Axborot resurs markazi uchun avtomatlashtirilgan tizim kurs ishi

Dokument ma'lumotlari

Narxi	30000UZS
Hajmi	107.3KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	03 Iyun 2025
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Informatika va AT

Sotuvchi

G'ayrat Ziyayev

Ro'yxatga olish sanasi 14 Fevral 2025

198 Sotish

Axborot resurs markazi uchun avtomatlashtirilgan tizim kurs ishi

Sotib olish

Mundarija
KIRISH ............................................................................................................................................ 2
Asosiy qisim: .................................................................................................................................... 6
Axborot resurs markazi va ularning vazifalari. .............................................................................. 11
Ilovalar va web sahifala .................................................................................................................. 18
Foydalanilgan adabyotlar .............................................................................................................. 28
Foydalanilgan saytlar ..................................................................................................................... 29

KIRISH
Bugungi kunda O‘zbekiston hayotining barcha sohalarida chuqur va izchil
islohotlar olib borilmoqda. Ayniqsa, ijtimoiy taraqqiyotning asosi bo‘lgan ta’lim
tizimi doimiy yangilanish va rivojlanish yo‘lida. Ta’lim sifatini oshirish, ilg‘or
texnologiyalarni joriy qilish va raqamli transformatsiya siyosati - yurtimizda
kelajakni barpo etish yo‘lidagi muhim qadamlardir.
So‘nggi yillarda mamlakatimizda ta’limning barcha bosqichlarida
zamonaviy texnologiyalar asosida yangilanishlar amalga oshirilmoqda. Prezident
Shavkat Mirziyoyev ta’lim tizimini yangilash bo‘yicha ilgari surgan “Yangi
O‘zbekiston maktabdan boshlanadi” tamoyili o‘z aksini hayotning barcha
jabhalarida topmoqda. Bu nafaqat an’anaviy bilim berish tizimini
zamonaviylashtirish, balki raqamli kompetensiyalarni shakllantirish, dasturlash va
muhandislik tafakkurini yoshlar ongiga singdirish orqali amalga oshirilmoqda.
Dasturlash sohasining tarixiy ildizlariga nazar tashlarsak, 1967-yilda Martin
Richards tomonidan yaratilgan BCPL tili dastlab operatsion tizimlar va
kompilyatorlar yozish uchun mo‘ljallangan bo‘lsa-da, u keyinchalik mashhur C
tilining shakllanishiga zamin yaratgan. Ushbu tildan ilhomlangan holda 1979-yilda
Bell Labs muassasasida Bjarne Stroustrup tomonidan yaratilgan C++ dasturlash tili
esa bugungi kunda ko‘plab yirik dasturiy loyihalarda, ayniqsa, real vaqtda
ishlovchi tizimlar, o‘yinlar, mobil ilovalar, matematik hisob-kitoblar va sun’iy
intellekt algoritmlarida keng qo‘llanilmoqda. Masalan, dunyoga mashhur PUBG
o‘yini aynan C++ tilida ishlab chiqilgan.
Raqamli texnologiyalar taraqqiyoti har bir sohada o‘z aksini topmoqda.
Sun’iy intellekt, mashinaviy o‘rganish, katta ma’lumotlar (big data), bulutli
hisoblash texnologiyalari - bular bugungi iqtisodiy va ilmiy taraqqiyotning
lokomotiviga aylangan. Sun’iy intellekt, xususan, sog‘liqni saqlash, transport,
qishloq xo‘jaligi va hatto sud-huquq tizimida ham samarali qo‘llanmoqda.
O‘zbekistonda ham bu texnologiyalar jadal joriy etilmoqda. 2020-yildan boshlab
2

“Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida davlat boshqaruvi va ta’lim
tizimiga raqamli yechimlar kiritilmoqda.
Bunda internetning roli beqiyos. Global tarmoq sifatida u 1969-yilda
AQShda ARPANET loyihasi orqali boshlangan va 1983-yilda Internet deb
nomlana boshlagan. Bugungi kunga kelib, internet nafaqat axborot almashish
vositasi, balki masofaviy ta’lim, elektron tijorat, moliyaviy xizmatlar, raqamli
diplomatik aloqalar va hatto siyosiy ishtirokchilikning ham asosi bo‘lib bormoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov o‘zining “Yuksak
ma’naviyat – yengilmas kuch” asarida buyuk ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan
ilmiy kashfiyotlar bugungi axborot jamiyatining shakllanishiga asos bo‘layotganini
ta’kidlagan edi. Haqiqatdan ham, Muhammad al-Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy,
Beruniy va Ibn Sino kabi allomalar bugungi raqamli ilm-fan poydevorini
yaratganlar.
Bugun esa axborot texnologiyalarisiz har qanday iqtisodiy yoki ijtimoiy
faoliyatni tasavvur qilish qiyin. Kompyuterlar va ularning imkoniyatlari, xususan,
sun’iy intellekt, avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari, tarmoq infratuzilmasi
hayotimizning ajralmas qismiga aylangan. Ularning rivoji, ayniqsa, integral
sxemalarning takomillashuvi bilan bog‘liq bo‘lib, bu esa yangi axborot oqimlari va
innovatsion texnologiyalarni hayotga tatbiq etishga imkon bermoqda.
Oliy ta’lim tizimida ham tub islohotlar olib borilmoqda. 2019-yil 8-oktabrda
Prezident farmoni bilan tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim
tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi” oliy o‘quv yurtlari oldiga
raqamli bilimlarni chuqurlashtirish, ilm-fan va amaliyotni integratsiyalash,
zamonaviy kadrlarni tayyorlash kabi muhim vazifalarni qo‘ymoqda. Raqamli
texnologiyalarni bilmagan yosh bu asrda raqobatga bardosh bera olmaydi.
Axborot resurslariga egalik qilish va ulardan samarali foydalanish
davlatlarning strategik ustuvorligiga aylanib bormoqda. Shu ma’noda, “Bilim –
boylik, axborot – qudrat” degan ibora bugungi kunda o‘zining to‘liq ma’nosini
3

topmoqda. Yangi avlodni zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
bilan qurollantirish - bu mustahkam kelajakni barpo etish yo‘lidagi eng to‘g‘ri
yo‘ldir.
Bugungi kunda raqobatbardosh bozor sharoitida har bir kompaniya o‘z
faoliyatini samarali tashkil qilish, mavjud resurslardan oqilona foydalanish, sifatli
mahsulot va xizmatlar yaratish hamda mijozlar talabini qondirish uchun loyihalarni
puxta rejalashtirib, ularni zamonaviy boshqaruv tizimlari orqali yuritishga ehtiyoj
sezmoqda. Xususan, dasturiy ta’minot va texnologik mahsulotlar ishlab chiqarish
bilan shug‘ullanuvchi korxonalar uchun bu holat yanada dolzarbdir.
Shu jihatdan, dunyo miqyosida yetakchi o‘rin egallagan Microsoft
kompaniyasi misolida loyiha boshqaruvi jarayonlari qanday shakllanishi
mumkinligi e’tiborga molikdir. Microsoft yil davomida turli sohalarda yuzlab
loyihalarni amalga oshiradi: bulutli texnologiyalar (Azure), ofis dasturlari
(Microsoft 365), sun’iy intellekt xizmatlari va boshqa ko‘plab mahsulotlar. Bunday
murakkab va ko‘p bosqichli loyihalar samarali boshqaruvni talab qiladi.
Kompaniya zamonaviy metodologiyalarga tayanib, har bir loyiha bosqichini
avtomatlashtirish va nazorat qilish imkonini beruvchi tizimlar asosida faoliyat
yuritadi.
Shuningdek, ushbu kurs ishida yana bir yirik texnologik kompaniya -
Synopsys Inc. faoliyati ham misol sifatida keltiriladi. Synopsys - bu
yarimo‘tkazgich dizayni, elektron tizimlar va xavfsizlik texnologiyalari sohasida
global yetakchi hisoblanadi. Kompaniya tomonidan yaratilayotgan har bir chip,
tizim yoki dastur murakkab texnik hujjatlar, simulyatsiya, test va muvofiqlik
jarayonlaridan o‘tadi. Bunday yondashuvlar zamonaviy va mukammal loyiha
boshqaruv tizimlarini talab etadi. Synopsys’da har bir loyiha yuqori aniqlikda
rejalashtiriladi, resurslar aniq baholanadi va natijalar sifat jihatdan monitoring
qilinadi.
4

Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi - loyihalarni samarali rejalashtirish,
boshqarish va natijadorligini baholashda axborot texnologiyalarining, ayniqsa
dasturiy ta’minotning o‘rnini yoritishdir. Microsoft va Synopsys kabi ilg‘or
kompaniyalar misolida loyiha boshqaruv tizimlarining real amaliyotdagi
yondashuvlari o‘rganiladi. “Loyihalarni boshqarish axborot tizimi” orqali
korxonalarda samaradorlikni oshirish, xatoliklarni kamaytirish, resurslar va vaqtni
tejashga erishish mumkin bo‘ladi.
Shunday qilib, kurs ishida ishlab chiqiladigan tizim - “ProjectFlow” -
kompaniya ichidagi loyiha jarayonlarini avtomatlashtirish, mas’uliyatni aniq
taqsimlash, loyiha ishtirokchilarining samaradorligini oshirish, hisobotlar
tayyorlash va umumiy loyiha nazoratini yengillashtirish imkonini beradi. Bu tizim
orqali kichik va yirik korxonalar, xususan Microsoft va Synopsys singari
kompaniyalar tajribasidan ilhomlanib, o‘z ichki boshqaruv faoliyatlarini
modernizatsiya qilishi mumkin.
5

$Asosiy qisim: C++ dasturlash tili Bjarne Strastrup tomonidan 1980-yil boshlarida ishlab chiqilgan. C++ dasturlash tilida yaxshi dastur tuzish uchun “aql, farosat va sabr” kerak bo‘ladi. Bu dasturlash tili asosan tizim sathida dasturchilar uchun yaratilgan. C/C++ algoritmik dasturlash tilining alifbosi: 1. 26 ta lotin harflari va 32 ta kirill harflari (katta va kichik); 2. 0 dan 9 gacha bo‘lgan arab raqamlari; 3. Maxsus belgilar: + - * / ; : . , % ? ! = “” № <> { } [ ] ( ) $ # & ^ va hokazo. Dastur bajarilishi jarayonida o‘z qiymatini o‘zgartira oladigan kattaliklar o‘zgaruvchi deb ataladi. O‘zgaruvchilarning nomlari harf bilan boshlanuvchi harflar va raqamlardan iborat bo‘lishi mumkin. O‘zgaruvchilarni belgilashda katta va kichik harflarning farqlari mavjud. (A va a harflari ikki xil o‘zgaruvchini bildiradi.) Har bir o‘zgaruvchi o‘z nomiga, toifasiga, xotirada egallagan joyiga va so‘nggi qiymatiga ega bo‘lishi kerak. O‘zgaruvchiga murojaat qilish uning ismi orqali amalga oshiriladi. O‘zgaruvchi uchun xotiradan ajratilgan joyning tartib raqami uning manzili (adresi) hisoblanadi. O‘zgaruvchini ishlatishdan oldin uni aniqlab olish zarur. O‘zgaruvchilarning son qiymatlari quyidagi ko‘rinishda yoziladi: Butun toifali o‘nlik sanoq tizimida: ular faqat butun sondan iborat bo‘ladi. Masalan: 5; -76; -674 va hokazo. Sakkizlik sanoq tizimidagi sonlar: 0 (nol) dan boshlanib, 0 dan 7 gacha bo‘lgan raqamlardan tashkil topadi. Masalan: x = 0453217; s = 077; O‘n oltlik sanoq tizimidagi sonlar: 0 (nol) dan boshlanadi va undan keyin x yoki X harfi keladi, so‘ngra 0-9 raqamlari va a-f yoki A-F harflardan iborat ketma- ketliklar bo‘ladi. Masalan: 10 sanoq sistemasidagi 22 soni sakkizlik sanoq sistemasida 026, o‘n oltilik sanoq sistemasida esa 0x16 shaklida bo‘ladi. Haqiqiy toifali sonlar: ular butun va kasr qismlardan iborat bo‘ladilar. Masalan: 8,1; -12,59 va hokazo. Haqiqiy toifali sonlarning bu ko‘rinishi oddiy 6$

ko‘rinish deyiladi. Juda katta yoki juda kichik haqiqiy toifali sonlarni darajali
(eksponentsial) formada yozish qulay.
Masalan: 7,204 * 10¹² yoki 3,567 * 10 ¹¹ kabi sonlar 7.204e+12 va 3.567e-⁻
11 ko‘rinishda yoziladi.
Simvolli konstantalar. Ular qatoriga dastur bajarilishi ichida qabul
qilinadigan simvollar kiradi.
C/C++ dasturlash tilida har qanday o‘zgaruvchi ishlatilishidan oldin e’lon
qilinishi kerak. E’lon qilish degani ularning toifalarini aniqlab qo‘yish deganidir.
C++ dasturlash tilida quyidagi toifali o‘zgaruvchilar ishlatiladi:
Butun toifali kichik sonlar yoki simvollar uchun: char uning o‘zgarish intervali -
128 dan +127 gacha yoki apostrof ichidagi ixtiyoriy bitta simvol.
Xotiradan 1 bayt joy oladi. Simvollar ASCII kodlariga mos keladi. (ASCII -
American Standart Code for Information Interchange) Butun toifali
o‘zgaruvchilar: int
Masalan: int a, i, j;
Bu yerda dasturda ishlatilayotgan a, i, j o‘zgaruvchilarning toifasi butun
ekanligi ko‘rsatiladi.
Bu toifadagi o‘zgaruvchilar 2 bayt joy egallaydi. Ularning o‘zgarish intervali: -
32768 dan +32767 gacha; (Hozirgi 32 razryadli kompyuterlarda 4 bayt joy oladi va
oraliq 2 marta oshgan).
Butun toifali katta (uzun) o‘zgaruvchilar: long. Masalan: long s, s2, aa34;
Bu toifadagi o‘zgaruvchilar 4 bayt (byte) joy egallaydi. Ular -2147483648 dan
+2147483647 gacha bo‘lgan oraliqdagi sonlarni qabul qilishi mumkin.
Ishorasiz butun o‘zgaruvchilar:
1. unsigned short - 2 bayt joy egallaydi, o‘zgarish oraliği 0 dan 65535 gacha;
2. unsigned long -4 bayt joy egallaydi, o‘zgarish oraliği 0 dan 4294967295
gacha;
3. unsigned char -1 bayt joy egallaydi, o‘zgarish oraliği 0 dan 255 gacha.
7

Haqiqiy toifadagi o‘zgaruvchilar: float. Masalan: float a, b;
Bu yerda dasturda ishlatilayotgan a va b o‘zgaruvchilarining toifasi haqiqiy
(float) ekanligi ko‘rsatilgan. Bu toifadagi o‘zgaruvchilar 4 bayt joy egallaydi va
qabul qilinadigan qiymatlar taxminan 10 ³ dan 10³ gacha bo‘ladi.⁻ ⁸ ⁸
Katta yoki kichik qiymatli o‘zgaruvchilarni ifoda etishda double toifasi ishlatiladi.
Ular uchun 8 bayt joy ajratiladi va qabul qilinadigan qiymatlar 10 ³ dan 10³
⁻ ⁰⁸ ⁰⁸
gacha bo‘ladi.
Juda katta yoki juda kichik qiymatli o‘zgaruvchilar uchun long double
toifasi ishlatiladi 10 bayt joy egallaydi va qabul qilinadigan qiymatlar taxminan
3.4×10 ³² dan 1.1×10 ³² gacha bo‘lishi mumkin.
⁻⁴⁹ ⁴⁹
Qator (satr) toifasidagi o‘zgaruvchilar uchun ham char toifasi belgilangan.
Ular ham 1 bayt joy egallaydi va 0 dan 255 gacha bo‘lgan belgilar (simvollar)
ketma-ketligidan iborat bo‘lishi mumkin. Satr toifasidagi o‘zgaruvchilar
qo‘shtirnoq («) ichida yoziladi.
C++ tilida o‘zgaruvchilarni initsializatsiya qilish: C++ tilida o‘zgaruvchilarni
initsializatsiya qilish degan tushuncha mavjud. Initsializatsiya qilish -
o‘zgaruvchini e’lon qilish bilan birga unga boshlang‘ich qiymat berish demakdir.
Masalan:
int a = 5, b;
long s = -100;
Bu yerda a, b va s o‘zgaruvchilari butun (int, long) toifali ekanligi
ko‘rsatildi, a o‘zgaruvchisiga 5 (a = 5), s o‘zgaruvchisiga esa -100 (s = -100)
boshlang‘ich qiymatlar berildi.
Dastur bajarilishi jarayonida o‘z qiymatini o‘zgartira olmaydigan kattaliklar
o‘zgarmaslar deyiladi.
Masalan, const int x = 95;
Agar x o‘zgaruvchisi const kalit so‘zi bilan e’lon qilingan bo‘lsa, unga
dastur davomida yangi qiymat (x = x + 5;) berib bo‘lmaydi.
8

O‘zgarmaslar const so‘zi bilan ko‘rsatiladi.
Masalan:
const int x = 95;
const float y = 9.17;
const o‘zgarmaslar simvol (belgi) yoki nol (NULL) qiymatga ega bo‘lishi ham
mumkin.
Funksiya Ifodalanish Funksiya Ifodalanishi
a hi k sqrt(x)
SIN x sin(x) |x| pow(x,1/2); abs(x)
COS x cos(x) |x| fabs(x)
TG x tan(x) Arc tan x atan(x)
e^x exp(x) Arc sin x asin(x)
Ln x log(x) Arc cos x acos(x)
Lg x log10(x) 3^(1/2) pow(3,1/2)
x^a pow(x,a) Log x₂ log(x)/log(2)
C++ tilidagi dastur quyidagi tarkibdan tashkil topadi:
1. Direktivalar
#include <file.h> direktiva - instruktsiya degan ma’noni beradi.
C++ tilida dasturning tuzilishiga, ya’ni ehtiyojiga qarab kerakli direktivalar
ishlatiladi. Ular < > belgisi orasida keltiriladi. Umuman olganda quyidagi
direktivalar mavjud :
1. #include <stdio.h> — C tilida oddiy kiritish/chiqarish dasturi uchun. Bu
yerda std — standart, i — input (kiritish), o - output (chiqarish) degani.
2. #include <iostream.h> — C++ da kiritish/chiqarish uchun, oddiy amallar
bajarilsa.
3. #include <math.h> — standart funksiyalarni ishlatish uchun.
4. #include <conio.h> — dasturning tashqi ko‘rinishini shakllantirish uchun.
9

5. #include <string.h> — satr toifasidagi o‘zgaruvchilar ustida amallar bajarish
uchun.
6. #include <stdlib.h> — standart kutubxona fayllarini chaqirish uchun.
7. #include <time.h> — kompyuter ichidagi soat qiymatlaridan foydalanish
uchun.
8. #include <graphics.h> — C++ tilining grafik imkoniyatlaridan foydalanish
uchun.
Bu fayllar maxsus kutubxona e’lon fayllari hisoblanadilar va ular alohida
INCLUDE deb nomlanadigan papkada saqlanadi. Hozirda C++ kutubxonasi
yangilandi va undagi fayllarning nomlaridan h (head — bosh ma’nosida)
kengaytmasi olib tashlandi va oldiga c harfi qo‘shildi (C dan qolgan 18 tasiga).
Bu fayllarda funksiya prototiplari, toifalari, o‘zgaruvchilar, o‘zgarmaslar
ta’riflari yozilgan bo‘ladi.
Direktivalar dasturni kompilyatsiya qilinishidan oldin tekshirib chiqiladi.
1. Makroslar — #define makro qiymati. Masalan:
1. #define y sin(x+25) — u = sin(x+25) qiymati berildi.
2. #define pi 3.1415 — pi = 3.1415
3. #define s(x) x*x — s(x) = x*x (; belgisi qo‘yilmaydi)
Global o‘zgaruvchilarni e’lon qilish. Asosiy funksiya ichida e’lon qilingan
o‘zgaruvchilar lokal, funksiyadan tashqarida e’lon qilinganlari esa global
o‘zgaruvchilar deyiladi.
Global o‘zgaruvchilar dastur davomida ishlaydi va xotiradan ma lum joyniʼ
egallaydi.
O‘zgaruvchini bevosita ishlatishdan oldin e’lon qilsa ham bo‘ladi, u holda o‘z
lokal bo‘ladi.
Global o‘zgaruvchilar nomi lokal o‘zgaruvchilar nomi bilan bir xil bo‘lishi ham
mumkin. Bunday holatda lokal o‘zgaruvchining qiymati joriy funksiya ichidagisini
o‘zgartiradi, funksiyadan chiqishi bilan global o‘zgaruvchi ishlaydi.
10

Asosiy funksiya main funksiyasi hisoblanadi. Bu funksiya dasturda bo‘lishi
shart.
Umuman olganda, C++ dasturlash tilidagi dastur funksiyalardan iborat deb
qaraladi. main() funksiyasi { belgisi bilan boshlanadi va dastur oxirida } belgisi
bilan yopilishi shart. main so‘zi -«asosiy» degan ma’noni anglatadi. Bu funksiya
oldidan uning toifasi ko‘rsatiladi.
Agar main() funksiyasi beradigan (qaytaradigan) natija oddiy so‘z yoki
gaplardan iborat bo‘lsa va hech qanday natija qaytarmasa, void so‘zi keltiriladi.
main() funksiyasi dastur tomonidan emas, balki operatsion tizim tomonidan
chaqiriladi.
Operatsion tizimga qiymat qaytarish shart emas, chunki operatsion tizim bu
qiymatdan foydalanmaydi. Shuning uchun main() funksiyasining turini void deb
ko‘rsatganimiz ma’qul bo‘ladi.
Har bir funksiyaning o‘ziga xos argumentlari bo‘ladi, shuning uchun main()
funksiyasining qavs ichiga parametr kiritilishi mumkin.
Ba’zan parametrlar bo‘sh ham bo‘lishi mumkin.
Bu funksiyadan chiqish uchun odatda return operatori ishlatiladi.
0 (nol) qiymatining qaytarilishi operatsion tizimga ushbu dastur normal ravishda
bajarilganini bildiradi. return operatori orqali qaytariladigan qiymat turi
funksiyaning e’lon qilingan qaytish turi bilan bir xil bo‘lishi kerak.
1. Masalan, int main() va 0 (nol) qiymati - butun son (integer)
toifasiga kiradi. main() funksiyasidan so‘ng dasturda lokal
o‘zgaruvchilar, yordamchi (qism) funksiyalar va ularning haqiqiy
parametrlarini e’lon qilish mumkin. Shundan keyin esa dasturning
asosiy operatorlari (kiritish/chiqarish, hisoblash va boshqa amallar)
yoziladi.
Axborot resurs markazi va ularning vazifalari.
Axborot resurs markazining 8 ta asosiy vazifasi mavjud:
11

1. Axborot resurslarini to‘plash va tartibga solish
1.1. Kitoblar va jurnallar : Bosma nashrlar kutubxona fondiga qabul
qilinadi, raqamli nashrlar esa platformalar (masalan, EBSCO,
ProQuest) orqali olinadi yoki skanerlash yo‘li bilan raqamlashtiriladi.
1.2. Raqamli materiallar : E-kitoblar, PDFlar, maqolalar va multimedia
resurslari raqamli omborlarda (DSpace, Fedora) to‘planadi.
1.3. Arxiv hujjatlari : Tarixiy hujjatlar, qo‘lyozmalar maxsus sharoitda
saqlanadi va raqamlashtirish orqali arxivlanadi.
1.4. Boshqa resurslar : Xaritalar, patentlar, audio/videolar maxsus
to‘plamlarga kiritiladi.
1.5. Jarayon : Resurslar qonuniy manbalardan olinadi, tekshiriladi va
fondga qo‘shiladi.
2. Resurslarga universal kirishni ta’minlash .
Axborot Resurs Markazi (ARM)ning asosiy vazifalaridan biri axborot
resurslariga universal va teng kirishni ta’minlashdir. Bu vazifa ARMning
foydalanuvchilarga (talabalar, tadqiqotchilar, umumiy omma, korporativ xodimlar
va boshqalar) jismoniy va raqamli resurslardan foydalanish imkonini berishga
qaratilgan. Universal kirish tushunchasi axborot jamiyatida tenglik, inklyuzivlik va
axborot resurslaridan samarali foydalanishni ta’minlash tamoyillariga asoslanadi.
Quyida ushbu vazifaning nazariy asoslari, maqsadlari, amalga oshirish usullari va
muhim jihatlari batafsil yoritiladi.
3. Foydalanuvchilarning axborot ehtiyojlarini qondirish .
Axborot Resurs Markazi (ARM) tomonidan foydalanuvchilarga (talabalar,
tadqiqotchilar, umumiy omma va boshqalar) kerakli axborotni tezkor, aniq va
qulay tarzda taqdim etishni o‘z ichiga oladi. Bu vazifa quyidagi asosiy
yo‘nalishlarda amalga oshiriladi:
3.1. Tezkor va aniq qidiruv : Kalit so‘zlar, semantik va fasetli qidiruv
orqali mos resurslarni topish.
12

3.2. Shaxsiylashtirish : Foydalanuvchi afzalliklariga mos tavsiyalar va
shaxsiy kabinetlar.
3.3. Raqamli va jismoniy resurslar : Elektron kitoblar, maqolalar va
jismoniy materiallarni taqdim etish.
3.4. Inkluzivlik : Nogironlar va turli tillarda gaplashuvchilar uchun mos
xizmatlar.
3.5. Qo‘llab-quvvatlash : Onlayn yordam, o‘quv qo‘llanmalar va fikr-
mulohaza mexanizmlari.
4. Resurslarni samarali boshqarish va monitoring qilish.
Axborot Resurs Markazi (ARM)ning asosiy vazifalaridan biri resurslarni
samarali boshqarish va monitoring qilishdir. Bu vazifa ARMning jismoniy
(kitoblar, jurnallar, arxiv hujjatlari) va raqamli (elektron kitoblar, maqolalar,
multimedia) resurslarini tizimli ravishda boshqarish, ularning holatini kuzatish va
foydalanishni optimallashtirishni o‘z ichiga oladi. Ushbu vazifa resurslardan
samarali foydalanish, yo‘qotishlarni oldini olish va operatsion jarayonlarni
avtomatlashtirish orqali ARMning samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Quyida vazifaning nazariy asoslari, maqsadlari, amalga oshirish usullari,
texnologik yondashuvlari, afzalliklari, muammolari va O‘zbekistondagi konteksti
batafsil yoritiladi.
5. Operatsion jarayonlarni avtomatlashtirish va optimallashtirish.
Axborot Resurs Markazi (ARM)ning asosiy vazifalaridan biri operatsion
jarayonlarni avtomatlashtirish va optimallashtirishdir. Bu vazifa ARMning ichki
jarayonlarini (kataloglashtirish, foydalanuvchi boshqaruvi, resurslarni taqsimlash,
hisobotlar va boshqalar) avtomatlashtirish orqali samaradorlikni oshirish,
xarajatlarni kamaytirish va foydalanuvchi tajribasini yaxshilashga qaratilgan.
Avtomatlashtirish va optimallashtirish zamonaviy texnologiyalarga asoslanib,
inson aralashuvini minimallashtiradi va jarayonlarni tezlashtiradi. Quyida ushbu
vazifaning nazariy asoslari, maqsadlari, amalga oshirish usullari, texnologik
13

yondashuvlari, afzalliklari, muammolari va O‘zbekistondagi konteksti batafsil
yoritiladi.
6. Ta’lim, tadqiqot va madaniy merosni qo‘llab-quvvatlash.
Bu vazifa axborot jamiyatining asosiy tamoyillari, ta’lim nazariyasi, ilmiy
tadqiqot metodologiyasi va madaniy merosni saqlash tamoyillariga asoslanadi.
ARMlar axborot resurslarini taqdim etish orqali bilim tarqatish, innovatsiyalarni
rag‘batlantirish va madaniy identifikatsiyani mustahkamlashga xizmat qiladi.
Nazariy asoslar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
6.1. Ta’lim nazariyasi : O‘quvchilar va talabalarga bilim olish uchun
zarur resurslar va infratuzilma taqdim etish (konstruktivizm, kognitiv
o‘quv nazariyalari).
6.2. Ilmiy tadqiqot tamoyillari : Ilmiy ma’lumotlarga ochiq kirish (Open
Access), ma’lumotlarning tizimli saqlanishi va tadqiqotchilar uchun
resurslar taqdim etish.
6.3. Madaniy merosni saqlash : UNESCO va ICOM tamoyillari asosida
tarixiy hujjatlar, artefaktlar va madaniy resurslarni saqlash va
raqamlashtirish.
6.4. Axborot jamiyati : Axborot resurslarini teng va keng tarqatish orqali
jamiyatning intellektual rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash.
6.5. Inkluzivlik : Turli ijtimoiy, madaniy va lingvistik guruhlar uchun
ta’lim va madaniy resurslarga kirishni ta’minlash.
7. Hisobotlar va tahlillarni taqdim etish.
Hisobotlar va tahlillarni taqdim etish ma’lumotlar boshqaruvi, statistik tahlil
va biznes analitikasi tamoyillariga asoslanadi. Bu vazifa ma’lumotlarni yig‘ish,
qayta ishlash va vizualizatsiya qilish orqali ARM faoliyatini tushunarli va
foydali shaklda taqdim etishni ko‘zlaydi. Asosiy nazariy tamoyillar:
7.1. Ma’lumotlar tahlili : Statistik usullar orqali ma’lumotlarni tahlil
qilish va tendensiyalarni aniqlash.
14

7.2. Qaror qabul qilish nazariyasi : Ma’lumotlar asosida strategik va
operatsion qarorlar qabul qilish.
7.3. Ma’lumotlar vizualizatsiyasi : Grafiklar, jadvallar va dashboard’lar
orqali ma’lumotlarni tushunarli qilish.
7.4. Avtomatlashtirish : Hisobotlarni tayyorlash jarayonlarini
soddalashtirish uchun texnologik yechimlardan foydalanish.
8. Axborot xavfsizligi va ma’lumotlarning uzoq muddatli saqlanishini
ta’minlash.
Axborot Resurs Markazi (ARM)ning asosiy vazifalaridan biri axborot xavfsizligini
ta’minlash va ma’lumotlarning uzoq muddatli saqlanishini kafolatlashdir. Bu
vazifa ARMda saqlanadigan jismoniy va raqamli resurslarning (kitoblar, arxiv
hujjatlari, elektron fayllar, ilmiy ma’lumotlar) maxfiyligi, yaxlitligi va
mavjudligini himoya qilish, shuningdek, ularning uzoq muddat saqlanishini
ta’minlashga qaratilgan. Bu vazifa ARMning ishonchliligi, foydalanuvchi ishonchi
va madaniy-ilmiy merosni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Quyida ushbu
vazifaning nazariy asoslari, maqsadlari, amalga oshirish usullari, texnologik
yondashuvlari, afzalliklari, muammolari va O‘zbekistondagi konteksti qisqacha
yoritiladi.
Farg‘ona davlat universiteti dagi Axborot-resurs markazida
haqida ma’lumot :
Axborot-resurs markazi zamon talablariga javob beradigan texnik vositalar
bilan jihozlangan, jumladan, 179 ta kompyuter mavjud bo‘lib, shundan 145 tasi
ARM kompyuter zaliga joylashtirilgan, kompyuter zali talabalar, professor-
o‘qituvchilar, magistrlar, tadqiqotchilar, ishchi–xodimlar va aholining boshqa
qatlamlariga xizmat ko‘rsatadi.
Barcha kompyuter koorporativ hamda internet tarmog‘iga ulangan.
1 ta pereplyot qurilmasi, 1ta laminat qurilmasi (Fellowes A4), 1ta qog‘oz qirqish
qurilmasi (Ideal 124), 5 ta printer, 5 ta tezkor skaner hamda 1 ta videoproektor
15

mavjud, 1 server kompyuteri, 15ta kuzatuv kamera bilan ta’minlangan. Tadbirlar
reklamasi uchun 4-dona televizor, BookCafe da 40 ta planshet, internetga ulangan.
Markazda 5ta bo‘lim bo‘lib, 42 nafar ishchi xodim faoliyat ko‘rsatadi.
20 nafari oliy ma’lumotli shundan; 4 nafari oliy ma’lumotli kutubxonachi, 1 nafari
tugallanmagan oliy ma’lumotli kutubxonachi, 22 nafari o‘rta maxsus ma’lumotga
ega shundan; 10 nafari o‘rta maxsus kutubxonachi xodimlarni tashkil etadi.
Axborot- resurs markazining umumiy fondi 61275 nom 718858 nus’hada
bo‘lib, shundan, darsliklar 1973 nom 115787 nus’ha, o‘quv qo‘llanmalar 4370
nom 214975 nus’hada, ilmiy adabiyotlar 12340 nom 243860 nus’hada, badiiy
adabiyotlar 42517 nom 138049 nus’hada boshqa adabiyotlar 75 nom 6 187
nus’hana tashkil etadi.
Meyo‘rda ko‘rsatilgan 30/1 nisbatdagi ta’minlanganlikdan 148 barobar ortiq.
Shundan: badiiy adabiyotlar bilan ta’minlanganlik xar bir talabaga 5 tadan kitobni
tashkil etadi. 2024 yilda Axborot-resurs markaziga sotib olingan yangi adabiyotlar
597 nom 9671 nusxa, Xomiylar tomonidan sovg‘a qilingan adabiyotlar 214 nom
9632 nusxa jami; 811 nom 19303 nusxani tashkil etdi va o‘tgan yilga nisbatan ikki
barobar oshganini ko‘rish mumkin.
ARMda kunlik sig imi jami kunduzgi ta lim shaklida tahsil olayotganʻ ʼ
talabalar soniga nisbatan 20 foiz talabaga mo ljallangan mutolaa xonasi, Book
ʻ
kafe, kitob taqdimotlari va yarmarkalarini o tkazishga mo ljallangan xonalar
ʻ ʻ
mavjud (Kunduzgi ta lim shaklida tahsil olayotgan talabalar soni 15117 nafar
ʼ
talabani tashkil etadi. O‘qish ikki smenada tashkil etilganligini hisobga olib, 7500
nafar talabalar uchun kunlik sig imi 1575 o‘rinli mutolaa xonalari sharoitlari
ʻ
yaratilgan.)
2022-2023-2024 yillar kesimida Axborot-resurs markaziga xorijiy adabiyotlar 121
nom 683 nusxa fondga qabul qilib olindi va foydalanishga joriy etildi. Axborot-
resurs markazida jami xorijiy adabiyotlar 231 nom 3723 nusxani tashkil etdi.
16

Bundan tashqari nodir va noyob kitoblar axborot resurs markazining Axborot-
kutubxona resurslari bilan xizmat ko‘rsatish bo‘limida maxsus talablarga javob
beradigan nodir kitoblar xonasida saqlanadi.
Foydalanuvchilar soni 22201 nafarni tashkil etadi shundan; Professor-o‘q
-1510, Talaba -19175, Doktorant -142, Magisistr- 598, Xodimlar- 558, Aholi -218.
Yil davomida ARMga qatnagan kitobxonlar 760077 nafarni tashkil etib, berilgan
kitoblar soni 1.506.408 tani tashkil etdi.
Kitobxonlikni targ‘ib etish uchun professor-o‘qituvchilar, talabalar orasida
milliy mumtoz adiblar tug‘ilgan kunlariga hamda zamondosh adiblar asarlariga
bag‘ishlangan kechalar, davra suhbatlari, viktorina ko‘rinishdagi jami 40 dan ortiq
tadbirlar o‘tkazildi va davom etmoqda.
Oliy ta'lim muassasalarining yagona elektron kutubxona axborot
tizimi(Unilibrary.uz)ga Axborot-resurs markazi xodimlari tomonidan 72000 dan
ortiq adabiyot biriktirilgan va adabiyot kiritish jadalligi va doimiyligi bo‘yicha
Respublika Oliy ta’lim muassasalari reytingida doimiy yuqori o‘rinda, bugungi
kun holatiga ko‘ra 3-o‘rinda joy olganmiz. Axborot-resurs markazi faoliyati
raqamlashtirilgan va kitobxon-talabalar bazasi HEMIS OTM axborot tizimidagi
talabalar bazasi bilan integratsiya qilingan. Universitetning barcha talaba va
magistrlari 100% kitobxonlikka qamrab olingan.
Hozirda Farg‘ona davlat unverseti Axborot resurs markazi (ARM) eliktiron
sayitida ya’ni Unilibrary.uz sayrida jami 63680 ta adabyotlar, 2367 ta maqolalar va
2124 ta dissertatsiyalar mavjud. Bundan tashqari tez kunda ARM tomonidan yangi
loyxa bo‘yicha talabalarga telegram bot taqdim etiladi. Bu bot orqali kiritilgan
barcha adabyotlarni o‘qishingiz va bu adabyotlarni yuklab olishingiz mumkun. Bu
bot katta extimol bilan yoz ichi tayyorlanib keyingi smestirga ya’ni sentabirga
talabalarga bot ishga tushgani e’lon qilishadi.
Telegram bot yaratilishi nabarot talabalarga bundan tashqari bu botdan
telegramdagi maktab o‘quvchisigacha foidanilishi reja qilinmoqda. Bu bot bilan “
17

$Axborot resurs markazi ” o‘z mavqeyini boshqa unverset ARM laridan bir pog‘onaga ko‘taradi. Bot funksiyalari: 1. Adabyotlar. 2. Maqolalar. 3. Dissertatsiyalar . 4. Yozgan maqolangizni adminga murojat orqali nashir qilishingiz. 5. O‘zingizga kerak adabyotlardan foidalanish ya’ni fakultetingizni tanlasangiz faqat shunga asoslangan adabyotlar chiqishi. Masalan: Fiz-mat qilsangiz qanday yo‘nalishlar bo‘lsa shularga asoslangan adabyotlar chiqadi. 6. Reklama tizimi ilimiy kanferansiyalar xaqidagi ogoxlantirishlar Ilovalar va web sahifala #include <iostream> #include <vector> #include <string> #include <ctime> using namespace std; class Book { public: string id; string title; string author; bool isAvailable; Book(string _id, string _title, string _author) { id = _id; 18$ $title = _title; author = _author; isAvailable = true; } }; class ResourceManagementSystem { private: vector<Book> books; int borrowCount; public: ResourceManagementSystem() { borrowCount = 0; } void addBook(string id, string title, string author) { books.push_back(Book(id, title, author)); cout << "Kitob qo‘shildi: " << title << endl; } void removeBook(string id) { for (vector<Book>::iterator it = books.begin(); it != books.end(); ++it) { if (it->id == id) { cout << "Kitob o‘chirildi: " << it->title << endl; books.erase(it); return; } 19$

}
cout << "Kitob topilmadi!" << endl;
}
void searchBook(string query) {
bool found = false;
for (int i = 0; i < books.size(); i++) {
if (books[i].title.find(query) != string::npos || books[i].author.find(query) !=
string::npos) {
cout << "ID: " << books[i].id << ", Sarlavha: " << books[i].title
<< ", Muallif: " << books[i].author
<< ", Mavjud: " << (books[i].isAvailable ? "Ha" : "Yo‘q") << endl;
found = true;
}
}
if (!found) cout << "Hech narsa topilmadi!" << endl;
}
void borrowBook(string id) {
for (int i = 0; i < books.size(); i++) {
if (books[i].id == id && books[i].isAvailable) {
books[i].isAvailable = false;
borrowCount++;
cout << "Kitob ijaraga olindi: " << books[i].title << endl;
return;
}
}
cout << "Kitob mavjud emas yoki allaqachon ijarada!" << endl;
20

$} void returnBook(string id) { for (int i = 0; i < books.size(); i++) { if (books[i].id == id && !books[i].isAvailable) { books[i].isAvailable = true; cout << "Kitob qaytarildi: " << books[i].title << endl; return; } } cout << "Kitob topilmadi yoki ijarada emas!" << endl; } void generateReport() { cout << "\n ARM Hisoboti \n"; cout << "Jami kitoblar soni: " << books.size() << endl; cout << "Ijaraga olingan kitoblar soni: " << borrowCount << endl; cout << "Mavjud kitoblar:\n"; for (int i = 0; i < books.size(); i++) { if (books[i].isAvailable) { cout << "- " << books[i].title << " (Muallif: " << books[i].author << ")\ n"; } } cout << "Ijaradagi kitoblar:\n"; for (int i = 0; i < books.size(); i++) { if (!books[i].isAvailable) { cout << "- " << books[i].title << endl; 21$ $} } } }; int main() { ResourceManagementSystem arm; arm.addBook("001", "Alpomish", "Xalq dastani"); arm.addBook("002", "Xamsa", "Alisher Navoiy"); arm.addBook("003", "O‘tgan kunlar", "Abdulla Qodiriy"); int choice; string id, title, author, query; while (true) { cout << "\n Axborot Resurs Markazi \n"; cout << "1. Kitob qo‘shish\n2. Kitob o‘chirish\n3. Kitob qidirish\n4. Kitob ijaraga olish\n5. Kitob qaytarish\n6. Hisobot yaratish\n7. Chiqish\n"; cout << "Tanlov: "; cin >> choice; cin.ignore(); if (choice == 7) break; switch (choice) { case 1: cout << "Kitob ID: "; getline(cin, id); cout << "Sarlavha: "; 22$

getline(cin, title);
cout << "Muallif: ";
getline(cin, author);
arm.addBook(id, title, author);
break;
case 2:
cout << "O‘chiriladigan kitob ID: ";
getline(cin, id);
arm.removeBook(id);
break;
case 3:
cout << "Qidirish so‘zi (sarlavha yoki muallif): ";
getline(cin, query);
arm.searchBook(query);
break;
case 4:
cout << "Ijaraga olinadigan kitob ID: ";
getline(cin, id);
arm.borrowBook(id);
break;
case 5:
cout << "Qaytariladigan kitob ID: ";
getline(cin, id);
arm.returnBook(id);
break;
case 6:
arm.generateReport();
break;
23

default:
cout << "Noto‘g‘ri tanlov!" << endl;
}
}
return 0;
}
#include <iostream>
#include <vector>
24

$#include <string> using namespace std; struct Manba { string turi, muallif, nom; }; vector<Manba> adabiyotlar, maqolalar, dissertatsiyalar; void manbaKiritish() { Manba m; int tanlov; cout << "\nManba turi (1-Adabiyot, 2-Maqola, 3-Dissertatsiya): "; cin >> tanlov; cin.ignore(); if (tanlov == 1) m.turi = "Adabiyot"; else if (tanlov == 2) m.turi = "Maqola"; else if (tanlov == 3) m.turi = "Dissertatsiya"; else { cout << "Noto‘g‘ri tanlov!\n"; return; } cout << "Muallif: "; getline(cin, m.muallif); cout << "Nom: "; getline(cin, m.nom); if (tanlov == 1) adabiyotlar.push_back(m); else if (tanlov == 2) maqolalar.push_back(m); else dissertatsiyalar.push_back(m); cout << m.turi << " qo‘shildi.\n"; } void oynaniKorish(int tur) { vector<Manba>* royxat; string turNomi; if (tur == 1) { royxat = &adabiyotlar; turNomi = "Adabiyotlar"; } else if (tur == 2) { royxat = &maqolalar; turNomi = "Maqolalar"; } 25$ $else if (tur == 3) { royxat = &dissertatsiyalar; turNomi = "Dissertatsiyalar"; } else { cout << "Noto‘g‘ri tanlov!\n"; return; } if (royxat->empty()) { cout << turNomi << " ro‘yxati bo‘sh.\n"; return; } cout << "\n" << turNomi << ":\n"; for (size_t i = 0; i < royxat->size(); ++i) cout << i + 1 << ". " << (*royxat)[i].muallif << " - " << (*royxat)[i].nom << endl; } int main() { int tanlov; do { cout << "\nKutubxona ARM\n1. Manba qo‘shish\n2. Adabiyotlar\n3. Maqolalar\n4. Dissertatsiyalar\n0. Chiqish\nTanlov: "; cin >> tanlov; cin.ignore(); if (tanlov == 1) manbaKiritish(); else if (tanlov >= 2 && tanlov <= 4) oynaniKorish(tanlov - 1); else if (tanlov == 0) cout << "Dastur yakunlandi.\n"; else cout << "Noto‘g‘ri tanlov!\n"; } while (tanlov != 0); return 0; } 26$

Xulosa
Axborot resurs markazi (ARM) – bu ta’lim muassasalarida, ilmiy va
madaniy tashkilotlarda axborot bilan ishlashni tashkil etuvchi muhim bo‘g‘indir.
Uning asosiy vazifasi – foydalanuvchilarni zamonaviy, ishonchli va
tizimlashtirilgan axborot resurslari bilan ta’minlashdan iborat. ARM kutubxona,
elektron axborot bazalari, raqamli resurslar, ilmiy maqolalar, dissertatsiyalar va
boshqa axborot manbalarini bir markazda jamlaydi hamda ulardan samarali
foydalanish imkonini yaratadi.
Bugungi kunda axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi ARM oldiga
yangi vazifalarni qo‘ymoqda. Bu markazlar endilikda faqat an’anaviy kutubxona
sifatida emas, balki raqamli kutubxona, o‘quv-uslubiy portal, onlayn resurslar
platformasi sifatida ham faoliyat yuritmoqda. Shuningdek, ARM
foydalanuvchilarga tezkor qidiruv, kataloglashtirish, elektron shaklda foydalanish,
saqlash va tahlil qilish xizmatlarini ham taklif etadi.
ARMning faoliyati ta’lim jarayonining sifatini oshirish, mustaqil ta’limni
rivojlantirish va ilmiy izlanishlarga zamin yaratishda muhim rol o‘ynaydi. Uning
samarali tashkil etilishi – bilim resurslariga ochiq, tizimli va qulay tarzda kirish
imkonini ta’minlab, o‘quvchi va tadqiqotchilarning axborotga bo‘lgan ehtiyojlarini
to‘liq qondiradi.
Bundan tashqari talabalar resurs markazidagi qulayliklar yani zamonaviy
kompuyterlar bilan jixozlangan xonalarda o‘z ishlarini mustaqil, ilimiy va
desertatsiyalarini yoziib va axborot resurs markazidagi adabyotlardan foydalanib
b’lo baholar olishlari asosiy omilidir.
Shu bois, Axborot resurs markazlari zamonaviy ta’lim tizimining ajralmas
qismi bo‘lib, ularning rivojlanishi va yangilanishi uzluksiz axborot makonini
yaratish va jamiyatning intellektual salohiyatini oshirishga xizmat qiladi.
27

Foydalanilgan adabyotlar
1. Stroustrup, B. (2013). The C++ Programming Language (4th ed.). Addison-
Wesley. 123-bet.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi Farmoni.
O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasi . Toshkent: Adolat nashriyoti. 12-bet.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 28-yanvardagi Farmoni.
Raqamli O‘zbekiston – 2030 strategiyasi . Toshkent: Adolat nashriyoti. 8-
bet.
4. Schildt, H. (2011). C++: The Complete Reference (4th ed.). McGraw-Hill.
245-bet.
5. Alimova, Z. (2020). Axborot-kutubxona tizimlari va raqamli
transformatsiya . Toshkent: Akademnashr. 89-bet.
6. Deitel, P., & Deitel, H. (2016). C++ How to Program (10th ed.). Pearson.
156-bet.
7. Mirziyoyev, Sh. M. (2020). Yangi O‘zbekiston strategiyasi: Ta’lim va
innovatsiyalar . Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti. 45-bet.
8. ISO/IEC 27001:2013. Information technology – Security techniques –
Information security management systems – Requirements . International
Organization for Standardization. 15-bet.
9. Sommerville, I. (2015). Software Engineering (10th ed.). Pearson. 321-bet.
10. Axborot Texnologiyalari va Kommunikatsiyalarni Rivojlantirish Vazirligi.
(2023). Toshkent: InfoCOM. 67-bet.
11. Pressman, R. S. (2014). Software Engineering: A Practitioner’s Approach
(8th ed.). McGraw-Hill. 198-bet.
28

Foydalanilgan saytlar
1. https://unesdoc.unesco.org
2. https://fdu.uz/
3. https://www.dublincore.org/specifications/dublin-core/dces/
4. https://unilibrary.uz
5. https://www.loc.gov/marc/bibliographic/
29

Axborot resurs markazi uchun avtomatlashtirilgan tizim kurs ishi

Sotib olish

Dokument ma'lumotlari

Sotuvchi

Axborot resurs markazi uchun avtomatlashtirilgan tizim kurs ishi

O'xshash dokumentlar