Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 223.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Avloniyning «Turkiy guliston yohud axloq» asari adabiy tahlili

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI ʼ MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ JURNALISTIKA VA O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI ʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O‘ZBEK TILI YO NALISHI ʻ ʻ O‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: AVLONIYNING “TURKIY GULISTON YOHUD AXLOQ” ASARI ADABIY TAHLILI Bajardi: ______________________ Qabul qildi: _______________________ Toshkent – 2025 MUNDARIJA: KIRISH ................................................................................................................. 3 I BOB. “TURKIY GULISTON YOXUD AXLOQ” ASARINING G‘OYAVIY- BADIIY XUSUSIYATLARI ............................................................................... 8 1.1.Asarni badiiy jihatdan tahlili............................................................................. 8 1.2.Asarda jadidchilik g‘oyalarining ifodalanishi ................................................. 13 I bob yuzasidan xulosa ......................................................................................... 18 II BOB. “TURKIY GULISTON YOXUD AXLOQ ASARINING QIYOSIY TAHLILI ............................................................................................................ 20 2.1 Asarni Navoiyning “Hayrat ul-abror” asari bilan qiyosiy tahlili .................... 20 2.2.Asarni Sheroziyning “Guliston” asari bilan qiyoslab tahlil qilish ................... 23 II bob yuzasidan xulosa ........................................................................................ 37 UMUMIY XULOSA .......................................................................................... 39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ....................................... 41 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev o‘zbek tili va adabiyotining ahamiyati hamda rivojlanishi borasida bir nechta muhim fikrlarni bildirgan. Uning so‘zlariga ko‘ra, o‘zbek tili va adabiyoti xalqimiz uchun milliy o‘zlik va mustaqil davlatchilik timsoli, bebaho ma’naviy boylik va buyuk qadriyatdir. Shuningdek, prezidentimiz o‘zbek tilini rivojlantirish bo‘yicha belgi- langan vazifalarni izchil davom ettirish zarurligini ta’kidlagan. Uning fikricha, davlat tili va adabiyoti masalasi milliy g‘oyamizning asosiy tamoyillaridan biri bo‘lishi kerak1 . Avloniyning “Turkiy Guliston yoki Axloq” asarini o‘rganish orqali, uning axloqiy qadriyatlar va ilm-fan orasidagi o‘zaro bog‘liqlikni qanday ifodalaganini ko‘rish mumkin. Asar orqali Avloniy nafaqat ilm olishni, balki axloqiy fazilatlarni rivojlantirishni ham o‘rgatadi. U, shuningdek, ilmfan va mehnatning jamiyatda ijtimoiy mas’uliyatni anglash va axloqiy qadriyatlarni shakllantirishdagi o‘rnini ko‘rsatadi. Asar, yoshlarni ma’naviy va axloqiy jihatdan tarbiyalashga chaqiradi, shuningdek, ular o‘z jamiyatida o‘z o‘rnini qanday topishi kerakligini tushuntiradi. Avloniy, ilm va axloqning bir-biriga ta’sirini ko‘rsatar ekan, jamiyatdagi ijtimoiy adolatni ta’minlash uchun har bir insonning axloqiy mas’uliyatini anglashiga urg‘u beradi. Shuningdek,asar jamiyatda tenglik va adolatni ta’minlashda har bir kishining o‘z vazifasini qanday bajarishi kerakligini yoritadi. Uning axloqiy qadriyatlarni rivojlantirishdagi yondashuvi, hozirgi kunda ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Asarda Avloniy insonning axloqiy qarashlarini faqat tashqi xulq atvor bilan chegaralanmasligini, balki uning ichki ruhiy holati va aqlli idrok orqali o‘lchanadigan fazilatlarini ham hisobga olish kerakligini ta’kidlaydi. U shunday deydi: “Ammo nafsning surati ko‘zga ko‘rinmaydurgan, aql ila o lchanadurgan bir ʻ narsadurki, buni xulq deb atalur”. Bu ibora insonning ichki fazilatlari va ruhiy dunyosining axloqiy o‘lchovda qanday namoyon bo‘lishini yanada chuqurroq 1 Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz (1-qism), ʼ O‘zbekiston, – T.: 2018, - B. 168. 3 yoritadi va o‘quvchiga axloqiy xulq-atvorning faqat tashqi holatda emas, balki ichki ruhiy darajada ham o‘lchanishini tushuntiradi. Axloq insonning yaxshi fazilatlarga undaydigan, yomonliklardan qaytaruvchi ilm ekanligini ta kidlaydi. Umumanʼ olganda axloq har bir inonning insoniylik xususiyatini ifodalovchi tushunchadir, axloqsiz inson mavjud bo lmaydi. Faqatgina uning xususiyatlari har kimda har xil ʻ akslanadi. Biror shaxsga nisbatan ,,axloqsiz” deya nisbat berishimiz mantiqsizlikdir. Axloqni tushunish va unga ta’rif berishda haligacha turli qarashlar, o zaro tortishuvlar mavjud. Ammo asosiy masala axloqning o rganish obyekti. Uni ʻ ʻ shakllantirish aynan Abdulla Avloniy izohlaganidek, o ziga xos ilmdir. Axloqning ʻ negzida xulq turadi. Xulq yakka bir insonga tegishli bo lgan jihatlardan biri. Xulq ʻ go daklikdan tarbiyalanishi lozim. Unga qanday ishlov berilsa, u shunday natija ʻ ko rsatadi. Bu borada muallif Payg ambarimiz Muhammad(s.a.v) ning so zlarini ʻ ʻ ʻ keltiradi: ,,Bir tog’ning o’rnidan ko’chib ketganini eshitsangiz, ishoningiz, ammo bir odamning xulqi boshqa bo’ldi deb eshitsangiz ishonmangiz”. Demakki, yaxshini yomondan, halolni xaromdan ajratmoqlikni kichiklik paytidan uqtirib borilishi talab etiladi. Shu jihatga ko ra, axloq ulamolari xulqqa yaxshi xulq va yomon xulq kabi ʻ nisbat berganlar. Muallif so zlariga ko ra, agar nafs tarbiya topib, yaxshi amallarga ʻ ʻ odat qilsa, ,,yaxshi xulq”, agar nafs tarbiyalanmay, yomon ishlarga odat qilsa, u ,,yomon xulqdir”. Bu so zlarni o qib hamma ishlatadigan odatdagi so zlar ʻ ʻ ʻ deguvchilar ham bo lishi mumkin. Lekin mana shu keltirilgan fikrlarni anglab, ʻ uning amaliyotini o zida jam qila bilish asosiy masala. Shuning uchun ham asarda ʻ Alloh taolo har bir insonga asl xilqatiga qobiliyat va iste dodli, yaxshini yomondan ʼ ajrata olish in’om qilingan. Ammo bularni yuzaga chiqarib, kamolga yetkazish uchun tarbiya kerak bo ladi. Tarbiyani Abdulla Avloniy ,, pedagogika“ bola ʻ tarbiyasining fani deb baholagan. Tarbiya insondagi axloqning qanday mezonlarga xizmat qilishini belgilovchi vositadir. U katta bir mas uliyat talab etadi. Go daklik ʼ ʻ chog idan tarbiyani ijobiy xususiyatlarini berib borsa, undagi xulq go zal bo ladi. ʻ ʻ ʻ Otaonalarning o zidagi mavjud xulqi bolaning ham shakllanayotgan xulqi va ʻ axloqiga asosiy ta’sir etadigan omil hisoblanadi. Shu bois xalqimizda shunday maqol bor: “Qush uyida ko rganini qiladi”. Tarbiya axloqiy ʻ 4 xususiyatlarini go zallashtiruvchi kuchdir. Xuddi dori-darmon kabi insongaʻ darmondir. Muallif shuning uchun ham tarbiyachilarni tabib deb ataydi. Shuningdek, inson tug ilganidan qanday bo lsa, shunday xulq va axloqliy bo ladi, ʻ ʻ ʻ bu o zgarmaydi deyilgan gapni inkor etadi. Chunki har qanday inson tug ilgach, u ʻ ʻ tarbiya topadi. Ya’ni insonni ma’lum shaxs tarbiyalashi majbur deyilmaydi, uni jamiyat, tashqi muhitning o zi ham tarbiyalab qo yadi. Bundan tashqari, tarbiyaning ʻ ʻ dastlabki ildizi bu oiladir, insonning yashashni boshlagan uyidir. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Abdulla Avloniy ijodi va uning “Turkiy guliston yoxud axloq” asari jadidchilik adabiyoti doirasida ko‘plab olimlar tomonidan tadqiq etilgan. Xususan, asarning ma’rifiy, axloqiy va pedagogik ahamiyati turli ilmiy ishlarda tahlil qilingan. Naim Karimov Abdulla Avloniy ijodini jadidchilik adabiyotining muhim bo‘g‘ini sifatida baholaydi. Olimning “Jadid adabiyoti va Abdulla Avloniy” nomli tadqiqotlarida “Turkiy guliston yoxud axloq” asarining ijtimoiy-ma’naviy mohiyati yoritilgan. Begali Qosimov jadid adabiyoti va uning namoyandalari faoliyatini tarixiy- adabiy jihatdan o‘rgangan olimlardan biridir. Uning “Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti” asarida Avloniyning mazkur kitobi ma’rifiy-didaktik asar sifatida tahlil qilingan. Dilmurod Quronov o‘zbek adabiyoti tarixida jadidlar merosining o‘rnini ilmiy asosda tahlil qiladi. Olimning “Jadid adabiyoti masalalari” asarida “Turkiy guliston yoxud axloq” asari axloqiy-estetik qarashlar manbai sifatida baholangan. Hamidulla Boltaboyev Abdulla Avloniy asarlarining g‘oyaviy-badiiy xususiyatlarini tadqiq etgan adabiyotshunoslardan biridir. Uning “XX asr boshlarida o‘zbek adabiyoti” nomli kitobida Avloniyning axloqiy qarashlari va tarbiyaviy g‘oyalari tahlil etilgan. Ummat To‘ychiyev jadid pedagogik qarashlarini o‘rganishga alohida e’tibor qaratgan. Olimning “Jadidlarning ma’rifiy qarashlari” asarida “Turkiy guliston yoxud axloq” darslik sifatidagi ahamiyati ko‘rsatib berilgan. 5 Tursunali Mirzaqulov o‘zbek jadid adabiyoti rivojida Avloniy ijodining o‘rni haqida ilmiy tahlil qiladi. Uning “O‘zbek jadid adabiyoti tarixi” asarida “Turkiy guliston yoxud axloq” asari pedagogik va axloqiy qadriyatlarni shakllantirishdagi roli yoritilgan. Shuhrat Xolmatov Avloniyning g‘oyaviy-badiiy merosini o‘rganishda yetakchi olimlardan hisoblanadi. Olimning “Ma’rifiy adabiyot va Avloniy ijodi” nomli tadqiqotida mazkur asarning shakllantiruvchi va tarbiyaviy funksiyalari tahlil qilingan. Majid Qodirov jadid adabiyoti va axloqiy tarbiya masalalarini tadqiq etgan olimdir. Uning “Jadidlarning adabiy merosi” asarida “Turkiy guliston yoxud axloq” asari maktab darsligi sifatida muhim manba sifatida baholangan. Sherali Mahmudov Avloniyning ma’rifiy-axloqiy qarashlarini yorituvchi tadqiqotlar muallifi hisoblanadi. Olimning “O‘zbek jadid adabiyoti manbalari” asarida mazkur kitobning axloqiy o‘gitlari va tarbiyaviy ahamiyati batafsil tahlil qilingan. Shermuhammad Omonov Avloniy asarlarini madaniy va axloqiy jihatdan o‘rgangan. Uning “Jadidlar va ularning ta’lim-tarbiya tizimidagi roli” nomli ilmiy ishida “Turkiy guliston yoxud axloq” asari maktab darsligi va tarbiyaviy qo‘llanma sifatida tahlil qilingan. Kurs ishining ilmiy yangiligi . Mazkur tadqiqotning ilmiy yangiligi shundaki, avvalgi izlanishlarda ko‘rilmagan holda asarning adabiy tahlili va axloqiy- pedagogik funksiyalari birlashtirilgan yondashuvda o‘rganilgan. Shu bilan birga, “Turkiy guliston yoxud axloq” asaridagi g‘oyaviy-badiiy xususiyatlar va pedagogik qadriyatlar zamonaviy tilshunoslik va adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan yangicha tahlil qilingan. Kurs ishi mavzusining obyekti . Kurs ishi mavzusining obyekti Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asarini g‘oyaviy,b adiiy jihatdan tahlil qilishdir.Asarda ifodalangan jadidchilk g‘oyalarini aniqlashdan iborat. Kurs ishi mavzusining predmeti. Kurs ishi mavzusining predmeti asarni boshqa pandnoma ruhidagi asarlar bilan qiyoslab o‘rganishdan iborat. Asarning 6 “Hayrat ul-abror” dostoni bilan qiyosiy tahlilini keltirish ham bu ishning davomi hisoblanadi. Kurs ishining maqsadi. Kurs ishi mavzusining maqsadi Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asarini g‘oyaviy,badiiy jihatdan tahlil qilishdir. Asarda ifodalangan jadidchilk g‘oyalarini aniqlashdan iborat. Kurs ishining vazifalari: Ushbu kurs ishida qo yilgan maqsadga erishish uchun ʻ oldimizga quyidagi vazifalarni belgilab olamiz: –Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asarini g‘oyaviy,badiiy jihatdan tahlil qilish; –Asarda ifodalangan jadidchilik g‘oyalarini izohlash; –“Turkiy guliston yoxud axloq”ni boshqa pandnoma ruhidagi asarlar bilan qiyoslab o‘rganish; –Asarning Alisher Navoiyning “Hayrat ul-abror” asari bilan qiyosiy tahlilini keltirish. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to rtta paragraf, ʻ boblar yuzasidan xulosa, umumiy xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, kurs ishining umumiy hajmi 42 betni tashkil etadi. ʻ ʻ 7 I BOB. “TURKIY GULISTON YOXUD AXLOQ” ASARINING G‘OYAVIY- BADIIY XUSUSIYATLARI 1.1.Asarni badiiy jihatdan tahlili Abdulla Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asari 1913-yilda bosilib chiqdi.1917-yilda ikkinchi marta nashr qilindi. Kitob maktablarning yuqori sinf o‘quvchilariga darslik sifatida yozilgan. Lekin asrimiz boshlaridagi o‘zbek jadid ma’rifatchiligining noyob hodisalaridan bo‘lgan bu asarning ahamiyati faqat maktab doirasi bilan cheklanmadi.U adabiyot va axloq havaskorlari uchun ham qo‘llanma bo‘lib xizmat qildi. Asarda insonlarni “yaxshilikka chaqiruvchi, Yomonlikdan qaytaruvchi bir ilm”- axloq haqida fikr yuritiladi. Axloq,bu–xulqlar majmui.Xulq esa, ezgulik yoxud razillikning muayyan bir insonda namoyon bo‘lishi shakli.Binobarin, har bir xulq ezgulik va olijanoblikning yoki razillik va badbinlikning timsoli.Shu jihatdan ular kishi-da o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmaydi.Ularning shakllanishi uchun ma’lum bir sharoit,tarbiya kerak. Kishilar tug‘ilishdan yomon bo‘lib tug‘ilmaydilar.Ularni muayyan sharoit yomon qiladi.Demak,hamma narsa tarbiyaga bog‘liq.Tarbiya “yo hayot-yo mamot,yo najot-yohalokat,yosaodat-yofalokatmasalasidur”. Tarbiya tug‘ilgan kundan boshlanadi va umrning oxiriga qadar davom etadi. U ikki bosqichdan- uy va maktab tarbiyasidan tashkil topgan. Avloniy tarbiyaning doirasini keng tushunadi. Uni birgina axloq bilan chegaralab qo‘ymaydi. “Sog‘ tanda sog‘ aql” degan hikmatning bejiz emasligini yaxshi biladi.Gapni, birinchi navbatda, bolaning sog‘ligi haqida qayg‘urish lozimligidan boshlaydi: “Badanning salomat, quvvatli bo‘lmog‘i insonga eng kerakli narsadur. Chunki o‘qumoq,o‘rganmoq va o‘rgatmoq uchun insonga kuchlik, kasalsiz jasad lozimdur”. Avloniy masalaning falsafiy asosiga ko‘chadi. Jism bilan ruhning uzviy birligi haqida gap ochadi; “Badan tarbiyasining fikr tarbiyasiga ham yordami bordur. Jism ila ruh ikkisi bir choponning o‘ng ila tersi kabidur. Agar jism tozalik ila ziynatlanmasa, yomon xulqlardan saqlanmasa,choponni ustini qo‘yub,astarini yuvub,ovora bo‘lmoq kabi durki, har vaqt ustidagi kiri ichiga uradur”. Yana bir o‘rinda esa “badan elak kabi ko‘zlukdur” degan gap uchraydi. Jism bilan ruh,shakl 8 bilan mazmunning Uzviy birligi va ulaming o‘zaro bir-biriga ta’siri masalasi juda muhim va murakkab bo‘lib, Avloniy uni, asosan,to‘g‘ri tushunadi va to‘g‘ri talqin qiladi. XIX asrning mashhur munaqqidlaridan biri yozadi: “Nimaiki mazmunda bo‘lsa, shaklda o‘z ifodasini topadi. Mana bu odamning mudroq, tund ko'zlariga, bo‘kib to‘yib olganidan harsillab qolgan, baq-baqaloq,davang turqiga nazar tashlang. Naqadar hayvoniy qiyofa! Endi,mana bunisiga razm soling. Bu ozg‘in, rangpar kishining ko‘zlaridan qanday o‘t chaqnaydi.U naqadar harakatchan, uning ovozida qanchalar ehtiros bor! Birinchisi,o‘lik,ikkinchisida hayot yashnaydi,to‘g‘ri emasmi?!” Sinchiklab qarang, kishi jism bilan ruhning, ma’naviy olam bilan jismoniy hayotning o‘zaro munosabatini ikki muhit, ikki davrda yashagan hari kki adibning deyarli bir xil tushunayotganligini his qilmay iloji yo‘q. Bolalarda fikrlash iqtidorini hosil qilish, fikr tarbiyasi–benihoya zarur va muqaddas bir vazifa. Binobarin, u muallimlarning “diqqatlariga suyalgan, vijdonlariga yuklangan” bo‘lib, ularning “yordamiga so‘ng darajada muhtoj”.Negaki, “fikrning quvvati,ziynati,kengligi” muallimga ko‘p jihatdan bog‘liq. Bolalarning fikrlashi tarbiyachining o‘zini fikrlash va intilish doirasi, saviyasi bilan ham aloqador.Bu xususda adibning keskin mulohazalari bor. Ular haqida keyinroq gap bo‘lar. Hozircha muhimi shuki, Avloniy fikrni o‘stirish masalasiga alohida e’tibor bilan qaraydi.Unga alohida bob ajratib,ta’kidlab ko‘rsatadi. “Turkiy guliston...”da aql va ilmning, ma’naviy-axloqiy olamning favqulodda ehtiros bilan ulug‘lanishi adib ma’rifatchil igining bevosita mazmunidan kelib chiqadi. Mana u nima deb yozadi: “Aql insonlaming pirikomili,murshidi yagonasidur. Ruh ishlovchi, aql boshlovchidir...”. Muallif bu fazilatlami shunchaki qayd etmaydi,uning konkret hayotiy,amaliy ahamiyati ustida ham to‘xtab o‘tadi. Uning insonni kamolotga yetkazishda bosh omil ekanligini atroflicha dalillashga harakat qiladi.Ilm egallash esa o‘z-o‘zidan bo‘lmaydi, albatta.Ular bir kishidan muayyan layoqat va qobiliyatni talab qiladi. Chunonchi, sinchkovlik, har bir narsaga ibrat nazari bilan qaray olish, sa’y-g‘ayrat, shijoat kabilar shunday sifatlar jumlasiga kiradi. Ziyraklik, ochiq fikrli bo‘lishga intilishning ham ahamiyati katta. Bular hammasi yoshlikdan boshlanadi.Umr- 9 g‘animat.Uni behuda ishlar bilan o‘tkazib yuborish jinoyatdir. Adib zehn va idrokni quvvatlantirish uchun o‘qish-yozishni o‘rganishga ulgurgan har bir bolani har xil kitoblar, gazeta va jurnallar o‘qishga va shu orqali dunyoning bordi-keldisini anglash, u haqda fikr yurita olish darajasiga erishishga chorlaydi.Ilm olish riyozat chekishni,sa’y-g‘ayratni talab etadi.Adibning obrazli ifodasiga ko‘ra, ilm bamisoli bodomning ichidagi mag‘iz.Uni qo‘lga kiritish uchun mehnat qilish, chaqib po‘chog‘idan ajratib olish kerak. Avloniyning vijdon haqidagi fikr-mulohazalari ham diqqatga sazovor. Uningcha, vijdon–aql va tafakkur mezoni. Umuman olganda, bunday yondashish vijdonning ahamiyatini va mohiyatini to‘g‘ri tushunishga yordam beradi. Lekin,unda biroz aniqlik yetishmaydi.Vijdon tarozisining “aql va hikmatga muvofiq”ishlarga “muhabbat”qo‘ydirib, “qabohat va yomon” ishlardan “nafrat” ettirishi, aslida,to‘g‘ri tushuntirish. Biroq,uning to‘g‘rilik darajasi yaxshi yoki yomon deb nomlanadigan muayyan hodisaga nisbatan qo‘llanilgandagina konkretlashadi. Vatan tuyg‘usi–eng insoniy, eng mo‘tabar tuyg‘ulardan biri.Vatanni shunchaki sevish mumkin emas. Uning dardi bilan yashamoq, uning baxtidan quvonmoq, u bilan faxrlanmoq kerak.Vatan-Onadek muqaddas. Uni qadrlash, e’zozlash, uning shodlik va quvonchiga sherik bo‘lish, g‘am-hasratini ham ko‘rish - farzandning burchi. Avloniy Vatan va uning oldidagi burchni shunday tushunadi. Farzandlar ham har xil bo‘ladi.Onaning baxtiga sherik bo‘lib, baxtsizligida yolg‘iz tashlab ketuvchi farzandlar ham topiladi.Vatanning ham fusunkor tabiatini, bog‘- rog‘larini xush ko‘radigan, lekin tashvish va g‘amlarini o‘ylamaydigan farzandlari yo‘q emas.Vatanni, u qanday bo‘lmasin, sevish kerak: “Biz, turkistonliklar o‘z Vatanimizni jonimizdan ortiq suydig‘imiz kabi, arablar Arabistonlarini, qumlik, issiq cho‘llarini,eskimoslar Shimol taraflarini,eng sovuq qor va muzlik yerlarini boshqa yerlardan ziyoda suyarlar. Agar suymasalar edi, havosi yaxshi,tiriklik oson yerlarga o‘z vatanlarini tashlab, hijrat qilurlar edi. Bobolarimiz “Kishi yurtida sulton bo‘lguncha, o‘z yurtingda gado bo‘l”, -demishlar”.Muallif o‘z fikrini xilma-xil misollar bilan asoslashga harakat qiladi. Masalan, u shunday tamsilni keltiradi. Ayrim kishilar o‘z hovli-joylarini, mol-mulklarini sotib, Makkaga ziyoratga borishadi. Hatto 10 shularning ham aksari yana o‘z vatanlariga qaytib keladilar. “Buning sababi, ya’ni bularni tortub keturgon quvvat o‘z vatanlari tuproqlari ning mehr-u muhabbatidur...”,deydi. Bas, shunday ekan, uning uchun jonlarni fido etmoq kerakdir: Vatan,vatan deya jonim tanimdan o‘lsa ravon, Bango na g‘am qolur,avlodima o‘y-u vatanim. G‘uborga do‘nsa tanim,yo‘q vujudi zeri vahm, Charoki, o‘z vatanim xokidur go‘r-u kafanim. Tilga, madaniyatga muhabbat esa har bir kishining xalqiga bo‘lgan muhabbatidir; “Har bir millatning dunyoda borlig‘in ko‘rsatadug‘on oynayi hayoti til va adabiyotidir”,- yozadi adib. So‘z noyob gavhardir.Uning sharafi benihoya. Har qanday qimmatbaho gavhar uning oldida sadaf ham bo‘la olmaydi; So‘z guharig‘a erur oncha sharafkim, Bo‘la olmas anga gavhar sadaf. Alisher Navoiyning “Hayratul-abror”ida so‘z ta’rifiga bag‘ishlangan bob shu satrlar bilan boshlanadi2 . Buyuk mutafakkir so‘z qudratiga yuksak baho berdi, xilma-xil tamsil va tadbirlar bilan uni ko‘klarga ko‘tardi,tilni po‘lat xanjarga, so‘zni unga qadalgan injularga qiyos qildi. Yoki mana bu muqoyasalarga e’tibor qiling: Masih (lsoning laqabi) yaxshi so‘z bilan o‘lganni tiriltirgani uchun “jonbaxsh” laqabini oldi. So‘z Xalilni o‘tga tashlatdi. Avloniy ham so‘zning insonqadr- qimmatini belgilashdagi roliga umuminsoniy qarashlardan kelib chiqib baho berdi. So‘zning ma’nosiga alohida diqqat qildi.Til va so‘z odobi haqidagi umuminsoniy fikrlarini davom ettirdi: “... so‘z insonning daraja va kamolini, ilm va fazlini o‘lchab ko‘rsatadurgon tarozudir. Aql sohiblari kishining dilidagi fikr va niyatini, ilm va quvvatini, qadr va qimmatini so‘zlagan so‘zidan bilurlar...”. “Agar so‘z aql va hikmatga muvofiq bo‘lub, o‘ziga yoki eshituvchiga bir foyda chiqadurgon bo‘lmasa,asalarilar orasida g‘o‘ng‘illab yurgan qovoq ari kabi quruq g‘o‘ng‘ilamoq,faqat bosh og‘rig‘idan boshqa bir narsa emasdir. Boshimizga keladurgon qattiq kulfatlarning ko‘pi yumshoq tilimizdan keladur. Shuning uchun 2 A.Navoiy.Xamsa.-T.:O‘zFA nashriyoti,1960. –B.33 11 “ko‘p o‘yla, oz so‘yla “demishlar”. Insonni bezaydigan sifatlar ko‘p.Chinakam inson yalqovlik va dangasalikni o‘ziga nomus deb biladi.Yoshligidan ilm- ma’rifatga, hunar va san’atga mehr qo‘yadi.Mehnatning aybi yo ]‘q.Qora ishchi bilan olimning zahmati ko‘rinishdagina har xil.Ularning ikkisi ham mehnat.Mehnat bilan kun kechirish esa, buyuk saodat. Aksincha “...bu-ko‘murchilik,bu- temirchilik,menga munosib ish emas, deb dangasalik qilub, ishsiz yursa,zo‘r ayb, g‘ayratsizlikdur...” Inson moddiy ne’matlami yaratishdan tashqari,ulaming qadriga ham yeta bilmog‘i darkor.Bular o‘zaro juda yaqin, biri ikkinchisidan kelib chiqadigan tushunchalardir.Kimki bir parcha nonni mehnat bilan topsa,uning qadriga ham yetadi. Avloniy ularning hammasini iqtisod mafhumi bilan beradi.Uningcha, “iqtisod deb pul va mol kabi ne’matlarning qadrini bilmakni aytilur. Mol qadrini biluvchi kishilar o‘rinsiz yerga bir tiyin sarf qilmas, o‘rni kelganda so‘mni ayamas.Saxovatning ziddi baxillik bo‘lg‘ani kabi iqtisodning ziddi isrofdir...”. Chopar hayotini tahlikaga qo‘yib tog‘-u toshlar,qir va cho‘llar oshadi.Xabarni yetkazadi.Chopar olib kelgan xabar, ehtimol, mudhish bo‘lishi mumkin.Shunda ham aql egalari uni o‘ldirmaydilar. Chunki u haqiqatni yetkazadi. Avloniy “Haqqoniyat” deb atalgan bobda yuqoridagi misolni ibrat qilib keltirdi. Rostlik va to‘g‘riso‘zlikni insonning eng insoniy sifatlaridan biri deb bildi: “Haqqoniyat deb ishda to‘g‘rilik, so‘zda rostlikni aytilur. lnson bo‘stoni salomatga, gulzori saodatga haqqoniyat yo‘li ila chiqar. Lnsoniyatning ildizi o‘lan rahmdillik, haqshunoslik, odillik kabi eng yaxshi sifatlarning onasi haqqoniyatdur”... Hayo,iffat o‘ylab chiqarilgan tushunchalar emas.U asrlar bo‘yi inson tushunchasi bilan birgalikda shakllangan.Inson odobida hayo deganda “ishda, so‘zda adabni rioya qilmaq“ ni tushunadi, uni insoniylikning muhim belgisi deb biladi. Hamma narsaning ma’lum bir me’yori bor, albatta.Insoniy viqorni suiiste’mal qilish kishini takabburlikka olib kelib qo‘yadi.Haddan oshgan yumshoq ko‘ngillik- halimlik kishini xor qiladi.Kamtarlik esa xokisarlikka eltadi. Bu yerda ham shakl va mazmun mutanosibligining temir qonuni o‘ziga xos holda namoyon bo‘ladi.Chinakam insonlik viqori kishida olimlik, fozillik va yuksak odob 12 jamlangandagina namoyon bo‘ladi.lkkinchi tomondan esa, har bir xulqdagi me’yorni his qilish,o‘z fe‘l-atvori, xatti-harakatining insoniyat qonunlariga monand bo‘lishiga erishishning o‘zi yuksak axloq va fozillik belgisidir. Avloniy xulq haqida umuman gapirib qo‘ya qolmay, unga konkret yondashishga harakat qiladi. Adibning diqqat markazida hamisha umuminsoniylik mezoni turadi. Bu mezon islomiy axloqqa suyanadi va u kishilarni shu paytga qadar ota-bobolarimiz tarbiyasiga xizmat qilib kelgan turmush qoidalari bilan bog‘laydi. Shunday tushunchalar bor, ularning nomini eshitganingizdayoq borlig‘ingizni iliq va yoqimli hislar chulg‘ab oladi. Agar ular bo‘lmaganda hayot zulmatdan, tirikchilik vahshiyona kun o‘tkazmoqdan iborat bo‘lib qolardi. Muhabbat, sadoqat, xayrixohlik, olijanoblik kabilar hayotga nur, umrga mazmun baxsh etadi. lnsonning sharafli mavqeida bularning o‘rni alohida. Muhabbatning qamrovi keng.Vatanga muhabbat, xalqqa muhabbat, do‘stga muhabbat, yorga muhabbat....Lekin uning mazmunida bir narsa juda aniq. Muhabbat– kimgadir, nimagadir chanqoq bir intilish, uni o‘zining jon-tani deb bilish, butun borlig‘ini unga baxshida etish tuyg‘usi bilan yonish, uni baxtiyor va shodon etmoqqa bo‘lgan buyuk ishtiyoq. U sahroni bo‘stonga aylantira oladi, toshdan gul undiradi. 1.2.Asarda jadidchilik g‘oyalarining ifodalanishi Avloniy “Muhabbat” deb nomlangan bobni shunday satrlar bilan boshlaydi: “Muhabbat deb bir narsani suymakni aytilur. Dunyodagi insonlar mehr va muhabbat soyasinda yasharlar. Har bir ishni muhabbat orqasidan ishlarlar. Muhabbatsiz kishilar hech bir ishni ishlamak g‘ayrat va jasorat qilolmas,dunyo ne’matidan lazzat ololmas.Agar bir shogird ilm va muallimni suymasa, ishtaho ila o‘qumasa, maqsadga yetolmas.Yer yuzidagi insonlarni urushma-taloshmalarga qovushdirg‘on, siynalarini dushman o‘qig‘a nishona qildurgon narsa din va millatlarining,Vatan va davlatlarining muhabbatidur.Kishining kecha va kunduz tindurmasdan qul kabi mehnat va mashaqqatlariga ko‘krak berub ishlatadurgon narsa Vatan va bola-chaqalarining mehr-u muhabbati emasmi?”. Kishilarni yaxshilikka undash,yomonlikdan qaytarish,dunyodagi barcha insonlarga ezgulik istagi bilan yashash chinakam olijanoblikdir. Odamlar umr bo‘yi bir-birlari bilan 13 aloqada bo‘ladilar.O‘zaro yordamga, hamkorlikka hojat sezadilar. Shunday ekan, xayrixohlik, olijanoblik insonlar hayotida katta ahamiyat kasb etadi. Kishilar fe’l- atvorlariga, orzu- intilishlariga ko‘ra, bir-birlariga yaqinlashadil ar yoxud uzoqlashadilar. Yaxshilik do‘stlikni vujudga keltiradi.Agar bu do‘stlik maslak va manfaatlar birligi asosiga qurilsa, benihoya mustahkam va samarali bo‘ladi. Umrni xush va mazmunli o‘tkazish uchun bunday do‘stlik juda kerak. “Munislik deb har kim o‘z tengi,maslakdoshini topub, ulfat bo‘lmakni aytilur. Dunyoning lazzati sodiq do'stlar ila suhbat qilmakdan iborat,” -deb yozadi Avloniy. Do‘stlik deyilganda hamisha sadoqat ko‘zda tutiladi. Negaki, bu tushunchalar bir-biriga benihoya yaqin. Adib sadoqatni shunday ta’riflaydi: “Sadoqat bir fayzi ma’naviydurki, u fayzdan hissasini olmak har bir kishining muqaddas vazifasidur...”. Endi bundan besh yuz yil ilgari yozilgan ulug‘ Navoiyning “Hayrat ul-abror”idagi satrlarni eslaylik: Har kishiga yetsa falakdin g‘ame, Bo‘lmasa ham dardi aning ham dame. Rozi labin tikkon ipin so‘kmasa, Hameki ko‘nglida erur to‘kmasa. Dard yoqib shu’layi nobudini, Charxdin o‘tkargay aning dudini. Tig‘i balo ko‘ksini chok aylagay, Dard oni birdamda halok aylagay... Bas, kishiga umr xushiyor emish, Umr degan yori vafodor emish3 . Demak, do‘stlik, birinchi navbatda, hamdardlik, hamkorlik, hamdastlik. Do‘stlik – o‘z vafosi, sadoqati bilan mustahkam. Navoiy buni hayratomuz tamsillar bilan bergan edi. Masalan,vafosiz yor-ziyosiz sham; ziyosiz sham-muz, sumalak kabi. Inson uchun yolg‘izlik –eng og‘ir jazo. So‘qqabosh hech qachon baxtiyor bo‘lgan emas. Bir qo‘ldan qachon sado chiqqan axir? Yolg‘iz kishining hayoti 3 Alisher Navoiy.Xamsa.-T.:O‘Zfa nashriyoti,1960. –B.81 14 g‘amdangina iborat. Toq kishining maishat uyi vayron,butun bir uyni yagona ustun ko‘tarib turganini kim ko‘rgan? Burgutning bir qanoti sinsa,qancha tez uchmasin, hayoti lahzadan oshmaydi. Buyuk mutafakkir mana shunday qiyoslarda do‘stlikning hayotiy asoslarini aniq va tiniq detallar bilan ko‘rsatib bergan edi. U bolalarni o‘zaro do‘st,hamkor va hamdast bo‘lishga chorlar ekan,dunyoda xiyonat va soxtalik degan gaplar ham borligini ma’lum qiladi. Ulardan hazar etishni tayinlaydi. “Ilmi axloq yuzasidan chin do‘st va yori sodiq ila ulfat qilmak lozimdur. Chunki ba’zi kasallarning yuqishi bo‘lgoniga o‘xshash nodon va ahmoq kishilarning urf-u odatlari va yomon xulqlarining ta’siri,siroyati yuqishi muqarrardur.Ba’zi do‘st suratida ko‘rinmish ikki yuzlama, munofiq dushmanlar ham ko‘p bo‘lurlar.Shuning uchun har bir kishiga sinamasdan,bilmasdan do‘stlik qilmak, sir aytmak zo‘r aqlsizlikdur. Chin do‘st bo‘lgan kishi boshingga kulfat va qayg‘u kelgan vaqtlarida san bilan barobar qayg‘urur,xotirangdagi qayg‘ungni bo‘lushub olur. Siringni noahil va nodon kishilarga aytmas, aybingni orqangdan so‘zlamasdan yuzingga aytur. Shodlik vaqtingda san bilan barobar shodlanur. Yolg‘on do‘st sandan bir foyda umidida yoki o‘z boshiga kelgan zararni qaytarmak uchun munofiqona do‘stlik qilur. Siringni noahil kishilarga so‘zlab,qadr-u e‘tiboringni poymol qilur.Bunday kishilarga do‘st bo‘lmakdin do‘stsiz (o‘tmoq) yaxshiroqdur”. “Turkiy guliston...”da “Yomon xulqlar” deb nomlangan bo‘lim bor.Unda kishilarga xos 18 qusur haqida gap ketadi. Bularning hammasini jamlaydigan bo‘lsak, asosan, bir narsaga jaholatga kelib bog‘lanadi. Muallif nazdida, ularning aksariyati uchun xos bo‘lgan xususiyat johillikdir. Shu boisdan adib tanqid tig‘ini asosan jaholatga qaratadi.Uni insoniyat uchun eng katta illat deb biladi.4 G‘azab, buzuqlik yalqovlik xasislik, takabburlik, chaqimchilik, g‘iybat, qo‘rqoqlik, hasad, yolg‘onchilik, nifoq, tama’ kabilar ko‘pincha shundan kelib chiqadi. Sharq adabiyotida axloq va odob favqulodda katta o‘rin egallaydi. “Adabiyot” mafhumining o‘zi ham odob so‘ziga borib taqalishi bejiz emas.Sharqda bu 4 Qosimov B.Milliy uyg‘onish.-Toshkent:Ma’naviyat,2002. –B.57 15 mavzuga yuzlanmagan she’r ahlini topish qiyin. Yozma adabiyotimizning birinchi yirik namunasi “Qutadg‘u bilig” o‘rta asrning axloq qomusi edi. Alisher Navoiyning bu masalaga qanchalar e’tibor berganligi hammaga ma’lum. Sharqda axloq ilmining buyuk allomalari yetishib chiqdilar. Sa’diy Sheroziy shunday buyuk rutbaga musharraf bo‘lganlardan edi. U o‘zining “Guliston” va “Bo‘ston” asarlari bilan badiiy ijodda yangi bir yo‘l ochib berdi... Avloniy o‘z asarini yaratishda Shayx Sa’diy izidan bordi. Kitobning “Turkiy Guliston yoxud axloq” deb nomlanganligi bejiz emas. Avloniy buni kitobning 1917-yilgi ikkinchi nashriga yozgan so‘ng so‘zida alohida ta’kidlab ko‘rsatadi. U shunday yozadi: “Turkiston maktablarida o‘z shevamizda yozilmish mukammal “Axloq” kitobining yo‘qligi shunday bir asarga tashna va muhtoj ekanlig‘i, o‘zum muallimlar jumlasidan o‘ldug‘imdan, manga ham ochiq ma’lum o‘ldi. Shuning uchun ko‘p vaqtlar tajriba so‘ngidan adibi muhtaram Shayx Sa’diy usulinda yozmakni, garchi og‘ir ish bo‘lsa ham,o‘zimga muqaddas bir vazifa ado qilaroq va bu kamchilikni arodin ko‘tarmakni munosib ko‘rdim”.5 Adabiyotshunoslar haqli e’tirof etganlaridek,eski o‘zbek maktablari da asosiy darsliklard an biri sifatida o‘qitilib kelgan “Guliston”fors klassikasining eng ko‘rkam, eng “barvastasi”edi. Unga ergashib yozilgan asarlar ko‘p bo‘ldi. Abdurahmon Jomiyning mashhur “Bahoriston”i, Muiniddin Juvayniy Kamol poshshoning “Nigoriston”, Majdiddin Xavofiyning “Guliston”i ham mana shu buyuk obidaga o‘ziga xos nazira, o‘ziga xos javob, shogirdning ustozga ta’zimi edi. Avloniy ustozdan birgina “usul”ni olmadi,uning yuksak insonparvarlik ruhi bilan to‘liq she’riyatidan ham oziq oldi. Ularning ayrimlarini tarjima qilib asariga kiritdi. Sa’diy bilan Avloniy davrini 600 yildan ortiqroq vaqt ajratib turadi.O‘rta asrning buyuk gumanisti bilan XX asrdan nafas olgan Avloniyning qarashlarida, tuyg‘ularida anchagina farq bor, albatta. Avloniy axloq to‘g‘risida “Guliston”ga o‘xshash bir asar yozar ekan, shu bahonada zamonasining muhim,dardli masalalarini ham asarga g‘oyat ustalik bilan singdirib 5 Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yoxud axloq (Hozirgi o‘zbek tiliga muvofiqla shtiruvchi O.Oltinbek).Toshkent:Sano-standart, 2012. –B.76 16 keta oldi. Bular huquqsizlik,mustamlakachilik asoratlari bilan bog‘liq tutqunlik va turg‘unlik edi. Din-diyonatning, millat-milliyatning buzilishi edi. Adibni xalqning nochor, g‘arib turmushi chuqur o‘yga soladi: Har kun o‘luram shomg‘a chaman g‘amga giriftor, Har shab yonuram otasha parvona kabi zor. Hech kimsa emas bu mani ahvolima voqif, Man xastayam-u,ruh illatim o‘lmish nega bemor? Asarning ilk sahifasida keltirilgan bu to‘rtlik unga bemalol epigraf bo‘la oladi. Shoir har bir axloqiy tushunchani talqin qilar ekan,uni bevosita o‘z davri masalalari bilan bog‘laydi va kitobga o‘sha zamon nafasini olib kirishga muvaffaq bo‘ladi.Masalan, asarda “Tarbiyaning zamoni”degan qism bor.Unda tarbiyaning uyda, so‘ngroq maktab-madrasada olib borilishi haqida gap ketarkan, bunday ish-ga imkonsiz xalqning og‘ir moddiy tirikchiligiga achinish bilan qayd qilingan. “Maqsadi pul, maslagi shuhrat, yuqori maktablarda o‘qimagan, “usuli ta’lim” ko‘rmagan muallimlari ”, “matlablari osh, maqsadlari chopon, darslari beimtihon,isloh yaqinidan yurmagan mudarrislar” o‘tkir hajv ostiga olinadi. Yoki “Tama”bobida zamonasida “tama’birla qorin to‘yg‘uzadurgon kishilarning hisobi yo‘q”ligini oshkor etadi.Yana bir o‘rinda esa mustamlaka Turkistonidagi erksizlik, chorizm tazyiqi, mehnatkashning mashaqqatli tirikchiligi haqida so‘z ochadi: “Biz,osiyoliklar,xususan,turkistonliklar dumba sotub,chandir chaynaymiz,qaymoq berub sut oshiymiz, non o‘rniga kesak tishlaymiz...”. Avloniy adolatni, har bir millatning ozod va baxtli bo‘lish huquqini dunyoning asosi deb bildi, birovga “jabr qiluvchining yoqasi hech qachon jazo qo‘lidan qutula olmas” ligini aytdi.Zulmni qoralar ekan, Mazlumning ohidan o‘tkur narsa yo‘q: “Hazar qil ohidan, afg‘onidan u mazlumni(ng) Bir oh birla solur boshinga butun arosat,” - deya, “quvvatsizlar” g‘amini yedi. 17 I bob yuzasidan xulosa Mazkur bobda Abdulla Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asarining g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari har tomonlama tahlil qilindi. Asar XX asr boshlarida jadidchilik harakati g‘oyalari ta’sirida yaratilgan bo‘lib, unda muallif o‘z davrining muhim ijtimoiy, ma’naviy va tarbiyaviy masalalarini ilgari suradi. Avloniy asar orqali jamiyat taraqqiyoti, millat kelajagi avvalo axloqli, bilimli va vatanparvar insonlarni tarbiyalash bilan chambarchas bog‘liq ekanini asoslab beradi. Asarning g‘oyaviy asosini axloqiy tarbiya masalasi tashkil etadi. Muallif axloqni shaxs kamolotining poydevori sifatida talqin qilib, insonning jamiyatdagi o‘rni uning xulq-atvori, ma’naviy dunyosi va ilmga munosabati bilan belgilanadi, degan fikrni ilgari suradi. Avloniy yosh avlodni ilm-ma’rifatli, halol, mehnatsevar, vatanparvar va insonparvar ruhda tarbiyalashni eng muhim vazifa deb biladi. Shu bois asarda ilm va axloq masalalari uzviy bog‘liq holda yoritilgan. “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida muallif yaxshi va yomon xulq tushunchalarini qarama-qarshi qo‘yish orqali o‘quvchiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Yaxshi xulq sifatida rostgo‘ylik, adolat, sabr-qanoat, mehr-shafqat, vatan muhabbati, ilmga intilish kabi fazilatlar ulug‘lansa, yomon xulq sifatida jaholat, dangasalik, yolg‘onchilik, hasad va beparvolik keskin tanqid qilinadi. Bu qarama- qarshilik asarning g‘oyaviy yo‘nalishini yanada aniqlashtirib, tarbiyaviy ahamiyatini kuchaytiradi. Asarda ilgari surilgan g‘oyalarning muhim jihatlaridan biri — milliy ong va milliy uyg‘onish masalasidir. Avloniy xalqni jaholat uyqusidan uyg‘otish, uni ilm va madaniyat sari yetaklash zarurligini ta’kidlaydi. Muallifning fikricha, ilm-ma’rifatdan yiroq jamiyat hech qachon taraqqiy etmaydi. Shu bois u yoshlarni zamonavi y bilimlarni egallashga , dunyoqar ashni kengaytirishga chorlaydi. Bu g‘oyalar asarning faqat o‘z davri uchungina emas, balki bugungi kun uchun ham dolzarb ekanini ko‘rsatadi. Badiiy jihatdan asar sodda va tushunarli tilda yozilgan bo‘lib, bu uning keng kitobxonlar ommasiga mo‘ljallanganini anglatadi. Avloniy murakkab badiiy tasvirlardan ko‘ra, ravon nasriy bayon, hikmatli so‘zlar va hayotiy misollarga tayanadi. Bu uslub o‘quvchining fikrni tez va oson anglashiga xizmat qiladi. Asarda nasihat, pand- 18 nasihat ruhidagi gaplar ustun bo‘lib, bu uning didaktik xarakterini belgilaydi. Muallif badiiy vositalardan maqsadga muvofiq foydalanadi. Qiyoslash, taqqoslash, umumlashtirish kabi usullar orqali axloqiy tushunchalar yanada ravshan ifodalanadi. Asarning badiiy soddaligi uning mazmuniy chuqurligiga putur yetkazmaydi, aksincha, g‘oyaning ta’sirchanligini oshiradi. Shu jihatdan “Turkiy guliston yoxud axloq” asari ma’rifiy-didaktik adabiyotning yorqin namunasi hisoblanadi. Xulosa qilib aytganda, Abdulla Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asari g‘oyaviy-badiiy jihatdan mukammal bo‘lib, o‘zbek adabiyoti va pedagogik tafakkuri taraqqiyotida muhim o‘rin egallaydi. Ushbu bobda asarning g‘oyaviy yo‘nalishi, axloqiy-ma’rifiy mazmuni va badiiy xususiyatlari tahlil qilinib, uning yosh avlod tarbiyasidagi beqiyos ahamiyati asoslab berildi. Asar bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan, ma’naviy barkamol insonni tarbiyalashga xizmat qiluvchi muhim manba ekanligi bilan alohida e’tiborga loyiqdir. 19 II BOB. “TURKIY GULISTON YOXUD AXLOQ ASARINING QIYOSIY TAHLILI 2.1 Asarni Navoiyning “Hayrat ul-abror” asari bilan qiyosiy tahlili “Turkiy Guliston...”asrimiz boshlaridagi pedagogik fikr taraqqiyotidagina emas,balki, umuman, bu davr ijtimoiy-estetik tafakkur rivojida ham sezilarli iz qoldirdi. Uning bu yerda boshlab qo‘ygan juda ko‘p fikrlari badiiy asarlari va publitsistik maqolalarida ham davom etdi.6 “Eng muqaddas karamli sultonim”, deydi. Bu tilning qadri-qimmatini, jozibasini saqlamoq har bir kishining burchi ekanligini alohida ta’kidlash bilan “...og‘iz orasidagi tilni ham saqlamoq” lozimligini unutmagan. “Chunki so‘z insonnin g daraja va kamolini, ilm va fazlini o‘lchab ko‘rsata durgon tarozisidir”.Abdulla Avloniy “go‘zallik yuzda emas, tilda”, degan dono fikrlarni rivojlantira borib, quyidagi didaktik xulosaga kelgan:“Ko‘paygan so‘zning bo‘lg‘ay to‘g‘risi oz, Shakarning ko‘pidan ozi bulur soz”. Muallif jahlning yaramas asoratlari haqida atroflicha gapirib, odamzotni undan olis bo‘lishga chaqirgan. U xalqning madaniy jihatdan orqada qolib ketishiga sabab jaholat illatlaridan tamoman qutila olmaganida deb bilgan. U o‘z xalqining mana shunday kunlarga tushib qolganidan achingan, undan xalos bo‘lish yo‘llarini qidirgan. Uning birdan bir armoni o‘z xalqini ma’rifatli ko‘rish ekanini, bu yo‘lda to‘g‘anoq bo‘luvchi kuchlarga esa beshafqat bo‘lib, ularni tag-tomirlari bilan quritish kerakligini oshkora aytgan.Umuman olganda, Abdulla Avloniy o‘zining har bir asarida, darslik va maqolalarida xalq og‘zaki ijodi namunalaridan ustalik bilan foydalangan. Bu orqali axloq va odob masalalariga o‘z davri nuqtai nazaridan yondashib, o‘z zamondoshlarini, yoshlarni ilmli, elparvar va vatanparvar, komil inson maqomida ko‘rishni istagan. Undagi ushbu istak harakatsiz orzu bo‘lib qolmagan. U o‘zi ochgan maktablarda ta’lim olayotgan bolalarni ana shu dunyoqarash ruhida tarbiyalagan. Uning maktab, maorif, o‘qitish sohasidagi sa’y-harakatlari bekorga ketmadi. Keyingi avlod uchun katta ibrat vazifasini o‘tadi." 6 Zunnunov A va boshq. Pedagogika tarixi. –Toshkent: Sharq,2002. –B.79 20 Abdulla Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq”asari o zbek adabiyotiningʻ ajoyib namunasi Abdulla Avloniyning “Turkiy Guliston yoxud axloq”asari Sa diyning “Guliston” asariga o xshatma sifatida yozilgan. Va bu haqida shoir: ʼ ʻ “Ban bu asari nochizonami bir necha muallim birodarlarimning iltijolari ila yozmoq va nashr qilmoqg‘a g‘ayrat va jasorat qilmish edim. Alhamdu lilloh val minna ikkinchi tab’ihada muvaffaq oldum, chunki Turkiston maktablarida o‘z shevamizda (o‘zbek tilida demoqchi) yozilmish mukammal”. Axloq kitobining shunday asarga tashna va muhtoj ekanligi o‘zum muallimlar jumlasidan o‘ldig‘imdan manga ham ochiq ma’lum o‘ldi. Shuning uchun ko‘p vaqtlar tajriba so‘ngidan adibi muhtaram shayx Sa’diy usulida yozmoqni, garchi og‘ir ish bo‘lsa ham, o‘zimga muqaddas bir vazifa ado qilaroq bu kamchilikni oradan ko‘tarmakni munosib ko‘rdim”. 7 Demak, aytish mumkinki,”Turkiy Guliston yoxud axloq” Sa’diyning “Guliston” asari usulida o‘zbek tilida yozilgan axloq kitobidir.1 Abdulla Avloniyning “Turkiy Guliston yoxud axloq asari” 1913-yilda Toshkentda toshbosma yani litografik usulda bosmadan chiqdi.Bu asar yosh avlodning axloqli bo lib tarbiyalanishi uchun ʻ muhim ahamiyat kasb etadi. Abdulla Avloniy “Turkiy Guliston yoxud axloq “asarida axloq haqida yaxshilikka chaqiradigan yomonlikdan qaytaradigan ilmdir va u mezon tarozisida yaxshi xulqdan og irog i yo q deya ta kidlaydi.Axloq ʻ ʻ ʻ ʼ ilmining asosi tarbiya va tarbiyani tabibga qiyos qiladi,bu bolaning tansiga yaxshilik dorisini ichirmoq kabidir deya yozadi adib Axloqning go zaligi tarbiyaga ʻ bog liq.chunki tarbiyaning axloqqa ta siri bor.Tarbiyani bola tug ilganidan ʻ ʼ ʻ boshlash lozim va bu ish bilan avvalo ona shug ullanadi ikkinchi tarbiya bilan esa ʻ ota, maktablar,madrasalar shug ullanadi. Insonning ta lim olishi ʻ ʼ o rganishi,o rgat ʻ ʻ ishi,o qishi,o qiti ʻ ʻ uchun tananing sog lomligi ʻ juda muhim.Shunning uchun biz tanamizga zarar yetkazadigan yomon illatlardan nari bo lishimiz lozim. Fikr tarbiyasi insonning g ayratli, shijoatli bo lishiga sabab ʻ ʻ ʻ bo ladi. Fikrning teran hal bo lishi o qituvchining bergan bilimiga,tarbiyasiga ʻ ʻ ʻ 7 Abdulla Avloniy.Tanlangan asarlar. Ikki jildli (Nashrga tayyorlovchi B.Qosimov).-Tashkent:Ma’naviyat,1998. – B.89 21 bo liq.Insonlarga sharaf,baland darajani axloq tarbiyasi beradi .Kishi yoshligidanʻ say harakatda g ayratli bo lishi zarur.Yalqov kishilar har narsadan mahrumdir. ʻ ʻ Qanoatli bo lish hasad,tama, hirs, xorlikning davosidir. Qanoat bir xazinadir uning ʻ naqdi kundan kunga oshadi.Ilm o qish ,yozishni bilish, yaxshi narsalarni ʻ o rganmo ʻ qlik demakdir. Ilm inson uchun g oyatda ʻ muqaddas vaa oliy fazilatdir.Hilim,yani yumshoq tabiatlilik axloq yuzasidan insonga endi kerakli narsadir. Intizomga rioya qilan insonlarning ishi doim o z vaqtida,tartibli ʻ bo ladi.Vatanimzni suyish har birimizning burchimizdir.”Vatanni suymoq ʻ iymondandir.”.Sadoqatli insonlar o z ishini sidqi dildan bajaradilar. ʻ Sidq-u safoyi rostlig‘ o‘lsa qarobating, Shuldur jahonda rohat, fayz, saodating. Olamda to‘g‘rilikcha yo’q odamning ziynati, Qalbing alifdek o’ldimi, ayni sharofating. “Shul maqsadga mabni har bir so’zning oxiriga, ikki-uch band she’r ham yozdim va bu yozgan she’rimning orasida ba’zi arabiy, forsiy she’rlarning tarjima va mazmuni ham ko‘rilur. Maorifparvar muallim birodarlarim meni bu asari ojizonamni iltifotsiz qoldurmay, bu xizmati nochizonamni ko‘zdan kechurub va bundan so‘ng ham banim qalamim ila nashr qilinajaq kitoblarni lutfan maydoni ta’lima Qo‘ymoq ila barobar tabiiy o‘lan nuqsonlarini tanbeh va tanqid qilmakda himmati maorifparvaronalarini bandadan darig‘ tutmasalar edi”. 22 2.2.Asarni Sheroziyning “Guliston” asari bilan qiyoslab tahlil qilish Abdulla Avloniy merosi bo‘yicha ilmiy tadqiqotlarda uning ma’rifatparvarlik qarashlari, milliy uyg‘onish davri mafkurasi hamda axloqiy ta’lim konsepsiyasiga oid fikrlari alohida o‘rganilgan. Xususan, Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asari o‘zbek pedagogik tafakkuri tarixida axloqiy tarbiya masalalarini ilmiy- nazariy asosda yoritgan birinchi mukammal qo‘llanmalardan biri sifatida e’tirof etiladi.8 Asar mazmuni, g‘oyaviy yo‘nalishi va tarbiyaviy ahamiyati ko‘plab tadqiqotchilar tomonidan turli aspektlarda tahlil qilingan. Avloniy axloqiy fazilatlarni komil inson tarbiyasining asosiy omili deb bilganligi ko‘plab pedagogik tadqiqotlarda qayd etiladi. U jamiyat taraqqiyotini to‘g‘ri tarbiya bilan bog‘lagan, axloqni “insonga zarur bo‘lgan fazilatlar majmui” sifatida talqin etgan. Ilmiy adabiyotlarda ayniqsa uning asarda keltirilgan axloqiy tushunchalarni tizimli ravishda — ijtimoiy, aqliy, jismoniy va ma’naviy tarbiya bilan bog‘lab sharhlagani dolzarb jihat sifatida ko‘rsatiladi. Tadqiqotchi lar Avloniynin g axloqiy kategoriyalarni izohlash jarayonida Sharq mumtoz axloqshunosligiga tayanishi, Alisher Navoiy, Ahmad Donish, Abdurauf Fitrat kabi ma’rifatparvarlar g‘oyalari bilan bog‘liq jihatlarni rivojlantirganini alohida ta’kidlab o‘tadi. Adabiyotlarda Avloniyning pedagogik qarashlari o‘z davrining ijtimoiy-siyosiy sharoitidan kelib chiqqan holda shakllangani ham ilmiy jihatdan asoslab berilgan. Asarda millat ma’naviyatini yuksaltirish, yoshlar ongida vatanparvarlik, mehnatsevarlik, odoblilik, rostgo‘ylik, ilmu hunarga intilish kabi fazilatlarni shakllantirish masalalari ustuvor o‘rin tutgani ana shu tarixiy jarayonlar bilan bog‘liq holda tahlil qilingan. Tadqiqotchilar fikricha, Avloniy axloqni nafaqat nazariy tushuncha, balki amaliy tarbiya jarayonining ajralmas qismi sifatida ko‘rsatadi. Shu bois uning asari hozirgi zamon pedagogikasida ham metodik qo‘llanma sifatida o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Ilmiy manbalarda “Turkiy guliston yoxud axloq”ning tuzilishi, g‘oyaviy yo‘nalishi va tarbiyaviy uslublari bo‘yicha o‘tkazilgan tahlillar Avloniy axloqiy ta’limda badiiy uslubni didaktik maqsadda qo‘llaganini tasdiqlaydi. Asarda 8 Dolimov U.Turkistonda jadid maktablari.-Toshkent: Universitet, 2006. –B.37 23 hikmatlar, she’riy parchalar, maqollar va real hayotiy misollardan foydalanilishi o‘quvchilar ongiga tez singadigan ta’sirchan pedagogik usul sifatida e’tirof etilgan. Ko‘plab tadqiqotchilar asarning til soddaligi, mazmun ravshanligi va ma’naviy qadriyatlarni tarbiyalashdagi samaradorligini zamonaviy ta’limda qo‘llash mumkin bo‘lgan ilg‘or metodlardan biri sifatida baholaydi. So‘nggi yillarda olib borilgan ilmiy tadqiqotlarda Avloniy merosining bugungi ma’naviy-ma’rifiy siyosat bilan bog‘liqligi, yoshlar tarbiyasini milliy va umuminsoniy qadriyatlarga asoslashdagi o‘rni ham keng yoritilgan. Bu manbalarda asarning zamonaviy pedagogik texnologiyalar, ma’naviyat darslari, o‘quv-tarbiyaviy jarayonlarda qo‘llanishi bo‘yicha amaliy xulosalar berilgan. Umuman olganda, adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, Avloniy asari o‘zbek milliy axloqshunoslik maktabining shakllanishi, qadriyatlar tizimini ilmiy asoslash va komil inson tarbiyasining nazariy-metodik poydevorini yaratishda beqiyos ahamiyatga ega bo‘lgan muhim ilmiy-ma’rifiy manbadir. Tarixdan ma’lumki, sho’rolar tuzumi davrida ilm-ma’rifat egalari sanalgan jadidlar va ularning faoliyati qattiq qoralangan edi. Sababi shundaki xalqni ilmli, ma’rifatli va axloqli bo’lib tarbiya topishidan sho’ro hukumati har daqiqada havotirga tushgan, chunki xalq ma’rifat yo’lida davom etsa, sho’ro hukumati bizga qarshi bosh ko’tarishi mumkun deb o’ylagan. Shuning uchun ham ular jadidlar faoliyatini qattiq nazorat ostiga olgan. Shunday tahlikali zamon bo’lishiga qaramay jadidlar xalqni ma’rifatli va axloqli qilishni birinchi o’ringa qo’ygan. Xususan bunday mas’uliyatli vazifani o’z zimmasiga olgan Avloniy turkiy xalqlar uchun bir qancha maktablar ochib ularda ta’lim-tarbiya berishni afzal ko’rdi. Xalqni ma’rifatli va axloqli qilish uchun Avloniy ko’plab darsliklar va bir qancha asarlar yozib uni xalqqa tarqatdi. Adibning odob-axloqqa doir asarlarida ichida eng shuhrat topib, sevib o’qilgani “Turkiy Guliston yoxud axloq” asari bo’ldi. Asar 1913- yilda yozilgan bo’lib, 1917 - yilda qayta nashr qilindi. “Turkiy Guliston yoxud axloq” asari axloqiy va ta’limiy asardir. Asar jamiyatni yangilashning eng to’gri yo’li axloqiy tarbiya ekanligini isbotlashga bag’ishlangan. Avloniy axloqni insonning eng katta boyligi deb hisoblaydi va shuningdek uni odob, tarbiya, or-nomus kabi tushunchalar bilan uzviy bog’liq ekanini ta’kidlaydi. 24 Asarda insonlarni yaxshilikka chaqiruvchi, axloq haqida fikr yuritiladi. Xususan Abdulla Avloniy o’z ijtimoiy va axloqiy-ta’limiy qarashlarini ham bayon etadi. Mazkur asar 64 bobdan iborat bo‘lib har bir bob ta’lim-tarbiya, odob-axloq masalalariga bag‘ishlanadi va biri ikkinchisini to‘ldiradi, takomillashtiradi. Avloniy asarda odamlarni xulq, xatti-harakat nuqtaiy nazardan 2 guruhga bo‘ladi: biri yaxshi xulqli kishilar, ikkinchisi yomon xulqli kishilardir. U bunday deydi: “Axloq ulamosi insonlarning xulqlarini 2 ga bo‘lmishlar: agar nafs tarbiyat topib, yaxshi xulq, agar tarbiyatsiz o‘sib yomon ishlar ishlaydigan bo‘lib ketsa, yomonlikka tavsif bo‘lib, yomon xulq deb atalur”. Avloniy inson birinchi navbatta xulqini va nafsini tarbiyalashi kerakligini eslatib o‘tadi. Kishilar tug‘ilishidan yomon bo‘lib tug‘ilmaydilar, aksincha ularni muayyan sharoit yomon qiladi. Avloniy axloqning insoniyat jamiyati uchun qanchalik muhim ahamiyatga ega bo‘lishini ta’kidlash bilan birga o‘quvchilar uchun axloq tushunchasi shunchalik zarur ekanligini ham uqtiradi. U zamonga muvofiq ravishda qurilmish axloq shuning bilan bir qatorda tartib-intizomga rioya qilishni eslatib o‘tadi. Demak hamma narsa tarbiya va axloqqa bog‘liqdir. Axloq ulamolari bularga jiddiy e’tibor berish kerak deb alohida ta’kidlaydi. Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib Abdulla Avloniy mazkur asarida ilmni egallashda axloqiylikning ahamiyatini juda ardoqlaganini ko‘rishimiz mumkindir. “Turkiy Guliston yoxud axloq nafaqat axloqiy-didaktik darslik balki ma’rifatparvarlik, insonparvarlik va Vataparvarlik ruhida yozilgan yuksak asardir. Asarning g‘oyalari bugun ham o‘zining dolzarbligini yo‘qotmagan”. Avloniy mazkur asar orqali butun bir avlodga axloqiy tarbiyani ko‘rsatib beruvchi asosiy vositalarni tushuntirib bergan. Asarda berilgan chuqur g‘oyalar shuni ko’rsatadiki, alloma o‘z davri muammolariga juda teran yondashib, axloqiylikning tub ildizlarini aniq va lo‘nda qilib ochib bera olgan. Mutafakkir yashagan dar uning idealidan qanchalik yiroq bo‘lmasin inson va jamiyat axloqiy va aqliy komilligining real varianti u tomonidan ilmdan axloqqa o‘tishda tasavvur qiligan. “XX asr boshlarida o‘zbek ma’rifatpar varlik harakatinin g yirik namoyandalaridan biri bo‘lgan Abdulla Avloniy (1878–1934) millatning ma’naviy 25 va madaniy yuksalishiga katta hissa qo‘shgan adib, pedagog va fikr sohibidir. Uning “Turkiy guliston yoxud axloq” asari nafaqat axloqiy pandnoma, balki jamiyatni ma’naviy uyg‘onishga da’vat etuvchi falsafiy qo‘llanma sifatida ham qaraladi9 ”. Struktural metod asosida asarni tahlil qilish orqali undagi g‘oyaviy qatlamlar, tuzilma va kompozitsion uyg‘unlik, til va uslub birligi o‘rganiladi. Bu yondashuv yozuvchi asarining chuqur ma’nosini anglash va uni tahlil qilish imkonini beradi. Avloniy ushbu asar orqali millatning kelajagini belgilovchi eng muhim omil – axloqiy tarbiya masalasini markazga qo‘yadi. U axloqni inson hayotining bosh me’zoni, ma’naviy komillikka yetaklovchi asosiy yo‘l sifatida talqin etadi. Asarda ilgari surilgan g‘oyalar Sharq falsafasining chuqur ildizlariga tayanib, zamonaviy pedagogik va ijtimoiy qarashlar bilan uyg‘unlashgan holda bayon etilgan. Shu jihatdan, “Turkiy guliston yoxud axloq” nafaqat badiiy asar, balki falsafiy va tarbiyaviy qo‘llanma sifatida ham beqiyos ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga Avloniyning axloq haqidagi qarashlari o‘z davrining ijtimoiy-falsafiy tafakkuri bilan qiyosiy o‘rganilib, uning hozirgi zamon ma’naviy-ma’rifiy hayotidagi o‘rni yoritiladi. “Turkiy guliston yoxud axloq” asari bir necha asosiy qismlardan iborat bo‘lib, har bir bo‘lim inson tarbiyasi, axloq, ilm va ma’rifatning o‘zaro bog‘liqligini ochib beradi. Asarning kirish qismida muallif axloqni inson hayotining ziynati sifatida talqin etadi. U shunday yozadi: “Axloq insonning ziynatidir. Axloqi yomon kishi yalang‘och kishidir.” Bu fikrda insonning ma’naviy tozaligi, ichki dunyosi va jamiyatdagi qadriyatlari o‘rtasidagi munosabat ochib beriladi. Asarning kompozitsion tuzilishida axloq va ilm masalalari tenglikda ifodalanib ketiladi, bu esa asarga ichki mantiqiy yaxlitlik beradi. Avloniy uchun ilm – hayotning chirog‘i, axloq esa shu chiroqni yoritib turuvchi nurdir. U shunday deydi: “Ilm hayotning chirog‘idir, jaholat esa zulmatdir.” Bu iqtibos orqali Avloniy insonni ma’naviy zulmatdan qutqaruvchi kuch sifatida ilmni ulug‘laydi. Asarning strukturasida ilm va axloq mavzulari bir-birini to‘ldirib, inson komilligi haqida yaxlit falsafiy tizimni hosil qiladi. Avloniyning ushbu asaridagi eng chuqur va 9 Saidov U.Yevropa ma’rifatchiligi va Milliy uyg‘onish. Toshkent: Akademiya,2004. –B.46 26 falsafiy g‘oyalar singdirilgan yana bir iqtibosiga e’tiborimizni qaratamiz: “Insonlarni yaxshilikg‘a chaqirguchi, yomonlikdan qaytarguchi, o‘zi esa aytgan so‘ziga amal qilguchi kishi – haqiqiy murabbi, komil insondur”. Bu so‘zlarda yozuvchi insonni so‘z bilan emas, amal bilan yaxshilikka chaqirishga undaydi. Avloniy uchun “yaxshilik” – bu faqat boshqalarga maslahat berish emas, balki o‘zi ham shunga amal qilib boshqalarga namuna bo‘lishdir. Chunki faqat so‘z bilan chaqirgan, ammo o‘zi amal qilmagan inson – jamiyatda ishonchini yo‘qotadi. So‘z va amal birligi – chin ma’naviyatning belgisidir. Avloniy bu iqtibosi orqali shunday degandek bo‘ladi: “Yaxshilik haqida gapirish oson, lekin uni hayotga tatbiq etish – insonning haqiqiy imtihonidir. Shu bois bu iqtibos bugungi kun uchun ham juda dolzarb. Chunki zamonaviy jamiyatda ham haqiqiy yetakchi yoki tarbiyachi – boshqalarni so‘z bilan emas, balki o‘zining odobi, halolligi sabri va insonparvarligi bilan o‘rnak bo‘luvchi insondir. Avloniyning ta’limotida axloq – ijtimoiy ma’suliyat, insonparvarlik, mehr, sabr va halollik singari fazilatlar majmuasi sifatida talqin qilinadi. U yoshlarni yomon odatlardan tiyilish, rostgo‘ylik va vatanparvarlik ruhida tarbiyalashni asosiy burch deb biladi: “Yaxshi xulq insonni saodatga yetkurur, yomon xulq esa sharmandalikka sabab bo‘lur.” Bu satrlarda Avloniy axloqiy yuksaklikning inson baxtiga bevosita ta’sirini falsafiy asosda ifodalaydi. “Insonning haqiqiy saodati – uning ichki dunyosi, tozaligi va halolligida”, — deya ta’kidlaydi muallif. Avloniy ijodida insonparvarlik g‘oyasi markaziy o‘rinni egallaydi. U insonni yuksak qadriyat sifatida ko‘rib, uning qalbini poklik, mehr, adolat va ilm bilan ziynatlashga da’vat etadi. Shoirning quyidagi satrlarida bu g‘oya o‘z ifodasini topgan: “Insonni aziz tut, agar insonlikni istasang, G‘aflat bilan o‘tma, dilni pok tut, shunday yasha.” Bu bayt insonni hurmat qilish, mehr va saxovat bilan yashash zarurligini bildiradi. Avloniy insonparvarlikni millatning ma’naviy sog‘lomligi bilan bog‘laydi. Uningcha, insonni sevish – Vatanga, xalqqa va insoniyatga sadoqatdir. Shu bois u ilmni ezgulik bilan, ezgulikni esa axloq bilan bir butun holda talqin etadi. Insonparvarlik g‘oyasi Avloniy asarlarining tuzilmasida asosiy g‘oyaviy markaz bo‘lib, barcha xulqlar, nasihatlar va she’riy ifodalar shu ruhda uyg‘unlashgan. “Insonni sevmoq, unga 27 hurmat qilmoq, yaxshilik ila yomonlikdan saqlamoq — insoniylikning eng oliy fazilatidir.” Avloniy insonparvarlikni faqat axloqiy fazilat sifatida emas, balki hayot falsafasi sifatida talqin qiladi. Unga ko‘ra, insonni sevish — bu faqat hissiy holat emas, balki mas’uliyatdir. Shoir yana shunday deydi: “Yaxshi axloqli kishilar elning ziynatidir, Yomon axloqli kishilar esa elning kulfatidir.” Bu satrlar Avloniy falsafasining mohiyatini ochadi: insonparvarlik faqat so‘zda emas, amalda namoyon bo‘lishi kerak. Jamiyatning qudrati insonlarning axloqiy pokligiga bog‘liq. Avloniyning she’rlarida inson qalbi ezgulik manbai sifatida talqin qilinadi. U insonni “yaratuvchi kuchning in’ikosi”, ya’ni “yaratganning yerdagi soyasi” sifatida ko‘radi. Shu bois u insonni kamsituvchi, zulm qiluvchi har qanday g‘oyaga qarshi chiqadi. Shoir boshqa bir o‘rinda shunday deydi: “Mehr ila yashasang, ko‘ngil ochilur, Adovat ila yashasang, yurak to‘kilur.” Bu baytda insoniy munosabatlarning ildizi — mehr va bag‘rikenglik ekani ta’kidlanadi. Avloniy insonparvarlikni umuminsoniy qadriyat darajasiga ko‘taradi. Shuningdek, u insonparvarlikni ma’rifat bilan bog‘laydi: “Ilm bir nurdur, u bilan inson to‘lar ma’rifatga, Jahl zulmatida qolganlar yo‘qdir saodatda.” Bu baytda shoir ilmni insonparvarlikning asosi sifatida ko‘rsatadi. Chunki ma’rifatli inson — bu ongli, adolatli, mehribon insondir. Shu tarzda Avloniyning she’riyati insonparvarlik g‘oyalarining yuksak ifodasiga aylanadi. Struktural metod asosida o‘rganilganda, “Turkiy guliston yoxud axloq” asari tuzilma va mazmun uyg‘unligining yorqin namunasi ekani ayon bo‘ladi. Avloniy asarida axloq, ilm va insonparvarlik g‘oyalari o‘zaro bog‘lanib, komil inson tarbiyasining falsafiy tizimini yaratadi. Asarning kompozitsion qurilishi, soddaligi va chuqur ma’nosi uni bugungi kunda ham o‘qishli va tushunarli qiladi. Avloniy o‘z davrining ma’naviy murabbiysi bo‘lib, uning g‘oyalari hozirgi yosh avlod uchun ham ma’naviy yo‘l-yo‘riq vazifasini o‘taydi”10 . Avloniy tarbiya vaqti haqida so z yuritar ekan, o sha davrdagi jamiyatda ʻ ʻ kuzatilayotgan noqisliklarni, ilmsizliklarni keltirib o tadi. Bola tarbiyasida ota-ona, ʻ 10 Qosimov B.Uyg‘ongan millat ma’rifati.-Toshkent: Ma‘naviyat, 2011. –B.85 28 muallimlar va uni o rab turgan atrof-muhit o z aksini ko rsatadi. Ammo bu davrdaʻ ʻ ʻ bularning hech biri qoniqarli holda emas va maishiy turmushdan ajralib, ilm yo lini ʻ tutmagan. Tarbiya qilishlik ham alohida ilmsir. Uni ikki turda: badan tarbiyasi va fikr tarbiyasi kabi qismga ajratiladi. Ikkisi ham bir biriga uzviy bog langan. ,,O zida yo q narsani qanday bolaga bersin”, deya dard bilan aytilgan ʻ ʻ ʻ jumlalar vaziyat qanchalik jiddiy ekanligini ifodalaydi. Shu sababdan ota-ona ilm yo lini tutmas ekan, tarbiyaning vazifasini bajara olmaydi. Keyingi navbatda ʻ fatonat tushunchasi beriladi. Bu aql egasi bo lishlik. Aql sohiblari e tiqodda ham ʻ ʼ ilg ordir. Aql insonning ruhiga yo lboshchilik qiladi. Muallif yaxshi xulqlarga ʻ ʻ to xtalar ekan, bir orada aqsom ilmi haqida keltirib o tadi. Ta’kidlanishicha, bu ʻ ʻ diniy va dunyoviy ilmlarni teng tutmoqlikdir. Avloniy bejizga keltirib o tmagan . ʻ Chunki hamma davrda bu masala dolzarbdir. Ham diniy ham dunyoviy ilmlarni o rganish va ikkisi tarozining pallasi kabi zarur ekanligini tushunish har qanday ʻ jamiyatdagi oliy maqsaddir. Avloniy yoshlarni ilm-fan, axloq va ma’naviyatni birlashtirgan holda tarbiyalash orqali ularni milliy va global miqyosda yetuk shaxslar bo‘lishiga turtki beradi. Avloniyning “Ta’limni tarbiyadan, tarbiyani esa ta’limdan ajratib bo‘lmaydi – bu sharqona qarash, sharqona hayot falsafasi” kabi fikrlari ham yuksak ahamiyatga ega. Avloniy asarda axloqiy qadriyatlarni shakllantirish, millatni rivojlantirish va yosh avlodni ma’rifat ruhida tarbiyalashni o‘zining bosh vazifasi sifatida qo‘ygan. U jamiyatda mavjud bo‘lgan axloqiy buzuqliklar, bilimsizlik va jaholatni tanqid qilgan.Asar axloqiy tarbiya va inson fazilatlari haqida turli mavzularni o‘z ichiga olgan. Avloniy yaxshi va yomon xulq- atvorni qiyoslab, yaxshi xulqning jamiyat va shaxs rivojidagi o‘rnini ko‘rsatgan. Muallif o‘z fikrlarini masallar, hikmatli so‘zlar va iboralar orqali ifodalagan. Avloniy asar orqali xalqni o‘zligini anglashga, ma’naviy kamolot sari intilishga va bilimsizlikni yo‘qotishga chorlagan. U ilm olishning inson hayotidagi ahamiyatini urg‘ulagan. Asar ma’rifatchilik ruhida yozilib, unda G‘arb va Sharq mutafakkirlarining qarashlari uyg‘unlashgan. Bu bilan Avloniy o‘z davrining ilg‘or pedagogik va axloqiy qarashlarini yoyishga harakat qilgan. “Turkiy guliston yoxud axloq” qismlarga bo‘lingan bo‘lib, har bir qism ma’lum bir axloqiy mavzuni yoritadi. 29 Unda axloq,odobaxloq qoidalari, ilm, tarbiya va milliy qadriyatlar asosiy o‘rin tutadi. Avloniy asarni oddiy va tushunarli tilda yozgan. Shu sababli u nafaqat ziyolilar, balki oddiy xalq vakillari orasida ham tushunilgan. Uning fikrlari hayotiy va dalillarga asoslangan. “Turkiy guliston yoxud axloq” Turkistonda axloqiy va pedagogik qo‘llanma sifatida xizmat qilgan. U o‘sha davr maktablarida ham darslik sifatida qo‘llanilgan. Asar bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Undagi axloqiy tamoyillar yosh avlodni tarbiyalashda va milliy qadriyatlarni asrab- avaylashda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Avloniy iqtisodni alohida ta’kidlaydi. Sababi insonning har bir faoliyati iqtisod bilan bog liq. Iqtisodʻ deyilganda faqatgina mol,davlat, ya ni moddiyat tushunilmaydi. Iqtisod aqlli ʼ insonlarning ishidir. Har narsada iqtisod kerak. Agar bunga e tibor berilmasa, hatto ʼ yuksak madaniyat va sivilizatsiyalar tanazzulga uchraydi. Avloniy o z davrining ʻ mavjud holatini tushunib, anglagan holda kelgusi davrlarda iqtisodga amal qilmaydigan millat, davlat yutqazishini ta’kidlaydi. Meni yana e tiborimni tortgan ʼ qism hifzi lison tushunchasidir. Bunga ko ra, har bir millat vakili o z ona tilini ʻ ʻ asrab, uni saqlashi tushuniladi. Har qanday millatning mavjudligi, uning qudrat belgisi sifatida tan olingan tushuncha bu tili va adabiyotidir. Avloniy bejizga jon kuydirib hifzi lison haqida eslatib o tmaydi. O sha davr uchun dolzarb bo lgan ʻ ʻ ʻ millat sifatida birlashish va bu millatning tilini kelgusi avlodga yetkazish masalalari bugungi kunda ham ahamiyatlidir. ,,…O‘z yerinda ishlatmak va so’zlamak lozimdur. Zig‘ir yog‘i solub moshkichiri kabi qilub, aralashquralash qilmak tilning ruhini buzadur…” Bundan tashqari, inson dilidagi so zlarini tili bilan bayon etar ʻ ekan, aql bilan ish yuritishi kerak ekanligini ta kidlaydi. Chunki odamzodning ilmi, ʼ dunyoqarashi, aql-zakovati uning aytgan so zlaridan ma lum bo ladi. Keyingi ʻ ʼ ʻ navbatda yomon xulq qanday tushunchalar bilan ifodalanishini ko rishimiz ʻ mumkun. Avloniy yomon xulqlar haqida bahs etar ekan, g azabga to xtaladi. ʻ ʻ G azab har bir insonning ichki ruhiyatidagi mavjud kuchdir. Uning nazorati aql ʻ bilan bo lishi kerak. Asarda Aflotunning fikri keltiriladi: ,,Hayajon ila paydo ʻ bo‘lgan bir hol, albatta, pushay-monlik ila tamom bo‘lur. G‘azab g‘azab qilinuvchidan ko‘proq g‘azab qiluvchig‘a zarar qilur. Aqlni g‘azabga soluvchi 30 inson nafsini haroratli o‘tga yoqmish o‘lur. Nadomatdan avval matonatni ixtiyor qiluvchilar hech bir tahlika va azobga duchor o‘lmaslar”.11 G azab dastlab ʻ hissiyotimizda akslangan qiziqqon bir kuch,agar u matonat bilan bostirilmasa, so nggida pushaymonlik bilan yakun topadi. Jaholat haqida so z yuritilar ekan, bu ʻ ʻ tushunchani insoniyat uchun tanazzul keltiruvchi asosiy omil deb ayta olamiz. Jaholat deganda keng ma noda tushunish kerak. Uning ko lami juda katta, ta’siri ʼ ʻ ham shunga yarasha. Jaholatni Abdulla Avloniy bir so z bilan yomon xulqlarning ʻ boshlig’dir deb ataydi. Xulqimizdagi barcha illarlarning kelib chiqish sababi aynan jaholatga borib taqaladi. Asarda ta’kidlanishicha, jaholat ilmsiz, hech bir ishni farqiga bora olmaydigan nodonlikdir. Jaholatga botgan johil ahli hech yerda izzat va hurmat topmas ekan. Ularning biror masalani mushohada etishga aql va farosatlari yetmaydi. Chunki jaholatda aql va ilm yo qdir. Shu boisdan ham nodon ʻ do stdan ziyrak dushman afzaldir. Abdulla Avloniy o zining “Turkiy Guliston ʻ ʻ yuxud axloq asarida quyidagi iqtiboslar keltirib o tilgan: “Insonlarni yaxshilikg‘a ʻ chaqirguvchi, yomonlikdan qaytarguvchi bir ilmdur. Yaxshi xulqlarning yaxshiligini, yomon xulqlarning yomonligini dalil va misollar ila bayon qiladurgan kitobni axloq deyilur. Inson ikki narsadan murakkabdur. Biri jasad, ikkinchisi nafsdur. Jasad ko‘z ila bor narsalarni ko‘rur. Ammo nafs idrok ila yaxshini yomondan, oqni qoradan ayirur. Axloq ulamosi insonlarning xulqlarini ikkiga bo‘lmishlar Agar nafs tarbiyat topib, yaxshi ishlarni qilurga odat qilsa, yaxshilikg‘a tavsif bo‘lub, «yaxshi xulq» agar tarbiyatsiz o‘sub, yomon ishlaydurgan bo‘lub ketsa, yomonliqg‘a tavsif bo‘lub «yomon xulq» deb atalur. Tarbiya – «Pedagogiya», ya’ni bola tarbiyasining fani demakdur. Emdi ochiq ma’lum bo‘ldiki, tarbiyani tug‘ulgan kundan boshlamak, vujudimizi quvvatlandurmak, fikrimizi nurlandurmak, axloqimizi go‘zallandurmak, zehnimizi ravshanlandurmak lozim ekan. Tarbiyani kimlar qilur? Qayda qilinur? Degan savol keladur. Bu savolga, «birinchi uy tarbiyasi. Bu ona vazifasidur. Ikkinchi, maktab va madrasa 11 Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yoxud axloq (Hozirgi o‘zbek tiliga muvofiql ashtiruvc O.Oltinbek).Toshkent:Sano-standart, 2012. –B.56 31 tarbiyasi. Bu ota, muallim, mudarris va hukumat vazifasidur», – deb javob bersak, bir kishi deyurki, «qaysi onalarni aytursiz, bilimsiz, boshi paqmoq, qo‘li to‘qmoq onalarmi? O‘zlarida yo‘q tarbiyani qaydan olib berurlar», der . Mana, bu so‘z kishining yuragini ezar, bag‘rini yondurar. Otasiga nima dersiz, desak , qaysi ota? To‘ychi, uloqchi, bazmchi, do‘mbirachi, karnaychi, surnaychi, ilm qadrini bilmagan, ilm uchun bir pulni ko‘zlari qiymagan, zamondan xabarsiz otalarni aytursizmi? Avval o‘zlarini o‘qitmak, tarbiya qilmak lozimdur», – der. Mana bu so‘zni eshitgach, umid qo‘llari qo‘ltuqg‘a urilur. Alhosil, tarbiya bizlar uchun yo hayot – yo mamot, yo najot – yo halokat, yo saodat – yo falokat masalasidur. Badanning salomat va quvvatli bo‘lmog‘i insonga eng kerakli narsadur. Chunki o‘qumoq, o‘qutmoq, o‘rganmoq va o‘rgatmoq uchun insonga kuchlik, kasalsiz jasad lozimdur. Fikr tarbiyasi eng kerakli, ko‘p zamonlardan beri taqdir qilinub kelgan, muallimlarning diqqatlariga suyalgan, vijdonlariga yuklangan muqaddas bir vazifadur. Fikr insonning sharofatlik, g‘ayratli bo‘lishiga sabab bo‘ladur. Axloq tarbiyasi: insonlarga eng muhim, ziyoda sharaf, baland daraja berguvchi axloq tarbiyasidur. Yaxshi xulq: bir qismi o‘z nafsimizga, bir qismini bir-birimizga qarshu ishlatmak uchun kerakli bo‘lgan yaxshi xulqlar: fatonat, diyonat, islomiyat, nazofat, g‘ayrat, riyozat, qanoat,shijoat, ilm, sabr, hilm, intizom, miqyosi nafs, vijdon, vatanni suymak, haqqoniyat, nazari ibrat, iffat, hayo, idrok va zako, hifzi lison, iqtisod, viqor,xavf va rajo, itoat, haqshunoslik, xayrixohlik, munislik, sadoqat, muhabbat va afvdur. Fatonat aql egasi bo‘luv demakdir. Nazofat deb a’zolarimizni, kiyimlarimizni, asboblarimizni pok va toza tutmoqni aytilur. Poklik zehn va idrokingni keng va o‘tkur qilur. Sa’y va g‘ayrat deb ustiga yuklangan ibodat va xizmatlarni harakat birla ado qilmakni aytilur. Riyozat deb savob ishlarni qilub, gunoh ishlardan saqlanmoqni aytilur. Riyozat adabning koni, ruhning darmonidur. Insonlarni to‘g‘ri yo‘lga solub, egri yo‘ldan qaytarguvchi riyozatdur. Shijoat deb botir va yurakli bo‘lmakni aytilur. Shaji’ kishi hech narsadan qo‘rqmaydurgan botir va yurakli bo‘lur. Qanoat deb janobi Haq tarafidan ihson bo‘lgan ahvolga yetishdig‘imiz ne’mat va molga shukr, boshimizga kelgan faqr, musibat, falokatlarga chidab, sabr qilmoqni aytilur. Qanoat hasad, tama, hirs, 32 xorlik kabi illatlarning davosi, nafsimizning g‘inosidur. Ilm deb o‘qimak, yozmakni yaxshi bilmak, har bir kerakli narsalarni o‘rganmakni aytilur. Ilm dunyoning izzati, oxiratning sharofatidur. Ilm inson uchun g‘oyat oliy va muqaddas bir fazilatdur. Sabr deb boshimizga kelgan balo va qazolarga chidamli bo‘lmakni aytilur. Har bir ishda sabr va sovuqqonlik ila harakat qilmak lozimdur. Hilm deb bo‘lar-bo‘lmas ishga achchig‘lanmaydurgan, arslon yurakli, yumshoq tabiatli bo‘lmoqni aytilur. Hilm insonlarning tab’idan xusumat, adovat, g‘azab, hiddat kabi yomon xulqlarni yo‘q qiladurgan har kimcha maqbul bir sifatdur. Intizom deb qiladurgan ibodatlarimizni, ishlarimizni har birini o‘z vaqtida tartibi ila qilmakni aytilur. Agar yer yuzida intizom bo‘lmasa edi, insonlar bir daqiqa yasholmas edilar. Miqyosi nafs deb qiladurgan amallarimizni, ishlarimizni shariat, insoniyat qonuniga muvofiq o‘lub, o‘lmaydig‘ini vijdonimiz ila o‘lchab ko‘rmakni aytilur. Vijdon deb ruhimizga, fikrimizga ta’sir qiladurgan hissiyot, ya’ni sezuv – tuymaqdan iborat ma’naviy quvvatni aytilur. Vatan. Har bir kishining tug‘ulub o‘skan shahar va mamlakatini shul kishining vatani deyilur. Har kim tug‘ulgan, o‘sgan yerini jonidan ortiq suyar. Hatto bu vatan hissi-tuyg‘usi hayvonlarda ham bor. Agar bir hayvon o‘z vatanidan – uyuridan ayrilsa, o‘z yeridagi kabi rohat-rohat yashamas, maishati talx bo‘lub, har vaqt dilining bir go‘ shasida o‘z vatanining muhabbati turar. Haqqoniyat deb ishda to‘g‘rilik, so‘zda rostlikni aytilur. Inson bo‘stoni salomatga, gulzori saodatga haqqoniyat yo‘li ila chiqar. Nazari ibrat deb har bir narsaga sinchiklab boqub, shundan o‘ziga bir hissa ibrat olmoqni aytilur. Iffat deb nafsimizni gunoh va buzuq ishlardan saqlamoqni aytilur. Bizlarni gunoh va ma’siyatdan saqlaguvchi, harom- harishdan nafsimizni asraguvchi faqat iffatimizdur Hayo deb ishda, so‘zda adabni rioya qilmakni aytilur. Hayo dilni ravshan qiladurgan bir nurdurki, inson har vaqt shul ma’naviy nurning ziyosiga muhtojdur. Idrok va zako deb ochuq fikrli, xushtabiat, ziyrak bo‘lmakni aytilur. Idrok va zako yaxshi xulqlarning ravzayi rizvoni, ibrat ko‘zlarining nuri rahmoniysidur. Hifzi lison deb har bir millat o‘z ona til va adabiyotini saqlamagini aytilur. Iqtisod deb pul va mol kabi ne’matlarning qadrini bilmakni aytilur. Viqor deb kibr va g‘ururdan, manmanlikdan o‘z nafsini saqlamakni aytilur. Viqor shar’ 33 va hikmat yuzasidan inson uchun eng kerakli yaxshi xulqlarning biridur. Viqorsiz odam e’tiborsiz boyga, kibrli kishi illatli faqirga o‘xshaydur. Xavf va rajo deb qo‘rqmoq va umidvor bo‘lmoqni aytilur. Banda har ishda janobi Haqdan qo‘rqmoq ila barobar umidini ham uzmaslik lozimdur. Itoat deb bo‘yinsunmakni aytilur. Alloh taoloning amriga boyinsunuv, ibodat va itoat qilmak farzi ayndur. Haqshunoslik deb bir kishining qilgan yaxshiligini unutmaslikni aytilur. Butun olamdagi insonlar haqshunoslik va do‘stlik orqasida yasharlar. Xayrixohlik deb nima ila bo‘lsa bo‘lsun bir-birimizga foyda yetkurmakni aytilur. Xayrixohlik birbirimizga qarshu ishla-tiladurgan bir vazifayi insoniyadurki, kishi o‘z nafsiga loyiq ko‘rmagan bir ishni boshqa bir musulmon qarindoshiga munosib ko‘rmasdan egri yo‘llardan, yomon ishlardan kuch yetganicha qaytarmak va yordam qilmak lozimdur. Munislik deb har kim o‘z tengi, maslakdoshini topub, ulfat bo‘lmakni aytilur. Dunyoning lazzati sodiq do‘stlar ila suhbat qilmakdan iboratdur. Sadoqat deb kishi o‘z vazifasini to‘g‘rilik ila ishlamakni aytilur. Sodiq kishi din va millatiga, vatan va davlatiga to‘g‘rilik ila xizmat qilub, obro‘ va mukofotlar olur. Sadoqat gulshani salomat, bo‘stoni najotdur. Sadafdan inju, ilondan zahar hosil bo‘ldug‘i kabi rostlikdan foyda, xiyonatdan zarar hosil bo‘lur. Adolat deb boshqalarning mol va nomusini rioya qilmakni aytilur. Muhabbat deb bir narsani suymakni aytilur. Dunyodagi insonlar mehr va muhabbat soyasida yasharlar. Har bir ishni muhabbat orqasida ishlarlar. Muhabbatsiz kishi hech bir ishni ishlamakka g‘ayrat va jasorat qilolmas, dunyo ne’matidan lazzat ololmas. Oliyhimmat deb din va millatga foydali ishlarni mol va jon ila ishlamakni aytilur. Afv deb kechurmakni aytilur. Bir kishi qilgan kamchiliklarini bo‘yniga olub, o‘kunub, kechurmakni so‘rasa, afv qilmak lozimdur. Insonlarni saodati abadiyadan mahrum qiladurgan, janobi Haq qoshida va xalq nazarida mazmum, hayoti jovidonimiz uchun masmum bo‘lgan axloqi zamimalar: g‘azab, shahvat, jaholat, safohat, hamoqat, atolat, hasosat, rahovat, anoniyat, adovat, namimat, g‘iybat, haqorat, jibonat, hasad, nifoq, tama, zulmdur. Bu sanagan yomon xulqlarning fanoliqlarini, yuqorida sanagan yaxshi xulqlarning go‘zalligini insof muvozanasi ila o‘lchab, vijdon muhokamasi ila tahqiqlab, yaxshilarini tinglab amal qilmak, yomonlarini anglab, hazar qilmak 34 lozimdur. G‘azab deb bir kishi ikkinchi ila shiddat va hiddat ila muomala qilishmakni aytilur. Shahvat nafsning taayyishind an, taaddisinda n hosil bo‘ladurgan bir quvvatdur. Jaholat deb o‘qimagan, bilimsiz hech narsaga tushunmay-durgan nodonlig‘ni aytilur. Jaholat insoniyatning eng zo‘r dushmani va yomon xulqlarning boshlig‘idur. Safohat deb buzuq va g‘ayri mashru’ yerlarga sarfi umru mol qilmakni aytilur. Hamoqat aql va ma’rifatning kamlig‘indan hosil bo‘ladurgan eng yomon xulqlarning biridur. Hamoqatning ma’niyi lug‘aviysi balohatga yaqin o‘ldig‘indan ba’zi hukamo ahmoqlarni jahli murakkab ashobindandur, demishlar. Atolat deb dangasa va yalqovlikni aytilur. Atolat insonning saodatligining zo‘r ofatidur Xasosat deb tama’ va zillatni bo‘yniga yuklab, ortuqcha hirsini dunyoga qo‘ymakni aytilur. Hirs va tama’ga ifrot darajada yuz tuban ketgan baxil, qancha sha’nu sharaf sohibi bo‘lsa ham, nafsining yoqasini faqirona bir mazallatdan va xorliqdan qutqarolmas. Raxovat deb tanparvarlik, g‘ayratsizlikni aytilur. Umid va sa’yning eng zo‘r dushmani raxovatdurki, hissiyoti g‘ayrat-parvaronamizni mahv va barbod etar va bir necha ma’yusona fikr va xayollarga duchor va giriftor etar. Anoniyyat deb xudbin, mutakkabir, manmanlikni aytilur. Manmahlik johilona kibru g‘ururdan paydo bo‘ladurgan eng yomon xulqlarning biridurki, kishini har yerda ma’yus va mahjub qilur. Adovat deb birovga xusumat va dushmanlik qilmakni aytilur. Adovat vijdonni behuzur qiladurgon eng yomon xulqlardan o‘ldig‘ini inson yaxshi bilsa edi, hech vaqt aziz jonini alamlik azobga giriftor qilmas edi. Namimat deb so‘z yurutmak, chaqimchilikni aytilur. Nammomlik fasodi axloqdan tug‘uladurgan yomon xulqlarning biridur. G‘iybat deb bir kishining kamchilik va qusurini orqasidan so‘ylamakni aytilur. G‘iybat so‘ylamak harom o‘ldig‘i kabi eshitmak ham haromdur. Haqorat deb bir kishining hafsiga, iffatiga tegadurgan so‘zlar ila qadr va e’tiborini tushurmak niyatida yomon muomala qilmakni aytilur. Jibonat deb qo‘rqoq va yuraksizlikni aytilur. Qo‘rqoq kishilar vahm va xayolot asiri bo‘lub, bir ishni ishlamakg‘a jasorat qilolmaslar. Hasad deb bir odamga janobi Haq tarafindan berilgan he’mat va davlatning zavolini tilamakni aytilur. G‘iybat, bo‘hton, su’izan kabi yomon xulqlar hasaddan tug‘ilur. Hasad axloqi zamimalarning eng 35 zararligidur. Kizb deb yolg‘on so‘zni aytilur. Yolg‘onchi kishilarni kazzob deyilur. Nifoq deb kishining oldida bir xil, orqasidan boshqa xil so‘zlanadurgan so‘zni aytilur. Munday so‘zlarni so‘zlovchi ikki yuzlama kishilarni munofiq deyilur. Tama deb birovdan bir narsa umidvor bo‘lmakni aytilur. A’zo va javorihlari salomat, kuch va quvvatli kishilarga tama qilmak harom, ojiz va notavon, kuchsiz kishilarga mubohdur. Zulm deb birovning joniga yoki moliga zarar yetkurmakni aytilur. 36 II bob yuzasidan xulosa Mazkur bobda Abdulla Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asari qiyosiy tahlil asosida o‘rganildi. Qiyosiy yondashuv asarning o‘ziga xos jihatlarini aniqlash, uning jadid adabiyoti va umuman o‘zbek ma’rifiy adabiyotidagi o‘rnini belgilash imkonini berdi. Asar mazmuni va g‘oyaviy yo‘nalishi jihatidan muallifning boshqa ma’rifiy asarlari, shuningdek, Sharq va G‘arb axloqiy-didaktik an’analari bilan qiyoslab tahlil qilindi. Qiyosiy tahlil natijasida “Turkiy guliston yoxud axloq” asarining Sharq mumtoz axloqiy asarlari bilan mushtarak jihatlari aniqlandi. Jumladan, Kaykovusning “Qobusnoma”si, Sa’diyning “Guliston” va “Bustan” asarlari bilan o‘xshash tarzda Avloniy ham axloqiy masalalarni pand- nasihat, ibratli fikrlar orqali yoritadi. Biroq ushbu an’anaviy uslub Avloniy talqinida zamonaviy mazmun bilan boyitilib, milliy uyg‘onish va ma’rifatparvarlik g‘oyalari bilan uyg‘unlashgan. Asar G‘arb ma’rifatchiligi ruhidagi pedagogik qarashlar bilan qiyoslanganda ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega ekani ko‘rinadi. Avloniy axloq va tarbiyani ilm bilan chambarchas bog‘lab talqin etadi, bu esa Yevropa ma’rifatchilarining ta’lim- tarbiya haqidagi ilg‘or fikrlari bilan hamohangdir. Shu bilan birga, muallif G‘arb tajribasini ko‘r-ko‘rona ko‘chirmay, uni milliy qadriyatlar va an’analar bilan uyg‘un holda qo‘llaydi. Bu holat asarning qiyosiy jihatdan yuksak badiiy va g‘oyaviy qiymatga ega ekanini ko‘rsatadi. Qiyosiy tahlilda Avloniy asaridagi “yaxshi xulq” va “yomon xulq” konsepsiyasi alohida e’tiborga olindi. Bu tushunchalar Sharq axloqiy tafakkurida mavjud bo‘lgan fazilat va illatlar tizimi bilan mushtarak bo‘lsa- da, Avloniy ularni ijtimoiy taraqqiyot, millat ravnaqi nuqtayi nazaridan qayta talqin qiladi. Natijada axloq masalasi shaxsiy xulq doirasidan chiqib, ijtimoiy va milliy masalaga aylanadi.Asarning tili va uslubi ham qiyosiy tahlil jarayonida muhim mezon sifatida ko‘rib chiqildi. Mumtoz asarlardagi murakkab, ramziy ifodalar bilan solishtirilganda, Avloniyning tili ancha sodda va xalqona ekanligi aniqlanadi. Bu esa asarning yoshlar va keng omma uchun mo‘ljallanganini ko‘rsatadi. Qiyosiy jihatdan olganda, ushbu soddalik 37 asarning badiiy qiymatini pasaytirmaydi, balki uning ma’rifiy ta’sirini kuchaytiradi. Shuningdek, asarning boshqa jadid adiblari yaratgan axloqiy- pedagogik asarlar bilan qiyosi ham muhim xulosalarni yuzaga chiqardi. Avloniy axloq masalasini tizimli va izchil tarzda yoritgani bilan ko‘plab zamondoshlaridan ajralib turadi. Uning asari faqat nasihatlar majmuasi bo‘lib qolmay, balki axloqiy tarbiya bo‘yicha mukammal dastur vazifasini bajaradi. Xulosa qilib aytganda, qiyosiy tahlil “Turkiy guliston yoxud axloq” asarining adabiy va ma’rifiy ahamiyatini yanada teranroq ochib berdi. Ushbu bobda asarning Sharq va G‘arb axloqiy-adabiy an’analari, jadid adabiyoti namunalari bilan qiyosiy o‘rganilishi natijasida uning o‘ziga xosligi, zamonaviyligi va milliy ruhga yo‘g‘rilganligi asoslab berildi. Asar qiyosiy tahlil nuqtayi nazaridan ham o‘zbek ma’rifiy adabiyotining yetuk namunasi sifatida e’tirof etilishi mumkin. 38 UMUMIY XULOSA Mazkur bobda Abdulla Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asari qiyosiy tahlil asosida o‘rganildi. Qiyosiy yondashuv asarning o‘ziga xos jihatlarini aniqlash, uning jadid adabiyoti va umuman o‘zbek ma’rifiy adabiyotidagi o‘rnini belgilash imkonini berdi. Asar mazmuni va g‘oyaviy yo‘nalishi jihatidan muallifning boshqa ma’rifiy asarlari, shuningdek, Sharq va G‘arb axloqiy-didaktik an’analari bilan qiyoslab tahlil qilindi.Qiyosiy tahlil natijasida “Turkiy guliston yoxud axloq” asarining Sharq mumtoz axloqiy asarlari bilan mushtarak jihatlari aniqlandi. Jumladan, Kaykovusning “Qobusnoma”si, Sa’diyning “Guliston” va “Bustan” asarlari bilan o‘xshash tarzda Avloniy ham axloqiy masalalarni pand- nasihat, ibratli fikrlar orqali yoritadi. Biroq ushbu an’anaviy uslub Avloniy talqinida zamonaviy mazmun bilan boyitilib, milliy uyg‘onish va ma’rifatparvarlik g‘oyalari bilan uyg‘unlashgan. Asar G‘arb ma’rifatchiligi ruhidagi pedagogik qarashlar bilan qiyoslanganda ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega ekani ko‘rinadi. Avloniy axloq va tarbiyani ilm bilan chambarchas bog‘lab talqin etadi, bu esa Yevropa ma’rifatchilarining ta’lim- tarbiya haqidagi ilg‘or fikrlari bilan hamohangdir. Shu bilan birga, muallif G‘arb tajribasini ko‘r-ko‘rona ko‘chirmay, uni milliy qadriyatlar va an’analar bilan uyg‘un holda qo‘llaydi. Bu holat asarning qiyosiy jihatdan yuksak badiiy va g‘oyaviy qiymatga ega ekanini ko‘rsatadi. Qiyosiy tahlilda Avloniy asaridagi “yaxshi xulq” va “yomon xulq” konsepsiyasi alohida e’tiborga olindi. Bu tushunchalar Sharq axloqiy tafakkurida mavjud bo‘lgan fazilat va illatlar tizimi bilan mushtarak bo‘lsa- da, Avloniy ularni ijtimoiy taraqqiyot, millat ravnaqi nuqtayi nazaridan qayta talqin qiladi. Natijada axloq masalasi shaxsiy xulq doirasidan chiqib, ijtimoiy va milliy masalaga aylanadi. Asarning tili va uslubi ham qiyosiy tahlil jarayonida muhim mezon sifatida ko‘rib chiqildi. Mumtoz asarlardagi murakkab, ramziy ifodalar bilan solishtirilganda, Avloniyning tili ancha sodda va xalqona ekanligi aniqlanadi. Bu esa asarning yoshlar va keng omma uchun mo‘ljallanganini ko‘rsatadi. Qiyosiy jihatdan olganda, ushbu soddalik asarning badiiy qiymatini pasaytirmaydi, balki uning ma’rifiy ta’sirini 39 kuchaytiradi. Shuningdek, asarning boshqa jadid adiblari yaratgan axloqiy- pedagogik asarlar bilan qiyosi ham muhim xulosalarni yuzaga chiqardi. Avloniy axloq masalasini tizimli va izchil tarzda yoritgani bilan ko‘plab zamondoshlaridan ajralib turadi. Uning asari faqat nasihatlar majmuasi bo‘lib qolmay, balki axloqiy tarbiya bo‘yicha mukammal dastur vazifasini bajaradi. Xulosa qilib aytganda, qiyosiy tahlil “Turkiy guliston yoxud axloq” asarining adabiy va ma’rifiy ahamiyatini yanada teranroq ochib berdi. Ushbu bobda asarning Sharq va G‘arb axloqiy-adabiy an’analari, jadid adabiyoti namunalari bilan qiyosiy o‘rganilishi natijasida uning o‘ziga xosligi, zamonaviyligi va milliy ruhga yo‘g‘rilganligi asoslab berildi. Asar qiyosiy tahlil nuqtayi nazaridan ham o‘zbek ma’rifiy adabiyotining yetuk namunasi sifatida e’tirof etilishi mumkin. 40 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari 1.Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat iyat bilan davom ettirib, yangi ʼ bosqichga ko‘taramiz (1-qism), O‘zbekiston, – T.: 2018, 168 b. II. Asosiy adabiyotlar 1. Abdulla Avloniy. Toshkent tongi (Nashrga tayyorlavchi B. Qosimov).-Tashkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1979. 2. Abdulla Avloniy. Afg‘on sayohati. “Sharq yulduzi” jurnali,1990-yil, 7-son. 3.Abdulla Avloniy.Tu rkiy guliston yoxud axloq (Nashrga tayyorlovc hi M.Maxsumov).-Tashkent:O‘qituvchi, 1992. 4. Abdulla Avloniy.O‘son, millat.-T.:Sharq,1993. 5. Abdulla Avlaniy. Muxtasar tarixi anbiya va tarixi Islom. -Tashkent:Fan, 1994. 6.Abdulla Avloniy.Ta nlangan asarlar. Ikki jildli (Nashrga tayyorlovc hi B.Qosimov).-Tashkent:Ma’naviyat,1998. 7.Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yoxud axloq (Hozirgi o‘zbek tiliga muvofiqlashtiruvchi O.Oltinbek).Toshkent:Sano-standart, 2012. III. Yordamchi adabiyotlar 8. Qosimov B. Abdulla Avloniy.-Toshkent,1979. 9. Qosimov B.Milliy uyg‘onish.-Toshkent:Ma’naviyat,2002. 10. Qosimov B.Uyg‘ongan millat ma’rifati.-Toshkent: Ma‘naviyat, 2011. 11. Qosimov B., Dolimov U. Ma’rifat darg‘alari. -Toshkent: O‘qituvchi,1990. 12. Dolimov U.Turkistonda jadid maktablari.-Toshkent: Universitet, 2006. 13.Rizayev Sh.Jadid dramasi.-Toshkent:Sharq,1997. 14.Do‘st qorayev B.O‘zbekiston jurnalistikasi tarua. -Toshkent:G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi,2009. 15.Barakayev R. O‘zbek bolalar adabiyoti va Abdulla Avloniy ijodi.- Toshkent:Fan,2004. 16.Karim, Bahodir. Avloniy ziyosi// “Til va adabiyot ta’limi” jurnali, 2020-yil, 7- son. 41 17.Saidov U.Yevropa ma’rifatchil igi va Milliy uyg‘onish. Toshkent: Akademiya,2004. 18. Said,Ziyo.Tanlangan asarlar.-Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1974. 19. Zunnunov A va boshq. Pedagogika tarixi. –Toshkent: Sharq,2002. 20.Yo‘ldoshev.,Hasanova S.Jadid tarbiyashunosligi asoslari.-Toshkent: O‘qituvchi, 1994. 21.Oltinbek,O. Milliy axloq kitobi//Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yoxud axloq.Hozirgi o‘zbek tilidagi bayoni.-Toshkent:Sano-standart,2012. 22.G‘aniyeva, N. O‘zbek adabiyoti tarixi. — Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti, 2010. 23.Jo‘rayev, N. O‘zbek ma’rifatparvarlari merosi va milliy uyg‘onish. — Toshkent: Yangi asr avlodi, 2015. IV. Elektron manbalar 24.https:/ 25.https:/ 26.https://cyberleninka.ru/ 27.https://inlibrary.uz 28.https://phoenixpublication.net 42

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. “TURKIY GULISTON YOXUD AXLOQ” ASARINING G‘OYAVIY- BADIIY XUSUSIYATLARI

1.1.Asarni badiiy jihatdan tahlili

1.2.Asarda jadidchilik g‘oyalarining ifodalanishi

I bob yuzasidan xulosa

II BOB. “TURKIY GULISTON YOXUD AXLOQ ASARINING QIYOSIY TAHLILI

2.1 Asarni Navoiyning “Hayrat ul-abror” asari bilan qiyosiy tahlili

2.2.Asarni Sheroziyning “Guliston” asari bilan qiyoslab tahlil qilish

II bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить