatni yaratuvchi zamindagi eng muhtaram manzil qaysi? Nimadir"-degan savolga yaxshilik xudosi Axura Mazla shunday javob beradi:-"Inson uy tiklab, olovga va oilasiga xotini va farzandlariga o’rin ajratib bersa. em-xashagi ko’p bo’lib, chorva va itlari to’q yashasa uyida noz-ne’matlar muxayyo bo’lib, xotin va farzandlari farovon yashasa uyida e’tikodi sobit, olovi alangali boshqa narsalari ham mo’l-ko’l bo’lsa, u manzil muxtaramdir. Kimki o’ng kuli va sul kuli bilan erga ishlov bersa, mexnat qilsa zamin raxmatiga musharraf

«AVESTO»DA MA’NAVIYAT MASALALARI W W W . A R X I V . U Z

Yuksak ma’naviylik zardushtiylik buyicha jaxolatning, yomonlikning oldini olishdir, undagi qadimgi medistina fazo to’g`risidagi fikrlar, astronomiya va falsafaga oid nodir fikrlar inson qalbini yoruglikka chorlaydiki, bu yoruglik albatta yaxshilikka olib boradi. Ayniqsa mazkur dindagi insonga taalluqli bo’lgan ezgu fikr, ezgu niyat, ezgu amal yuksak ma’naviylikni tarbiyalashga qaratilgandir. Ana shunday ezgulikka xos faoliyatlar Axura Mazda obrazi orkali ifoda etilgan. Shu bilan birga Avestoda Mitra qiyofasidagi kuyosh va yoruglik tangrisi, Anaxita-go’zal qiz qiyofasidagi unumdorlik, xosildorlik, farovonlik tangrisi, xumo esa go’zal qush qiyofasidagi baxt, taqdir, boylik tangrisi, Xubbi -mard yigit, suv tangrisi, Mirrix yosh jangchi qiyofasidagi urush va g`alaba tangrisi sifatida ifodalang

Zardusht tomonidan bir tizimga solinib to‘liq shakllantirilgan zardushtiylik diniga qadar ajdodlarimiz har- xil diniy tasavvurlarga e’tiqod qilib yashaganlar. Bu esa zaminimizda yashagan barcha qabilalarning tinch-totuv yashash va bosqinchilarga qarshi kurashda yagona oya – mafkura asosida uyushishlariga to‘siq bo‘lar edi. O‘lkaning turli qabilalarini birlashtirish, ularni ilk buyuk davlatchilik oyasi atrofida uyushtirish zaruriyati yuzaga kelgan edi. Ana shunday zaruriyatni tushunib yetgan ilor kishilardan biri sifatida Zardusht tarix sahnasida paydo bo‘ldi. U ko‘p xudolilik tasavvurlari, tabiat hodisalariga siinishga qarshi chiqib, yakka xudolik oyasini tarib qildi. Uni odamlar payambar sifatida qabul qilishgan. Zardushtiylik juda qadimiy dinlardan bo‘lib, ibtidoiy tuzumdan quldorlikka o

Prezidentimiz Islom Karimov ta’kidlaganidek: “Eng mo‘tabar, qadimgi qo‘lyozmamiz “Avesto”ning yaratilganiga 3000 yil bo‘layapti. Bu nodir kitob bundan XXX asr muqaddam ikki daryo oraliida, mana shu zaminda umrguzaronlik qilgan ajdodlarimizning biz avlodlarga qoldirgan ma’naviy, tarixiy merosidir. “ Avesto” ayni zamonda bu qadim o‘lkada buyuk davlat, buyuk ma’naviyat, buyuk madaniyat bo‘lganidan guvohlik beruvchi tarixiy hujjatdirki, uni hech kim inkor eta olmaydi”.W W W . A R X I V . U Z

“ Avesto” quyidagi besh qismdan iborat:  Vendidod – 22 bobdan iborat bo‘lib, unda Axura Mazda Yerdagi barcha mavjudotning yaratuvchisi ekanligi bayon etiladi.  Visparad – 24 bobdan iborat bo‘lib, ibodat qo‘shiqlaridan tashqil topgan. Zulmat kuchlariga qarshi kuchlar kuylanadi.  Yasna – 72 bobdan iborat bo‘lib, qurbonlik vaqtida, marosimida aytiladigan qo‘shiqlardan tashqil topgan.  Yasht – 22 qo‘shiqdan iborat bo‘lib, zardushtiylik ma’budlari madhi kuylangan.  Xo‘rda Avesto – Kichik Avesto – quyosh, oy va boshqa xudo hamda ma’budalar sharafiga aytilgan kichik ibodat matnlaridan iborat. W W W . A R X I V . U Z

“ Avesto”da mehnat nihoyatda ulug`lanadi. Mehnatni yaxshilik, moddiy noz-ne’matlar manbai deb biladi. Inson sahovatli bo‘lishi uchun avvalo mehnat qilishi, o‘z qo‘li bilan noz-ne’matlar yaratishi zarurligi uqtiriladi. Zardusht xudo Axuramazdadan yer yuzidagi eng yaxshi joy qayerda, deb so‘raganida u, inson mehnat qilib qayerdaki o‘ziga uy tiklab, olovga va oilasiga, xotini va farzandlariga, podalariga o‘rin ajratib bersa, yem-xashagi ko‘p bo‘lib, chorvasi va itlari to‘q yashasa, uyida noz-ne’matlar muhayyo bo‘lib, xotini va farzandlari farovon yashasa, uyida e’tiqodi sobit, olovi alangali, boshqa narsalari ham mo‘l-ko‘l bo‘lsa, o‘sha manzil, o‘sha go‘sha uludir, muhtaramdir, deb javob beradi. “ Avesto”da inson ahloq-odobi, ma’naviyati quyidagi uchlikda: Gumata – yaxshi fikr, Gugta – yaxsh

“ Avesto”da qadimgi tabiblarning qasamyodi va tabobat ramzi ilon va jom berilgan. Demak tabib qasamyodi va ramzi Gippokratdan emas, balki bizdan boshlangan. Bu ham bizning ma’naviyatimiz qadimiyligini ko‘rsatuvchi dalillardan biridir. “Avesto”da ma’rifatni, ilm va hunarni egallash va uni boshqalarga o‘rgatish keraqligi ham uqtirilgan. Xulosa shuki, “Avesto” kitobida ajdodlarimizning necha ming yillik ma’naviy merosi izlari o‘z aksini topgan. Unda yovuzlik, johillik, zo‘ravonlik, tuhmat kabi yomon illatlar qoralanadi. Sof ko‘ngilli bo‘lish, hiyonat qilmaslik, savdoda bir- birini aldamaslik, haqorat qilmaslik, mehnatsevarlik kabi ma’naviy fazilatlar tarib etiladi. Bu qadimiy merosni o‘rganish, undagi umumbashariy va abadiy qadr-qimmatga ega ma’naviy oyalarni tarib etish xalqimizni, xususan y

Prezidentimiz aytganidek, “Avesto”ning tub ma’no- mohiyatini belgilab beradigan “ezgu fikr, ezgu so‘z, ezgu amal” degan tamoyil negizida hozirgi zamon uchun ham behad ibratli bo‘lgan saboqlar borligini ko‘rish mumkin. Ana shunday fikrlar, ya’ni ezgu niyat, so‘z va ish birligini jamiyat hayotining ustivor oyasi sifatida talqin etish bizning bugungi ma’naviy ideallarimiz bilan naqadar uzviy boliq, necholiq mutahkam hayotiy asosga ega ekani ayniqsa e’tiborlidir. Shu bilan birga mazkur tarixiy yodgorlikda arazgo‘ylik, hasad, manmanlik, fitna-fasod qattiq qoralanadi. Va’daga vafo qilish, ahdga sadoqat, samimiyat, xolislik, o‘zaro hurmat, izzat-ikrom kabi ma’naviy-ahloqiy fazilatlar ululanadi. “Avesto” dunyoni inson uchun sinov maydoni deb tushuntiradi. W W W . A R X I V . U Z

MONIY VA MAZDAK TA’LIMOTIDA MA’NAVIYAT. W W W . A R X I V . U Z

Markaziy Osiyoda quldorlik jamiyati eramizning 2-3 asrlariga kelib inqirozga yuz tutdi va o‘z o‘rnini feodal munosabatlariga bo‘shatib bera boshladi. Bu holat zardushtiylik ichida yangi oqim Moniylik ta’limotining yuzaga kelishi va kuchayishiga olib keladi. Ushbu oqimning asoschisi Moniy (216-276 y) bo‘lib, u tarixiy shaxsdir. Uning ta’limoti hukmron tabaqalar manfaatiga zid bo‘lgani uchun 276 yilda vahshiylarcha o‘ldirildi. Moniy boy adabiy meros yaratgan bo‘lsa ham, lekin uning ba’zi asarlaridan parchalarigina bizgacha yetib kelgan, xolos. Uning ma’naviy-ahloqiy qarashlari “Sir ul asror” (Siru asror kitobi), “Kitob-ul-xudovost-tadbir” (Rahbarlik va boshqaruv kitobi), “Shaburkan” va boshqalarda bayon etilgan. Moniy ta’limoti zardushtiylikning yaxshilik va yomonlik ta’limotiga asoslangan b

Moniy ta’limotiga ko‘ra, inson sof musaffolikka, o‘z gunohlaridan fori bo‘lishga faqat tarkidunyo qilib hayot kechirishi orqaligina erishishi mumkin, deb qaraladi. Moniylik ahloqi dindorlardan imkoni boricha kam ovqat yeyishni, ro‘za tutishni (demak ro‘za tutish odati islomdan avval ham bo‘lgan), o‘z turmushi, hayoti uchun keraqligidan ortiqcha mol-mulkka, boylikka yo‘l qo‘ymaslikni, mo‘tadil, o‘rtacha, dabdabasiz hayot kechirishni tarib etadi. Moniy o‘z muridlari, izdoshlarini dunyoviy ishlarda “surbet” bo‘lmaslikka va dunyoda ko‘p narsalarga intilmaslikka da’vat etadi. “Zero o‘limdan keyin hech kimsada ro‘zor asboblari bilan hovli ham, uy ham qolmaydi”. Boshqacha aytganda, inson hayoti davomida orttirgan boyliklarini o‘zi bilan olib keta olmaydi, ularning hammasi undan keyin qolib ketadi

Moniy o’z zamonasining navobig`i, ya’ni daho mutafkkiri edi, undan nazariymeros sifatida forsiy tilda yozilgan “Shopurgon” kitobi, “ Kanz- ul-ahibbo” (“Ma’shuqlar xazinasi”), “Safar –ul-asror”, “Safar-ul- jabobira” (“Jabr qiluvchilar safari”), “Zakxotiyo”, “Faroiz-us-so’in” (“darveshlar yashash tarzining vazifalari”), suriyoniy tilida yozilgan “Injil” asarlari qolgan. Moniy mohir naqqosh ham bo’lgan,o’z kitobining sahifalarini o’zi go’zal tasvirlar bilan bezagan va o’sha tasvirlar nur va zulmat quvvatlarini go’zal tarzda o’zida mujassam etgan. “ Ravzat-us-sofo” nomli asarda yozilishicha, Moniy benazir musavvir bo’lgan, shu bilan birga she’r va musiqadan yaqindan xabardor bo’lgan va xatning bir turini ham ijod etkanki, u “oromiy” alifbosining asosini tashqil etkan. Moniylik ta’limotida dun

Eramizning V asr oxiri VI asr boshlarida Eronda “mazdakizm ” deb atalgan boshqa diniy – falsafiy ta’limot yuzaga kelib, u O’rta Osiyoda xam keng yoyildi. Mazdakizm feodal munosobatlarining rivoji va u bilan bog`liq xolda xalq ahvolining og`irlashuvi va ikki o’rtada ziddiyatlar va kurashning kuchayishi oq oqibatida yuzaga kelgan. Mazdakizmning Moniylik ta’limoti bilan ko’p o’xshash tomonlari bor. U Moniylik ta’limotini to’ldirib, uning zohidlik- noumidlik g`oyalarini dunyoga umid bilan kurash g`oyalariga almashtiradi. Nur va zulmat yaratilishning ikki asliy – azaliy omiladirki, ularning birinchisi xayr, yaxshilik xoliqi va ikkinchisi shar, yomonlik xoliqidir. Xudovandgor hammani teng odam sifatida yaratgan, binobarin, erdagi barcha boyliklar teng taqsimlanmog`i lozim. Mol – mulkka hamma xu

Mulkli, ko’p sarvatli kishining qo’shnisi fqir bo’lib, muhtojlik holatida bo’la olmaydi. Muhtoj, ojiz, kambag`al qrshshoqlarga yordamlashish mutlaq nuriy Ruhga e’tiqodli kishining hammadan ziyodroq burchidir. Mazdak shunday davrda yashaganki, u davrda quyi ijtimoiy tabaqalar eng og`ir sharoitda kun kechirar edi. Bunday sharoit ilgari vaqtlarga ham bo’lgan bo’lsa-da, biroq sosoniylar sulolasining hukmronligi davrida juda ham shiddatli – og`ir holatda edi, zeroki, o’sha davr podsholar va ashraflar, ya’ni yuqori tabaqalar hamda ruhoniylar ortiqcha boylik, mulkchililik sharoitida yashar edilar, shu bois quyi tabaqalarga hadan tashqari zulm – sitam qilar edilar.Buning ustiga qo’shni davlatlar bilan hamda Rum imperatorligi bilan urushlar yuzaga kelganki, ular Ashkoniylar davri sulolasi davridano

Olamning muhtasham podshohsi Xudo eng yuqori taxtda o’tiribdi vauning oldida saf tortib aql, ong, xotira, shodlik quvvatlari tartibli turib va uning farmonlarini doimo eshitib turibdilar. Olam hayoti, ish va voqealari bu to’rt quvvatning majburiyatini bajarishdan iborat bo’lib, ular ham etti vazirlarga ega va bu vazirlar ichki va o’n ikki ruhoniy vujudning harakatidandirlar va har kim o’z vujudida to’rt quvvat va etti vazir va o’n ikki ruhoniy vujudni yig`a olsa, u er yuzasida xudoning zohirlanishi hisoblanadi. Olam xudosi Xuruf – so’zlarga hukmdorlik qiladi va har kim o’sha so’zlarning jamini bilsa ismi A’zamdir va har kim o’sha so’zlarning birontasini bilsa, sirlarning yuksaqligini payqab oladi, aks holda nodonlik, jaholat va xabarsizlik daryosining tubida cho’kib qoladi Shoir va tarixc

Saljuqiylar vaziri Nizomulmulk o’zining “Siyosatnoma” nomli kitobida bu borada quyidagilarni yozgan: “Mazdak aytardi: Mol hamma odamlarga ehson etilganki, ulaning hammalari Xudoyi taolo bandalaridirlar va odam farzandidirlar. Bir – birlariga mollarini xarj qilmoqlari lozim, toki hech kim muhtojlik va benovo, kambag`allik holatida qolmasin va barcha o’rta hol bo’lsin. Xudo risqni er yuzida yaratganki, odamlar uni o’zoro bir xil taqsimlashlari lozim va hech kim o’zgalardan ko’proq olmasligi kerak, biroq odamlar bir – birlariga zulm – sitam qiladilar va xar kim o’zini o’zgdan avzal, yaxshiroq hisoblaydi. Biz bu ish ustidan nazorat qilishni istaymiz va boylarning boyliklarini daveshlarga olib bermoqchimiz va boylarning ortiqcha mollarini kambog`al, qashshoqlarga olib bermoqchimiz.” W W W . A

Mazdakning boshqa g`oyalardan biri xotin – qizlar, ayollar haqida edi. “Siyosatnoma” kitobining muallifi bu borada shunday yozgan: “Mazdak aytgan: Sizlarning ayollaringiz mollaringiz hisoblanadi. Ayollarni bir – birlaringizning mollaringizdek bilishlaringiz lozim, lazzat va shahvatdan benasib qolmasliklaringiz lozim va shu murod uchun hamma xalqqa oshkor bo’lmog`ingiz darkor”. Mazdakning fikriga ko’ra, ijtimoiy tengsizlik kishilar o’rtasida ziqnalik, o’g`rilik, yomonlik, makkorlik, shavqatsizlik,urushlar, turli –tuman falokat va baxtsizliklar kabi illatlarni keltirib chiqaradi. Shu boisdan bunday yovuzliklarni keltirib chiqaruvchi asosning o’zini tugatish kerak, deb xisoblaydi. Olloh hammaga mol mulkni teng bo’lib bergan, ammo boyla xudbinlik yo’llariga o’tib “o’zi bo’lay”, barcha boylikni

Mazdakizm ma’naviy-axloqiy ta’limotida ham xuddi Zardushtiylik ta’limotidagi kabi hayvonlarga nisbattan shavqatsizlik qilish, urish man etiladi. Dehqonlar qo’zg`oloniga yo’lboshchilik qilganlini uchun 529 yilda Anushurvon tomonidan qatl etilgan . Shunday qilib, o’sha qadimiy davrdagi ijtimoiy xayotda fuqarolar orsida bir qadar tenglik va adolatni istagan qudratli shaxs Mazdakning hayoti tugagan va keyinchalik uning ko’p asarlari ham oradan yo’qolib ketgan. W W W . A R X I V . U Z

Купить