Ахолидан жамгармалар жалб килишнинг иктисодий - хукукий асослари ва уларниниг тижорат банклари фаолиятидаги ахамияти - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	227.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Ахолидан жамгармалар жалб килишнинг иктисодий - хукукий асослари ва уларниниг тижорат банклари фаолиятидаги ахамияти

Купить

МУНДАРИЖА КИРИШ…………………………………………………………………………...3 I-БОБ. АҲОЛИДАН ЖАМҒАРМАЛАР ЖАЛБ ҚИЛИШНИНГ ИҚТИСОДИЙ - ҲУҚУҚИЙ АСОСЛАРИ ВА УЛАРНИНИГ ТИЖОРАТ БАНКЛАРИ ФАОЛИЯТИДАГИ АҲАМИЯТИ 1.1. Тижорат банклари томонидан пул маблағларини омонатларга жалб қилиш ва унинг банк фаолиятидаги ўрни…………………………………........6 1.2. Аҳоли омонатларининг иктисодий мазмуни , турлари ва уларнинг ҳуқуқий асослари ..................................................................................................15 II - БОБ. ТИЖОРАТ БАНКЛАРИ ЎРТАСИДА АҲОЛИ ОМОНАТЛАРИНИ ЖАЛБ ҚИЛИШ БЎЙИЧА РАҚОБАТНИНГ АМАЛИЙ АҲАМИЯТИ. 2.1. Тижорат банкларининг депозит операциялари ва уларнинг амалий ҳолати таҳлили...................................................................................................................26 2.2. Тижорат банк

Кириш Мавзунинг долзарблиги. Мамлакатимизда аҳолининг бўш пул маблағларини банк омонатларига кўпрок жалб қилиш, жозибадор омонатларни мунтазам жорий этиш орқали уларнинг манфаатдорлигини ошириш ҳамда энг мухими омонатчиларнинг ишончини янада мустаҳкамлашга қаратилган қонунчилик базасини хар томонлама такомиллаштиришга алохида аҳамият берилмокда. Фаолият кўрсатаётган тижорат банклари томонидан аҳолининг бўш пул маблағларини банклардаги омонатларга жалб қилган ҳолда уларга қўшимча даромад олиш имкониятларини яратиш йўлида изчил саъй-харакатлар олиб борилмокда. Бунинг замирида халк фаровонлигини ошириш, аҳолининг турмуш даражасини юксалтириш мақсади ётгани эътиборга моликдир. Таъкидлаш жоизки, Президентимизнинг банк тизимини ривожлантириш ва уни такомиллаштиришга қаратилган бир қатор фармонл

Бугунги кунда банкларимизнинг умумий активлари ҳажми аҳоли ва юридик шаxсларнинг ҳисоб ракамларидаги маблағлардан икки баробардан ҳам кўпдир. Бу эса ушбу маблағларни ишончли ҳимоя қилиш хамда уларга ўз вақтида ва тўла ҳажмда xизмат кўрсатишни кафолатлайди. Малумки, Ўзбeкистон Рeспубликаси Прeзидeнтининг фармонига биноан фуқароларнинг банклардаги омонатлари, уларнинг микдоридан қатъий назар, давлат томонидан тўла кафолатланади. Бугунги кунда мамлакатимиз банк тизими капиталининг етарлилик даражаси банк назорати бўйича ҳалкаро Базeл қўмитаси талаблари асосида бeлгиланган xалкаро стандартлардан қарийб уч баробар кўп эканини таъкидлаш жоиз. Халқаро стандартлар асосида самарали банк назоратининг амалга оширилиши, банк ликвидлиги ва активлари сифати устидан доимий мониторинг олиб борилиши мамла

Битирув малакавий ишининг максади ва вазифалари . Тижорат банкларини аҳоли жамғармаларини банкларга жалб қилишдаги мавжуд камчиликларни аниқлаш ва уларни бартараф этишдан иборат. - Тижорат банклари томонидан пул маблағларини омонатларга жалб қилиш ва унинг банк фаолиятидаги ўрни аниқлаш; - Аҳоли омонатларининг иктисодий мазмуни , турлари ва уларнинг ҳуқуқий асосларини ўрганиш; - Тижорат банкларининг депозит операциялари ва уларнинг амалий ҳолатини таҳлил қилиш; - Тижорат банклари ўртасида аҳоли омонатларини жалб қилиш бўйича рақобатни ўрганиш; - Тижорат банклари ўртасида аҳоли омонатларини жалб қилишда халқаро амалиётнинг тахлилини ўрганиш; - Тижорат банклари ўртасида аҳоли омонатларини жалб қилиш бўйича ривожлантириш истиқболлари юзасидан хулоса ва таклифлар ишлаб чиқиш. Битирув малакави

қилиш ва унинг банк фаолиятидаги ўрни Аҳоли омонатлари банкларда маълум вақтда қолиб, кредиторларга маълум даромад келтиради ёки бепул банк хизматларини беради ва шунинг билан бирга банкка ҳам даромад келтиради. Банкларнинг даромади ссудалардан олинган фоиз сўммасидан омонатчиларга тўланадиган фоиз сўммаси ўртасидаги фарқдан келиб чиқади. Жалб қилинган маблағлар ва уларнинг ҳаракати, тижорат банкларда маҳсус раамларда акс эттирилади. Юридик шахслар учун ҳисоб-китоб рақами очилади, бошқа банклардан жалб қилинган маблағларнинг ҳисоби корреспондент ҳисоб рақамда юритилади. Аҳолидан жалб қилинган маблағларга банк алоҳида ҳисоб-рақам очади. Депозит ва жамғарма сертификатлари ҳамда банк вексекллари бошқа рақамда юритилади. Мижозлардан ва бошқа кредиторлардан маблағ олиш — банкларнинг пассив опер

- депозит операцияларни ташкил этишда асосий эътиборни муддатли қўйилмаларга қаратиш керак. Банк жалб қилинган маблағлари ўз таркиби бўйича турличадир. Уларнинг энг асосий миқдори мижоз билан ишлаш жараёнида ва бошқа кредит ташкилотларидан олинган маблағлардан шаклланади. Оманатнинг олиниши ҳақида огахлантирувчи қўйилма мижоз томонидан маблағни олинишини хохласа, банкни бу ҳақида шартномада белгиланган муддат тугашидан аввал огохлантириш керак. Бу қўйилманинг муддати қанча ўзоқ бўлса фоиз ставкаси ҳам шунчалик юқори бўлади. Муддатли депозитнинг сўммаси йириклаштирилган бўлиши керак ва шартнома муддати тугагунча ўзгармаслиги лозим. Муддатли депозитлар ҳисоб китоб учун ишлатилмайди. Омонатчи ўз маблағларини шартнома муддати тугамасдан олмоқчи бўлса, у ҳолда депозитор шартномада келишилган фо

Бозор муносабатлари шароитида Давлатимиз ички сиёсатиниг асосий йўналишларидан бири - Республикамиз аҳолисининг турмушини моддий ва маънавий жиҳатдан оширишдир. Бу эса Республикамиз халқ, хўжалигини ижтимоий-иқтисодий ривожланишини тақозо этади. Бу вазифани бажариш учун ишлаб чиқариш кучлари ва ишлаб чиқариш муносабатларини сифат жиҳатидан янги поғонага кўтариш, чет давлатлар тажрибасидан фойдаланиш, қўшма корхоналар ташкил этиш, чет эл инвестицияларини жалб қилиш, хом ашёни қайта ишлашни ривожлантириш ва товар ишлаб чиқаришни кўпайтириш лозим. Республикамиз ижтимоий-иқтисодий ривожланишини тезлаттириш, аҳоли турмуш даражасини ошириш, жамғарма ишини ривожлантириш ва аҳоли пул даромадларини ташкил қилиниши ва кўпайиши учун асосий шарт-шароит ҳисобланади. Аҳоли пул даромадларининг кўпайиши э

товарни сотиб олиш мумкин. Аҳолининг турмуш даражаси ортиб борган сайин унинг истеъмол структураси ортиб боради. Уларнинг ҳаражатлари олдиндан пул йиғилишини тақозо этади. Бу эса янги омонат турларининг пайдо бўлишига олиб келади. Баъзи ота-оналар даромадларининг кундалик истеъмолдан ортиқча қисмини ўз фарзандлари вояга етиши, уйланиб мустақил ҳаётга қадам қўйиши, олий ўқув юртини битириш вақтига ва ҳокозо ҳолларда совға сифатида банкдаги омонатлар бўйича юритиладиган ҳисобварақаларга қўядилар. Меҳнаткашларнинг маълум бир қисми ўзларининг меҳнат фаолияти жараёнида ортиқча пул маблағлари йиғилиб қолса, пенсияга чиққан даврда ўз турмуш даражаларини аввалгидек яхшилигича сақлаб қолиш мақсадида банкларга ўз омонатларини топширадилар. Шу билан бирга айни бир вақтда аҳолининг бир қисмида бирор к

билан бир қаторда республикамиздаги инфляция даражаси ҳам катта таъсир кўрсатади. Инфляция даражаси ўзгарувчан бўлиб, доимо нормал ҳолатда бўлавермайди. Бозор иқтисодиёти шароитида кўпинча оила бюджети даромадлари ҳаражатларига нисбатан камроқ бўлади. Шу сабабли аҳоли гуруҳларининг барчаси ҳам, жамғарма қилиш қобилиятига эга эмаслиги кўзатилади. Баъзи оилалар жамғарма қилишни истамайдилар, улар даромадларининг ҳаммасини бирор бир керакли буюм сотиб олишга сарфлайдилар. Бундай оилалар қаторига ёш оилаларнинг бир қисмини киритиш мумкин. Бундай оилаларнинг янги ҳаётга қадам қўйган дастлабки йиллардаёк маблағлари бир мунча чегаралаган бўлади. Турар жой ёки қандайдир ўзоқ муддат ишлатиладиган қимматбаҳо буюмлар уларнинг ўз маблағлари ҳисобидан эмас, балки аксарият ҳолларда банк кредитлари ёки б

Жамғарма банклари ва бошқа кредит муассасалари томонидан ўзига жалб қиладиган аҳолининг истеъмолдан ортиқча пул даромадлари уюштирилган пул жамғармалари бўлиб ҳисобланади. Уюштирилган пул жамғармаларининг ўзи бир неча кўринишда бўлади. Буларга Ўзсаноатқурилишбанкидаги ва бошка тижорат банклари ҳисоб варақларига қўйилган омонатлар, Ўзбекистоннинг ички ютуқли заём облигациялари (ҳозир улар вақтинча мўзлатиб қўйилган), аҳолининг ихтиёрий суғурта пуллари ва бошқалар киради. Ўзсаноатқурилишбанкининг истаган муассасасига ҳар бир шахс ўз ортиқча пул маблағларини кўйиши мумкин. Бунинг учун бир неча омонатлар турлари бўйича ҳисоб варақалар очилади. Ҳозирги вақтда куйидаги омонат турлари мавжуд: талаб қилиб олинадиган омонатлар муддатли-шартномавий, кўрсатувчига бериладиган муддатли омонатлар, макта

сақланиши мумкин. Уюштирилмаган аҳоли жамғармаларнинг қанча миқдорда эканлигини билиш қийин. Уларни аҳоли даромадлари ва ҳаражатлари баланси ва бошқа пул муомаласи режалари орқали тахминан ҳисоблаб чиқиш мумкин, лекин уюштирилган жамғармалар бўйича келтирилган кўрсаткичлар сингари аниқ маълумот тўплаш эхтимоли кам. Юқорида биз аҳолининг жамғармалари ва уларнинг шаклларини кўриб чиқдик. Лекин аҳоли ўзининг ортиқча пул мабламарини жамғариб бормаслиги ҳам мумкин, чунки жамғармаларга қарши ўлароқ, инвестициялар ҳам мавжуд. Аҳоли кўпинча ўз истеъмолининг нормал миқдоридан ўзини тортиб туради ва шу ҳисобидан жамғарма қилиб боришга интилади. Аҳоли жамғармалари даражасига кўра жамият ўз ресурсларини капитал қўйилмаларга йўналтиради. Бу ҳолда жамғарма қийматини коплаш ва уни қийматини ошириш мақсад

боғлиқ эди. Ҳозирги шароитда эса аҳоли пул маблағларининг иқтисодиётдаги ўрни ўзгариб бормоқда. Аҳоли пул маблағлари инвестициялар учун асосий манбаа бўлиб ҳисобланади. Улар ёрдамида ижтимоий капитал ортиб боради. Шу билан бирга аҳоли ижтимоий талаби чегараланган бўлади. Демак, аҳоли пул маблағларини оборотга жалб қилиш ва шу йўл билан унинг аҳоли қўлида қоладиган қисмини камайтириш бозор муносабатлари шароитида алоҳида аҳамият касб этади. Бундай мураккаб муаммони аҳоли пул жамғармаларини рағбатлантириш йўли билан хал қилиш мумкин. Шу йўл билан жамғармаларни жалб қилишнинг каналларини кенгайтириш лозим. Бундай йўналишларнинг дастлабки қадамлари давлат мулкини хусусийлаштириш, молия-кредит тизимида янги муқобил бўғинларнинг яратилиши, мавжуд молия-кредит институтлари фаолиятини универсаллан

Бундай жамғармалар бозорга ҳам ўз таъсирини ўтказиб, баҳоларнинг кўтарилишига олиб келади. Бу эса ижтимоий ишлаб чиқариш самарадорлигини оширишга бўлган қизиқишни йўқотади. Умуман, жамғармаларга таъсир этувчи қуйидаги омилларни кўрсатиш мумкин: а) ишлаб чиқариш даражасининг истеъмол даражасига мос келиши; б) ишлаб чиқаришнинг жойлаштирилиши; в) иш ҳақи тўлаш усуллари; г) аҳоли пул даромадларининг турлари; д) баҳонинг умумий даражаси; е) аҳоли жамғарма турларининг ривожланиш даражаси; ж) Республикамиздаги иқтсодий барқарорлик ва бошқалар. Давлат аҳолининг бўш турган пул маблағларини йиғиш орқали ўз ихтиёрига жуда катта миқдордаги молиявий ва кредит ресурсларини тўплайди. Кредит муассасаларининг кўпайиши ва улар ўртасидаги мижозлар учун конкуренция шароитида аҳоли пул маблағларини ҳохлаган к

жамғарма шаклларидан фойдаланишни афзал кўради. Жамғарма бозори эгалари эса шундай жамғарма шаклларини ташкил этиш ва аҳолининг пул маблағларини ўзига жалб қилиш учун доимо изланиш олиб бориши керак, жалб қилинган бу пул маблағлари улар учун энг арзон ва асосий кредит ҳамда молиявий ресурс бўлиб ҳисобланади. Биз шу билан бир қаторда аҳоли омонатлар жалб этишнинг моҳияти, аҳамияти, омонат турлари тўғрисида фикр юритдик. Шу билан бирга тижорат банклари томонидан аҳоли омонатлари қабул қилиш заруриятини қисқача бўлсада изохладик. Тижорат банкларининг депозитларга бўлган эхтиёжи ва уни қондиришда аҳоли омонатлари муҳим рол ўйнайди. 1.2 Аҳоли омонатларининг иктисодий мазмуни , турлари ва уларнинг ҳуқуқий асослари Тижорат банклари уставида умумий кўрсатмалардан сўнг, банкнинг мижозлар билан бажа

тамойилига ўтиши, актив ва пассивлар мувофиклигига эришиш муаммоси банк фаолиятида долзарб масалаларга айланди.. Халкаро банк амалиётида жалб қилинган ресурслар уларни йиғиш усулига қараб қуйидаги гуруҳларга бўлинади: - депозитлар; - нодепозит ресурслар. Жалб қилинган маблағларни асосий қисмини депозитлар ташкил қилади. Депозитлар факатгина омонатчига эмас, шу билан бирга, банк учун ҳам манфаатлидир. Кўпгина депозитлар орқали банкнинг ссуда капитали шаклланади, кейинчалик эса банк турли хўжалик соҳаларини қулай шартлар асосида кредитлайди. Пул қуювчилар тоифасидан келиб чиккан ҳолда депозитлар қуйидагиларга бўлинади: - юридик шахслар (корхоналар, ташкилотлар) - жисмоний шахслар Маблағларни олиш шаклига кўра депозитлар қуйидагиларга бўлинади: - талаб қилиб олингунга қадар; - муддатли; - аҳо

- талаб килиб олингунча депозитларга тўланадиган фоизлар бошка депозитларникига нисбатан анча паст ёки уларга фоиз умуман тўланмайди. Бунга асосий сабаб, банклар бу кўйилмалардан бошка депозитларга ўхшаб кредит операцияларида эркин фойдалана олмайди. Мижозлар учун талаб килиб олингунча депозитларнинг устунлиги ва камчилиги куйидагилардан иборат: • Талаб қилиб олингунча депозитлари, биринчи навбатда, тўлов айланмасини амалга ошириш учун хизмат қилади. Корхоналар пул маблағларини банкда сақлашлари шарт ҳамма тўловларни айнан шу счёт оркали амалга оширишлари лозим. • Кимки накд пулга эга бўлса, у ўз пулини йўқолишидан, уғирланишидан ва йўқ қилинишидан сақлаши лозим. Уларни банкнинг талаб килиб олингунча депозитларида сақлашлари билан мижозлар накд пулни ортикча кўтариб юриш ғамидан ҳам қутули

бажарилишига боғликдир. Қўйилманинг муддат ва сўммаси қанча катта бўлса, фоизи ҳам шунчалик юкори бўлади. Пул кўювчи томонидан кўйилма бўйича маблағлар муддатидан олдин олинганда у шартномада кўрсатилган фоизлардан тўлик ёки қисман маҳрум бўлиши мумкин. Одатда бундай ҳолларда фоизлар талаб қилингунча қўйилмаларга тўланадиган фоизлар ҳажмигача пасайтирилади. Муддатли депозитлар депозитларнинг бошка турларига нисбатан банкка барқарор ресурс базасини таъминлайди. Шу боис, тижорат банклари муддатли депозитлар салмоғини кўпайтиришга ҳаракат қилишлари лозим. Муддатли депозитлар қуйидаги ҳусусиятларга эга: - аниқ муддатга эга ва улар бўйича ўзгармас фоиз тўланади; - жорий ҳисоб-китоблар учун фойдаланилмайди; - мижоз томонидан муддатидан олдин олинмаслиги лозим, акс ҳолда фоиз тўлаш бўйича шартном

ҳар доим ҳам шахсий депозитидаги маблағни кайтаришни эркин талаб қила олмайди. У қўйилмани тўлик ёки бир қисмини қайтаришни талаб қилиш ҳуқуқига эга бўлса-да, лекин кўпинча бу муддатли мажбуриятларга боғлик бўлади. Жамғарма депозитларнинг банклар учун устунлиги шундан иборатки, жамғарма қўйилмалари одатда ўзок муддатли ҳусусиятга эга бўлади, бу эса банк учун ўзок муддатли кредитлашнинг манбаси бўлиб ҳизмат қилади. Банклар учун бу депозитларнинг камчилиги қуйидагилардан иборат: - бу депозитлар бўйича юкори фоизлар тўланади, натижада банкларнинг маржаси камаяди, яъни актив ва пассив кредит операциялари бўйича фоизлар айрилмаси камаяди - бу қўйилмаларнинг турли хил омилларга таъсирчан эканлиги (сиёсий, иктисодий, психологик омиллар), бу эса қўйилмалар бирдан банкдан чикиб кетишини тезлаштириб

миқдорда пул сўммасини жамлаш мақсадида юридик ва жисмоний шахслар номига очилади. Агар шахс номига берилган омонат дафтарчаси йўқолса ёки такдим этиш учун яроксиз ҳолга келиб қолса, банк омонатчининг аризасига кўра унга янги омонат дафтарчасини беради. Жамғарма депозитларининг асосий шакллари қуйидагилардан иборат: - омонат дафтарчаларидаги депозитлар (такдим этувчининг номига берилган, эгаси кўрсатилган); - ҳисобварақ ҳолати кўчирма қилинадиган депозитлар; - ҳабарли депозитлар. Жамғарма депозит ҳисобвараги очилганда банк жисмоний шахсга банкнинг барча операциялари акс эттириладиган омонат дафтарчасини беради. Ҳисобварак ёпилган тақдирда, омонат дафтарчаси банкка қайтарилиши лозим. Депозитор омонат дафтарчасига ҳеч қачон бирон-бир ёзув киритмаслиги зарур, чунки банк нотуғри расмийлаштирил

ўзгаришларни депозитор ўрганиб чикиши ҳамда ҳар кандай номувофиқлик туғрисида зудлик билан ҳабар қилиши керак. Ҳабар қилинган номувофиқликни банк бирламчи хужжатлар асосида бартараф қилиши зарур. Омонатчилар банк муассасаларидан биринчи мурожатларида ўз омонатларини олишлари, омонатларини васият қилишлари, омонатдан пул маблағларини олишни бошка шахсга ишонишлари, ўз омонатларини бошқа шахс номига ўтказишлари мумкин. Банкка қўйилган омонатларнинг сир тутилиши ва мерос бўлиб колдирилиши қонун йўли билан кафолатланади. Омонатчилар омонат бўйича фоиз кўринишидаги даромад оладилар. Омонатлардан келадиган даромадлар солиқлардан озод қилинади, яъни улар бўйича даромад солиғи олинмайди. Ўзбекистон Республикаси тижорат банкларида омонатчининг биринчи талаби бўйича омонат тўлиқ ёки қисман берилади.

тўғрисида» ги Қонуннинг 1 – лойиҳаси 1997 йилда ишлаб чиқилди. Асосий мўзокаралар бундай тизим ўша давр учун мос ёки мос эмаслиги атрофида айланган эди. Бу механизмни яратиш фикрига қарши томон ўз фикрларининг исботи тариқасида қуйидаги сабаблари кўрсатган: - Ўзбекистон Республикаси қонунчилигида «Марказий банк тўғрисида» ги, «Банк ва банк фаолияти тўғрисида»ги ва «Истеъмолчилар хуқуқларини ҳимоялаш» Қонунида аҳолининг банк омонатларини ҳимоялашга қаратилган бир неча моддалар мавжудлиги; - Марказий банкда тижорат банкларининг мажбурий захиралар миқдори барча омонатлар сўммасини қоплаш учун етарлилиги ва бошқалар. Бундан ташқари Жаҳон банки ҳам омонатларни кафолатлаш тизимининг Ўзбекистонда яратилиши бу давр учун шарт эмаслиги қуйидаги сабаблар билан изоҳлаган: - омонатларни кафолатлаш тизи

муаммосини ҳал қилиш йўлларидан бири омонатларни кафолатлаш тизимини ўша мамлакатнинг иқтисодиётига мос даражада шакллантиришдир. Бу ерда омонатларни кафолатлаш тизимининг биринчи шарти омонатларни кафолатлаш тизимининг ҳуқуқий базасини яратиш, яъни аҳолини банкларга нисбатан ишончини мустаҳкамловчи Қонунлар қабул қилиш ва меъёрий ҳужжатлар ишлаб чиқишдир. Омонатларни кафолатлаш тизимини яратишда амал қилиниши керак бўлган иккинчи шарт бу банкларга нисбатан назоратни кучайтириш, банклар фаолиятига салбий таъсир этувчи ғоятда рискли операцияларни бажаришига йўл қўймаслик ҳисобланади. Ўзбекистон республикаси Олий Мажлиси томонидан 2002 йил апрел ойида «Фуқароларнинг банклардаги омонатларини ҳимоялаш кафолатлари тўғрисида» Конун кабул қилиниши мамлакатимизда фуқароларнинг банклардаги омонатла

қарор қабул қилди. Қарорга мувофик, республикада Фуқароларнинг банклардаги омонатларини кафолатлаш Фонди ташкил этилди ва унинг Низоми тасдикланди. Фонд ўз фаолиятини 2002 йилнинг октябр ойида бошлади ва қисқа давр ичида кўпгина банклар Фонд билан ёзма битим тўздилар ва ўзларида мавжуд аҳолии омонатларини Фонд томонидан кафолатланишига эришдилар. Аҳолининг банк тизимига ишончини мустаҳкамлаш, нақд пул маблағларининг банкдан ташқари айланмасини қисқартириш, мамлакат иқтисодиётини жадал ривожлантириш ва аҳолининг турмуш даражасини ошириш учун инвестиция ресурсларининг ғоят муҳим манбаи сифатида аҳолининг эркин пул маблағларини тижорат банклари омонатларига жалб этишни янада рағбатлантириш мақсадида 2008 йил 21 февралда"Тижорат банкларида аҳоли омонатлари шартларини либераллаштириш ҳамда

2. Омонатларнинг миқдорларидан қатъий назар, фуқароларнинг тижорат банклари депозит ҳисобварақларидаги омонатлари бўйича тўла ҳажмда ҳақ тўлаш кафолатланади. 3. Фуқароларнинг омонатлари бўйича тўлиқ миқдорда ҳақ тўлаш тижорат банкининг маблағи ҳамда қонун ҳужжатларига мувофиқ тижорат банкларининг бадаллари ва ажратмалари ҳисобига шакллантириладиган Фуқароларнинг банклардаги омонатларини кафолатлаш фонди маблағи ҳисобидан амалга оширилади. II - Боб. Тижорат банклари ўртасида аҳоли омонатларини жалб қилиш бўйича рақобатнинг амалий аҳамияти. 2.1 Тижорат банкларининг депозит операциялари ва уларнинг амалий ҳолати таҳлили. Тижорат банклари ресурсларининг асосий қисмини жалб қилинган маблағлар ташқил қилади. Ҳар бир тижорат банки ўз фаолиятида жалб қилинган маблағлар муҳим аҳамият қасб этади, чу

орасидаги боғлиқлик ва нисбатнинг оптимал танланганлигини банкларнинг самарали фаолият кўрсатиши учун асос бўлиши мумкин. Тижорат банклари томонидан жисмоний ва юридик шахсларнинг пул маблағларини банкга жалб қилиш билан боғлиқ операциялар депозит операциялари дейилади. Депозит операциялари ёрдамида тижорат банкларининг 90 фоиздан ортиқ пассивлари ташқил қилиниши мумкин. Депозит операцияларини тижорат банклари ўзларининг депозит сиёсатлари асосида олиб борадилар. Тижорат банкининг депозит сиёсати унинг кредит сиёсати, фоиз сиёсати ва бошқа фаолият турлари билан чамбарчарс боғлиқ бўлиб, банкларнинг ресурс базасини мустахқамлаш ва унинг барқарорлигини таъминлашга қаратилгандир. Депозит операцияларини амалга оширишда бу операция тўрининг объект ва субъектини аниклаш лозим. Депозит операциялар

- банк балансининг ликвидлилигини сақлаш мақсадида депозит сиёсатини амалга ошириш керак; - депозит операцияларини амалга оширишда муддатли қуйилмаларга эътибор қаратиш лозим; - депозитларни жалб қилиш ва уларни вақтида қайтариб бериш билан боғлиқ банк хизматларини ривожлантириш чораларини кўриш зарур ва бошқалар. Тижорат банкларининг депозит сиёатини ишлаб чикиш, биринчи навбатда, депозит сиёсатининг умумий ва хусусий мезонларини аниқлаб олишни тақозо қилади. Бунда асосий эътибор умумий мезонларни белгилаб олишга қаратилади. Тижорат банклари депозит сиёсатининг умумий меъзонларига қуйидагилар киради: - банк фаолиятининг барқарорлиги, ишончлилигини сақлаб туриш мақсадида унинг депозит, кредит ва бошқа актив операцияларининг ўзаро боғлиқлиги; - банк рискларини минималлаштириш мақсадида унин

Тижорат банкларининг депозит сиёсатига таъсир қилувчи иккинчи омил Марказий банкнинг мажбурий заҳира сиёсати ҳисобланади. Мажбурий заҳира ставкаларининг оширилиши тижорат банкларининг депозитларга фоиз тўлаш имкониятини пасайтиради. Бундан ташқари, мажбурий заҳира ставкаларининг оширилиши банкларнинг ликвидлилигини пасайишига олиб келади. Шунинг учун ҳам ривожланган индустриал мамлақатларда, хусусан, АКШ, Германия ва Австрияда мажбурий заҳира ставкалари депозитларнинг сўммаси ва муддатига боғлик равишда табақалаштирилган. Депозитнинг сўммаси қанчалик катта ва муддати қанчалик қисқа бўлса, унга нисбатан ўрнатилган мажбурий заҳира ставкаси ҳам шунчалик юқори бўлади. Ўзбекистон республиқасининг “Марказий банки тўғрисида“ги қонунига кўра Марказий банк ўзи белгилаган энг кам миқдорда резервлар

Хорижий валютадаги депозитлар 0 0 8 15 15 2001-2005 йиллар мобайнида Республиқа Марказий банкининг сўмдаги депозитларига нисбатан белгилаган мажбурий заҳира ставкалари 25 фоиздан 15 фоизга қадар тушган ва хорижий валютага нисбатан эса аксинча, 0 фоиздан 8 фоизга кўпайган. Лекин уларнинг турлари бўйича бир хиллиги, банкларнинг муддатли ва жамғарма депозитларни жалб қилишга бўлган мойиллигини сусайтирган бўлса ажаб эмас. Пул массасининг мақсадли кўрсаткичларидан кeлиб чикқан ҳолда 2008 йилнинг 1 ноябридан бошлаб мажбурий заxиралар нормаси юридик шаxсларнинг миллий ва xорижий валютада жалб қилинган дeпозитлари учун 15 фоиз этиб бeлгиланди. Ўзбекистон Республиқаси Президентининг 2009 йил 28 июлдаги 1166сонли Қарорига асосан пул массасининг мақсадли параметрларидан келиб чиққан ҳолда ва тижорат

миқдорининг камайишига олиб келади. Бу эса, миллий валюта қўрсининг барқарорлигига ижобий таъсир кўрсатади. Мажбурий резерв талаблари тижорат банкларининг кредит ресурслари миқдорига таъсир кўрсатиш орқали иқтисодиётдаги пул таклифини тартибга солишда пул-кредит сиёсатининг муҳим инструментларидан бири сифатида қўлланилмоқда. 2012 йилда инфляция ва пул массасининг мақсадли параметрларидан келиб чиқиб ҳамда тижорат банкларида ўзоқ муддатли ресурс базасини янада кенгайтириш мақсадида, мажбурий резервлар нормаси, юридик шахсларнинг талаб қилиб олингунча ва 1 йилгача бўлган муддатга жалб қилинган депозитлар учун – 15 фоиз, 1 йилдан 3 йилгача бўлган депозитлар учун – 12 фоиз, 3 йилдан ортиқ бўлган депозитлар учун – 10,5 фоиз миқдорида ўзгартирилмасдан қолдирилди. 2012 йилда тижорат банкларининг

2.1-расм. Мажбурий резервлар қолдиғи динамикаси.31 деқабрь ҳолатига.(млрд.сўм) 2 Ўз навбатида, Ўзбекистон Республиқаси Тикланиш ва тараққиёт жамғармаси ҳисобварағига қўшимча равишда 3 176 млн. АҚШ доллари миқдоридаги маблағлар йўналтирилиши пул массасини прогноз кўрсаткичдан ортиқча ўсишининг олдини олишга ва шу орқали ички бозорда нархлар барқарорлигини таъминлашга хизмат қилди. Тижорат банкларининг депозит сиёсатини шакллантиришда ҳисобга олинадиган учинчи омил тижорат банкининг ликвидлилиги ва тўловга қобиллигининг ўзгариши ҳисобланади. Тижорат банки балансининг жорий ликвидлилик даражасини пасайиши банкнинг депозитлар ва уларга ҳисобланган фоизларни ўз вақтида қайтариш имкониятини пасайтиради. Тижорат банкларининг депозит сиёсатига таъсир қилувчи асосий омиллардан бири Марказий банкнин

Аҳоли реал даромадларининг ўсиши, банк тизимига бўлган ишончнинг ортиб бориши ҳамда иқтисодиётдаги инфляцион кутилмаларнинг пасайиши каби омиллар таъсирида, 2012 йил давомида жисмоний шахсларнинг тижорат банкларидаги депозитлари бўйича ўртача тортилган фоиз ставкаси йил бошидаги 9,6 фоиздан деқабрь ойининг охирида 6,4 фоизгача, юридик шахсларнинг жамғарма ва муддатли депозитлар бўйича ставка эса 6,8 фоиздан 6,0 фоизгача пасайди.Банкларда барқарор ресурс базасини шакллантириш ва уни янада кенгайтириш, аҳолининг бўш пул маблағларини банк омонатларига жалб қилишни янада рағбатлантириш ва қафолатлашга доир қабул қилинган Президентимизнинг қатор Фармон ва Қарорлари аҳолининг банк тизимига бўлган ишончини янада мустаҳқамлашда муҳим аҳамият қасб этиб келмоқда. Натижада, банклар томонидан жалб қи

Ушбу тадбирлар, ўз навбатида, банкларнинг актив операциялар ҳажмини, жумладан, кредитлаш ва инвестициялаш имкониятларини ошишига замин яратди. Ўзбекистон банк секторининг ижобий тамойили депозитлар ҳажмининг ўсиши билан бир қаторда, аҳоли томонидан анча ўзок муддатга жойлаштирилаётган маблағлар улушининг қўпайишидан иборат бўлиб қолмокда. Ўзоқ муддатли омонатлар мижозларга мунтазам тўловлар олиш имконини бермокда. Фуқароларнинг банк тизимига бўлган ишончи тобора ошиб бораётгани, аҳолининг банклардаги омонатларининг давлат томонидан қафолатлангани, энг муҳими, фуқароларнинг банклардан омонатларини ўз вақтида олаётгани, кредит ташқилотлари томонидан аҳолига 410 дан ортиқ қулай омонатлар турларининг таклиф этилиши омонатлар миқдорининг 2011 йилга нисбатан 34,6 фоизга ошишига олиб келди 32 0 1

2.2-расм. Аҳоли омонатлари қолдиғи 31 деқабрь ҳолатига (млрд.сўм) 3 Банклардаги омонатлар ҳажмининг ошишида аҳоли реал даромадларининг ўсиши ҳамда банк тизимининг барқарорлиги асосий омил бўлгани ҳолда, банклардаги омонатларнинг тўлиқ қайтарилиши давлат томонидан қафолатланганлиги ва улардан олинадиган фоиз даромадлар солиқдан озод этилганлиги ҳамда 410 хилдан ортиқ омонат турлари таклиф қилинаётганлиги банк депозитларини қулай, хавф-хатарсиз ва барқарор даромадли молиявий инструментга айлантирди. Шунингдек, 2011 йил давомида банкларнинг 204 млрд. сўмлик ўзоқ муддатли облигациялари инвесторлар ўртасида жойлаштирилган бўлса, аҳоли ва хўжалик юритувчи субъектларга сотилган депозит сертифиқатлари қолдиғи 427 млрд. сўмни ташқил қилди. 2.3-расм. Тижорат банкларидаги жами депозитлар қолдиғи. 31

маблағларини омонатларга жалб қилишнинг мустаҳқам асоси бўлиб хизмат қилмоқда. Охирги уч йилда банклардаги жами депозитларнинг ҳажми 2,6 баробар ўсиб, бугунги қўнда уларнинг миқдори 23 трлн. сўмдан ошиб кетди. 2012 йилда ҳам банк тизимида амалга оширилган ислохотлар Ўзбeкистон Рeспублиқаси Прeзидeнти ва Хукумат томонидан қабўл қилинган бир қатор фармон ва қарорларда бeлгиланган устувор вазифаларнинг бажарилишига қаратилди. Xусусан: - аҳоли ва тадбиркорлик субeктлари ҳамда инвeсторларнинг маблағларини банк акциялари ва дeпозитларга жалб қилиш орқали банкларнинг қапиталлашув даражасини ошириш ҳамда рeсурс базасини кeнгайтириш; - банкларнинг инвeстиция жараёнларида, корxоналарни модeрнизация қилиш, тexнологик ва тexник қайта жихозлашдаги иштирокини янада кeнгайтириш ва кичик бизнeс субeктлари

яхши йулга қўйиш ҳамда аҳолига кўрсатилаётган хизматлар доираси ва сифатини ошириб бориш масъулиятини юклайди. 2.2 Тижорат банклари ўртасида аҳоли омонатларини жалб қилиш бўйича рақобат Ҳар бир банк ўз депозит сиёсатини ишлаб чикқан бўлиб, унга мувофик турли жозибадор омонат турларини жорий этиб боради. Турли муддатларга, турлича фоиз ставкаларига эга сўмдаги ва чет эл валютасидаги омонатлар жисмоний шахсларнинг доимий даромад манбаларидан бирига айланиб улгурганига анча бўлди. 2008 йил 20 февралда «Тижорат банкларида аҳоли омонатлари шартларини либераллаштириш ҳамда қафолатларини таъминлашга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги ПФ-3968-сонли фармоннинг қабул қилиниши туб бурилиш ясади. Ушбу фармонда мамлақат иктисодиётини жадал ривожлантириш ва аҳолининг турмуш даражасини ошириш учун

ғолибларини тантанали тақдирлаш маросими 2013 йил 26 январь қўни Ташқилий қўмита раиси - Марказий банк раиси Ф.Муллажонов бошчилигида Ўзбекистон банклари уюшмасида ўтқазилди. Мазқўр танлов аҳолининг бўш пул маблағларини банклардаги омонатларга жалб қилишда тижорат банкларини рағбатлантириш ва улар фаолиятини қўчайтириш, банкларнинг инвестицион имкониятларини янада кенгайтириш учун уларнинг ресурс базаларини мустаҳқамлаш, омонатлар турларини кенгайтириш, бу соҳада соғлом рақобат муҳитини шакллантириш, илғор тажрибаларни кенг жорий этиш, шунингдек аҳолига кўрсатилаётган банкмолия хизматлари сифатини янада ошириш мақсадида ўтқазилмоқда. Маълумки, сўнгги пайтда тижорат банклари аҳоли омонатларини жалб қилишни рағбатлантириш борасидаги фаолиятларини янада жадаллаштирди, банк хизматлари тўғрисид

жамғармаси ва тижорат банкларининг раҳбарлари иштирокида тантанали муҳитда ўтқазилди.Танлов натижаларига кўра, ғолиблар саккизта асосий ва ўн битта қўшимча номинациялар бўйича аниқланди. Танлов ғолиблари сифатида қўйидагилар эътироф қилинди: «Аҳоли омонатларини жалб қилиш бўйича йилнинг энг яхши банки» номинациясида: Биринчи ўрин – Ўзбекистон Республиқаси Ташқи иқтисодий фаолият миллий банки; Иккинчи ўрин – «Ўзбекистон саноат-қурилиш банки» очиқ акциядорлик тижорат банки; Учинчи ўрин – «Асақа» давлат-акциядорлик тижорат банки. 2.2-жадвал ЎзР ТИФ Миллий банки томонидан таклиф этилаётган омонатлар 5 Омонат номи Муддати Йиллик фоиз Бошлангич бадал Эслатма Пластик карточқа 12 чекловсиз Фоизлар ҳар ойда қапитализацияни ҳисобга олган ҳолда берилади Талаб қилиб олингунча 2 "Олтин кўз" 45

тугагандан сўнг тўлаб берилади "Барақа" 9 ой 18 Фоизлар ҳар ойда ёки муддати тугагандан сўнг тўлаб берилади "Замин" 6 ой 18 Кишлоқ хўжалиги ходимлари учун 3% бонус Жадвал маълумотларидан қўриниб турибдики, ЎзР ТИФ Миллий банкида депозитларга тўланадиган ўртача фоиз ставкаси 17-18 фоизни ташқил қилади. Бозор фоиз ставкаси эса 15 фоиз. Банк бозор ставкасига мутаносиб равишда депозит ставкаларини ўрнатган. Энг юкори фоиз ставка 18 фоизни ташқил қилади. Бу банкда фоизлар асосан омонат муддати тугагандан кейин берилади бу мижозларни жалб қилишни камайтириши мумкин. Шунингдек юкоридаги маълумотлардан қўриниб турибдики ТИФ Миллий банкда омонатлар асосан қисқа муддатга жалб қилинади. Хусусан "Олтин кўз","Хосила","Нишона" омонат турлари шулар жумласидандир.Эн

"Ок олтин" 6 ой 18 чекловсиз Фоизлар асосий сўммага қўшилмайди ва маблағ қуйилган қўнда 1 ой учун омонатчига берилади.Маблағлар накд пулда қабўл қилинади. "Барақа" 3-12 ой 12-14-16-18 чекловсиз Фоизлар асосий сўммага қўшилмайди, аванс тариқасида ёки боскичмабоскич омонатчига берилади "Тошкент 2200" 3-18 ой 26 чекловсиз Ушбу омонат турига бонус жорий қилинган "Тараккиёт" 3-18 ойгача 26 "Наврўзи олам" 3-18 ойгача 26 2009 йилнинг 1 майига қадар қабўл қилинади. "Навниҳол" 1 йил МБ қайта молиялаш ставкаси миқдорида чекловсиз 16 ёшдан 25 ёшгача қуйилган маблағ олинадиган муддатида 50000 сўмга еца 10% қўшиб ҳисобланади "Болалар келажагимиз" 1-5 йил 12-18% чекловсиз Фоизлар асосий сўммага қўшилмайди ва ҳар 3 ойда омонатчиларга берилади "И

чоралари қўрилди, аҳоли учун жорий этилган омонат турлари, тўланадиган фоизлар миқдори ва омонатларга таълукли бошқа маълумотларни акс эттирувчи буклет ва плақатлар тайёрланди, кенг қўламда реклама компаниялари ташқил этилди. Ушбу чора-тадбирлар ўз самарасини бермай колмади. Ўзсаноатқурилишбанк ОАТБ универсал тижорат банки сифатида республиканиниг барча ҳудудлардаги турли хил мижозларининг банк хизматларига бўлган талабларини кенг миқёсдаги хизматлар кўрсатиш йўли билан қондириб келмоқда банк омонатчилар мижозлар ва аксиядорлар эҳтиёжларидан келиб чиқиб жисмоний ва юуридик шахслардан жалб қилинган пул маблағларини иқтисодиётнинг реал секторига самарадорликни кўзлаб йўналтирмоқда ва шу билан бирга иқтисодиётнинг ривожланишига кўмаклашмоқда . 2.4- жадвал «Ўзсаноатқўрилишбанк» томонидан такли

"омад"* 18 ой 14 чекловсиз Фоизлар ҳар ойда берилади "ривож"* 3 ойдан кам бўлмаган 12 чекловсиз Фоизлар ҳар ойда берилади "юуксалиш"* 30 ойгача 10 чекловсиз Фоизлар ҳар ойда берилади "маржон"* 4 ой 22 100000 сўм Фоизлар ҳар ойда берилади "навқирон”** 3 ой 20 100000сўм Фоизлар омонат муддати тугагандан сўнг берилади * муддатли, **жамғарма *** юутуқли «Ўзсаноатқўрилишбанк»нинг аҳоли орасидаги обрўси, таниқлилиги ортди, унга бўлган ишонч мустахкамланди ва бўларнинг меваси ўларок, аҳоли омонатлари миқдори мунтазам кенгайиб борди. Рақамларга мурожат қиладиган бўлсак, «Ўзсаноатқўрилишбанк»даги аҳоли омонатлари колдиғи 1-август ҳолатига 149 млрд. 274 млн. сўмни ташқил этди. 2012 йил 1 январ ҳолатига ушбу кўрсаткич 126 млрд. 74 млн. сўмга тенг бўлганлигини иноба

“совға -2011” , омонатларига , “Турон “ банкининг “барҳаёт”ига “Траст “ банкнинг “Ҳумо”сига “Туркистон” ва “Савдогар “ банкнинг “Янги йил тухфаси “ номли депозитларга ҳам маблағ қўйган мижозларга йиллик 26 фоиз устама тўланмоқда. Дархакиқат, банклар накд пул тушумини қўпайтириш йулида қабўл қилинган фармон ва қарорлар ижросини изчил таъминлашга интилиб, янгиянги омонат турларини мунтазам жорий этиб келмокдалар. Бу пировард натижада тижорат банкларининг молия бозорида самарали фаолият юритиши, мижозлар билан мустахқам ва ишончли алоқалар богланиши учун барқарор замин бўлиши шубхасиз. Шу ўринда банкларимиз омонатлар турларини мунтазам кенгайтириб бораётганликлари қўвонарли ҳолдир. 2011 йил 1 апрелдан 2012 йил 1 апрелгача бўлган даврда банкларнинг бу борада амалга оширган ишларини таҳлил қила

"Микрокредитбанк" 20 23 1 қўн - 15 й. (6 - 30) "Савдогарбанк" 8 6 1 ой - 1 й. (10 - 26) "Кишлокқўрилишбанк" 19 24 1 қўн - 18 й. (2,4 - 28) "Туронбанк" 15 17 10 қўн - 5 й. (2 - 30) "Асақабанк" 22 27 30 қўн - 15 й. (6 - 28) "Ипотеқабанк" 23 30 15 қўн - 18 й. (2 - 18) "Алоқабанк" 21 16 45 қўн - 18 й. (16 - 30) "Ҳамкорбанк" 6 12 6 ой - 3 й. (2 - 24) "Ипак йули банк" 7 3 3-8 ой (16 - 18) "Халк банки" 18 26 100 қўн - 14 й. (1 - 28) "Трастбанк" 9 13 10 қўн - 1 й. (2 - 26) "Алп Жамол банк" 6 3 45 қўн - 3 ой (5 - 18) "Самарқандбанк" 8 3 1 - 6 ой (6 - 18) "Равнакбанк" 15 5 1 ой - 1 й. (4 - 28) "Туркистонбанк" 10 14 22 қўн - 10 й. (6 - 26) "Қапиталбанк" 1 1 3 - 12 ой 18 &#34

Кимдир пулини беш-ун қўн бўлса-да, бекор туриб колишини истамай, қисқа муддатли депозитларга жойлаштиришни афзал деб билса, кимдир яхши ниятлар билан ўзок йиллик омонатларга пул қўядилар. Шуни инобатга олган ҳолда, банклар муддат жихатидан жуда ҳам турфа хил омонатларни таклиф қилмокдалар – уларнинг фарки бир қўндан 18 йилгача муддатни ташқил қилади. Хозирги қўнда банк омонатлари аҳоли учун маблағларни сақлашнинг энг оммавий усули ҳисобланади. Бундан ташқари, банклар мижозлар учун бир-биридан қўлай шартларни таклиф қилмокда. Таъкидлаш ўринлики, Президентимиз томонидан ишлаб чиқилган чора тадбирлар асосида аҳолини бўш пул маблағларини банклардаги омонатларга жалб қилиш бўйича ташқил этилган танлов тижорат банкларининг бу борадаги фаолиятларини янада жонлантиради. 2.3. Тижорат банклари ўрта

қилиб олингунча сақланадиган депозит маблағларининг улуши Россия тижорат банкларида 2012-йилнинг 4- чорак якунлари ҳисоботи ҳолатига кўра 35,67 фоизни, Германия банк тизимида 27,55 фоизни ташкил этган. Маълумотлардан кўриниб турибдики, номлари келтирилган мамлакатларнинг тижорат банкларида талаб қилиб олингунча сақланадиган депозит маблағларнинг улуши бирмунча паст, бу мамлакатларнинг тижорат банклари етарли равишда барқарор молиявий ресурсларга эга эканлигидан далолат беради. Чунки, тижорат банкларининг ресурслари таркибида муддатли депозитлар муҳим молиявий барқарор манбалардан ҳисобланади. Россияда аҳолининг бўш пул маблағларини омонатларга жалб қилиш бўйича Россия Сбербанки биринчи ўринда туради. Сбербанк депозитлари бошқа банклар депозитлари умумий ҳажмининг икки баробарини ташкил эта

Сбербанки томонидан омонатларга банк тизимидаги талаб ва таклифдан келиб чиққан ҳолда 21 хил омонат турларини таклиф этади: Фоиз ставкасини ўрнатилиши, Сбербанк томонидан мазкур депозитнинг фоизи муддатига нисбатан ўрнатилади. Масалан: «Талаб қилиб олингунча» депозитнинг фоиз ставкаси-0,1%, Россия Сбербанки «Нафака депозит» омонатларининг фоиз ставкаси 2 йилга-10%. Депозитнинг сўммаси фоиз ставкани юқорилигига боғлиқ, масалан: Россия Сбербанки депозитларга 1ойдан 1йилгача 1-100 минг рублгача қабул қилинган омонатлар йилига 8,5%дан қўйилади, 500 минг рубл ва ундан юқори бўлган омонатарнинг ўртача фоиз ставкаси 9,5% қўйилади. Сбербанкнинг фоиз ставкаси инфляция даражасидан паст бўлганлиги сабабли вақт ўтиши билан омонатларниг ўз қийматини йўқотилишига олиб келади. Масалан: 2011 йил инфляция

чиққан ҳолда Россия банкларининг даромадлари динамикаси юқори кўрсаткичлар сари ўсиб борса фоиз миқдори пасайиб боради. Фоиз ставкалар инфляция даражасидан паст бўлиб ўрнатилганлиги сабабли вақт ўтиши билан омонат қиймат даражасини йўқотади. Масалан: 2011-йил инфляциянинг даражаси 5,3% Сбербанкнинг чет эл валютаси бўйича энг юқори фоиз ставкаси 4,5% бу фақат иккита омонат бўйича. Умуман олганда, 2011-йил чет эл валютаси 3,5 пунктга ўз қийматини йўқотади. Бундан келиб чиққан ҳолда, 5,3% инфлацияга омонатларнинг 3,5% лик қадрсизлантириш даражасини инобатга олсак, чет эл валютасидаги омонатларнинг ҳақиқий қадрсизланиш даражаси 8,8 фоизни ташкил этди. Бундан банк даромади чет эл валютасидан тушган даромад фоизи (5,3+3,5%)4,5%=4,3% ни ташкил этган. Чет эл валютасидаги Россия Сбербанки омонатлар

-аҳолининг банк тизимига ишончини ошириш орқали, банкдан ташқари айланмаларни муддатли депозитларга жалб этиб, миллий валютанинг сотиб олиш қобилиятини мустаҳкамлаш ва ЯИМга нисбатан кредитлар ҳажмининг ортишига эришиш лозим. Агар Россия Федерацияси ва Козоғистондаги битта банк муассасасига 20 минг фуқаро тўғри келса, Ўзбекистонда эса 5000 минг фуқаро тўғри келади. Ривожланган мамлакатларда эса битта банк муассасасига таxминан 4000 фуқаро тўғри келади. Бундай кенг тармок мамлакатнинг барча аҳолисига банк xизматлари кўрсатилишини мумкин қадар таъминлаш, пул воситаларида унинг эхтиёжларига таъсир қилиш имконини беради. Масалан Украина Республикасида ҳар йили тижорат банкларининг омонатларини ишончлилиги бўйича "Кредит-Рейтинг" агентлиги томонидан рейтинг эълон қилади. "Кредит-Ре

10. " БГ Банк " 4 11. " БТА Банк " 4 12. " Хоум Кредит Банк " 4 13. " Хрещатик " 4 14. " Энергобанк " 4 15. Банк " Львов " 4 "Кредит-Рейтинг" агентлиги банкларни омонатлари бўйича рейтингни тўзишда бир нечта омилларга таянади. Хусусан: • Банк ликвидлиги; • Банк ресурс базаси таркиби.барқарорлиги ; • Активлар сифати ва диверсификацияси ; • Фаолият самарадорлиги ; Рейтинг бўйича 43 та банк ўртача бахо 3 бахосига эга бўлди. 8 та банк энг олий 5 билан, 10 та банк 4 балл баҳосини олди. 13 банк 2 ва 4 та банк 1 баллга эга бўлган. Шунингдек ушбу агентлик банкларни умумий депозит ҳажми бўйича ҳам рейтингни эълон қилди. 2.8-жадвал Украина Банклари молиявий ресурслари рейтинги 01.03.2012 йил ҳолатига 10 Банк Жисмоний шахслар омонатлари, млн.грн

Автокразбанк 272.1250 7.6210 264.5050 Агрокомбанк 95.5730 1.5110 94.0620 Актив - Банк 365.6760 24.8230 340.8530 Альфа - Банк 1 625.9820 256.0450 1 369.9370 БМ Банк 308.9120 17.9470 290.9660 БТА Банк 305.3400 18.3600 286.9800 Восточно - Европейский банк 388.2480 124.4080 263.8400 Дельта Банк 1 906.2510 129.6450 1 776.6060 Украина банклари ичида «ОТП Банк»ида жисмоний шахслар учун депозитлар салмоғи энг юкори ҳисобланади. Улар ичида муддатли депозитлар кўпрок улушни ташкил қилади. Лекин шуниси этиборга моликки аксар Украина банкларининг омонат колдигларида 2008 йилда камайиш кўзатилган. Чет эл валютасидаги депозитлар фоиз ставкаларида ҳам бирмунча кўтарилиш кўзатилди, бунда асосий ролни девалвация уйнади, чунки у пул омонатларини жозибадор ва банк томонидан таклиф қилинаётган фоизларни усмай

аҳоли омонатларни банкларга жалб қилиш бўйича олиб борилаётган ишлар кейинги вақтларда ўз ижобий самарасини бермокда. III-Боб. Тижорат банклари ўртасида аҳоли омонатларини жалб қилиш бўйича рақобатни ривожлантириш истиқболлари Мустақил мамлакатимизда инқирозга қарши ҳуқуқий чоралар кўрилаётганлиги иқтисодиётнинг ривожланишида муҳим аҳамиятга эга. Ижтимоий ҳаётдаги ҳодиса ва жараёнларни теран мушоҳада этмасдан туриб, жаҳон молиявий-иқтисодий инқирозини бартараф этишда ҳуқуқнинг тартибга солувчи восита сифатидаги роли ва таъсирчанлигини ошириш мураккаб масаладир. Ўзбекистон шароитида молиявий-иқтисодий инқирознинг олдини олиш чора-тадбирлари пухта, ўзоқни кўзлаб амалга оширилаётган истиқболли дастурларда намоён бўлмоқда. Шу ўринда жаҳон молиявий-иқтисодий инқирозини Ўзбекистон шароитида барт

бўлган рақобатбардошли маҳсулотлар ишлаб чиқаришга йўналтирилган иқтисодиётнинг энг муҳим тармоқларини модернизация қилиш, техник ва технологик жиҳатдан яхшилашга, қишлоқ жойларда ижтимоий ва ишлаб чиқариш инфратўзилмасини жадал ривожлантиришга, мулкдорнинг, аҳоли бандлигини таъминлаш, унинг турмуш сифатини оширишнинг энг муҳим омили сифатида хизматлар кўрсатиш соҳаси ва кичик бизнесни жадал ривожлантириш; аҳоли ва хўжалик юритувчи субъектларнинг бўш маблағларини тижорат банкларидаги депозитларга жалб қилишни рағбатлантириш устувор вазифалар сифатида белгиланган. Аҳоли ва хўжалик юритувчи субъектларнинг бўш маблағларини тижорат банкларига жалб қилишнинг давлат томонидан таъсирчан ва ўзоқ муддатли рағбатлантириш ҳуқуқий механизмларини тўлиқ ишга солиш, банкларнинг инвестиция фаолиятини риво

долзарб вазифадир. Ўзсаноатқурилишбанки рақобатчилик шароитида самарали фаолият юргизиши учун аҳоли бўш пул маблағларини жалб этишнинг шакл ва услубларини янгилаши ҳамда яхшилаши лозим. Бугунги кунда жамғармалар моҳияти келажакда фойда кўрмоқ учун кундалик истеъмолда тежамкорлик қилишга боғлик, деган мазмунда талкин этилмоқда. Масаланинг бундай қўйилиши объектив равишда депозит фоизлари ставкасини кайта кўриб чиқишни тақозо этади. Мазкур шароитда белгиланган депозит фоизлари ставкаси жалб этилган жамғармаларни инфляция таъсиридан сақлашидан ташқари, уларнинг ўсиб боришини ҳам таъминлаши лозим. Депозит фоизлар кийматини белгилаш вақтида ушбу кийматни белгилаб берувчи асосий омилларнинг таъсирини эътиборга олиш керак. Банк фаолиятининг рентабеллиги, инфляцион жараёнлар пассивларни оператив б

манфаатдорлиги ҳамда жамғарманинг ижтимоий аҳамиятга молик эканлиги. Фараз қилишимизча, банк жамғарма капиталини ишончли, самарали лойихаларга жойлаштириш натижасида фоиз ставкаларининг «антиинфляцион» моделини жамғармаларнинг барча турларига нисбатан қўллаш мумкин бўлади. Ўзсаноатқурилишбанкида ошириладиган жамғариш операцияларининг таҳлили ва ҳозирги вақтда жамғариш жараёнларида кўзатилаётган ўзига хос динамик ўзгаришларни ўрганиш банк амалиётини такомиллаштириш юзасидан бир қатор аниқ мулохазаларни билдириш учун асос бўлди. Хусусан, бадавлат мижозлар учун мўлжалланган эксклюзив хизмат турларини кенгайтириш ҳамда такомиллаштириш ўринлидир. Бунинг учун валюта бозорида қимматли қоғозлар савдоси билан боғлик траст операцияларини ривожлантириш керак бўлади. Жамғариш жараёнларида миллий сўмни

қилишнинг шакл ва услубларини такомиллаштиришнинг методологик асосини ташкил этади. Ҳозирги кунда тижорат банклари ўз депозит сиёсатини юргазишда асосан аҳоли қатламлари, туман аҳоли сони ва уларнинг даромадларини эътиборга олиш зарур. Тижорат банклари аҳоли кўлидаги бўш пул маблағларини йиғишда кўп ва турли хил омонатлар яратиш ва ўз хизмат доирасини кенгайтириш лозим. Маълумки аҳоли қўлидаги бўш пул маблағни ҳозирги кунда тижорат банкларига бўлган эътибор пасайган бир вақтда аҳоли бундай маблағларни юқорида айтганимиздек ҳар хил янги омонат турларини яратган ҳолда амалга оширмоқда. Мисол тариқасида биз томондан таклиф этилаётган янги омонат турлари, жаҳон амалиёт синовидан ўтган пластик карточкалар, янги банк томонидан чикарилаётган депозит сертификатлар бунинг ҳаммаси ҳозирги замон депо

кўрсатаётган тижорат банклари томонидан аҳолининг бўш пул маблағларини банклардаги омонатларга жалб қилган ҳолда уларга кўшимча даромад олиш имкониятларини яратиш йулида изчил саъй-ҳаракатлар олиб борилмокда. Бунинг замирида халк фаровонлигини ошириш, аҳолининг турмуш даражасини юксалтириш мақсади ётгани эътиборга моликдир. Жахон тажрибаси шуни кўрсатиб турибдики, аҳоли маблағларини жалб қилишнинг замонавий усулларининг такомиллашувининг бирламчи шарти бу банклар ўртасида соғлом рақобат муҳитини юзага келтирилишидир. Чунки амалдаги тижорат банкларига хос анъанавий, бир хил турдаги хизматлар кўрсатиш шароитида рағбатлантирувчи усулларнинг банк тизимида кўлланиши кўшимча мижозлар жалб қилишнинг янги боскичини бошлаб берди. Бугунги кунда банк тизимида аҳолии омонатларини мухофаза қилиш механи

аҳволга солиб кўйиши мумкин. Айниқса саноат мижозлари билан боғлик банкларнинг кредитлар кайтмаслигидан катта зарарлар кўриш эҳтимоли бор. Одатда, ривожланган иктисодий даврда кўпгина тижорат банклари йирик корхоналар ва саноат бирлашмалари томонидан ўз молиявий муаммоларини ҳал қилиш, яъни банк орқали кўшимча молиявий ресурсларни жалб қилиш мақсадида ташкил этилади. Бу банклар имтиёзли кредитлар олишга мажбур қиладиган акциядорлар ва пайчилар томонидан кучли тазйикка дуч келади. Банкларнинг мижозлар билан муносабатларида қуйидаги тадбирларни амалга ошириш мақсадга мувофик: Биринчидан, банк муассасаларида фуқаролар омонатлари бўйича битимларни ёзма равишда тизим мажбуриятини белгилаш лозим. Банк ва омонатчи ўртасида битимнинг асосий шартлари томонларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари акс этган ша

қадар ўз пулларидан фойдаланишга йул кўймайдиган омонат турларини амалга оширмокда. Натижада омонатчида банкнинг ишончлилигига шубха уйғонади, ўзгарувчан фоиз ставкалари шароитида омонатни муддатидан аввал олиш ҳуқуқини тан олиш, айникса зарурдир. Президентимиз Вазирлар Маҳкамасининг шу йил 18 январдаги 2012 йилда мамлакатимизни ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш якунлари ҳамда 2013 йилга мўлжалланган иқтисодий дастурнинг энг муҳим устивор йўналишларига бағишланган мажлисида сўзлаган маърўзаларида аҳоли даромадлари миқдори ўтган йили 17,5 фоиз ўсгани, ўртача иш ҳақи истеъмол саватчаси баҳосидан 4 баробардан зиёд ошганини таъкидлаб ўтди. “Ана шу даврда, - деди давлатимиз раҳбари, - аҳолининг банклардаги омонатлари ўсиши 34,6 фоизни ташкил қилди, сўнгги ўн йилда эса 40 баробардан ошди. 2012 йи

2011 йилда Марказий банк билан ҳамкорликда миллий валютада аҳоли жамғармаларини мобилизация қилиш бўйича стратегия ишлаб чиқилди. Ундаги асосий бандлардан бири – аҳолининг молиявий саводхонлигини ошириш. Ўзбекистон аҳолисининг ярмидан ортиғини ёшлар ташкил этади. Бу йўналишдаги ишлар Германияда болаларнинг боғча давридан бошланади, биз ўзимизда тўпланган тажрибани қўллашга, Ўзбекистонда молиявий саводхонликни мактабдан бошлашга қарор қилдик. Лойиҳадан кўзланган мақсад – биринчидан, ёшларнинг молиявий саводхлнлигини ошириш, иккинчидан, миллий валютада жамғармалар ошишини таъминлаш. Чунки ҳар қандай жамғарма инвестицияга йўналтирилишига шароит яратади. Республикамизда тижорат банклари томонидан аҳоли омонатларини жалб этиш бўйича амалдаги қонунчилик базасига, айниқса банкларга нисбатан ишонч

Банк соҳасининг инвeстицион жозибадорлигини сақлаб туриш биринчи навбатда, махаллий ва стратeгик чeт eл инвeсторларига кўшимча акцияларни сотиш ҳисобига банкларнинг капиталлашув даражасини ошириш имконини бeради. Жорий йилда ҳам банк тизимидаги ислохотлар давом эттирилгани ҳолда Марказий банк томонидан қуйидаги йуналишлардаги чора-тадбирлар давом эттирилади: - қўшимча акцияларни чиқариш ва уларни фонд бозорларида жойлаштириш орқали банкларнинг жами капиталини йил мобайнида камида 20 фоизга ўсишини таъминлаш; - банк тизимининг умумий устав капиталида нодавлат сектори улушини ошириш бўйича чора-тадбирларни амалга оширишни давом эттириш; - депозит ва омонатларнинг янги турларини мунтазам равишда жорий қилиш, тижорат банкларида аҳолидан жамғарма ва муддатли депозитларни қабул қилиш ва бошқариш

- банклардан ташқарида жойлашган ва хавфсизлиги таъминланган идора ва ташкилотлар, йирик супермаркет биноларида банк инфокиосклари тармоғини кенгайтириш каби тадбирлар амалга оширилади. Банкларда омонатлар ҳажмининг муттасил ўсишини таъминлаш мақсадида доимий равишда янги жозибадор омонат турларини таклиф этиб бориш, оммавий ахборот воситаларида аҳоли ва хўжалик юритувчи субьектларининг маблағларини банклардаги депозитларга жойлаштириш бўйича шакллантирилган кафолатлар тизими, яратилган имтиёзлар ва қулай шартшароитларни кенг тарғиб қилиш ишлари давом эттирилади. Шунингдек, ҳудудларда аҳолининг банк тизимига бўлган ишончини ошириш мақсадида доимий равишда амалий семинарлар ўтказиш, уларни банк хизматлари билан таништириш, банк мижозларининг ҳуқуқий маданияти ва молиявий саводхонлигини ошир

Хулоса ва таклифлар Мамлакатимиз банк тизими ўзига хос тарзда ислох қилиниб ,банклар учун барча зарур шарт-шароит ва имкониятлар яратилган.Шу сабабли улар республикамизнинг барча минтақаларида, қишлоқ жойларда ҳатто чеккачекка жойларда ҳам фаолият юритмоқда. Банклар мижозлариниг молиявий аҳволи ҳам йилдан-йилга юксалиб бормоқда. Бунга эса ҳўкуматимиз томонидан банк тизими ривожланиши учун барча,ҳуқуқий асослар яратилаётганлиги сабаб булмоқда. Деярли ҳар йили ушбу соҳани ривожлантириш, аҳолини банкларга бўлган ишончини янда ривожлантириш, мақсадида бир қатор қонун, фармон ва қарорлар қабул қилиниб, уларнинг ижроси мамлакатимизда фаолдият юритаётган банклар томонидан изчил таъминланиб келмоқда. Аҳолининг ишончи уларни банк тизимидаги иштирокида кўринади. Бунда мижозларнинг маблағлари банклар

банклари ўз ресурс базасини ошириш учун мижозлар билан муносабатларини такомиллаштириш, мижозларга хизмат кўрсатиш ва уларнинг талабларини қондириш билан боғлик бўлган операцияларни эркинлаштиришлари асосида аҳолии ишончини қозониши, уларнинг бўш пул маблағлари ва жамғармаларини банкка жалб қилиш бўйича янги хизматлар қўллашни ишлаб чиқишлари лозим. Ўзбекистонда банкларга бўлган ишончнинг мустахкамланишида 2003 йилда «Банк сири тўғрисида»ги Қонуннинг қабул қилиниши ката аҳамиятга эга бўлди. Унга кўра банклар томонидан мижозларнинг операциялари, ҳисобвараклари ва омонатларга доир маълумотлар сир сақланади. Ушбу конун ҳужжатларининг қабул қилиниши ҳамда тижорат банклари томонидан аҳолига кўрсатилаётган замонавий банк хизматлари турлари кенгайтирилиши ва банклар томонидан аҳолига қулай ва жоз

ҳимоя қилиш, банк тизимига бўлган ишончини ошириш ва республика банк тизимига аҳолии омонатларини жалб қилишни рағбатлантиришдан иборат. Ушбу жамғармага мамлатимизда фаолият юритаётган барча тижорат банклари аъзо бўлган. Ўзбекистон Республикаси фуқароларининг омонатларини жаҳонда юз бераётган молиявий инқирознинг салбий оқибатларидан ҳимоялашнинг ишончли кафолатларини таъминлаш, мамлакат банк тизимига аҳолининг ишончини тобора мустахкамлаш, аҳолии омонатларини тижорат банкларига жалб қилиш учун кўшимча шарт-шароитлар яратиш мақсадида 2008 йил 28 ноябрда Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Фуқароларнинг банклардаги омонатларини ҳимоялаш кафолатларини таъминлашга оид кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Фармони қабул қилинди. Аҳолининг омонатларини банкларга кенг кўламда жалб қилишни таъм

• Аҳолига омонатлар бўйича тушунтирув ишларини олиб борувчи махсус маслахатчи менежерлар лавозимини жорий қилиш • Тижорат банклари ўз ресурс базасини ошириш учун мижозлар билан муносабатларини такомиллаштириш, мижозларга хизмат кўрсатиш ва уларнинг талабларини қондириш билан боғлик бўлган операцияларни эркинлаштиришлари асосида аҳоли ишончини қозониши, уларнинг бўш пул маблағлари ва жамғармаларини банкка жалб қилиш бўйича янги хизматлар қўллашни ишлаб чикишлари лозим. • Аҳолини омонатларини жалб қилиш бўйича чет эл тажрибасидан фойдаланиш, яъни рағбатлантирувчи фоиз ставкаларини таклиф қилиш керак • Интернет, уяли алоқа воситалари ёрдамида омонатчига маълумотлар етказиб турилишини ҳамма банкларда жорий қилиш • Ҳар бир банкда депозит хизматларини кенгайтириш, аҳолининг кенг қатламини ҳоҳишл

Купить