Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 939.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 08 Январь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Металлургия

Продавец

Farshed Begimov

Дата регистрации 06 Декабрь 2025

0 Продаж

Avtomobillarga texnik ko’rik tizimi

Купить
MUNDARIJA Mavzu: Avtomobillarga texnik ko’rik tizimi. ............................................................................................. 1 Kirish. ................................................................................................................................................... 1 I Bob. Avtomobillarga texnik xizmat ko’rsatish sohasini avtomatlashtirishning nazariy asoslari ......... 6 1.1. Texnik ko’rik tizimlarining hozirgi holati va muammolari. ............................................................. 6 1.2. Axborot tizimini loyihalashga qo’yiladigan talablar ....................................................................... 8 1.3. Web-texnologiyalar PHP, MySQL tanlovining asoslanishi ........................................................... 12 II BOB. "TEXNIK KO’RIK" TIZIMINING MA’LUMOTLAR BAZASINI LOYIHALASH ................................... 14 2.1. Tizimning relyatsion ma’lumotlar bazasi modelini ishlab chiqish. .............................................. 14 2.2. Jadvallararo bog’lanishlar va ma’lumotlar yaxlitligi .................................................................... 20 2.3. MySQL muhitida ma’lumotlar bazasini shakllantirish .SQL so’rovlar .......................................... 23 III BOB. TIZIMNING DASTURIY TA’MINOTINI ISHLAB CHIKISH VA SINOV KO’RIKLARI ......................... 25 3.1. Ma’lumotlar bazasi bilan aloqa o’rnatish va ulanish xavfsizligi ................................................... 25 3.2. PHP muhitida Web-interfeysni yaratish va foydalanuvchi tajribasini loyihalash ......................... 28 3.3. Ma’lumotlarni qayta ishlash va bazaga saqlash algoritmlari ....................................................... 32 XULOSA .............................................................................................................................................. 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ........................................................................................ 36 Mavzu: Avtomobillarga texnik ko’rik tizimi. Kirish. Ma’lumotlar bazasi bu ma’lumotlarni saqlash, boshqarish va ulardan samarali foydalanish uchun tashkil etilgan tizimdir. U ma’lumotlar to’plami, ularni saqlash uchun kerakli tuzilma va ulardan foydalanuvchilar tomonidan foydalanish imkoniyatlarini yaratadi. Ma’lumotlar bazalari ko’p hollarda turli maqsadlar uchun ishlatiladi: ma’lumotlarni tartibga solish, ma’lumotlar bilan ishlashni avtomatlashtirish, xavfsiz saqlash va so’rovlarni tezkor amalga oshirish. Ma’lumotlar bazasi odatda kerakli ma’lumotlarni tez va oson topish, yangi ma’lumotlar qo’shish, o’zgartirish yoki o’chirish imkoniyatini beradi. Bu tizimlar ko’plab sohalarda, jumladan biznes, ilmiy izlanishlar, sog’liqni saqlash, ta’lim, moliya va hokazolarda qo’llaniladi. Ma’lumotlar bazasi asosiy komponentlari mavjud bular: Ma’lumotlar ma’lumotlar bazasining asosiy qismini tashkil qiladi. Ma’lumotlar bazasida saqlanadigan barcha ma’lumotlar ma’lum bir tashkilot yoki soha bilan bog’liq bo’lib, tizimda samarali saqlanadi. Jadval ma’lumotlar bazasida ma’lumotlarni tartibga solish uchun ishlatiladi. Har bir jadval ustunlardan va qatorlardan iborat. Jadvalning har bir ustuni ma’lum bir atributni ifodalaydi masalan: ism, sana, telefon raqami va boshqalar. Jadvaldagi har bir qator esa bir ma’lumotni yoki obyektni ifodalaydi. Indeks indekslar ma’lumotlarga tezkor kirish imkonini beradi. Ma’lumotlar bazasidagi ma’lumotlarni tezda qidirish uchun ishlatiladi. Indekslar ma’lumotlar bazasining samaradorligini oshiradi, ayniqsa katta hajmdagi ma’lumotlar bilan ishlashdi. Cheklovlar bu ma’lumotlarning to’g’riligini ta’minlash uchun ishlatiladi. Masalan, yillar faqat raqam bo’lishi yoki sanalar kelajakdan oldin bo’lishi kerakligini ta’minlash. So’rovlar bu ma’lumotlar bazasidan kerakli ma’lumotlarni olish uchun ishlatiladigan buyruqlar. Sql kabi tillar yordamida amalga oshiriladi. Dasturiy ta’minot ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi, ma’lumotlar bazasining ishlashini ta’minlaydi. U ma’lumotlarni saqlash, yangilash, o’zgartirish, o’chirish va so’rovlar bilan ishlash imkoniyatlarini yaratadi. Ma’lumotlar bazasi turlari relatsion ma’lumotlar bazasi relatsion ma’lumotlar bazasi ma’lumotlarni jadval shaklida saqlaydi va ular o’rtasida bog’lanishlarni ta’minlaydi. Ma’lumotlar bazasi jadval shaklida tashkil etiladi, va ular o’rtasidagi munosabatlar sql orqali amalga oshiriladi. Bazalari relatsion bo’lmagan ma’lumotlar bazalaridir. Ular strukturaviy bo’lmagan yoki kam strukturalangan ma’lumotlarni saqlash uchun ishlatiladi. Nosql tizimlari katta hajmdagi ma’lumotlar bilan ishlashda samarali hisoblanadi. Graf ma’lumotlar bazasi graf ma’lumotlar bazalari ma’lumotlarni graf shaklida saqlaydi, ya’ni ularning o’rtasidagi bog’lanishlar va obyektlar orqali ifodalanadi. Bu turdagi tizimlar ijtimoiy tarmoqlar va aloqalar tahlili uchun juda qulay, obyektga yo’naltirilgan ma’lumotlar bazasi obyektga yo’naltirilgan ma’lumotlar bazalari obyektga yo’naltirilgan dasturlash paradigmasiga asoslanadi. Bu turdagi tizimlarda ma’lumotlar obyektlar sifatida saqlanadi, ya’ni ular o’z atributlari va metodlariga ega. Ma’lumotlar bazasining bir nechta afzalliklari bor. Bular: Tezkor ma’lumotlarga kirish bu ma’lumotlar bazalari ma’lumotlarga tez va oson kirish imkonini beradi. Indekslar va so’rovlar yordamida ma’lumotlarni tezda qidirish va olish mumkin, bu katta hajmdagi ma’lumotlar bilan ishlashda samaradorlikni oshiradi. Xavfsizlik ma’lumotlar bazasida saqlanadigan ma’lumotlar xavfsizligi ta’minlanadi. Foydalanuvchilarni autentifikatsiya qilish, ma’lumotlarni shifrlash, va xavfsizlik cheklovlarini qo’yish orqali ma’lumotlarning butligi va maxfiyligi himoya qilinadi. Ma’lumotlarni tizimlash ma’lumotlar bazalari ma’lumotlarni samarali va tizimli tarzda saqlash imkonini beradi. Bu, ma’lumotlar to’planishi, izlanishi va ularga kirish oson bo’lishiga imkon yaratadi. Ma’lumotlarning o’zaro bog’lanishlari relatsion ma’lumotlar bazasida turli jadval va ma’lumotlar o’rtasida bog’lanishlar o’rnatiladi. Bu, ma’lumotlar orasidagi o’zaro bog’lanishlarni aniqroq tushunishga va tahlil qilishga yordam beradi.Ma’lumotlarni yangilash va qo’llab-quvvatlash ma’lumotlar bazalarida ma’lumotlar real vaqt rejimida yangilanishi va boshqarilishi mumkin. Bu tizimlar avtomatik ravishda ma’lumotlarni yangilash, qo’shish, o’zgartirish va o’chirishni ta’minlaydi. Yangi ma’lumotlar qo’shilishi va tizimga yangi foydalanuvchilarni qo’shish uchun tizimning ishlashiga zarar yetkazmasdan kengaytirish mumkin. SQL bu ma’lumotlar bazalarini boshqarishning fundamental asosi hisoblanadi. SQL texnologiyasining evolyutsion taraqqiyoti : SQL tarixi 1970-yillarning boshiga borib taqaladi. IBM kompaniyasining tadqiqotchilari Donald Chamberlin va Raymond Boyce tomonidan Edgar Koddning relyatsion modeli asosida yaratilgan. Dastlab "SEQUEL" deb nomlangan ushbu til, ma’lumotlarni mantiqiy guruhlash va ular orasidagi aloqalarni matematik aniqlikda o’rnatishga xizmat qilgan. Bugungi kunda SQL nafaqat so’rovlar tili, balki ma’lumotlar injeneriyasining global standartidir. Uning asosi — Algebraik munosabatlar hisoblanadi. Ya’ni, biz bazaga murojaat qilganimizda, orqa fonda murakkab matematik amallar bajariladi, lekin foydalanuvchi buni ingliz tiliga yaqin bo’lgan oddiy buyruqlar orqali amalga oshiradi. Bu esa tizimning inson va kompyuter o’rtasidagi ko’prik vazifasini o’tashini ta’minlaydi. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarining turlari “Avtomobillarga texnik ko’rik tizimi” ni yaratishda SQL tillarining bir necha dialektlaridan foydalaniladi. MySQL: Ochiq kodli va tezkor. Kichik va o’rta hajmdagi punktlar uchun mos. SQL tili o’z ichiga to’rtta asosiy kichik tillarni qamrab oladi, ularning har biri texnik ko’rik tizimida o’z o’rniga ega. Data Definition Language – Strukturani shakllantirish Bu qism bazaning "skeleti"ni yaratadi. Masalan, avtomobil egasining ismi, mashina raqami va ko’rik sanasi saqlanadigan ustunlarni yaratishda ishlatiladi. CREATE – Jadvallar, indekslar va ko’rinishlarni yaratish. ALTER – Bazaga yangi talablar chiqsa masalan, elektromobillar uchun alohida maydon qo’shish, strukturani o’zgartirish. Data Manipulation Language – Operatsion boshqaruv Tizim ishga tushgandan so’ng, inspektorlar tomonidan kiritiladigan har bir ma’lumot DML orqali amalga oshiriladi. INSERT – Yangi ko’rik natijasini qo’shish. UPDATE – Noto’g’ri kiritilgan ma’lumotni tuzatish. DELETE – Arxivlangan yoki xato yozuvlarni o’chirish. Bugungi kunda har qanday xizmat ko’rsatish sohasini, xususan, avtomobillarni texnik ko’rikdan o’tkazish jarayonini ham raqamli texnologiyalarsiz tasavvur qilib bo’lmaydi. Ushbu loyihaning "yuragi" va eng asosiy poydevori bu SQL (Structured Query Language) ya’ni ma’lumotlar bazasini boshqarish tilidir. Ko’pchilik foydalanuvchilar faqat saytning chiroyli tugmalari yoki oynalarini ko’rishadi, biroq tizimning qanchalik tez va aniq ishlashi aynan orqa fonda turgan SQL so’rovlariga bog’liq. Ushbu kurs ishida SQL shunchaki ma’lumot saqlash joyi emas, balki quyidagi hayotiy vazifalarni bajaruvchi asosiy vositadir: Ma’lumotlar tartibi : Tasavvur qiling, minglab mijozlar, ularning har xil rusumdagi mashinalari va amalga oshirilgan yuzlab turdagi ko’rik natijalari bor. SQL bizga bu tartibsiz ma’lumotlarni bir-biriga zanjir kabi bog’langan jadvallar ko’rinishiga keltirishga imkon beradi. Masalan, mijoz o’z mashinasini sotgan bo’lsa ham, bazadagi bog’liqlik orqali o’sha mashinaning eski tarixini bir necha soniyada topish mumkin. Tezkor qidiruv va tahlil: Qog’ozbozlik davrida ma’lum bir davlat raqamidagi mashinani arxivdan qidirish soatlab vaqt olardi. SQL yordamida esa "01A777AA raqamli mashina oxirgi marta qachon ko’rikdan o’tgan?" degan savolga javob olish millisekundlarda amalga oshadi. Xavfsizlik va yaxlitlik: Tizimda ma’lumotlar tasodifan o’chib ketmasligi yoki noto’g’ri yozilmasligi juda muhim. SQLning "Tranzaksiyalar" va "Chetki kalitlar" Foreign Keys tushunchalari bizga shunday kafolat beradiki, egasi yo’q mashina yoki mashinasi yo’q ko’rik natijasi bazada paydo bo’lib qolmaydi. I Bob. Avtomobillarga texnik xizmat ko’rsatish sohasini avtomatlashtirishning nazariy asoslari 1.1. Texnik ko’rik tizimlarining hozirgi holati va muammolari. Bugungi kunda mamlakatimizda transport vositalari sonining keskin ortishi, avtomobillarga texnik xizmat ko’rsatish va ularni nazorat qilish tizimiga mutlaqo yangicha yondashuvni talab qilmoqda. Agar sohaning bugungi real holatiga nazar tashlaydigan bo’lsak, ko’plab texnik ko’rik markazlarida ish jarayoni hali ham qisman yoki to’liq an’anaviy usullarda, ya’ni qog’oz hujjatlar asosida yuritilayotganiga guvoh bo’lamiz. Bu esa bir qarashda oddiy ko’ringani bilan, amaliyotda jiddiy tizimli muammolarni keltirib chiqarmoqda. Birinchidan, ma’lumotlarning tarqoqligi va qidiruv qiyinchiligi. An’anaviy usulda har bir transport vositasi haqidagi ma’lumotlar alohida jurnallar yoki papkalarda saqlanadi. Masalan, ma’lum bir avtomobilning o’tgan yilgi ko’rik natijalarini yoki undagi texnik nosozliklar tarixini bilish uchun xodim arxivdan katta hajmdagi hujjatlarni titib chiqishga majbur. Bu nafaqat vaqtni yo’qotishga, balki navbatlarning ko’payishiga va mijozlarning haqli e’tirozlariga sabab bo’ladi. I nson omili va xatoliklar ehtimoli. Ma’lumotlarni qo’lda to’ldirish jarayonida texnik xatolarga yo’l qo’yish ehtimoli juda yuqori. Davlat raqami, dvigatel raqami yoki pasport ma’lumotlarini yozishda bitta harf yoki raqamning noto’g’ri ketishi, kelajakda o’sha transport vositasi haqidagi ma’lumotni umuman topib bo’lmasligiga olib kelishi mumkin. Shuningdek, hujjatlarning jismoniy shikastlanishi, yong’in yoki namlik natijasida yaroqsiz holga kelishi tizimning ishonchliligini nolga tushiradi. Uchinchidan, tahliliy hisobotlarning yo’qligi. Mavjud holatda rahbarlar yoki nazorat qiluvchi organlar uchun umumiy statistikani chiqarish imkonsiz darajada qiyin. Chunki qog’ozdagi raqamlarni umumlashtirish uchun yana o’sha "qo’l mehnati" talab etiladi, bu esa oylik yoki yillik hisobotlarning aniqligini shubha ostiga qo’yadi. Hozirgi tizim zamon talabi bo’lgan tezkorlik, shaffoflik va xavfsizlik talablariga javob bermay qoldi. Sohani raqamlashtirish shunchaki xohish emas, balki hayotiy zaruratdir. Bu muammolarni bartaraf etishning yagona yo’li — inson aralashuvini minimallashtiradigan, barcha ma’lumotlarni yagona bazaga jamlaydigan va ularni bir necha soniyada qayta ishlay oladigan markazlashgan axborot tizimini joriy etishdir. Aynan mana shu ehtiyoj loyihamizning dolzarbligini belgilab beradi. Yuqorida ta’kidlangan texnik va tashkiliy kamchiliklardan tashqari, tizimning hozirgi holatida yana bir jiddiy muammo bor bu shaffoflikning yetishmasligi va korrupsion xavf-xatarlarning yuqoriligi bilan bog’liq. Qog’ozbozlikka asoslangan tizimda ko’rik jarayonini masofadan nazorat qilish deyarli imkonsiz. Ya’ni, avtomobil haqiqatdan ham ko’rikdan o’tdimi yoki shunchaki hujjatda "soz" deb belgilab qo’yildimi buni aniqlash qiyin. Raqamlashtirilgan tizimning yo’qligi "kelishuv" orqali texnik nosoz mashinalarni yo’lga chiqarishga yo’l ochib beradi. Bu esa o’z navbatida yo’l-transport hodisalarining ko’payishiga va insonlar hayotining xavf ostida qolishiga sabab bo’ladi. Axborot tizimi esa har bir harakatni xotirada muhrlab borishi bilan bu kabi sun’iy aralashuvlarga to’siq qo’yadi. Yana bir muhim jihat moliyaviy hisob-kitoblarning murakkabligi . Ko’rik xizmatlari uchun to’lovlarni qabul qilish, tushumlarni xizmat turlari bo’yicha tashkillashtirish va kunlik daromadni hisoblashda chalkashliklar ko’p uchraydi. Xodimning xatosi tufayli narxlar noto’g’ri hisoblanishi yoki tushumlar hisobotida nomuvofiqliklar kelib chiqishi mumkin. Avtomatlashtirilgan tizimda esa xizmat narxi ma’lumotlar bazasidan avtomatik olinadi va inson omilisiz hisoblanadi. Bu nafaqat buxgalteriya ishini osonlashtiradi, balki markazning iqtisodiy samaradorligini tahlil qilish imkonini beradi. Shuningdek, mijozlar bilan qayta aloqa qilish tizimi mutlaqo mavjud emas. Hozirgi holatda avtomobilning keyingi texnik ko’rik vaqti qachon kelishini egasi o’zining yodida saqlashi yoki hujjatiga qarab aniqlashi kerak. Markazlar esa o’z mijozlarini ogohlantirish imkoniga ega emas. Tizimning raqamli ko’rinishga o’tishi esa, bazadagi "sana" ustunidan foydalanib, mijozlarga avtomatik eslatmalar yuborish, chegirmalar taklif qilish va xizmat sifatini oshirish uchun zamin yaratadi. 1.2. Axborot tizimini loyihalashga qo’yiladigan talablar Avtomobillarni texnik ko’rikdan o’tkazishni boshqarish tizimini loyihalashda uning nafaqat bugungi ehtiyojlarni qondirishi, balki kelajakda kengayish imkoniyatlariga ham ega bo’lishi hisobga olinishi lozim. Shuning uchun tizim oldiga qo’yiladigan talablarni bir necha asosiy yo’nalishlarga bo’lib chiqish maqsadga muvofiqdir. 1. Funksional talablar: Tizim nima qila olishi kerak? Dasturiy ta’minotning asosiy vazifasi — ko’rik markazi xodimining ishini osonlashtirish. Shu sababli loyihalash bosqichida quyidagi funksional imkoniyatlar birinchi darajali hisoblanadi: Bosqichma-bosqich ma’lumot yig’ish : Tizim foydalanuvchini chalg’itmasligi uchun ma’lumotlarni bitta katta jadvalda emas, balki mantiqiy ketma-ketlikda Mijoz -> Avto -> Ko’rik natijasi qabul qilishi kerak. Bu xodimga diqqatni jamlashga va xatoliklarni kamaytirishga yordam beradi. Relatsiyaviy bog’liqlik: Ma’lumotlar bazasi shunday loyihalanishi kerakki, bitta mijozning bir nechta avtomobili bo’lishi mumkinligini tizim avtomatik tushunishi va tarixni saqlab qolishi shart. Avtomatlashtirilgan hisob-kitoblar: Tizim xizmat turi tanlanganda uning narxini bazadan mustaqil ravishda chiqarishi va umumiy summani inson aralashuvisiz hisoblab berishi lozim. 2. Foydalanish qulayligi va interfeysga qo’yiladigan talablar Texnik ko’rik markazlarida ishlovchi xodimlarning barchasi ham yuqori darajadagi IT mutaxassisi bo’lmasligi mumkin. Shu bois: Interfeysning soddaligi: Dastur interfeysi intuitiv bo’lishi, ortiqcha murakkab menyulardan xoli bo’lishi kerak. Har bir tugma va maydonning vazifasi aniq ko’rinib turishi lozim. Moslashuvchanlik: Tizim nafaqat kompyuterda, balki planshet yoki mobil qurilmalarda ham birdek sifatli ishlashi kerak, chunki xodim bevosita avtomobil oldida turib ma’lumotlarni kiritishi ehtiyoji tug’ilishi mumkin. 3. Ma’lumotlar xavfsizligi va yaxlitligi Avtomobil egalarining pasport ma’lumotlari va shaxsiy telefon raqamlari saqlanishi sababli tizimga quyidagi talablar qo’yiladi: Ma’lumotlar yaxlitligi: Agar avtomobil haqidagi ma’lumot kiritilayotgan bo’lsa, u albatta qaysidir mijozga biriktirilgan bo’lishi shart. "Egasiz" mashinalar bazada paydo bo’lishiga yo’l qo’yilmaydi. 4. Texnik va samaradorlik talablari Tezkorlik: So’rovlarni qayta ishlash vaqti foydalanuvchini kutib qoldirmasligi uchun minimal odatda 1-2 soniya bo’lishi kerak. Ma’lumotlarni arxivlash: Tizim yillar davomida to’plangan ma’lumotlarni tezkor arxivlash va kerak bo’lganda qayta tiklash imkoniyatiga ega bo’lishi lozim. Tizimga qo’yiladigan talablar shunchaki dasturiy kod yozish bilan tugamaydi. Ular ma’lumotlarni to’g’ri boshqarish, xodimlar vaqtini tejash va har bir tranzaksiyaning shaffofligini ta’minlashga xizmat qilishi kerak. Loyihamizda mana shu talablarning har biri inobatga olingan holda arxitektura ishlab chiqildi. Avtomobillarni texnik ko’rikdan o’tkazish jarayonlarini avtomatlashtirishga mo’ljallangan axborot tizimini loyihalash bu shunchaki ma’lumot yig’ish emas, balki murakkab texnik-iqtisodiy jarayonni raqamli qoliplarga solish demakdir. Tizim muvaffaqiyatli ishlab ketishi va uzoq muddatli foydalanishga yaroqli bo’lishi uchun loyihalash bosqichida quyidagi tizimli talablar o’rnatildi: 1. Arxitektura va struktura yaxlitligi talablari Tizim "modulli arxitektura" tamoyiliga asoslanishi shart. Bu degani, tizimning har bir bo’limi mijozlar bazasi, avtomobillar, To’lovlar va Hisobotlar bir-biri bilan uzviy bog’langan bo’lsa-da, mustaqil mantiqiy blok sifatida loyihalanadi. Ma’lumotlar normallashuvi SQL ma’lumotlar bazasi kamida uchinchi normal shakl darajasida loyihalanishi talab etiladi. Bu bazada ma’lumotlarning dublikat bo’lishiga yo’l qo’ymaydi, ya’ni bir xil ma’lumot bir necha marta yozilmaydi, bu esa xotirani tejash va so’rovlar tezligini bir necha barobar oshirish imkonini beradi. Ma’lumotlar relatsiyasi: Tizimda "bitta mijoz ko’p avtomobil" va "bitta avtomobil ko’p ko’rik natijasi" kabi mantiqiy bog’liqliklar qat’iy saqlanishi kerak. Bu avtomobil egasi o’zgarganda yoki yangi ko’rik o’tkazilganda ma’lumotlar tarixining buzilmasligini kafolatlaydi. 2. Foydalanish qulayligi va inson omili talablari.Texnik ko’rik markazi xodimlarining ish unumdorligi tizimning qanchalik soddaligiga bog’liq. Bosqichma-bosqichlik : loyihalashdagi asosiy talab foydalanuvchini axborot oqimi bilan charchatmaslikdir. Ma’lumotlar qadamma-qadam mijoz, keyin avto, so’ng xizmat kiritilishi xodimning diqqatini jamlaydi va xatoliklar ehtimolini 70-80% gacha kamaytiradi. Input validatsiyasi: Tizim noto’g’ri kiritilgan ma’lumotlarni masalan, telefon raqami o’rniga harf yozish yoki asrlar oldingi sanani kiritish bazaga qabul qilmasligi, foydalanuvchiga real vaqt rejimida xato haqida xabar berishi shart. 3. Ma’lumotlar xavfsizligi va maxfiyligi Tizimda shaxsiy ma’lumotlar va davlat raqamlari saqlanishi sababli, xavfsizlik talablari eng yuqori darajada qo’yiladi: SQL Injection himoyasi: PHP kodida PDO texnologiyasidan foydalangan holda barcha kiruvchi ma’lumotlar filtrlanishi va "PreparedStatement" usuli orqali bazaga yuborilishi shart. Bu bazani tashqi zararli hujumlardan 100% himoya qiladi. Kirish nazorati: Tizim har bir foydalanuvchining vakolat doirasini aniq belgilab berishi lozim. Har bir kishi faqat o’ziga tegishli ma’lumotlarni ko’rishi yoki o’zgartirishi talab qilinadi. 4. Hisob-kitob aniqligi va mantiqiy qoidalar Dinamik narxlash: Xizmat narxlari ma’lumotlar bazasidagi joriy tariflarga mos holda avtomatik hisoblanishi, inson tomonidan narxni qo’lda o’zgartirish imkoniyati cheklanishi lozim. Bu moliyaviy shaffoflikni ta’minlaydi. Natija ob’yektivligi: Texnik ko’rik natijasi O’tdi/O’tmadi kiritilmaguncha tizim jarayonni yakunlashga va kvitansiya chiqarishga yo’l qo’ymasligi shart. 5. Audit va tizim monitoringi Tizimda amalga oshirilgan har bir operatsiyaning "izi" qolishi lozim. Kim, qachon va qaysi avtomobilni ko’rikdan o’tkazdi? bu savollarga har doim javob tayyor bo’lishi talab etiladi. Bu talab tizimning nafaqat dastur, balki jiddiy nazorat quroli bo’lishini ta’minlaydi. 1.3. Web-texnologiyalar PHP, MySQL tanlovining asoslanishi Axborot tizimini ishlab chiqishda texnologik stekni to’g’ri tanlash loyihaning kelajakdagi barqarorligi, xavfsizligi va unumdorligini belgilovchi eng muhim bosqichdir. Avtomobillarni texnik ko’rikdan o’tkazish tizimi uchun dunyoda eng ommalashgan va vaqt sinovidan o’tgan PHP dasturlash tili hamda MySQL ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi tanlab olindi. Ushbu tanlov tasodifiy emas, balki quyidagi fundamental omillarga asoslanadi: 1. PHP dasturlash tilining afzalliklari va mosligi PHP (Hypertext Preprocessor) server tomonida ishlovchi skript tili bo’lib, u murakkab biznes-mantiqqa ega dinamik veb-ilovalarni yaratishda yuqori samaradorlik ko’rsatadi. Server bilan integratsiya: PHP ma’lumotlar bazasi bilan ishlash uchun juda keng va qulay kutubxonalarga ega. Ayniqsa, biz foydalangan PDO moduli ma’lumotlar bazasiga ulanishni xavfsiz va universal qiladi. Keng hamjamiyat va ochiq kod: PHP ochiq manbali til bo’lgani uchun, u mutlaqo bepul va har qanday xosting provayderlarida mukammal ishlaydi. Bu tizimni joriy etish va texnik xizmat ko’rsatish xarajatlarini sezilarli darajada kamaytiradi. Tezkorlik va unumdorlik: PHP kodlari serverda juda tez qayta ishlanadi, bu esa texnik ko’rik markazidagi xodimning ma’lumotlarni kiritish va kvitansiya chiqarish jarayonida kutib qolmasligini ta’minlaydi. 2. MySQL ma’lumotlar bazasining tanlanishi Ma’lumotlar bazasi tizimning "xotirasi" bo’lib, unda barcha mijozlar, avtomobillar va ko’rik natijalari saqlanadi. MySQL quyidagi sabablarga ko’ra tanlandi: Relyatsion struktura: MySQL relyatsion jadvallararo bog’langan modelga asoslangan. Bu bizning loyihamizdagi “Mijoz -> Avtomobil -> Ko’rik” zanjirini mantiqiy va xatosiz bog’lash uchun ideal vositadir. Yuqori tezlikdagi so’rovlar: MySQL minglab, hattoki millionlab ma’lumotlar ichidan kerakli avtomobil raqamini millisekundlar ichida topish imkonini beruvchi indekslash tizimiga ega. Xavfsizlik MySQL ma’lumotlarni ruxsatsiz kirishdan himoya qilish uchun kuchli autentifikatsiya va huquqlarni boshqarish tizimiga ega. Bu shaxsiy ma’lumotlar maxfiyligini ta’minlashda muhim rol o’ynaydi. 3. PHP va MySQL hamohangligi Ushbu ikki texnologiya o’n yilliklar davomida birgalikda rivojlanib kelgan va dunyodagi eng barqaror "juftlik" hisoblanadi. Ma’lumotlar almashinuvi: PHP va MySQL o’rtasida ma’lumot almashinuvi juda silliq kechadi. PHP orqali yuborilgan har qanday murakkab SQL so’rovi baza tomonidan tezda qayta ishlanib, natija veb-interfeysga uzatiladi. Moslanuvchanlik: Ushbu texnologiyalar asosida yaratilgan tizim kelajakda osongina kengayishi mumkin. Masalan, tizimga onlayn to’lov tizimlarini Click, Payme xizmatlarini qo’shish PHP muhitida juda oddiy va qulay amalga oshiriladi. 4. Iqtisodiy va ekspluatatsion omillar Loyihani ishlab chiqishda iqtisodiy samaradorlik ham inobatga olingan. PHP va MySQL uchun litsenziya talab etilmaydi, bu esa korxona byudjetini tejaydi. Shuningdek, tizimni qo’llab-quvvatlash uchun kadrlar topish oson, chunki bu stek bo’yicha mutaxassislar bozorda yetarli darajada mavjud. PHP va MySQL juftligi avtomobillarni texnik ko’rikdan o’tkazish tizimi uchun nafaqat texnik jihatdan eng ma’qul, balki strategik jihatdan eng ishonchli yo’ldir. Bu texnologiyalar asosida qurilgan tizim yillar davomida barqaror xizmat qiladi va texnologik o’zgarishlarga moslashuvchan bo’lib qoladi. II BOB. "TEXNIK KO’RIK" TIZIMINING MA’LUMOTLAR BAZASINI LOYIHALASH 2.1. Tizimning relyatsion ma’lumotlar bazasi modelini ishlab chiqish. Axborot tizimini loyihalash jarayonida ma’lumotlar bazasining mantiqiy arxitekturasi eng muhim bosqich hisoblanadi. Transport vositalarini texnik ko’rikdan o’tkazish tizimida ma’lumotlar hajmi va dinamikasi yuqori bo’lganligi sababli, loyihada bog’langan ma’lumotlar modeli tanlab olindi. Ushbu model ma’lumotlarning takrorlanishini minimallashtirish va jadvallar orasidagi munosabatlarni qat’iy tartibga solish imkonini beradi. Quyida tizimning tarkibiy qismini tashkil etuvchi har bir jadval, ularning ustunlari va saqlanadigan ma’lumotlarning xususiyatlari mukkamal tahlil qilinadi: "mijozlar" jadvali tahlili.Ushbu jadval tizimning fundamental asosi bo’lib, u barcha xizmat ko’rsatish jarayonlarining sub’yektini belgilaydi. Jadvalda har bir mijozning shaxsiy identifikatsiya ma’lumotlari saqlanadi. id_mijoz INT, Primary Key, Auto-increment: Har bir mijoz uchun tizim tomonidan beriladigan noyob raqam. Bu raqam orqali mijoz boshqa jadvallarda masalan, avtomobillar jadvalida tanib olinadi. Ism VARCHAR: Mijozning ismi. Familiya VARCHAR: Mijozning familiyasi. Ism va familiyaning alohida ustunlarda saqlanishi keyinchalik hisobotlarni alifbo tartibida filtrlashda qulaylik yaratadi. telefon VARCHAR: Mijoz bilan bog’lanish uchun aloqa raqami. Xalqaro formatni qo’llab-quvvatlash uchun matnli format tanlangan. passport_raqam VARCHAR: Shaxsni tasdiqlovchi hujjat ma’lumoti. Bu ustun tizimda huquqiy javobgarlikni belgilashda muhim ahamiyatga ega. yaratilgan_vaqt DATETIME: Mijoz birinchi marta tizimda qachon ro’yxatdan o’tganligini muhrlaydi. Bu vaqtinchalik tahlillar va xavfsizlik auditi uchun xizmat qiladi. 2. "avtomobillar" jadvali tahlili Bu jadval transport vositalarining texnik pasport ma’lumotlarini o’zida jamlaydi va har bir yozuvni aniq bir egasiga mijozga bog’laydi. id_avto INT, Primary Key: Avtomobilning tizimdagi tartib raqami. id_mijoz INT, Foreign Key: Ushbu ustun orqali avtomobil "mijozlar" jadvaliga mantiqan bog’lanadi. Bu relatsiyaviy bog’lanish bo’lib, bir mijozga bir nechta avtomobil tegishli bo’lishi mumkinligini ta’minlaydi. brend va model VARCHAR: Transport vositasining markasi va rusumi. yil INT: Ishlab chiqarilgan yili. Ushbu ko’rsatkich ko’rik jarayonida avtomobilning eskirish darajasini aniqlashda mantiqiy filtr vazifasini o’taydi. davlat_raqam VARCHAR: Avtomobilning eng asosiy identifikatori. SQL qidiruv so’rovlarida eng ko’p foydalaniladigan ustun. yoqilgi_turi VARCHAR: Transport vositasi foydalanadigan yoqilg’i: Benzin, Metan, Elektr. Bu ko’rik paytida tekshirilishi kerak bo’lgan maxsus uskunalarni belgilaydi. 3. "xizmat_turi" va "xodimlar" jadvallari tahlili Tizimning moliyaviy va ma’muriy shaffofligini ta’minlash uchun ushbu katalog jadvallar loyihalashtirilgan. "xizmat_turi": Bunda id_xizmat , nomi va narxi ustunlari mavjud. Narxlarning alohida jadvalda saqlanishi narxlar o’zgarganda tizim kodini o’zgartirmasdan, faqat bazadan qiymatni yangilash imkonini beradi. "xodimlar": Har bir ko’rikni rasmiylashtirgan mas’ul xodimning Familiya va lavozim ma’lumotlarini saqlaydi. Bu korrupsion holatlarni kamaytirish va javobgarlikni aniqlash uchun muhim. “Xodimlar” jadvali: “Xizmat turi” jadvali: 4. "texnik_korik" tizimning markaziy tuguni: Bu jadval barcha avvalgi jadvallarni bitta mantiqiy yakunga ko’rik natijasiga birlashtiradi. Jadval mukkamal arxitekturaga ega bo’lib, u ismlar yoki matnlarni emas, balki boshqa jadvallarning ID raqamlarini Foreign Keys saqlaydi. Bu bazaning o’ta tez ishlashini va ma’lumotlar yaxlitligini ta’minlaydi. id_korik INT: Har bir kvitansiya va bayonnomaga mos noyob raqam. korik_natijasi VARCHAR: Avtomobilning yaroqlilik holati haqidagi yakuniy xulosa. umumiy_summa : Moliyaviy hisobotlar uchun jami to’lov miqdori. sana DATE : Hisobotlar davrini kunlik, oylik belgilash uchun xizmat qiladi. 5. "to’lovlar" jadvali tahlili Texnik ko’rik markazining iqtisodiy samaradorligini tahlil qilish va moliyaviy hisobotlarni yuritish uchun alohida "to’lovlar" jadvali loyihalashtirilgan. Ushbu jadval har bir ko’rik natijasi bo’yicha amalga oshirilgan pul o’tkazmalarini muhrlab boradi. id_to’lov INT, PK, Auto-increment: Har bir to’lov kvitansiyasining noyob raqami. id_korik INT, Foreign Key: Ushbu to’lov aynan qaysi texnik ko’rik bayonnomasi uchun amalga oshirilganini ko’rsatadi. Bu orqali "to’lovsiz ko’rik yo’q" tamoyili nazorat qilinadi. to’lov_miqdori : To’langan mablag’ning aniq qiymati. Moliyaviy aniqlik uchun DECIMAL formatidan foydalanilgan. to’lov_usuli VARCHAR: Mablag’ qanday shaklda kelib tushgani Naqd, Plastik karta, Onlayn o’tkazma. Bu buxgalteriya tahlili uchun juda muhim. to’lov_vaqti DATETIME: Pul to’langan aniq vaqt. Kunlik tushum hisobotini chiqarishda asosiy filtr vazifasini o’taydi. Jadvallarning bunday strukturalangan holda loyihalanishi bazadagi ma’lumotlarning bir-birini takrorlamasligini ta’minlaydi va tizim xotirasidan unumli foydalanishga imkon beradi. Eng muhimi, har bir ustun va unga biriktirilgan ma’lumot turlari INT, VARCHAR, DECIMAL tizimning kelajakda kengayishi, masalan, onlayn xizmatlar yoki avtomatlashtirilgan tahliliy hisobotlar tizimi bilan integratsiyalashuvi uchun mustahkam texnik poydevor yaratadi. Aynan mana shu mantiqiy tartib keyingi bosqichlarda PHP dasturlash tili orqali ma’lumotlarni boshqarishda yuqori samaradorlik va xatosiz ishlashni kafolatlaydi. 2.2. Jadvallararo bog’lanishlar va ma’lumotlar yaxlitligi Ma’lumotlar bazasini loyihalashda eng katta xato barcha ma’lumotlarni bitta jadvalga tiqib tashlashdir. Bu xuddi hamma narsani bir qopga solib qo’yishga o’xshaydi; keyin kerakli narsani topish qiyin bo’ladi. Bizning tizimimizda esa jadvallar relyatsion usulda tuzilgan. Bu degani, har bir ma’lumot turi o’z "uyida" yashaydi va ular bir-biri bilan maxsus "ID raqamlar" orqali bog’lanadi. Jadvallararo bog’liqlikning mantiqiy mohiyati Bog’lanishlar tizimning barqarorligini ta’minlaydi. Keling, buni real misolda ko’rib chiqamiz: Mijoz va Avtomobil bog’liqligi: Biz "avtomobillar" jadvaliga mijozning ismini emas, balki uning id_mijoz raqamini yozamiz. Nega? Chunki agar mijozning ismi xato yozilgan bo’lsa yoki u familiyasini o’zgartirsa, biz buni faqat "mijozlar" jadvalida bir marta to’g’rilaymiz. Tizim avtomatik ravishda barcha mashinalar o’sha ID raqamli insonga tegishli ekanligini "tushunib" turaveradi. Kalitlar tizimi: Primary Key va Foreign Key Tizimda ma’lumotlar yo’qolmasligi va chalkashib ketmasligi uchun ikki xil kalitdan foydalaniladi: Birlamchi kalit: Primary Key - PK: Bu har bir jadvalning eng birinchi va eng muhim ustuni. U xuddi insonning barmoq izi kabi takrorlanmasdir. Masalan, id_mijoz ustunida ikkita 5-raqamli mijoz bo’lishi mumkin emas. Bu har bir shaxsni bazadan aniq topishga kafolat beradi. Tashqi kalit: Foreign Key - FK: Bu boshqa jadvalning birlamchi kalitini o’zida saqlaydigan ustundir. Bu ustun orqali jadvallar bir-biri bilan "qo’l berib so’rashadi". Masalan, avtomobillar jadvalidagi id_mijoz ustuni tashqi kalit bo’lib, u bizni mijozning shaxsiy ma’lumotlariga olib boradi. Ma’lumotlar yaxlitligi Tizimga shunday qattiq mantiqiy qoidalar o’rnatilganki, ular foydalanuvchining ehtiyotsizlik qilib xato kiritishidan himoya qiladi: Mantiqiy zanjir: Tizim "mijozlar" jadvalida yo’q bo’lgan insonning ID raqamini "avtomobillar" jadvaliga yozishga ruxsat bermaydi. Bu orqali "egasiz" mashinalar paydo bo’lishining oldi olinadi. Himoyalangan o’chirish: Agar mijozning bazada ko’rik tarixi bo’lsa, tizim u mijozni o’chirishni taqiqlaydi. Aks holda, uning o’tgan ko’rik natijalari kimga tegishli ekani noma’lum bo’lib qolardi. "Bitta ko’pga" munosabati tahlili Loyihamizda eng ko’p qo’llanilgan munosabat turi bu "Bitta ko’pga" bog’lanishidir. Tushuntirish: Bitta mijoz (Bir) — bir nechta mashinaga (Ko’p) ega bo’lishi mumkin. Bitta mashina (Bir) — yillar davomida bir necha marta ko’rikdan (Ko’p) o’tishi mumkin. Bitta xodim (Bir) — bir kunda o’nlab mashinalarni (Ko’p) ko’rikdan o’tkazadi. Foydasi: Bu usul ma’lumotlar hajmini tejaydi. Biz bazaga matnlarni emas, asosan qisqa sonlarni ID yozamiz, bu esa qidiruv tezligini yuzlab barobarga oshiradi. To’lovlar va Ko’riklarning uzviy bog’liqligi texnik_korik jadvali bilan to’lovlar jadvali o’rtasidagi bog’liqlik moliyaviy shaffoflikni ta’minlaydi. Har bir ko’rik o’zining ID raqami orqali tegishli to’lovga ulanadi. Bu degani, istalgan vaqtda kassa hisoboti bilan ko’rikdan o’tgan mashinalar sonini solishtirish va tushumlarni aniq nazorat qilish mumkin. Yuqorida “avtomobillar”,”xodimlar”,”xizmat turi” jadvallarining “texnik korik” jadvaliga svyaz orqali boglanggan surati turipti. Bu yerda esa “texnik korik” jadvalini “tolovlar” javaliga boglanggani. Ushbu "svyaz"lar tizimi loyihaning intellektual poydevorini tashkil etadi. Jadvallarning bir-biriga mantiqan jipslashishi ma’lumotlar bazasini nafaqat tartibli saqlaydi, balki kelajakda tizimni yanada murakkabroq funksiyalar bilan boyitish uchun keng imkoniyatlar ochadi. 2.3. MySQL muhitida ma’lumotlar bazasini shakllantirish .SQL so’rovlar Ma’lumotlar bazasining loyihasini chizib bo’lgach, uni kompyuter tushunadigan tilga, ya’ni SQL buyruqlariga aylantirish bosqichi keladi. SQL bu ma’lumotlar bazasi bilan "suhbatlashish" tili. Biz bu tilda bazaga qanday jadvallar kerakligini, ular ichida nimalar saqlanishini va jadvallar bir-biri bilan qanday do’stlashishini tushuntiramiz. Jadvallarni nolga qurish: CREATE TABLE Dastlab biz bazaga "skelet" yasab olishimiz kerak. Har bir jadvalning o’z vazifasi bor. Masalan, "mijozlar" jadvalini yasayotganda, biz bazaga: "Menga shunday joy ajratki, unda ism-familiyalar matn ko’rinishida, ID raqamlar esa o’z-o’zidan bittaga ko’payib boradigan tartibda bo’lsin", — deb buyruq beramiz. SQL dagi korinishi: CREATE TABLE mijozlar ( id_mijoz INT AUTO_INCREMENT PRIMARY KEY, Ism VARCHAR ( 50 ), Familiya VARCHAR ( 50 ), passport_raqam VARCHAR ( 20 ) ); Nega bu muhim? AUTO_INCREMENT funksiyasi bizga juda katta yordam beradi: biz har safar mijoz qo’shganda unga nechanchi raqamni berishni o’ylab o’tirmaymiz, baza buni o’zi adashmasdan bajaradi. Jadvallarni "svyaz" qilish: FOREIGN KEY SQL tilining eng kuchli tomoni shundaki, u jadvallarni bir-biriga bog’lab qo’ya oladi. Masalan, "avtomobillar" jadvalini yaratayotganda, biz unga: "Sening ichingdagi id_mijoz ustuni shunchaki raqam emas, u ‘mijozlar’ jadvalidagi odamning raqamidir" deb uqtiramiz. SQL tilida: ALTER TABLE avtomobillar ADD FOREIGN KEY (id_mijoz) REFERENCES mijozlar(id_mijoz); Bu bizga nima beradi? Bu tizimda tartib o’rnatadi. Agar biz bazaga mavjud bo’lmagan mijozning mashinasini qo’shmoqchi bo’lsak, SQL bizni to’xtatadi va: "To’xta, bunday mijoz yo’q-ku!" deb xato beradi. Bu ma’lumotlar chalkashib ketmasligini ta’minlaydi. 3. Ma’lumotlarni aqlli qidirish: SELECT va JOIN Tizim tayyor bo’lgach, undan ma’lumot olishimiz kerak. Eng ko’p ishlatiladigan buyruq bu SELECT . Lekin bizga faqat raqamlar emas, tushunarli ma’lumot kerak. Masalan, "Qaysi mashina egasi to’lov qilmadi?" degan savolga javob olish uchun biz uchta jadvalni Mijoz, Avto, To’lov bir-biriga yopishtirib o’qiymiz. SQL tilida: SELECT mijozlar.ism, avtomobillar.davlat_raqam, tolovlar.holat FROM tolovlar JOIN mijozlar ON tolovlar.id_mijoz = mijozlar.id_mijoz JOIN avtomobillar ON tolovlar.id_avto = avtomobillar.id_avto; Bu buyruq bazaga aytadi: "Menga to’lovlar jadvalini olib kel, lekin raqamlarni o’rniga ularga mos keladigan mijozning ismini va mashinasining raqamini boshqa jadvallardan qidirib topib, bitta chiroyli ro’yxat qilib ber". 4. Ma’lumotlarni kiritish: INSERT INTO PHP orqali saytda tugmani bosganimizda, orqa fonda aynan mana shu SQL buyrug’i ishlaydi. U biz kiritgan ma’lumotlarni olib, bazadagi tegishli qutilarga joylaydi. SQL tilida: INSERT INTO mijozlar (Ism, Familiya, telefon) VALUES ( ‘Ali’ , ‘Valiyev’ , ‘+998901234567’ ); SQL tizimning "poydevori" va "xotirasi"ni boshqaradigan tildir. Biz yozgan har bir buyruq ma’lumotlarning xavfsiz saqlanishiga, kerak bo’lganda tez topilishiga va asosiysi — hech qachon yo’qolib ketmasligiga xizmat qiladi. SQL bo’lmasa, bizning dasturimiz shunchaki chiroyli rasm bo’lib qolar edi, ma’lumotlar bilan ishlash esa imkonsiz bo’lardi. III BOB. TIZIMNING DASTURIY TA’MINOTINI ISHLAB CHIKISH VA SINOV KO’RIKLARI 3.1. Ma’lumotlar bazasi bilan aloqa o’rnatish va ulanish xavfsizligi Har qanday dinamik veb-ilovaning "yuragi" uning ma’lumotlar bazasi bilan bo’lgan aloqasidir. Agar dastur bazaga ulanolmasa, u shunchaki jonsiz kodlar to’plamiga aylanadi. Loyihada bu muhim vazifani bajarish uchun alohida arxitekturaga ega bo’lgan db.php (yoki connection.php ) fayli ishlab chiqildi. Ulanish texnologiyasini tanlash: Nega aynan PDO? PHP tili ma’lumotlar bazasi bilan ishlash uchun bir nechta usullarni taklif etadi. Ushbu loyihada biz eng zamonaviy va professional hisoblangan PDO texnologiyasini tanladik. Buning bir qancha muhim sabablari bor: Xavfsizlik: PDO tizimi ma’lumotlarni bazaga yuborishdan oldin ularni "tozalaydi". Bu hakerlarning sayt orqali bazani o’chirib tashlash yoki ma’lumotlarni o’g’irlash harakatlaridan ishonchli himoya qiladi. Universal imkoniyatlar: PDO faqat MySQL bilan emas, balki kelajakda boshqa turdagi bazalarga o’tish kerak bo’lsa ham, kodni deyarli o’zgartirmasdan ishlash imkonini beradi. Xatolarni boshqarish: PDO orqali ulanishda xatolik yuz bersa u tizimni to’xtatib qo’ymasdan, xatoni maxsus "Exception" sifatida tutib oladi. db.php faylining tarkibi va ishlash mantiqi Ushbu fayl loyihaning barcha sahifalarida birinchi bo’lib ishga tushadi. Uning ichida biz bazaga kirish uchun kerakli "kalitlarni" saqlaymiz: $host : Bazamiz joylashgan manzil odatda localhost . $dbname : Loyiha uchun yaratilgan bazaning nomi texnik_korik_db . $user va $pass : Bazaga kirish uchun ruxsat etilgan foydalanuvchi ma’lumotlari. Try-Catch bloki: Xatoliklarga chidamlilik Dasturimiz "sinib qolmasligi" uchun biz ulanish kodini try { ... } catch { ... } bloki ichiga joylashtirdik. Try qismi: Dastur bazaga ulanishga harakat qiladi. Agar hamma narsa to’g’ri bo’lsa, ulanish amalga oshadi va dastur ishlashda davom etadi. Catch qismi: Agar aloqa uzilgan bo’lsa yoki serverda nosozlik bo’lsa, bu qism ishga tushadi va foydalanuvchiga: "Kechirasiz, ma’lumotlar bazasi bilan aloqa yo’q. Iltimos, keyinroq urinib ko’ring" degan tushunarli xabarni chiqaradi. Bu usul foydalanuvchining qo’rqib ketmasligini va tizimning professional ko’rinishini ta’minlaydi. Ma’lumotlarni kodirovka qilish O’zbek tilidagi ma’lumotlarni (ayniqsa, "O’", "G’", "Sh", "Ch" harflarini) bazada to’g’ri saqlash va ekranda tushunarli ko’rsatish uchun ulanish vaqtida maxsus SET NAMES utf8 buyrug’i berilgan. Bu orqali bazadan kelayotgan ism-shariflar tushunarsiz belgilar ieryogliflar bo’lib ko’rinishining oldi olingan. Ulanishning tizimdagi o’rni Loyihaning boshqa barcha fayllarida index.php , save_final.php biz ushbu db.php faylini birgina qator kod require_once ‘db.php’; orqali chaqirib olamiz. Nega bu usul qulay? Chunki agar biz kelajakda bazaning parolini o’zgartirmoqchi bo’lsak, yuzlab sahifalarni titib chiqishimiz shart emas. Biz faqat bitta db.php faylini o’zgartiramiz va butun tizim yangi parol bilan ishlay boshlaydi. Tizimli ulanishning afzalligi: Hozirda tahlil qilingan ushbu ulanish usuli loyihaning barqarorligini kafolatlaydi. Bu shunchaki kod emas, balki butun tizim ma’lumotlarining xavfsiz va tezkor aylanishini ta’minlovchi “magistral yo`l”dir. PDO texnologiyasi va markazlashgan ulanish tizimi yordamida biz dasturning xavfsizlik darajasini maksimal darajaga ko’tardik, bu esa texnik ko’rik markazi kabi jiddiy muassasalar uchun eng birinchi talabdir. 3.2. PHP muhitida Web-interfeysni yaratish va foydalanuvchi tajribasini loyihalash Dasturning foydalanuvchi bilan muloqot qiladigan qismi, ya’ni veb- interfeysi frontend, axborot tizimining samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Texnik ko’rik markazidagi ish jarayoni odatda shoshilinch va mas’uliyatli bo’lganligi sababli, loyihada "Stepper" qadamma-qadam shakllar dizayn tamoyili asos qilib olindi. Bu usul operatorga barcha ma’lumotlarni bir vaqtning o’zida emas, balki mantiqiy tartibda kiritish imkonini beradi. "index.php" sahifasining mantiqiy arxitekturasi. Loyihaning asosiy sahifasi bo’lgan index.php nafaqat HTML teglaridan, balki dinamik PHP kodlaridan ham iborat. Sahifa yuklanganda, PHP birinchi navbatda db.php orqali bazaga ulanadi va zarur ma’lumotlarni xizmat turlari, xodimlar ro’yxati bazadan yuklab oladi. Bu interfeysning "jonli" bo’lishini ta’minlaydi. Interfeys quyidagi uchta asosiy bosqichga ajratilgan: Birinchi bosqich: Mijoz ma’lumotlarini kiritish. Bu qismda tizim operatori birinchi bo’lib mijozni ro’yxatdan o’tkazadi. Atributlar: ism, familiya, telefon va pasport raqami. Ishlash mexanizmi: Ushbu maydonlar PHP orqali maxsus tekshiruvdan o’tadi. Masalan, telefon raqami formati noto’g’ri bo’lsa yoki pasport seriyasi kiritilmasa, PHP filtrlari foydalanuvchini keyingi bosqichga o’tkazmaydi. Bu orqali bazada "chala" mijozlar paydo bo’lishining oldi olinadi. Ikkinchi bosqich: Avtomobil texnik ma’lumotlari Mijoz ma’lumotlari kiritilgach, tizim avtomatik ravishda avtomobil ma’lumotlari bo’limini ochadi. Bu yerda ma’lumotlar bazasining relyatsion bog’liqligi amalda ko’rinadi. Atributlar: davlat raqami, brend, model, ishlab chiqarilgan yili va yoqilg’i turi. UX qulayligi: Yoqilg’i turi benzin, metan, elektr uchun maxsus tanlov Select menyusi qo’yilgan. Bu xodimning qo’lda matn yozishini kamaytiradi va xatoliklar ehtimolini nolga tushiradi. Uchinchi bosqich: Xizmat tanlash va ko’rik natijasi. Bu bosqichda barcha jarayonlar bitta mantiqiy yakunga keltiriladi. Dinamik xizmatlar: Xizmat turi tanlanganda, PHP bazadagi xizmat_turi jadvalidan uning narxini avtomatik olib chiqadi. Natijani muhrlash: Inspektor ko’rik natijasini "Soz" yoki "Nosoz" belgilaydi. Bu qismda interfeys operatorga hamma narsa to’g’riligini tekshirish uchun "Ko’zdan kechirish" imkonini beradi. Interfeysning texnik afzalliklari va validatsiya. Interfeysni yaratishda quyidagi qo’shimcha imkoniyatlar joriy etildi: AJAX texnologiyasi: ayrim qismlarda sahifani to’liq qayta yuklamasdan ma’lumot almashish yo’lga qo’yilgan. Bu tizim tezligini 2 barobar oshiradi. Input Masking: Telefon raqami yoki davlat raqami kiritishda foydalanuvchiga tayyor shablon ko’rsatiladi.Masalan, +998 __ ___ __ __. Responsive Design: Tizim CSS Media Queries yordamida loyihalangan, shuning uchun texnik ko’rik markazi xodimi planshet orqali mashina yonida turib ham ma’lumotlarni kirita oladi. 6. Nima uchun ushbu interfeys mukkamal? Ushbu tahlil qilingan interfeys shunchaki chiroyli ko’rinish emas, balki ish unumdorligini oshiruvchi vositadir. Vaqt tahlili: Avvallari mijoz va avto ma’lumotlarini alohida-alohida qog’ozlarga yozishga 10 daqiqa ketgan bo’lsa, bizning bosqichma-bosqich shaklimizda bu jarayon 1.5 - 2 daqiqani tashkil etadi. Inson omili operator har bir qadamda ma’lumotlarni tekshirib boradi, bu esa bazaga noto’g’ri ma’lumot tushishidan 95% himoya qiladi. index.php orqali yaratilgan ushbu interfeys tizimning barqaror ishlashi va foydalanuvchiga zavq bag’ishlashi uchun barcha zamonaviy talablarga javob beradi. PHP va JavaScriptning uyg’unligi natijasida yaratilgan ushbu "Step-by-Step" tizimi loyihaning eng kuchli amaliy qismlaridan biridir. 3.3. Ma’lumotlarni qayta ishlash va bazaga saqlash algoritmlari Dasturning foydalanuvchi interfeysida ma’lumotlar kiritilib, "Yakunlash va saqlash" tugmasi bosilganda, asosiy yuklama server tomonidagi save_final.php fayliga tushadi. Ushbu fayl tizimning "logistika markazi" bo’lib, u kelgan ma’lumotlarni saralaydi, tekshiradi va ma’lumotlar bazasidagi tegishli jadvallarga mantiqiy ketma-ketlikda joylashtiradi. Tranzaksion algoritm tushunchasi bu: Ma’lumotlarni saqlashda biz "zanjirsimon algoritm"dan foydalandik. Chunki bizning bazamiz relyatsion bo’lib, birinchi jadvalga ma’lumot yozilmasdan turib, ikkinchisiga yozish mumkin emas. Algoritm quyidagi bosqichlardan iborat: Ma’lumotlarni qabul qilish ( $_POST massivi): PHP index.php sahifasidan kelayotgan barcha o’zgaruvchilarni ism, raqam, summa va h.k. qabul qilib oladi. Filtratsiya: htmlspecialchars() va strip_tags() kabi funksiyalar yordamida ma’lumotlar zararli kodlardan tozalanadi. Birinchi bosqich: Mijozni ro’yxatga olish va ID olish Dastlab mijoz ma’lumotlari mijozlar jadvaliga INSERT qilinadi. Bu yerda eng muhim texnik uslub lastInsertId() funksiyasidan foydalanishdir. Nega bu kerak? Mijoz bazaga yozilgandan so’ng, unga avtomatik tarzda ID raqam beriladi . Bizga esa ushbu raqam keyingi bosqichda avtomobilni aynan shu odamga bog’lash uchun zarur bo’ladi. Ikkinchi bosqich: Avtomobilni mijozga biriktirish Endi qo’limizda yangi mijozning ID raqami bor. PHP avtomobil ma’lumotlarini avtomobillar jadvaliga yozayotganda, ushbu ID raqamni id_mijoz (tashqi kalit) ustuniga qo’shib yuboradi. Mantiqiy natija: Shu tariqa baza: "Bu mashina aynan 105-raqamli mijozga tegishli" degan xulosaga keladi. Bu bosqichda ham avtomobil uchun yangi id_avto olinadi. Uchinchi bosqich: Texnik ko’rik va To’lovni yakunlash Oxirgi qadamda barcha yig’ilgan "ID"lar mijoz id, avto id, xizmat id va ko’rik natijasi texnik_korik jadvaliga yoziladi. Tranzaksiyani nazorat qilish: Agar ushbu uchta bosqichdan birortasida xatolik yuz bersa tizim "Rollback" funksiyasini bajaradi. Ya’ni, chala ma’lumotlar bazada qolib ketmaydi. Bu ma’lumotlar yaxlitligini ta’minlashning eng yuqori darajasidir. Ma’lumotlar bazaga muvaffaqiyatli tushgandan so’ng, save_final.php foydalanuvchiga natijani taqdim etadi. Xavfsizlik va unumdorlik tahlili. Ushbu algoritmning mukkamalligi shundaki, u server resurslarini juda kam sarflaydi. Barcha jarayonlar server tomonida Backend millisekundlar ichida bajariladi. PDO texnologiyasining qo’llanilishi esa tizimni tashqi SQL-in’eksiya hujumlaridan butunlay himoya qiladi. Har bir so’rov "Prepared Statement" ko’rinishida yuboriladi, bu esa ma’lumotlar xavfsizligi bo’yicha dunyo standartlariga mos keladi. save_final.php orqali amalga oshiriladigan ushbu murakkab saqlash algoritmi loyihaning eng muhim texnik qismidir. U foydalanuvchi tomonidan kiritilgan bir necha bo’lak ma’lumotlarni yagona, tartibli va ishonchli axborot tizimiga aylantirib beradi. XULOSA Ushbu kurs ishi doirasida avtomobillarni texnik ko’rikdan o’tkazish jarayonlarini avtomatlashtirishga qaratilgan axborot tizimini yaratish bo’yicha keng ko’lamli tadqiqot va amaliy ishlar olib borildi. Loyiha ustida ishlash jarayonida nafaqat dasturiy kod yozish, balki sohadagi mavjud real muammolarni o’rganish va ularga zamonaviy axborot texnologiyalari yordamida yechim topish asosiy maqsad qilib olindi. Olib borilgan ishlar natijasida quyidagi xulosalarga kelindi: Texnik ko’rik markazlarida ma’lumotlarni qog’oz ko’rinishida yoki oddiy jadvallarda saqlash usuli bugungi kun talablariga mutlaqo javob bermaydi. Tadqiqotlar davomida inson omili sababli yuzaga keladigan xatoliklar, ma’lumotlarning yo’qolishi yoki ularni qidirib topish uchun soatlab vaqt sarflanishi tizim samaradorligini sezilarli darajada tushirib yuborishi aniqlandi. Biz ishlab chiqqan axborot tizimi esa bu kabi muammolarni tizimli hal qilib, barcha ma’lumotlarni yagona, xavfsiz va tezkor raqamli bazaga jamladi. Bu esa o’z navbatida ish jarayonining shaffofligini ta’minladi. Loyihaning texnik asosi bo’lgan PHP dasturlash tili va MySQL ma’lumotlar bazasi juftligi o’zining qanchalik ishonchli va moslashuvchan ekanligini amalda isbotladi. Ma’lumotlar bazasini relyatsion bog’liqliklar asosida qurishimiz natijasida ma’lumotlarning asossiz takrorlanishi bartaraf etildi. Bu nafaqat server xotirasini tejashga, balki murakkab so’rovlarning ishlash tezligini bir necha barobar oshirishga xizmat qildi. Endilikda minglab mijozlar va avtomobillar orasidan kerakli ma’lumotni soniyaning ulushlarida topish imkoniyati yaratildi. Dasturning foydalanuvchi interfeysini loyihalashda xodimning ish qulayligi eng ustuvor vazifa sifatida qaraldi. "Step-by-Step" yoki bosqichma-bosqich ma’lumot kiritish shakllarining joriy etilishi operatorlar uchun katta amaliy qulaylik yaratdi. Bu usul foydalanuvchining diqqatini tarqatmasdan, har bir bosqichda (mijoz, avto, ko’rik natijasi) ma’lumotlarni aniq kiritishga yordam beradi. Natijada, tizimda noto’g’ri yoki chala ma’lumotlar saqlanishi ehtimoli nolga tushirildi. Bu esa bazaning "tozaligi" va ishonchliligini kafolatlaydi. Tizimning xavfsizlik va ma’lumotlar yaxlitligi jihatlariga alohida e’tibor qaratildi. PDO texnologiyasining qo’llanilishi tizimni tashqi SQL in’eksiya hujumlaridan ishonchli himoya qildi. Dasturiy kod darajasida kiritilgan validatsiya algoritmlari esa operator ehtiyotsizlik qilib bo’sh maydonni saqlab yubormasligini ta’minlaydi. Har bir amalning mantiqiy bog’liqligi bazaning mantiqiy butunligini saqlab turadi. Tizimning amaliy natijalari tahlil qilinganda, u texnik ko’rik markazi faoliyatini butunlay yangi bosqichga olib chiqqani ma’lum bo’ldi. Ish jarayonining tezlashishi mijozlarning markazda kutish vaqtini qisqartiradi, raqamli hisobotlar esa moliyaviy shaffoflikni ta’minlaydi. Har bir kvitansiya va ko’rik natijasining raqamli muhrlanishi hujjat almashinuvini zamonaviylashtirdi. Ushbu kurs ishi doirasida yaratilgan "Texnik ko’rik" axborot tizimi zamonaviy texnik talablarga to’liq javob beradigan, amaliyotda qo’llashga tayyor va barqaror ishlovchi dasturiy mahsulotdir. Ushbu loyiha nafaqat nazariy bilimlarni amalda qo’llashga, balki real ishlab chiqarish jarayonlarini raqamlashtirish orqali ish unumdorligini oshirishga xizmat qildi. Tizimning sodda va tushunarliligi uni kelgusida keng ko’lamda joriy etish imkonini beradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 1.G’ulomov S. S. Axborot tizimlari va texnologiyalari. Darslik. T.: “Sharq”, 2002 y. 2.Nixon R. Learning PHP, MySQL & JavaScript: With Case Studies from Cheerful to Professional. – O’Reilly Media, 2018 3.Welling L., Thomson L. PHP and MySQL Web Development. Addison-Wesley, 2016. 4.Ziyodullayev A. R. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari (MySQL). O’quv qo’llanma. Toshkent, 2020 y. 5.Aliev R. M. Axborot texnologiyalari. O’quv qo’llanma. T.: “Fan va texnologiya”, 2014 y. 6.PHP Official Documentation www.php.net (PHP tili bo’yicha rasmiy qo’llanmalar va funksiyalar kutubxonasi). 7.MySQL Official Documentation dev.mysql.com (Ma’lumotlar bazasini loyihalash va optimallashtirish bo’yicha qo’llanma). 8.W3Schools Online Web Tutorials www.w3schools.com 9.Stack Overflow – 10.ZiyoNET Axborot ta’lim tarmog’i www.ziyonet.uz 11. https://www.texnoman.uz/post/sql-structured-query-language-haqida.html 12. https://uzbekdevs.uz/darsliklar/sql/sql-da-kirish

Ma’lumotlar bazasi bu ma’lumotlarni saqlash, boshqarish va ulardan samarali foydalanish uchun tashkil etilgan tizimdir. U ma’lumotlar to’plami, ularni saqlash uchun kerakli tuzilma va ulardan foydalanuvchilar tomonidan foydalanish imkoniyatlarini yaratadi. Ma’lumotlar bazalari ko’p hollarda turli maqsadlar uchun ishlatiladi: ma’lumotlarni tartibga solish, ma’lumotlar bilan ishlashni avtomatlashtirish, xavfsiz saqlash va so’rovlarni tezkor amalga oshirish.

Купить