Avtomobillarning elektr jihozlari va elektron tizimlari
![Nazorat ishini bajarishda quyidagilarga ahamiyat berish kerak:
1. Nazorat ishi 10 variantda tuzilgan 2 ta topshiriqdan iborat. Topshiriq variantlarini
talabagalarga ma’ruzachi o‘qituvchi tomonidan « Telegram » kanali yoki « Moodle » platformasi
orqali yetkaziladi
2. 1 va 2 topshiriqlarni bajarishda standart o‘lchov birliklariga rioya qilish kerak. Raqamli
ko‘rinishdagi yakuniy yechim natijalarini alohida yozib, ularni o‘lchov birliklari ko‘rsatilishi
kerak. 3 topshiriq bo‘yicha savollarga javob berishdan oldin uning matni, undan keyin javob
mazmuni imkon boricha qisqa va lo‘nda qilib yozilishi kerak.
3. Nazorat ishini oddiy o‘quvchilar daftarida yoki elektron shaklda bajarish mumkin. Unda
talabaning familiyasi, ismi va otasining ismi, o‘quv gurhi, ta’lim yo‘nalishi aniq yozilgan
bo‘lishi kerak.
4. Nazorat ishini imtihon sessiyasiga qadar « Telegram » kanali orqali ma’ruzachi
o‘qituvchiga jo‘natilish yoki « Moodle » platformasiga joylashtirish zarur bo‘ladi
K U R S D A S T U R I
Kurs dasturi - «Avtomobillarning elektr jihozlari va elektron tizimlari» fanining ____
__________2022 yilda Toshkent davlat transport universiteti Rektori tomonidan tasdiqlangan
o‘quv dastur, hamda TDTrU o‘quv ishlar bo‘yicha prorektori tomonidan tasdiqlangan ishchi
dastur asosida tuzilgan.
1- m odul. E LEKTR VA ELEKTRON JIHOZLARINING RIVOJLANISH
BOSQICHLARI
1- mavzu. E lektr va elektron jihozlarining transport vositalarining samarali
ishlatishdagi ahamiyati va o‘rni
O‘zbekistonda avtomobilsozlik sanoatini rivojlanishining ahvoli va istiqbollari. E lektr va
elektron jihozlarining transport vositalarining ishlash unimdorligini oshirish, yonilg‘i sarfini va
atrof muhitga zararli ta’sirini kamaytirish, harakat xavfsizligini oshirishdagi tutgan o‘rni.
Avtomobil elektr jihozlarining rivojlanish istiqbollari, bu sohada ilm-fan va texnika yutuqlari.
Elektr jihozlarning avtomobillardagi ishlash sharoitlari. Elektr jihozlarni turli sharoitlarga
moslab chiqarilishi va ularga qo‘yiladigan Davlat standartlarining talablari. Avtomobillarning
elektr jihozlarini umumiy sxemasini alohida funktsional tizimlarga bo‘linishi.
Adabiyotlar: [1-3...6 b.]; [4-3...4 b.]; [5-4...11 b.];
O‘z-o‘zini tekshirish savollari
1. O‘zbekiston mustaqillik yillarida avtomobilsozlik va avtomobil transportini
rivojlantirishda qanday yutuqlarga erishdi?
2. Transport vositalarida elektr energiya qanday maqsadlar uchun qo‘llaniladi?
3. Elektronika va mikroprotsessor texnikasining rivojlanishi avtomobillarda qanday
tizimlarni vujudga kelishiga olib keldi?
4. Hozirgi zamon avtomobillarining elektr jihozlari qanday sistemalardan tashkil topgan?
5. Avtomobillarning elektr jihozlarini umumiy sxemasini chizing va qisqacha izohlang?
6. Hozirgi zamon avtomobillarining elektr va elektron jihozlariga kanday talablar qo‘yiladi?
2 – m odul . AVTOMOBIL LARINING ELEKTR TA’MINOT TIZIMI
2 – mavzu. Avtomobilning generator qurilmalari
Elektr ta’minot tizimining tarkibiy sxemasi va uning aloxida elementlarini vazifalari.
Elektr ta’minot tizimiga kiruvchi asboblarning tahlili. Generatorlarining turlari va ularning
texnik tavsifnomasi. O‘zgaruvchan tok generatorlarining tuzilishi va ishlash prinsipi.
4](https://docx.uz/documents/ac86642c-209d-4270-8cca-ce69b9f54b2c/page_4.png?v=1)
![Generatorda induksiya langan 3 fazali o‘zgaruvchan tokni to‘g‘rilash prin-tsiplari.
To‘g‘rilangan tok va kuchlanishning o‘rtacha kiymatlari. Generatorlarining elektr
tavsifnomalari. O‘zgaruvchan tok generatorlarining konstruktsiyasi va ularning o‘ziga xos
tomonlari. Kompakt (ixcham) tuzilishga ega bo‘lgan va kontaktsiz o‘zgaruvchan tok
generatorlari.
3-mavzu. Avtomobil generatorini kuchlanishini avtomatik rostlash
Generator kuchlanishini rostlash asoslari. Elektromagnit kuchlanish rostlagichi.
Elektromagnit kuchlanish rostlagichining ish jarayoni va uning tavsifnomasini yaxshilash
usullari . Yarim o‘tkazgichli kuchlanish rostlagichlari. Kontakt-tranzistorli, kontaktsiz-tranzistorli
va integral kuchlanish rostlagichlari. Kenglik-impulsli moddullash prinsipiga asoslangan
kuchlanish rotlagichlari.
Adabiyotlar: [1-7...39 b.]; [2-5...35 b.]; [3-5...14, 24...82 b.]; [4-41...97 b.]
O‘z-o‘zini tekshirish savollari
7. Avtomobil generatori kanday vazifani bajaradi?
8. O‘zgarmas tok generatorining asosiy kamchiliklarini keltiring
9. O‘zgaruvchan tok generatori o‘zgarmas tok generatoriga nisbatan qanday afzalliklarga
ega?
10. O‘zgaruvchan tok generatorining tuzilishi va ishlash prinsipini yozing.
11. O‘zgaruvchan tok generatori tug‘rilagich blokining prinsipial sxemasini chizing va
ishlashini tushuntirib bering.
12. O‘zgaruvchan tok generatorining elektr tavsifnomalarini chizing va qisqacha izohlang.
13. O‘zgaruvchan tok generatolarining yuklama tokini cheklash xususiyatini fizik ma’nosini
tushuntiring.
14. Kontaktsiz o‘zgaruvchan tok generatorlar tuzilishining o‘ziga xos tomonini va ishlash
prinsipini tushuntiring.
15. Avtomobil generatori kuchlanishining rostlash asoslarini tushuntirib bering.
16. Elektromagnit kuchlanish rostlagichning sxemasini chizing va uni ishlash prinsipini
tushuntirib bering.
17. Elektromagnit kuchlanish rostlagichlaridagi ish jarayonini tushuntiring.
18. Tezlatuvchi qarshilikli elektromagnit kuchlanish rostlagichning sxemasini chizib, uni
ishlash prinsipini tushuntirib bering.
19. Ikki bosqichli rostlagichlar qanday maqsadda ishlatiladi? RR-380 belgili rostlagichni
sxemasini chizib uni qanday ishlashini tushuntiring.
20. Elektromagnit kuchlanish rostlagichlarida termokompensatsiya nima uchun va qanday
amalga oshiriladi?
21. Kontakt-tranzistorli kuchlanish rostlagichini sxemasini chizing va ishlash prinsipini
tushuntirib bering. Uning afzallik va kamchiliklarini izohlang.
22. Kontaktsiz-tranzistorli RR-350 belgili kuchlanish rostlagichini sxemasini chizing, ishlash
prinsipini tushuntiring va afzalliklarini izohlang.
23. Ya-112A integral kuchlanish rostlagichini chizing, ishlash prinsipini tushunting va
konstruktsiyasining o‘ziga xos tomonlarini keltiring.
4 mavzu. Akkumulyatorlar batareyasi
Avtomobil akkumulyatorlar batareyasining vazifasi va unga qo‘yiladigan asosiy talablar.
Qo‘rg‘oshin-kislotali akkumulyatorlarning ishlash prinsipi va ulardagi elektrkimyoviy jarayonlar
va ularda elektr yurituchi kuchning (EYUK) hosil bo‘lish mexanizmi. Akkumulyatorlar
batareyasining konstruktiv turlari va tuzilishi. Oddiy tuzilishga ega bo‘lgan akkumulyatorlar
batareyasi. «Xizmat ko‘rsatilmaydigan» va «Kam xizmat ko‘rsatiladigan» akkumulyatorlar.
Quyuqlashtirilgan elektrolitli akkumulyatorlar. Akkumulyatorlar batareyasining belgilanishi.
5](https://docx.uz/documents/ac86642c-209d-4270-8cca-ce69b9f54b2c/page_5.png?v=1)
![Akkumulyatorlarning asosiy ko‘rsatkichlari: EYUK; kutblanish EYUK; batareyaning ichki
qarshiligi va uni aniqlovchi omillar; sig‘im, sig‘imning razryad tokiga, elektrolit
temperaturasiga va akkumulyatorlar batareyasining razryadlanganlik darajasiga bog‘likligi;
batareyalarning quvvati va energiyasi.
5 – mavzu. Akkumulyatorlarning tavsifnomalari, nosozliklari va zaryad qilish
usullari
Akkumulyatorlar batareyasining razryadlanish va zaryadlanish tavsifnomalari.
Akkumulyatorlarning volt-amper tavsifnomasi. Generator va akkumulyatorlar batareyasi-ning
birgalikda ishlashi. Zaryad balansi. Akkumulyatorlar batareyasining asosiy nosozliklari va ularni
oldini olish choralari. Akkumulyatorlar batareyasining zaryad qilish usullari. Akkumulyatorlarni
ishlatish jarayonidagi qarovi va ularni texnik holatini aniqlash. Zamonaviy avtomobillarga
o‘rnatilayotgan akkumulyatorlarni ishlatishning o‘ziga xos tomonlari.
Transport vositalarining elektr ta’minot tizimining texnik qarovi
Adabiyotlar: [1- 39...70 b.]; [2- 36...69 b.]; [3-83...123 b.]; [4-11...40 b.]
O‘z-o‘zini tekshirish savollari
24. Avtomobilda akkumulyatorlar batareyasining vazifasini va ularga qo‘yiladigan
asosiy talablarni keltiring
25. Qo‘rg‘oshin-kislotali akkumulyatorlar batareyasining tuzilishi va belgilanishini
tushuntiring.
26. «Xizmat ko‘rsatilmaydigan» akkumulyator batareyalarining tuzilishini o‘ziga xos
tomonlarini keltiring.
27. «Kam xizmat ko‘rsatiladigan» akkumulyator batareyalarining tuzilishini o‘ziga
xos tomonlarini keltiring.
28. Qo‘rg‘oshin-kislotali akkumulyatorlarda sodir bo‘ladigan fizikaviy-ximiyaviy
jaryonlarni tushuntiring.
29. Akkumulyatorning EYUK nima va uning qiymati qanday omillarga bog‘lik?
30. Akkumulyatorning qutblanish EYUK nima va uning qiymati qanday omillarga
bog‘liq?
31. Akkumulyator batareyasining sig‘imi nima va u qanday omillarga bog‘liq
bo‘ladi?
32. Akkumulyatorning razryad tavsifnomasini chizing va qisqacha tahlil qiling.
33. Akkumulyatorning zaryad tavsifnomasini chizing va qisqacha tahlil qiling.
34. Akkumulyatorning volt-amper tavsifnomasini chizing va qisqacha tahlil qiling.
35. Generator va akkumulyatorlar batareyasining birgalikda ishlash grafigini chizing
va tahlil qiling.
36. Akkumulyator plastinalarining sulfatlanib qolish sabablari va uni oldini olish
choralarini keltiring.
37. Akkumulyatorlar batareyasining me’yordan ortiq razryad bo‘lish sabablari va
oldini olish choralarini keltiring.
38. Akkumulyator plastinalari nima sababdanyemiriladi va qayishib ketadi?
39. Akkumulyatorlar batareyasi zaryad toki o‘zgarmas bo‘lgan usulda qanday zaryad
qilinadi, afzallik va kamchiliklari?
40. Akkumulyatorlar batareyasi zaryad kuchlanishi o‘zgarmas bo‘lgan usulda qanday
zaryad qilinadi, afzallik va kamchiliklari?
6](https://docx.uz/documents/ac86642c-209d-4270-8cca-ce69b9f54b2c/page_6.png?v=1)
![41. Akkumulyatorlarni ishlatish jarayonidagi qarovi va ularni texnik holatini aniqlash
usullarini bayon qiling.
42. Zamonaviy avtomobillariga o‘rnatilgan akkumulyatorlarni ishlatishning o‘ziga
xos tomonlarini tushuntiring.
3 – m odul . AVTOMOBIL LARI NING ICHKI YONUV DVIGATELLARINI ISHGA
TUSHIRISH TIZIMI
6-mavzu. Startyor elektrodvigatelining elektromexanik tavsifnomasi
Ishga tushirish tizimining tarkibiy sxemasi va tahlili. Motorni ishga tushirish sharoitlari.
Motor tirsakli valining aylanishga qarshilik momenti va uni aniqlash usullari. Sovuq holatdagi
motorni ishga tushirishning minimal aylanishlar chastotasi. Starter elektrodvigatelining
elektromexanik tavsifnomasi. Starter zanjirida kuchlanish pasayishining uning elektromexanik
tavsifnomasiga ta’siri.
7- mavzu. Avtomobil startyorlarning tuzilishi va ishlash prinsipi
Starterlarning tuzilishi, ishlash prinsipi va konstruktsiyasining o‘ziga xos tomonlari. Ichki
reduktorli va doimiy magnitdan uyg‘otiluvchi starterlar. Startyorlarni boshqarishning elektr
sxemalari. Motorning ishga tushirishniyengillatuvchi vositalar.
Ishga tushirish tizimining texnikaviy qarovi.
Adabiyotlar: [1- 71...94 b.]; [2- 7...112 b.]; [3-124...148 b.]; [4-147...174 b.]
O‘z-o‘zini tekshirish savollar i
43. Dvigatelni ishga tushirish sistemasining vazifasi nima va u qanday asosiy
elementlardan tashkil topgan?
44. Dvigatel tirsakli valining aylanishiga qarshilik momenti qanday omillarga bog‘liq
va u qanday aniqlanadi?
45. Dvigatelni ishga tushirish uchun zarur minimal aylanishlar chastotasi nima va u
turli dvigatellarda qanday qiymatlarga ega?
46. Starterning elektromexanik tavsifnomasini chizing va qisqacha taxlil qiling.
47. Starterlarni tuzilishi va konstruktsiyasining o‘ziga xos tomonlarini tushuntiring.
48. Erkin yurish muftasining vazifasi, tuzilishi va ishlashini izohlang.
49. Starterlarni boshqarishning elektr sxemalarini qisqacha tahlil qiling.
50. Dvigatellarni ishga tushirishniyengillatuvchi moslamalarning vazifasi, turlari va
ishlashini tushuntiring.
51. Starterlarning texnik xolati qaysi rejimlarda va qanday aniqlanadi?
52. Ishga tushirish tizimining texnik qarovida qanday ishlar bajariladi?
4- m odul . BENZINLI MOTORLARNING O‘T OLDIRISH TIZIMI
8-mavzu. Kontaktli o‘t oldirish tizimi
Benzinli motorlarning o‘t oldirish tizimi va uning asosiy elementlarini vazifasi. O‘t
oldirish tizimiga qo‘yiladigan talablar va uning asosiy ko‘rsatkichlari. Kontaktli o‘t oldirish
tizimining umumiy sxemasi va ishlash prinsipi. O‘t oldirish tizimining ish jarayoni. O‘t
oldirish tizimining elektr tavsifnomalari va ularni yaxshilash usullari. O‘t oldirishni ilgarilatish
burchagi va uni rostlash usullari. Kontaktli o‘t oldirish tizimi jihozlarining tuzilishi. Kontaktli
o‘t oldirish tizimining kamchiliklari.
9-mavzu. Elektron o‘t oldirish tizimlari
Elektron o‘t oldirish tizimlarining turlari va ularning tahlili. Kontakt-tranzistorli o‘t
oldirish tizimining amaliy sxemasi va uning ishlashi. Kontakt-tranzistorli o‘t oldirish tizimida
ishlatilgan jihozlar tuzilishining o‘ziga xos tomonlari. Kontaktsiz-tranzistorli o‘t oldirish
7](https://docx.uz/documents/ac86642c-209d-4270-8cca-ce69b9f54b2c/page_7.png?v=1)
![tizimining amaliy sxemalari. Magnitoelektr, Xoll datchiklari o‘rnatilgan kontaktsiz-tranzistorli
o‘t oldirish tizimlari. Kontaktsiz o‘t oldirish tizimlarida qo‘llanilgan jihozlar tuzilishining o‘ziga
xos tomonlari. Mikroprotsessorli o‘t oldirish tizimlarining tarkibiy sxemasi va ularni ishlash
prinsipi. YUqori kuchlanishni elektron (statik) taqsimlash tizimlari.
10-mavzu. O‘t oldirish shamlari
O‘t oldirish shamlarining dvigatelda ishlash sharoitlari. O‘t oldirish shamlarining tuzilishi
va uning o‘ziga xos tomonlari. O‘t oldirish shamlarining issiqlik tavsifnomasi. CHug‘lanish
soni. SHamlarning belgilanishi. O‘t oldirish shamlarining rivojlanish istiqbollari.
O‘t oldirish tizimining texnik qarovi
Adabiyotlar: [1- 95...137 b.]; [2- 113...190 b.]; [3-148...207; 223...231 b.]; [4-187...221 b.]
O‘z-o‘zini tekshirish savollari
53. O‘ t oldirish tizimlarga qo‘yiladigan talablarni keltiring va uning asosiy
ko‘rsatkichlarini izohlang.
54. Batareyali œt oldirish tizimining sxemasini chizing va uni ishlash prinsipini
tushuntirib bering.
55. O‘t oldirish g‘altagining vazifasi va tuzilishini o‘ziga xos tomonlarini tushuntirib
bering.
56. Kontaktli o‘t oldirish tizimida kondensator va variatorning vazifasini tushuntiring.
Variator kanday ishlaydi?
57. O‘t oldirish g‘altagidagi birlamchi tok va ikkilamchi kuchlanishni aniqlash
formulalarini yozing, ularni dvigatelning aylanish chastotasi va silindrlar soniga bog‘liqligini
tushuntiring.
58. O‘t oldirish shami elektrodlari orasidagi uchqunli razryad fazalarini tavsiflab
bering.
59. O‘t oldirish tizimining tavsifnomasini chizing va uni yaxshilash usullarini
tushuntiring.
60. O‘t oldirishni ilgarilatish burchagini markazdan qochma rostlagichining vazifasi
va ishlashini tushuntiring.
61. O‘t oldirishni ilgarilatish burchagini vakuumli rostlagichining vazifasi va
ishlashini tushuntiring.
62. Kontakt-tranzistorli o‘t oldirish tizimining sxemasini chizing, uni ishlash
prinsipini tushuntiring va afzallik hamda kamchiliklarini izohlang.
63. Kontaktsiz-tranzistorli o‘t oldirish tizimining sxemasini chizing va uning ishlash
prinsipini tushuntirib bering.
64. Kontaktsiz-tranzistorli o‘t oldirish sistemalarida qanday datchiklar ishlatiladi?
65. Xoll datchigi o‘rnatilgan kontaktsiz-tranzistorli o‘t oldirish tizimini ishlash
prinsipini tushuntiring.
66. Mikroprotsessorli o‘t oldirish tizimining tarkibiy sxemasini chizing va izohlang.
67. Y u qori kuchlanishni statik taqsimlash usulining turlari va ishlash prinsipini
izohlang .
68. O‘t oldirish shamlarining asosiy qismlarini keltiring. O‘t oldirish shamlarning
izolyatorlari qanday materiallardan tayyorlanadi?
69. O‘t oldirish shamlarini belgilash tartibini tushuntiring.
70. O‘t oldirish shamining issiqlik tavsifnomasi nima? «Issiq» va «sovuq» shamlar va
chug‘lanish soni haqidagi tushunchalarni tahlil qilib bering.
5 – m odul . AVTOMOBILLARNING A XBOROT-DIAGNOSTIK TIZIM I
8](https://docx.uz/documents/ac86642c-209d-4270-8cca-ce69b9f54b2c/page_8.png?v=1)
![11-mavzu. Nazorat – o‘lchov asboblari
Axborot-diagnostik tizimning vazifasi va uning asosiy ko‘rsatkichlari. Nazorat-o‘lchov
asboblarining vazifasi va ishlash prinsipiga ko‘ra bo‘linishi. Asboblarga bo‘lgan talablar va
ularning ish sharoitlari. Temperatura va bosimni o‘lchash asboblari. Dvigatelning moylash
tizimidagi bosim, sovutish tizimidagi temperatura va boshqa parametrlarning avariya qiymati
haqida darak beruvchi asboblar. YOnilg‘i sathini o‘lchovchi asboblar. Akkumulyatorning
zaryad rejimini nazorat qiluvchi asboblar. Avtomobilning harakat tezligi, dvigatel tirsakli
valining aylanish chastotasini nazorat qiluvchi asboblar.
Nazorat-o‘lchov asboblarining texnik qarovi
12-mavzu. Bortdagi nazorat tizimlar
Avtomobillarning axborot-diagnostik tizimining rivojlanish istiqbollari. Bortdagi
diagnostika va nazorat tizimi, bort kompyuteri. Avtomobillarda ma’lumotni aks ettirish
vositalari. Elektron indikatorlarni tasniflanishi. Asboblar paneli.
Adabiyotlar: [1- 138...164 b.]; [2- 219...241 b.]; [3-232...251 b.];
O‘z-o‘zini tekshirish savollar
71. Termobimetall-impulsli bosim o‘lchash asbobini sxemasini chizing va ishlashini
tushuntiring.
72. Termobimetall-impulsli temperatura o‘lchash asbobini sxemasini chizing va
ishlashini tushuntiring.
73. Magnitoelektr(logometrik) bosim o‘lchash asbobini sxemasini chizing va
ishlashini tushuntiring.
74. Magnitoelektr(logometrik) temperatura o‘lchash asbobini sxemasini chizing va
ishlashini tushuntiring.
75. Termobimetall-impulsli asboblarning asosiy kamchiliklari va magntoelektr
(logometrik) asboblarining afzalliklarini izohlang.
76. Avariyali temperatura va minimal bosim darakchilarining tuzilishi, ishlashini
tushuntiring.
77. Elektromagnit yonilg‘i sathini o‘lchovchi asbobni tuzilishi va ishlashini
tushuntirib bering.
78. Magnitoelektr(logometrik) yonilg‘i sathini o‘lchovchi asbobni tuzilishi va
ishlashini tushuntirib bering.
79. Akkumulyatorlarning zaryad rejimni nazorat kiluvchi asboblar kanday tuzilgan va
ishlaydi?
80. Mexanik uzatmali spidometrni tuzilishi va ishlashini tushuntiring.
81. Elektr uzatmali spidometrni tuzilishi va ishlashini tushuntiring.
82. Bortdagi diagnostika va nazorat tizimi ni izohlang .
83. Avtomobillarda ma’lumotni aks ettirish vositalari. Asboblar paneli.
6- m odul . YORITISH VA YORUG‘LIK DARAKCHILARI TIZIMI
13-mavzu. Bosh yoritish faralari
Umumiy ma’lumotlar. Y o ritish tizimlarida yorug‘lik taqsimlanishining asosiy prinsiplari
va turlari. Bosh yoritish faralarining yorug‘lik-texnik tavsifnomalarini me’yorlash. Bosh yoritish
faralarini tuzilishi. Gomofokal, elleptik va yorug‘lik diodlari asosidagi faralar. Tumanga qarshi
faralar.
14 –mavzu. Yorug‘lik darakchilari va avtomobil lampalar
Umumiy ma’lumotlar. Gabarit chiroqlari. Tormozlanish va burilish darakchilari.
Yorug‘lik-darakchi asboblarining tuzilishi. Avtomobil lampalari. Galogen va ksenon
lampalarning tuzilishi va ishlashining o‘ziga hos tomonlari.
9](https://docx.uz/documents/ac86642c-209d-4270-8cca-ce69b9f54b2c/page_9.png?v=1)
![Yoritish va yorug‘lik darakchilari tizimiga texnik xizmat ko‘rsatish
Adabiyot: [1- 165...191 b.]; [2- 242...285 b.]; [3-252...283 b.];
O‘z-o‘zini tekshirish savollar
84. Yoritish va yorug‘lik darakchilarini yo‘l harakat xavfsizligini ta’minlashda
qanday axamiyati bor?
85. Avtomobil fara va fonarlarining yorug‘lik-texnik tavsifnomalariga qanday talablar
qo‘yiladi?
86. Yoritish tizimlarida yorug‘lik taqsimlanishining asosiy prinsiplari nimadan
iborat?
87. Evropa yorug‘lik taksimlash tizimining sxemasini chizing va tushuntiring.
88. Amerika yorug‘lik taksimlash tizimining sxemasini chizing va tushuntiring.
89. Evropa va amerika yorug‘lik taksimlash sistemalarining bir-biridan farqini
tushuntiring.
90. Bosh yoritish faralarining turlari va tuzilishini tushuntiring.
91. Tumanga qarshi faralarning tuzilishi va ishlashini tushuntiring.
92. Galogen lampalarining tuzilishi va ishlashini tushuntiring.
93. Yoritish sistemalarini tekshirish va rostlashning usullarini keltiring
7 – m odul . AVTOMOBILNING ELEKTRON BOSHQARISH TIZIMLARI
15 –mavzu. Avtomobil dvigatellarini elektron boshqarish
Majburiy salt ishlash ekonomayzerini elektron boshqarish. Avtomobil dvigatel-larida
yonilg‘ini mexanik uzluksiz purkash tizimlari (K-Jetronik, KE-Jetronik). Avtomobil
dvigatellarida yonilg‘i purkashni elektron boshqarish: L -Jetronik, Mono-Jetronik yonilg‘i
purkash tizimlari. Yonilg‘i purkash va o‘t oldirishni birgalikda boshqarish: Motronik va Mono-
Motronik tizimlari. Benzinni bevosita silindrlarga purkash tizimi. Dizel dvigatellarda yonilg‘i
uzatilishini elektron boshqarish. Datchiklar va ijrochi mexanizmlar.
16 –mavzu. Avtomobilning aktiv xavfsizlik tizimlarini elektron boshqarish
Umumiy ma’lumotlar. Avtomobilning gidravlik antiblokirovkali tormoz tizimi-ning (ABS-
Antilock Brake System) tuzilishi va ishlash prinsipi. Avtomobil g‘ildiraklarini shataksirashiga
qarshi tizim (ASR-Automatic Slip Regulation). Harakat barqarorligi tizimi (ESP - Electronic
Stability Programme)
Adabiyot: [1- 191...200 b.]; [2- 286...298 b.]
O‘z-o‘zini tekshirish savollar:
94. Avtomobillarni konstruktsiyasini rivojlanishida elektron boshqarish tizimlari
qanday o‘rin tutadi?
95. Majburiy salt ishlash ekonomayzerining vazifasi nima va u qanday boshqariladi?
96. Benzinli dvigatellarda yonilg‘i uzatilishini elektron boshqarish tizimining tarkibiy
sxemasini chizing va qisqacha tushuntiring.
97. Benzinli dvigatellarda yonilg‘i uzatilishini elektron boshqarish tizimlari qanday
afzalliklarga ega?
98. Dvigatelga uzatilayotgan yonilg‘i-havo aralashmasini stexiometrik tarkibda
ishlashini ta’minlash qanday amalga oshiriladi?
99. Dizel dvigatellarida yonilg‘i uzatilishini elektron boshqarish tizimining tarkibiy
sxemasini chizing va qisqacha tushuntiring.
100. Antiblokirovkali tormoz tizimining vazifasi nima va u kanday boshqariladi?
10](https://docx.uz/documents/ac86642c-209d-4270-8cca-ce69b9f54b2c/page_10.png?v=1)
Avtomobillarning elektr jihozlari va elektron tizimlari
S o‘ z b o sh i
«Avtomobillarining elektr jihozlari va elektron tizimlarini » faninio‘rganishdan asosiy maqsad, bo‘lg‘usi bakalavrlar uchun avtomobillar va boshqa transport vositalarining elektr jihozlari va elektron tizimlarini (EJvaET) ishlashprinsipi, nazariyasi, ishchi tavsifnomalari, ularni ishlatishning o‘ziga xos tomonlari, hamda rivojlanish istiqbollari to‘g‘risidama’lumotberishdir.
Bu bilimlarni egallash, o‘quv jarayonining keyingi bosqichlarida o‘rganiladigan maxsus fanlarni o‘zlashtirish va yo‘nalishbo‘yichaamaliy ishda juda ham zarur, chunki hozirgi vaqtdaavtomobillarni ishlatish jarayonida yuzaga kelayotgan nosozliklarning salmoqliqismi elektr jihoz va elektron tizimlarga to‘g‘ri kelmoqda.
Bu kursni o‘rganish natijasida talabalar quyidagi bilimlar va ko‘nikmalarni egallashlari kerak:
- avtomobil va boshqa transport vositalarning ishonchli va samarali ishlatishda elektr va elektron jihozlarining ahamiyati; EJvaET lar va ularning ayrim qismlarining umumiy sxemasi, EJvaET larning ayrim uskuna va agregatlarining vazifasi, ishlash prinsipi, tuzilishi va tavsifnomalari; ularni ishlatilishining o‘ziga xos tomonlari va diagnostika qilishning asosiy usullari;
- laboratoriya sharoitida avtomobil generatori, akkumulyatorlar batareyasi, startyor, va o‘t oldirish tizimini sinash va tavsifnomalarini tahlil qila bilish;
- elektr va elektron jihozlarini sinash uchun qo‘llaniladigan o‘lchov va diagnostika uskunalari, hamda qurilmalarni ishlatish bo‘yicha ko‘nikmalar hosil qilish.
«Avtomobillarining elektr jihozlari va elektron tizimlari» fani «Umumiy kimyo», «Fizika», «Elektrotexnika va elektronika asoslari» va «Transport vositalarining konstruksiyasi» fanlarida olingan bilimlarga tayangan holda o‘rganiladi. Shuning uchun, bu kurs materiallarini puxta egallash maqsadida yuqorida keltirilgan fanlardagi umumiy tushunchalar, ta’riflar, qonun va formularni qaytarish kerak bo‘ladi. Ayniqsa quyidagi mavzularga ko‘proq e’tibor berish zarur: elektrmagnetizm, elektrmagnit induksiya va o‘zinduksiya hodisalari, o‘zgaruvchan va o‘zgarmas elektr mashinalarining tuzilishi va ishlash prinsipi, yarim o‘tkazgichli asboblarning ishlashi, ulanishi, tavsifnomalari va hokazo.
Kurs materiallarini o‘zlashtirish uchun sirtqi bo‘lim talabalari tavsiya qilingan adabiyotlardan mustaqil ravishda foydalanib, nazariy bo‘limlarni o‘rganish, ma’ruzalar eshitish, laboratoriya ishlarini bajarishlari kerak. Mustaqil ish sifatida 1 ta yozma nazorat ishi bajariladi. Nazorat ishi yakuniy nazorat boshlanguncha fakultet dekanatiga topshirilishi yoki yuborilishi kerak.