Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 95.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Badiiy adabiyotda tarixiylik tamoyili

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ JURNALISTIKA VA O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI ʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O ZBEK TILI YO NALISHI ʻ ʻ ʻ ADABIYOTSHUNOSLIK FANIDAN KURS ISHI MAVZU: BADIIY ADABIYOTDA TARIXIYLIK TAMOYILI Bajardi:______________________ Qabul qild:______________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………3 I BOB. BADIIY ADABIYOTDA TARIXIYLIK TAMOYILINING NAZARIY ASOSLARI………………………………………………………..5 1.1. Adabiyotshunoslik metadalogiyasi va tarixiylik tamoyilining ahamiyati …5 1.2. Tarixiylikning badiiy adabiyot taraqqiyotidagi o‘rni………………………9 Bob bo‘yicha xulosa…………………………………………………………...12 II BOB. TARIXIYLIK TAMOYILINING BADIIY ASARLARDA NAMOYON BO‘LISHI………………………………………………………14 2.1. Obraz yaratishda tarixiy haqiqatning badiiy talqini……………………….14 2.2. Tarixiy muhit va zamon ruhining ifodalanishi…………………………….17 Bob bo‘yicha xulosa……………………………………………………………22 UMUMIY XULOSA…………………………………………………………..24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………...26 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Badiiy adabiyot insoniyat tafakkurining eng muhim ma’naviy mahsullaridan biri bo‘lib, unda jamiyat tarixi, xalqning milliy xotirasi va ma’naviy merosi o‘ziga xos badiiy shaklda aks etadi. Adabiyotning ijtimoiy-tarixiy jarayonlar bilan chambarchas bog‘liqligi uning mazmunida tarixiylik tamoyilining mavjudligiga asos yaratadi. Tarixiylik tamoyili badiiy asarda muayyan davr ruhining, tarixiy voqelikning, shaxslar xarakteri shakllanishiga ta’sir etuvchi omillarning haqqoniy va izchil yoritilishini anglatadi. Bu tamoyil orqali adib tarixiy haqiqatni badiiy tasvir bilan uyg‘unlashtirib, nafaqat voqealar ketma-ketligini, balki o‘sha davrning ijtimoiy-ruhiy kayfiyatini ham ochib beradi. Bugungi globallashuv jarayonida milliy tarixni qayta anglash, uni adabiy talqinlar orqali tahlil qilish yanada dolzarb ahamiyat kasb etib, mazkur mavzuning ilmiy qiymatini oshirmoqda. Zamonaviy adabiyotshunoslikda tarixiylik tamoyili adabiy jarayonni chuqur anglash, yozuvchilarning badiiy mahoratini baholash va asarlarda tarixiy haqiqatning qay darajada aks etganini aniqlashda muhim mezon sifatida qaraladi. Tarixiylikni o‘rganish orqali adabiyotning ijtimoiy vazifasi, milliy o‘zlikni shakllantirishdagi roli va badiiy talqinning o‘ziga xos xususiyatlari aniqroq namoyon bo‘ladi. Shu bois mazkur masala nafaqat nazariy adabiyotshunoslikda, balki amaliy tadqiqotlarda ham muhim o‘rin tutadi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Sharq va G‘arb adabiyotshunosligida ko‘plab olimlar tomonidan turli davrlarda tadqiq etilgan. O‘zbek adabiyotshunosligida ham tarixiylikning badiiy talqini borasida turli ilmiy izlanishlar olib borilgan. Ammo tarixiylik tamoyilining nazariy asoslari, uning badiiy asarlar poetikasidagi o‘rni hamda zamonaviy adabiyotdagi ko‘rinishlarini tizimli tarzda yoritish bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotgani yo‘q. Kurs ishining obyekti. badiiy adabiyotda tarixiylik tamoyilining namoyon bo‘lish jarayoni. 3 Kurs ishining predmeti. Tarixiylik tamoyilining nazariy asoslari va uning badiiy asarlardagi konkret talqinlari. Kurs ishining maqsadi. Badiiy adabiyotda tarixiylik tamoyilining mohiyatini ilmiy-nazariy jihatdan asoslash hamda uning adabiy jarayondagi o‘rnini ko‘rsatib berishdan iborat. Kurs ishining vazifalari: — tarixiylik tamoyilining nazariy asoslarini yoritish; — badiiylik va tarixiylik munosabatini ilmiy jihatdan tahlil qilish; — tarixiy muhit va zamon ruhining badiiy talqinini o‘rganish; — tanlangan adabiy manbalar asosida tarixiylik tamoyilining amaliy namoyon bo‘lishini ko‘rsatish; — tarixiylikning zamonaviy adabiyotdagi o‘rni va ahamiyatini aniqlash. Kurs ishining tuzilishi. Kirish, 2 bob, 4 fasl, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar. Jami: 30 betni tashkil qiladi. 4 I BOB. BADIIY ADABIYOTDA TARIXIYLIK TAMOYILINING NAZARIY ASOSLARI 1.1. Adabiyotshunoslik metadalogiyasi va tarixiylik tamoyilining ahamiyati Har qanday adabiyotshunoslikka oid tadqiqotda yеtakchi-ustivor va individual metodlarni farqlash joiz. Zero, ular aniq ilmiy vazifa qarshisida o‘zlarining o‘rinlarini boshqalari bilan almashtirishlari ham mumkin. Kompleks analiz umumlashtiruvchi metod sifatida asosan tarixiy-adabiy muhit, muayyan millat yoki davr adabiyoti tarixi yuzasidan muayyan xulosalar chiqarish uchun qo‘llanilsa, nisbatan individual metod ijodkorning mahoratini, ruhiy holati yoki estetik qarashlarini, badiiy asar tili, strukturasi, ritmi yoki individual uslubini tekshishga joriy qilinadi. Yu.B.Borev metod tushunchasiga fikrlash usuli (sposob mishlenie), metodologiya tushunchasiga metod nazariyasi (teoriya metoda), metodika tushunchasiga metodning xususiy usullari tizimi tarzida qaraydi. Agar ilmiynazariy qarashlar tatbiq qilinayotgan ob’ektga mos-muvofiq kelsa, bunday yondashuv metodologik jihatdan juda yaxshi natija beradi. Metod ana shu muvofiqlik asosni tashkil etadi. Adabiyotshunoslik metodologiyasida quyidagi faktorlar muhim sanaladi: 1. Avvalo badiiy asar bo‘lishi lozim. Bunda adabiy jarayon va uning qonuniyatlari yoki badiiy asar va uning xususiyatlari tadqiq etiladi. 2.Adabiyotshunoslik metodologiyasi zamonaviy adabiyot tajribasiga tayanadi. Bu soha uchun badiiy kashfiyotlar muhim rol o‘ynaydi. Umuman, adabiyotshunoslikdagi ichki yondashuvlar, tahlil va talqin usullarining imkoniyatlari original badiiy kashfiyotlar evaziga kengayib boradi. 3.Metodologiyada muayyan dunyoqarash ustivor bo‘ladi. Shu dunyoqarash vositasida ob’ekti tadqiq qilinadi. 4. Metodologiya uchun tarixiylik tamoyili muhim sanaladi. 5 5.Adabiyotshunoslik metodologiyasi boshqa fan sohalarining yutuqlariga suyanadi. Sotsiologiya bilan aloqador. Matn ritmikasini o‘rganishda, statistik usulda tabiiy fanlar bilan bog‘lanadi. Semiotik, immanent analizda lingvistika yutuqlariga tayanadi 1 . Metodologiya uchun “nima uchun”, “nima” va “qanday” degan muhim savollar bor. Masalan, adabiy-tanqidiy tahlilda adabiy manba, badiiy matn nima uchun, nima maqsadda tekshiriladi? Bu savolga javob kerak. Tadqiqotchi yozuvchi va voqelikni tekshiradimi, badiiy asarning poetik darajasini aniqlaydimi, muallifning badiiy mahoratiga, san’atkorligiga baho beradimi? Bu turdagi masalalar metodologik jihatdan tahlilning “nima uchun” degan qismini tashkil etadi. Adabiy-nazariy tahlilda aynan “nima” tadqiq qilinadi? Shakl, mazmun, uslub, g‘oya, til, badiiy konsepsiya, janr, asarning yaratilish tarixi, avtor ruhiyati va badiiy psixologizm, traditsiya va novatorlik – “nima”ni tadqiq etish kerak? Bu ikki masala metodologik jihatdan oydinlashtirilgandan keyin uni “qanday” tadqiq etadi, degan savol tabiiy shu yuqoridagi ikki holat javobidan kelib chiqadi. Zotan, badiiy matndagi 1) ko‘p aspektli - bir yo‘la bir necha jihat tekshirilishi va yoki 2) uning bitta qirrasi o‘rganilishi mumkin. Buni tadqiqotchi o‘zi bilim darajasi, dunyoqarashi, ichki sezim - intuitsiyasi bilan belgilab oladi. Adabiyotshunoslik ilmi muayyan adabiy hodisaga 1) xronologik 2) muammoli 3) janr xususiyatiga ko‘ra yondashishi mumkin. Adabiyotshunoslik ilmining ikki katta tarkibiy qismi - adabiyot tarixi va adabiyot nazariyasiga e’tibor berilganda ham ular ma’lum bir ichki tartibga ega ekani ko‘rinadi. Masalan, adabiyot tarixi eng avvalo ikki tamoyil asosida – xronologik (qadimgi, o‘rta asrlar, yangi tipdagi davrlashtirish) va makoniy belgi (ma’lum bir mamlakat adabiyoti tarixi, ma’lum bir region adabiyoti tarixi, ma’lum bir etnik jihatdan yaqin bo‘lgan xalqlar adabiyoti tarixi, dunyo adabiyoti tarixi) nuqtai nazaridan metodologik 1 Борев Ю. Исскуство интерпретации и оценки. -М.: 1981. Стр. 36-37. 6 asosda farqlanadi. Bu har ikki farqni qamrab olgan adabiyot tarixi ichkarisida ma’lum bir masalalar yuzasidan, masalan, adabiy oqimlar-yo‘nalishlar tarixini o‘rganish (klassitsizm, romantizm, tanqidiy realizm, realizm, modernizm), alohida olingan janrlar tarixini o‘rganish (epos, roman, tragediya, g‘azal), yirik adiblar ijodini o‘rganish (shekispirshunoslik, navoiyshunolik, qodiriyshunoslik) yuzasidan ham tarmoqlanishi mumkin. “Adabiyot nazariyasi”dan ma’lumki, ijodiy metod – bu ijodkorning dunyoga qarashiga oid tushuncha bo‘lib, borliq, inson, voqea-hodisalar munosa batini belgilay di. Adabiyotshunosli k metodlari esa bevosita adabiyo tshunos olimni ng adabiy- ilmiy matnni bilishi, tushunishi va tushuntirishiga tegishli ilmiy tushunchalar tizimidir. Adabiyotshunoslik metodlarini fanda “usul”, “yondashuv”, tarzida turlicha nomlash hamda turlicha tasniflash mavjud. Tabiiyki, yaxlit hodisani qismlarga jaratib o‘rganish, ma’lum bir asosiga ko‘ra tasniflash voqelikni anglashga yordam beradi. Adabiyotshunoslik metodlaridan biri tadqiqot jarayonida yеtakchilik qilishi mumkin. Shu tamoyilga qarab tadqiqot ishining qaysi metodda yozilgani aniqlanadi. Bitta ilmiy ishda, maqola yoki ilmiy risola, monografiyada bir necha metodlar qorishiq holda kelishi ham mumkin. Metodlar orasiga birlashmas, o‘zaro kesishmas tarzidagi chegara qo‘yish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Zero, badiiy matnga nisbatan barcha, bir necha metodlarni qo‘llab, juda ko‘p qirralar komplek usulda oydinlashtirilishi, tushuntirilishi ham ilmda bor hodisadir. Nemis olimi Marien Krisebaxning «Methoden der Literaturwissenschaft» (“Adabiyotshunoslik metodlari”) nomli kitobida quyidagi tasnifni beradi: 1.Positivistische Methode (Pozitivistik metod); 2.Geistesgeschichtliche Methode (Ijtimoiy-tarixiy metod); 3.Phanomenologische Methode (Fenemologik metod); 4.Existentielle Methode (Ekzistensional metod); 5.Morphologische Methode (Morfologik metod); 6.Soziologische Methode (Sotsiologik metod) 7 7.Statistische Methode (Statistik metod) 8.Strukturalistische Methode (Sturktural metod) 2 . Rus adabiyotshunosligida badiiy asarga yondashuv usullarini Yu.Borev quyidagi tarzda tasniflaydi: 1.Sotsiologik yondashuv; 2.Gneseologik yondashuv; 3. Tarixiy-madaniy yondashuv; 4. Qiyosiy-tarixiy yondashuv; 5.Biografik yondashuv; 6.Ijodiy-genetik yondashuv; 7.Ontologik yondashuv. Yu.Borev shu mavzuga oid kitobida yondashuvlarga xos xususiyatlarni batafsil yoritib beradi 3 . Adabiyotshunos olim Abdug‘afur Rasulov filolog-magistrlar uchun yozgan “Badiiy asarga yondashuv asoslari” nomli o‘quv qo‘llanmasida asosan badiiy asarga “tarixiy-biografik” hamda “tarixiy-funksional” yondashuvni o‘zbek adabiyoti manbalari asosida yoritadi 4 . Shu o‘rinda bugungi o‘zbek adabiyotshunosligida adabiyotshunoslik metodlari, ularning tarixi, tahlil tamoyillariga qiziqish kuchayganini, bu xususda ayrim maqolalar yozilganini ta’kidlash lozim 5 . Alohida ta’kidlash kerakki, adabiyotshunoslik metodlari o‘zaro qat’iy chegarlash ham, masalani bir metod tadqiq yo‘llarining boshqasida uchramasligi tarzida qo‘yish ham to‘g‘ri bo‘lmaydi. Badiiy asar mohiyatini, ijodkor 2 Maren-Griresebach. Methoden der literaturwissenschaft. Stuttgart. 1992. 3 Борев Ю. Искусство интерпретации и оценки. -М., 1981. Стр.47-66. 4 Расулов А. Бадиий асарга ёндашув асослари. -Т., 2003, 43-бет. 5 А.Расулов. Танқид, талқин, баҳолаш. –Т.: Фан, 2006.; С.Мели. “Янги танқид” // “Шарқ юлдузи” журнали. 2010., №4; У.Жўрақулов. Ҳудудсиз жилва. –Т.: “Фан”, 2006.; Эшонбобоев А. Қиёсий тарихий метод ҳақида // “Ўзбек тили ва адабиёти” журнали. 2008 йил. № 2. 8 mahoratini ochishda jarayonida bir necha metodlar baravariga qatnashishi ham yoki tadqiqotda biror metodning ustivor bo‘lishi ham mumkin. Muhimi san’atkor dunyosini, badiiy asarning poetik go‘zalligi va estetik qiymatini ko‘rsatishdir. Dunyo adabiyotshunosligida bir qator metodlari farqlanadi; ulardan ayrimlari qo‘llanmada imkoniyat doirasida yoritildi 6 . 1.2. Tarixiylikning badiiy adabiyot taraqqiyotidagi o‘rni Badiiy adabiyotda tarixiylik tamoyili adabiy jarayonning eng asosiy estetik mezonlaridan biri bo‘lib, u asarda tasvirlangan voqea va hodisalarni muayyan tarixiy davr, ijtimoiy muhit, siyosiy sharoit bilan uyg‘un holda aks ettirishni taqozo etadi. Tarixiylik badiiy asarga hayotiylik beradi, uni shunchaki fantastik tasvirlar majmuasidan ajratib, real asosga ega bo‘lgan murakkab ijtimoiy hodisa sifatida shakllantiradi. Adabiyot tarix davomida insoniyatning o‘zini o‘rab turgan borliqni anglashga bo‘lgan intilishining badiiy ifodasi bo‘lganligi sababli, tarixiylik tamoyili ham adabiyotning mazmuniy ildizlarini boyitib kelgan. Yozuvchi o‘z asarini yaratishda albatta zamon ruhidan ta’sirlanadi. Uning dunyoqarashi, tafakkuri, baholari, obrazlar tizimi va voqealarga yondashuvi yashab turgan davrning ijtimoiy sharoitlari bilan chambarchas bog‘liq bo‘ladi. Shu bois har qanday badiiy asarda u tarixiy roman bo‘ladimi, zamonaviy hikoya bo‘ladimi yoki hatto fantastik asarmi baribir tarixiylik unsurlari mavjud bo‘ladi. Chunki adabiyot inson ongining mahsuli va inson esa har doim muayyan tarixiy makon hamda zamonda yashaydi. Tarixiylik tamoyilining eng asosiy mohiyati shundaki, u badiiy asarda tasvirlangan voqealarni o‘z davri bilan organik bog‘laydi. Masalan, yozuvchi Amir Temur zamonini tasvirlar ekan, o‘sha davrning siyosiy tuzilishi, iqtisodiy hayoti, urf-odatlari, kishilarning ruhiyati va jamiyatdagi munosabatlar tizimini qayta 6 Karimov B. Adabiyotshunoslikda modernistik analiz metodlar klassifikatsiyasi. Toshkent: 2024. 9 yaratadi. Bu yaratish jarayonida u tarixiy faktlarni aynan takrorlamaydi, balki ularni badiiylik qonuniyatlari asosida qayta tiklaydi. Demak, tarixiylik haqiqatni san’at tilida talqin qilish demakdir. Tarixiylik asarda voqealarning mantiqiy rivojlanishini ta’minlaydi. O‘quvchi biror tarixiy obrazning harakati, qarorlari yoki ruhiy holatini o‘sha davr sharoitidan kelib chiqib tushunadi. Shuning uchun ham badiiy asar qanchalik badiiy bo‘lmasin, unda tasvirlangan voqelik tarixiy haqiqat bilan bog‘liqligini yo‘qotmasligi kerak. Ijodkorning vazifasi tarixiy faktni aynan ko‘chirish emas, balki uning ma’nosini, ijtimoiy ildizlarini, zamon ruhini ilg‘ab, badiiy obrazlar orqali qayta jonlantirishdir. Tarixiylik tamoyili obraz yaratish jarayonida ham alohida ahamiyat kasb etadi. Tarixiy shaxslar haqidagi asarlarda yozuvchi ularning xarakterini, ruhiy olamini, hayotiy pozitsiyasini real tarixiy sharoitlar ta’sirida shakllantiradi. Ayni paytda adib bunday shaxslarni idealizatsiya ham qilmaydi va biryoqlama talqin ham bermaydi. U tarixiy shaxsni badiiy timsol darajasiga ko‘tarar ekan, uning hayotidagi murakkabliklarni, ziddiyatlarni va tarixiy voqelikning inson taqdiriga ta’sirini badiiy tahlil qiladi. Tarixiylik tamoyili zamon ruhining tasvirida yanada yaqqol namoyon bo‘ladi. Zamon ruhi deganda faqat voqealar ketma-ketligi emas, balki o‘sha davrning kishilar ongidagi qarashlar, e’tiqodlar, qadriyatlar va hayot tarzi tushuniladi. Tarixiy asarda zamon ruhi qay darajada to‘g‘ri aks ettirilgan bo‘lsa, o‘quvchi ham o‘sha davrga yanada yaqinlashadi. Yozuvchi o‘tmishni hozirgi zamon ko‘zidan baholash xatosiga yo‘l qo‘ymasligi muhim. Chunki har bir davr o‘z ichki qonuniyatlariga ega. Tarixiylik tamoyili shuni talab qiladiki, adib o‘tmishni zamonaviy idrok mezonlari bilan emas, balki o‘sha davrning o‘ziga xos mantig‘i, madaniyati va ijtimoiy sharoitlari asosida tasvirlashi lozim. Tarixiylik adabiyotning ijtimoiy vazifasini ham belgilaydi. Chunki tarixiy voqelikni badiiy talqin qilish orqali insoniyat o‘z o‘tmishini qayta anglaydi, xulosa chiqaradi va hozirgi kun uchun saboqlar oladi. Adabiyotshunos uchun bularning bari muhim, chunki asarni tarixiylik tamoyiliga tayanib, biografik yoxud sotsiologik mеtodlar (kontеkstual tahlil) 10 asosida tеkshirib chiqarilgan xulosalar adabiy-nazariy tafakkur rivojida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi 7 . Tarixiylik inson tafakkurini boyitadi, ma’naviy xotirani mustahkamlaydi, milliy o‘zlikni shakllantiradi. Bugungi adabiyotda ham tarixiylik tamoyili o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Zamonaviy yozuvchilar tarixiy faktlar orqali hozirgi kun muammolarini ham badiiy anglata oladilar. Chunki tarix nafaqat o‘tmish, balki hozirgi zamonning ildizidir. Shu bois tarixiylik tamoyili adabiyot uchun doimo dolzarb bo‘lib qoladi. Adabiyotning “tarixiy xotira” vazifasi ham ana shu tamoyil orqali amalga oshadi. Tarixiylik tamoyili badiiy asarning g‘oyaviy- estetik mazmunini teranlashtiradi, undagi obrazlar tizimini jonlantiradi, voqealar rivojiga mantiqiy asos yaratadi, eng muhimi, asarni hayotiy va ta’sirchan qiladi. Yozuvchi tarixni qayta tiriltiradi, ammo bu tiriltirish badiiy idrok, tasavvur va mahorat bilan boyitilgan bo‘ladi. O‘tmishni san’atga aylantirgan adabiyot esa har doim o‘quvchi qalbiga yo‘l topadi. 7 Quronov D. Adabiyotshunoslikka kirish. – 236-B. 11 Bob bo‘yicha xulosa I bobda badiiy adabiyotda tarixiylik tamoyilining nazariy asoslari keng qamrovda yoritilib, ushbu tamoyilning adabiy jarayon taraqqiyotidagi o‘rni va ahamiyati ilmiy nuqtai nazardan tahlil qilindi. Tarixiylik tamoyili, avvalo, badiiy asarda tasvirlanayotgan voqea-hodisalar, obrazlar va g‘oya-yu qadriyatlarning muayyan tarixiy davr ruhiga, o‘sha davrning ijtimoiy-siyosiy sharoitlariga, iqtisodiy va ma’naviy holatlariga mos tarzda talqin qilinishini anglatishi aniqlashtirildi. Bu tamoyilning adabiyotdagi vazifasi shunchaki tarixiy faktlarni qayta hikoya qilish emasligi, balki tarixiy haqiqatni badiiy idrok yordamida san’atga xos estetik shaklda ifodalash ekani alohida ta’kidlandi. Tarixiylik asarga hayotiy asos beradi, obrazlar xarakterining mantiqan shakllanishini ta’minlaydi, voqealar rivojiga ishonarlilik bag‘ishlaydi va o‘quvchini o‘sha zamon ruhiga yaqinlashtiradi. Tarixiylik tamoyili badiiylik bilan uzviy bog‘liq ekani, tarixiy voqelikning to‘liq badiiy talqin qilinishi uchun ijodkor o‘tmish haqiqatini chuqur bilishi, uni ijodkorlik fantaziyasi bilan uyg‘unlashtirishi zarurligi ta’kidlandi. Tarixiylik asardagi obrazlar tizimini yaratishda ham hal qiluvchi o‘rin tutishi, tarixiy shaxslarning xarakteri, ruhiy holati va harakatlaridagi mantiq aynan o‘sha davrning ijtimoiy qonuniyatlari bilan belgilanadi, degan ilmiy qarash asoslab berildi. Shu bois tarixiylik tamoyili nafaqat tarixiy romanlar, balki har qanday badiiy asar mazmunida mavjud bo‘lishi, chunki har bir asar muayyan davrning mahsuli ekani ilmiy asoslar bilan izohlandi. Zamon ruhi tushunchasining mazmuni ochib berilib, u tarixiylikning eng muhim ko‘rsatkichlaridan biri sifatida tahlil qilindi. Zamon ruhi xalqning dunyoqarashi, ma’naviy qadriyatlari, turmush tarzi, ijtimoiy munosabatlari kabi omillardan tarkib topishi, o‘tmish voqeligini badiiy talqin etishda aynan shu omillarni to‘g‘ri yoritish asarning tarixiy ishonarliligini mustahkamlashi qayd etildi. Tarixiylik tamoyili adabiyotning ijtimoiy ahamiyatini belgilovchi tamoyil ekanligi, u orqali xalqning tarixiy xotirasi tiklanishi, milliy o‘zlik anglash jarayoni boyishi, tarixiy haqiqatning badiiy timsoli shakllanishi, jamiyat taraqqiyotiga oid chuqur xulosalar chiqarish imkoniyati yaratilishi ilmiy asosda umumlashtirildi. Tarixiylik tamoyilini o‘rganish 12 nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy adabiy tahlil jarayonida ham muhim bo‘lib, u badiiy asarning g‘oyaviy mezonlarini belgilashda asosiy o‘rniga ega ekanligi bob davomida atroflicha yoritildi. 13 II BOB. TARIXIYLIK TAMOYILINING BADIIY ASARLARDA NAMOYON BO‘LISHI 2.1. Obraz yaratishda tarixiy haqiqatning badiiy talqini O‘chmas tariximiz ravnaqida muhim o‘rin kasb etgan shaxslar talqinida davr haqiqati va ezgulik g‘oyalarining namoyon bo‘lishi, avvalo, ijtimoiy muhit bilan bog‘liqdir. Zero, badiiy asarlarda Beruniy va Ibn Sino talqini X–XI asrlar, Navoiy va Bobur talqini esa XV–XVI asrlardagi ijtimoiy muhit bilan uzviy bog‘lanishi mahorat bilan tasvirlangan. Shu o‘rinda Muhammad Rahimxon Feruz yashagan davr ham aynan XIX asr o‘rtalari va XX asr boshlarida bo‘lganligi bois, aynan ushbu davrlar ijtimoiy muhiti bilan tarixiy-badiiy asarlardagi Feruz obrazi talqini chambarchas bog‘liqdir. Mashhur adabiyotshun os olim M.Qo‘shjon ov ta’kidlaganidek, tarixiy shaxs yashagan, ishlagan muhitiga ko‘proq e’tibor berish, bizning nazarimizda, yirik siymolar obrazini yaratishning muhim tomonidir. 8 Ijodkor shaxs talqiniga adabiy–tarixiy yondashuvda muallifning nuqtai nazari, adabiy qahramon xarakteri va bu xarakterga ijtimy muhit va an’analar ta’siri kabi omillarning alohida o‘rni bor. Bulardan muallif pozitsiyasida shaxs va voqelik munosabatini yoritishdagi dunyoqarashi nazarda tutilsa, qahramon xarakterida shaxsning faoliyat ko‘lami, milliy va umuminsoniy mohiyati namoyon bo‘ladi, muhit va an’analarning o‘rni esa xarakterda tarixiylik va zamonaviylikning bog‘liqligi, badiiy tasvir va ifodalilikda muallif uslubining o‘ziga xosligi namoyon bo‘ladi. Bu tamoyillar tarixiy ijodkor shaxs talqini uchun, asosan, tipologik bo‘lgan quyidagi jihatlarga diqqat qaratishni taqozo etadi: 1. Tarixiy shaxs talqini asosini tashkil etuvchi tarixiylik tamoyili ijodkor shaxs talqiniga ham xos bo‘lib, unda ijodkor shaxsiyati, davr va inson muammosi markaziy masaladir. 8 Qo‘shchanov M. Ma’no va mezon. – Toshkent: Adabiyot va san’at, 1974. – B. 23. 14 2. Ijodkor shaxsning adabiy–tarixiy talqini muallifning maqsad va iqtidoriga ko‘ra turli janrlarda va tarixiy ilg‘amlarda yaratilsa ham ularni baholashda hayot haqiqati va xolislik yagona mezondir. 3. Odatda, ijodkor shaxslarni ko‘pqirrali faoliyat xarakterlaydi. Ular shoir, alloma, arbob sifatidagi fazilatlarni o‘zlarida mujassamlashtira olgan yaxlitlikka ega barkamol shaxs timsoli bo‘lib, adabiy talqinda butun murakkabligi bilan tadqiq etilishi tasvirga tabiiylik va reallik bag‘ishlaydi. 4. Adabiy-tarixiy talqinda ijodkor individualligini belgilovchi omillardan biri - uslub har bir asarda o‘ziga xos bo‘lgani holda mohiyat jihatdan asar pafosi – inson va ezgulikni ulug‘lash g‘oyasini ifodalashga xizmat qiladi. 9 Ushbu yetakchi tamoyillar badiiy ijodda tarixiy ijodkor shaxs konsepsiyasi talqinidagi o‘zbek adabiyotida yaratilgan ko‘plab asarlarda o‘z ifodasini topgan. Sharqning mashhur tarixiy siymolaridan biri Muhammad Rahimxon Feruz (1845- 1910) haqidagi asarlarda ham uning badiiy obrazi talqinida shu tamoyillar mavjud. Ma’lumki, Feruz o‘zining san’at homiyligi bilan, teran aql-zakovati, shoirlik salohiyati va adolatli shohligi bilan keng shuhrat topgan va o‘z davrining she’riyat va san’at homiysiga aylangan. Uning g‘azallari, turli janrlardan tashkil topgan ijodiy merosi ma’naviy qadriyat sifatida insonlarni ezgulik va komillikka chorlab kelmoqda, amaliy faoliyati ham avlodlar uchun ibrat namunasiga aylangan. Muhammad Rahimxon Feruz shaxsidagi bu fazilatlar xalq xotirasida asrlar osha saqlanib kelmoqda. Shu sababli og‘zaki va yozma manbalarda shoirning hayoti va faoliyatiga oid qator ma’lumotlar mavjud va ular Feruz badiiy siymosi uchun asos bo‘ldi. Feruz badiiy obrazi talqinida istiqlolning dastlabki yillari va XXI asr davri yangi bosqich bo‘ldi va qator o‘ziga xos xususiyatlar kasb etdi. Birinchidan, Feruz haqidagi tarixiy haqiqat tiklandi, bu davrda Feruz obrazining mukammallashgan badiiy qiyofasi yaratila boshlandi. Zero, shu paytga qadar ya’ni mustaqillikdan oldin 9 Rahimova B. O‘zbek adabiyotida Pahlavon Mahmud obrazi talqinlari. Monografiya.Urganch. 2012. B – 8. 15 yaratilga Feruz obrazi namoyon bo‘lgan badiiy, tarixiy asarlarda uning obrazi bir yoqlama talqin qilingan. Jumaniyoz Sharipovning “Xorazm” va Erkin Zohidovning “Xorazm fojiasi” romanlarini kuzatar ekanmiz, Feruz obrazi talqinida salbiy bo‘yoqlar ko‘pligi namoyon bo‘ladi. Ikkinchidan, istiqlol davrida yuzaga kelgan asarlarda Feruz obrazi talqinida xolislik, chinakam tarixiylik va badiiylik tamoyillari asosidagi yondashuv ustunlik qiladi (Erkin Samandarning “Quyun izlari yoxud Ogahiy” asari, Feruz obraziga murojaat qilingan she’rlar). Muhimi shundaki, bu asarlarda shoirning tom ma’nodagi real adabiy obrazi yaratildi va u teran g‘azalnavis shoir va yetuk davlat arbobi sifatidagi tadrijiy takomilda kashf etilgan xarakter darajasiga ko‘tarildi. Darhaqiqat, «adabiy xarakter real hayotiy inson xarakterining ko‘chirmasi, kopiyasi emas, badiiy adabiyotdagi xarakter nisbatan kengroq tushuncha bo‘lib, u ham real hayotiy, ham ijodkor fantaziyasidagi, idealidagi tasavvurlarni mujassamlashtirgan bo‘ladi, ijodkor xarakter vositasida voqelikka munosabat bildira oladi» 10 Xarakter yaratish tarixiy shaxs talqinidagi muhim jihatlardan biridir. Chunki badiiy xarakter konkret voqelikda shakllanadi, takomillashadi va ular o‘rtasidagi aloqadorlik shaxs va borliqni ijtimoiy jarayondagi obyektiv hodisalar sifatida gavdalantiradi. Shu jihatdan Feruz xarakterining mohiyati, avvalo, uning o‘z ijtimoiy muhitiga, yashagan davri voqeligidagi dolzarb masalalarga teran munosabatida namoyon bo‘ladi. Bular jaholatni qoralash, mardlik, ma’naviy zulmga inson erkini, razillik va tubanlikka axloqiy poklik va barkamollikni qarshi qo‘yish, musiqa va san’atning turli xillariga oshufta bo‘lish va boshqalar. Umuman olganda, tarixiy shaxslarga bag‘ishlangan asarlardagi talqin ikki yo‘nalishga ega. Birinchisida tarixiy shaxsning tarjimai holi talqini aynan aks ettirilib, tarixiy voqealar fon vazifasini bajaradi. Ikkinchisida esa tarixiy shaxs hayotidagi muayyan voqealar yoki ularning bir qismi talqini orqali muhim ijtimoiy–axloqiy muammolar ko‘tariladi. 10 Xotamov N. Sarimsoqov B. Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha-o‘zbekcha izohli lug‘ati. - Toshkent: O‘qituvchi, 1979. – B. 336. 16 Tarixiy fakt va dalillarning mavjudligi yozuvchi uchun zarur material bo‘lib xizmat etsa ham ularga ijodiy yondashish, badiiy to‘qima, mubolag‘a va boshqa badiiy usul hamda vositalardan foydalanish talab etiladi. Shu sababli adabiy talqinda obrazni shakllantiruvchi uch omil – prototip (hayotiy material), badiiy to‘qima (ijodkor fantaziyasi) hamda asosiy g‘oya (estetik ideal) sintezi yuzaga keladi. Binobarin, «yozuvchi badiiy to‘qima yordamida konkret odamlardagi mavjud ijobiy yoki salbiy hislatlarni va ro‘yobga chiqmagan imkoniyatlarni real qilib tasvirlaydi, hayotiy faktni o‘z ijodiy maqsadiga muvofiq rivojlantirib, o‘zgartirib ko‘rsatadi va badiiy to‘qima hayotdan olingan haqiqiy taassurotlarga asoslaniladi» 11 . Bu xususiyatlar Feruz obrazi talqin qlingan asarlarda ularning janriy xususiyatlari va ijodkor salohiyatiga bog‘liq holda aks etgan. Xulosa qilib aytganda, badiiy asarlarda tarixiy obraz yaratish tamoyillari nihoyatda rang-baranglik kasb etgani holda, tarixiy shaxsning badiiy obrazi asosiy zamini va manbai u yashagan tarixiy voqelik, hayot faoliyati bilan bog‘liqligi aniqlandi. Bular tarixiy davr va shaxs tamoyili asosida Feruz siymosining shakllanishidagi ijtimoiy muhit, turmush tarzi va boshqa ma’naviy-psixologik omillarni aniqlashga imkon berdi 12 . 2.2. Tarixiy muhit va zamon ruhining ifodalanishi Badiiy obraz borliqdagi inson, narsa, hodisaning san’atkor ko‘zi bilan ko‘rilgan va ideali asosida ijodiy qayta ishlagan aksi demakdir. Badiiy obraz yordamida ijodkor o‘zini qiynagan muammolarni badiiy idrok etadi, Yozuvchi o‘z asariga hayotiy hodisa va kishilarni material qilib oladi. Shu jumladan, agar asar tarixiy material asosida yozilgan bo‘lsa, ma’lum tarixiy shaxslar ham badiiy asarning qahramoni etib tasvirlanishi mumkin. Shahodat Isaxonovaning “Turon malikasi” tarixiy romanidagi Amir Temur, Bibixonim, Xalil Sulton, Shod Mulk, 11 Boboyev T.Adabiyotshunoslik asoslari. –Toshkent: O‘qituvchi, 2001. –B. 49. 12 Jumaniyazova R. Badiiy asarda tarixiy obraz yaratish tamoyillari (Feruz obrazi misolida). // Innovative developments and research in education. – 424-426-B. 17 Shohrux Mirzo, Mirzo Ulug‘bek, Tuman Og‘o, Gavharshodbegim, Xoja Yusuf, Shayx Nuriddin, Burunduq Barlos kabi bir qator shaxslar haqiqatan tarixda yashab o‘tgan shaxlar bo‘lib, ayni paytda ular tarixiy romanning badiiy obrazlaridir. “Yozuvchi badiiy obrazlar vositasida o‘sha davrdagi tarixiy, ijtimoiy-siyosiy muammolarni badiiy tadqiq etadi, obrazlar tizimi vositasida bu boradagi fikr- qarashlarini shakllantiradi va o‘zi anglagan haqiqatni tugal bir qarash, tizim holidagi badiiy xulosa tarzida ifoda etadi” 13 . Shahodat Isaxonovaning “Turon malikasi” asarida Bibixonim obrazi alohida yoritiladi. “Bibixonim – milodiy 1341-1346-yillar Movaraunnahr (Chig‘atoy ulusi) taxtiga o‘tirib, to‘rt yil hukmronlik qilgan yigirma ikkinchi xon jo‘jinajot shahzoda Sulton Qozonxon Yasavurxon o‘g‘lonning qizi – Saroymulkxonim o‘tgan yil kuzda payg‘ambar yoshiga to‘lgan bo‘lsa-da, hali qarilikka bo‘y bermagan, qomati tik, yonoqlari bilinar-bilinmas bo‘rtib turgan oppoq kulcha yuzlari ajinsiz, bodom qovoqlari ustida hiloldek egilgan qoshlari ingichka va qora edi. Qo‘ng‘ir qorachiqli, xiyol qisiq ko‘zlarining nigohlari jiddiy, lablari kichik, lekin qalinligi uchun gapirganda istarasi yanayam issiq ko‘rinar, shu bois, tabassum qilganda muloyim tortardi. Ovozi sokin va ohangli, nafasidan taralayotgan so‘zlar suhbatdoshining ko‘ngliga oqib kirayotgan kabi uni bir zumda o‘ziga el etardi” 14 . Yuqorida bayon qilingan tasvirdan ham ko‘rinib turibdiki, Bibixonim garchi yoshi ulug‘ bo‘lsa-da, malikalarga xos husn-malohatga ega. Ammo uning “Turon malikasi” degan sharafga loyiq ko‘rilishining boisi faqatgina husni-malohat bo‘lmay, balki aql-idrok, o‘tkir zehn, uzoqni ko‘ra bilish qobiliyati hamda vaziyatni to‘g‘ri baholay olish kabi kuchli siyosatdonlarga xos sifatlaridir. Buni asardagi juda ko‘p o‘rinlarda kuzatishimiz mumkin. Buyuk saltanat sohibqironi Amir Temur ham davlat siyosati, shahzodalar borasidagi ayrim qarorlarini Bibixonim bilan maslahatlashgan holda qabul qilishi fikrimiz dalilidir. Amir Temurning Bibixonimga bo‘lgan qattiq ishonchi shahzodalarning dunyoviy, 13 D.Quronov, Z.Mamajonov, M.Sheraliyyeva. Adabiyotshunoslik lug‘ati. – Toshkent:Akademnashr,2010 44-B. 14 Ш.Исахонова.Турон маликаси. – Тошкент: Kamalak-Press, 2014. 7-B. 18 diniy falsafiy bilim olishlari va ularning nazoratlari vazifasi bosh malika zimmasiga yuklatilgani da ham ko‘rinadi. Saltanatdag i barcha amirlar-u beklar, shahzodalarning ham Bibixonimga bo‘lgan hurmati cheksiz. Sohibqiron vafot etgandan so‘ng ham shahzodalarning boshini birlashtirish yolg‘iz Bibixonimning qo‘lidan kelishini Xoja Ahmad Tusiy nutqidan quyidagicha bayon qiladi: “… O‘tganni ortga qaytarib bo‘lmaydur! Va bundan bu yog‘iga shahzodalarg‘a o‘zingiz bosh-qosh bo‘lib, alarming boshlarini birlashtiring! Shahzoda Shohruh Mirzo sizni volidasindan ham a’lo ko‘rur, buni barchamiz bilurmiz. Ul shahzodai juvonbaxtni dushmanlik shahdidan qaytarmoq kerak. Fikri ojizimcha, bul yumush faqat sizning qo‘lingizdan keladur. Bir so‘z bilan aytganda, alarning jilovi sizning ilkingizdadur, bibim!” Romanda Bibixonim obrazi bosh qahramon vazifasini bajarish bilan birga asarning kompozitsiyasini birlashtirib, fabulani bog‘lab turadi. Boshqa obrazlar va qahramonlar, sujet va voqealar tizimi Bibixonimga ipsiz bog‘lanadi. Buning boisi Bibixonimning mamlakatdagi mavqei desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Chunki qaysi shahzoda yoki amir o‘z yoniga saltanatning bosh malikasi Bibixonimni olsa, u bilan hamfikr, hammaslak bo‘lsa g‘alabaga erishish, sohibqiron taxtiga egalik qilish, boshqa shahzodalarni o‘z nazoratida tutish ehtimoli kuchayadi. Sulton Husayn Mirzo, Amir Xudoydot kabi obrazlarning Bibixonim bilan bo‘lgan suhbatlari buning yorqin dalilidir. Lekin el-ulusning tinchlik-hotirjamligini ko‘zluvchi malika taxtga munosib valiahd kelishini, ulug‘ amirning eng so‘nggi vasiyati amalga oshishini istaydi. Shahzodalarning barchasi uning o‘z farzandidek bo‘lganligidan ularning fe’l- atvori, hol-ruhiyatlari unga ayon. Bunday murakkab, chigal vaziyatda shahzodalarni imon-u insofga chorlamoq o‘z manfaatlarini emas, el-u yurt osoyishtaligini o‘ylamoqqa undash vazifasi uning zimmasiga tushadi. Asardagi obrazlarda adibning hissiy munosabati ham o‘z aksini topgan. Hissiy munosabat badiiy konsepsiyani shakllantirishda, asar mazmunini o‘quvchiga yetkazishda muhim ahamiyat kasb etadi. “Turon malikasi” romanida yozuvchi 19 Bibixonim obraziga alohida mehr, iliqlik, samimiylik bilan yondashadi. Ayni paytda, ijodkor qahramonining ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy zarbalardan iztirobga tushayotganidan qayg‘uradi:”… Yo, tangrim! Bu ne yozuq, bu ne qismat bo‘ldi? Yoki avvalim ham oxirim ham obod bo‘lur deb ko‘p ishonib yubordimmu? Tangrim, bul ne sir, bul ne sinov?! Yo o‘zingga takabburlik qildimmu?Yoxud umrim shominda peshonamg‘a bitilg‘ani shul achchiq qismatmu? Eng achchiq qismat sharobini ichdimku! Bundin ortiq yana ne bo‘lishi mumkun?” Yozuvchi qahramoning ayni paytda ayol kishi ekanini ham unutmaydi va nechog‘liq aql-zakovat egasi bo‘lmasin ayollarga xos his-tuyg‘ularning unda ham mavjud ekanligini ta’kidlaydi. Buni Amir Temur ruhi bilan xayolan olib borgan suhbatida ko‘rishimiz mumkin: “Ha, men xato qildim ulug‘ Amirim! Nega siz, mening so‘zlarimni tingladingiz?! Men, tirnoqqa zor bir bandai ojizing‘iz, bul yuzi qaro juvonning “homilam bor” deg‘an yolg‘onlarig‘a, qasamlarig‘a ishonibmen. Uning vujudidag‘i avloding‘iz mening aybim birlan zavol topmasin deb andesha qilibmen. Amirim, armonli farzandsizlig‘im pand bermish… Tushlarimdag‘ina allalar kuylab tebratg‘anim go‘daklarimg‘a mengzabmen uni!” Shahodat Isaxonova obraz yartishda tajribakor yozuvchi. U ushbu davrga oid ko‘p adabiy, badiiy, tarixiy, ilmiy manbalardan yaxshi xabardor. Ularni hijjalab o‘rganganligi va ko‘p fikrlar yuritgani yozgan so‘zlarida sezilib turadi. Uning badiiy fantaziyasi voqelikka yolg‘on tirkamaydi, voqelikni tagi yo‘q yolg‘on oldi- qochdilar bilan to‘ldirmaydi, ko‘pirtirmaydi, voqelikni bezab-bejab ko‘rsatmaydi. Yaratgan har bir qahramonlarida u xoh tarixiy shaxs bo‘lsin, xoh to‘qima obraz bo‘lsin haqqoniylik tamoyiliga amal qiladi. Tarixiy shaxslarning har bir gapirgan so‘zlarida, bajargan ishlarida o‘sha davrdagi tarixiy shart-sharoit vaziyat nuqtai nazaridan kelib chiqib shunday yo‘l tutganliklari kitobxonga sezilib turadi. “Yozuvchining tushunishiga muvofiq, tarixiy shaxslarning o‘z davrida tutgan ijtimoiy mavqeyi, jamiyat hayotidagi roli, tarixiy haqiqatga mos ravishda, 20 buzmasdan saqlanadi, haqqoniy tasvir etiladi.” 15 Shahodat Isaxonova ham mana shu tamoyilga amal qiladi, yaratgan har bir obrazida tarixiy faktlarga suyanadi. U har qanday holda meyorlar, tasvir, fantaziya, hayot va badiiyat mezonlarini saqlaydi va nafis fikrlay turib jiddiylik, aniqlikdan chekinmaydi. Bibixonim obrazini yaqqolroq ochishga Shod Mulk obrazi ma’lum ma’noda хizmat qiladi. Chunki Shod Mulk asarda Bibixonimga qarama-qarshi qo‘yiladi. Shod Mulk qanchalar go‘zal va erkaklar sevgisini qozonadigan malohatli bo‘lmasin, ulug‘ xonimning butunlay teskarisi, yengiltakligi, aqli qisqaligi, garchi Xalil Sultonday zakoning muhabbatini qozongan bo‘lsa-da, ayon bilinib turadi. Shayx Nuriddin, Amir Husayniy, Xalil Sulton singari Temur rioyasini ko‘rgan arboblar bilan to‘qnashuvlar da ularning mislsiz riokorliklari, ko‘rnamaklikl ariga guvoh bo‘layotgan, ularning hammalarini ilgaridan, Temur tirik chog‘laridan yaxshi bilgan Bibixonim o‘zining butun oliyjanob tiynati, qiyofasi bilan jozibali tarzda qad rostlaydi. Uning ahvolini adiba juda yaxshi tushunib anglab turadi va shu teran tushunchasi darajasida munosabatda bo‘ladi, tarixda Bibixonim haqiqatini ochishga intiladi. Yuqorida ta’kidlab o‘tganimizdek, romanda Bibixonim tarixiy shaxs sifatida tarixiy haqiqatlar negizida badiiy talqin qilingan, shunga ko‘ra Bibixonim obrazini muvaffaqiyatli badiiy talqinlardan biri bo‘lgan, deyish mumkin 16 . 15 Izzat Sulton. Adabiyot nazariyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2005. 102-B. 16 Oripova G., Mirzajonova G. Tarixiy shaxslar tasviri va muallif munosabati. Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. – 411-414-B. 21 Bob bo‘yicha xulosa Badiiy adabiyotda tarixiylik tamoyilining amaliy jihatdan qanday namoyon bo‘lishi keng qamrovda tahlil qilinib, tarixiy voqelikning badiiy asardagi talqini, obrazlar sistemasi, zamon ruhi va tarixiy muhitning tasviri kabi masalalar o‘zaro bog‘liq holda yoritildi. Tarixiylik tamoyili nazariy jihatdan belgilangan tushunchadan tashqari, adabiy asarning badiiy tuzilishiga bevosita ta’sir etuvchi jarayon ekani isbotlandi. Badiiy matnda voqealar rivoji, personajlarning xarakteri va ularning ruhiy olami tasviri muayyan tarixiy sharoit bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu bog‘liqlik asarning real asosga ega bo‘lishini ta’minlashi alohida ko‘rsatildi. Tarixiylik tamoyilining amaliy mazmuni, avvalo, obraz yaratish faoliyatida yaqqol namoyon bo‘lishi ta’kidlandi. Yozuvchi tarixiy shaxsni tasvirlar ekan, uni tarixiy manbalarda qayd etilgan faktlardan kelib chiqib badiiy talqin qiladi, ammo shu bilan birga obrazni san’at qonuniyatlari asosida to‘ldirib, ruhiy qatlamini chuqurlashtiradi. Shunday qilib, tarixiy obraz nafaqat tarixiy haqiqatga mos, balki badiiy-estetik talablarga ham javob beradigan darajada mukammal shakllantirilishi zarurligi ilmiy asoslandi. Tarixiy muhitni yaratishning estetik va kompozitsion jihatlari yoritildi. Voqealar sodir bo‘ladigan makon, davr atmosferasi, urf-odatlar, ijtimoiy munosabatlar kabi omillar asarda tarixiylikning asosiy ko‘rsatkichlari sifatida namoyon bo‘lishi, ular o‘quvchining tasavvurida real tarixiy manzara paydo qilishga xizmat qilishi izchil tushuntirildi. Bundan tashqari, tarixiylik tamoyilining zamon ruhini tasvirlashda tutgan o‘rni ochib berildi. Zamon ruhi nafaqat tashqi voqealarda, balki personajlarning ichki kechinmalarida, ularning dunyoqarashi va hayotga munosabatida mujassam bo‘lishi kerakligi ilmiy jihatdan asoslab berildi. Chunki har bir tarixiy davrning o‘ziga xos psixologik qiyofasi, milliy va ijtimoiy qadriyatlar tizimi mavjud bo‘lib, badiiy asar ana shu xususiyatlarni talqin qilishi orqali tarixiylikni yuzaga chiqaradi. Zamonaviy adabiyotdagi tarixiylik tamoyilining o‘ziga xos ko‘rinishlari ham o‘rganildi. Adabiy jarayon rivojlangan sari tarixiylikning talqin usullari ham o‘zgarishi, yozuvchilar tarixiy voqelikni qayta kashf etishi, unga yangi estetik nuqtai nazardan yondashishi kuzatilishi qayd etildi. 22 Bu esa tarixiylik tamoyilining doimiy harakatda bo‘luvchi, yangilanib boruvchi adabiy hodisa ekanini ko‘rsatadi. Tarixiylik tamoyili badiiy adabiyotda nafaqat faktlarning aks ettirilishi bilan chegaralanmaydi, balki asarning g‘oyaviy mazmuni, estetik qimmati, obrazlarning ichki mantiqi va asarning hayotiylik darajasini belgilovchi asosiy tamoyil sifatida amal qiladi. Tarixiylikning amaliy namoyon bo‘lishi yozuvchining mahorati, ilmiy saviyasi, tarixiy tafakkuri va badiiy tasavvurining uyg‘unlashuvi bilan belgilanadi. 23 UMUMIY XULOSA Badiiy adabiyotda tarixiylik tamoyili adabiy jarayonning ichki qonuniyatlarini tartibga soluvchi eng muhim mezonlar qatoriga kiradi. Tarixiylik adabiy matnning shakl va mazmunini bir butunlikda tashkil etuvchi kuch sifatida namoyon bo‘ladi. Badiiy asarda tarixiylik faqat o‘tmish voqealarining tasviri emas, balki ijodkorning tarixiy tafakkuri, zamon haqidagi mulohazalari, milliy xotirani qayta tiklashga bo‘lgan intilishi orqali ham shakllanadi. Tarixiylik tamoyili asarga nafaqat faktik zamin yaratadi, balki uning ruhiy qatlamini, g‘oyaviy yo‘nalishini, inson qismatiga oid falsafiy mulohazalarini yanada teranlashtiradi. Shunday ekan, tarixiylikni badiiy asarning markaziy tamoyili deyish mumkin, chunki u asarning ideallashuviga yo‘l qo‘ymaydi, badiiy olamni hayotdan uzib qo‘ymaydi, aksincha, uni insoniyatning tarixiy jarayoni bilan mustahkam bog‘laydi. Tarixiylik tamoyili adabiyotning ijtimoiy vazifasini ham belgilab beradi. Adabiyot jamiyat xotirasining bir shakli sifatida tarixiy hodisalarni badiiy idrok orqali qayta anglash va zamonaviy ongga qayta yetkazish imkoniyatiga ega. Bunda tarixiylik insonning o‘zi bilan yuzma-yuz kelishiga sabab bo‘ladi: inson o‘z o‘tmishidan saboq oladi, o‘z xalqining boshidan kechirgan iztirob va yutuqlarini badiiy timsollar orqali qayta his qiladi, milliy va ma’naviy qadriyatlarning ildizlarini chuqurroq anglaydi. Demak, tarixiylik tamoyili milliylik, ma’naviylik va estetik tafakkur o‘rtasida ko‘prik vazifasini bajaradi. Ana shu ko‘prik orqali adabiyot jamiyat taraqqiyotidagi o‘ziga xos ma’naviy mexanizmga aylanadi. Ishning asosiy xulosalaridan biri shuki, tarixiylik tamoyili badiiy talqin jarayonini faqat o‘tmishni tiklash bilan cheklamaydi, balki har bir davrning ruhini, ijtimoiy- psixologik manzarasini , jamiyatning ichki ziddiyatlarini ochib berishda faol ishtirok etadi. Tarixiy faktlarning badiiy mantig‘ga bo‘ysundirilishi, ular ortidagi sabab-oqibat munosabatlarining badiiy obrazlar orqali talqin qilinishi adabiyotning tafakkuriy imkoniyatlarini kengaytiradi. Tarixiylik tamoyilining eng muhim jihati ham ana shunda u badiiy haqiqatni hayotiy haqiqatdan ajratmaydi, aksincha, hayotning murakkab mohiyatini tushunish uchun badiiylikning o‘ziga xos usullarini ishga soladi. Tarixiylik tamoyili yozuvchining 24 mahorati, dunyoqarashi va ilmiy tayyorgarligiga bevosita bog‘liq. Haqiqiy badiiy asarda tarixiylik tashqi belgilar yoki voqealarning ketma-ketligi orqali emas, balki inson ruhiyatidagi o‘zgarishlar, tarix sahnasidagi jarayonlarning ichki oqimi, davrning axloqiy va ma’naviy mezonlari orqali namoyon bo‘ladi. Bu esa tarixiylikni oddiy manzara tasviri emas, balki murakkab badiiy va falsafiy tizimga aylantiradi. Shu bois tarixiylik tamoyili ijodkorning nafaqat yozuvchilik mahoratini, balki tarixiy ongini, milliy xotiraga munosabatini, ma’naviy mas’uliyatini ham belgilaydi. Tarixiylik tamoyili zamonaviy adabiyotda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmayapti, aksincha, yangi talqin yo‘nalishlariga ega bo‘lmoqda. Adabiyot o‘tmishni qayta tiklamoqda, ammo bu tiklash funksional xarakter kasb etmoqda: o‘tmish orqali bugunni anglash, bugunning muammolarini o‘tmish saboqlari bilan uyg‘unlashtirib hal qilish tamoyili kuchaymoqda. Tarixiylik adabiyotning faqat retrospektiv qarashini emas, balki uning istiqbolga, kelajak yo‘nalishlariga ham ta’sir qiluvchi ijodiy kuch ekanligi isbotlandi. Tarixiylik tamoyili badiiy adabiyotning mazmuniy, g‘oyaviy va falsafiy qatlamlarini bir butun holga keltiruvchi markaziy kategoriya bo‘lib, u adabiyotning jamiyatdagi ma’naviy vazifasini chuqurlashtiradi, inson va tarix o‘rtasidagi murakkab aloqalarni badiiy shaklda ochib beradi. Tarixiylik bu o‘tmishni tiklash emas, balki insoniyatning hayot tajribasini badiiy tafakkur yordamida anglash, qayta talqin qilish va ma’naviy merosga aylantirish jarayonidir. Shuning uchun bu tamoyil adabiyotning doimiy ravishda yangilanib, boyib borishiga xizmat qiluvchi eng muhim estetik asoslardan biri sifatida o‘z dolzarbligini saqlab qoladi. 25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Asosiy manbalar 1.Isaxonova Sh. Turon malikasi. – Toshkent: Kamalak-Press, 2014. 7-b. 2.Izzat Sulton. Adabiyot nazariyasi. – Toshkent: O’qituvchi, 2005. 102-b. 3.Jumaniyazova R. Badiiy asarda tarixiy obraz yaratish tamoyillari (Feruz obrazi misolida). // Innovative developments and research in education. 4.Karimov B. “Adabiyotshunoslik metodologiyasi”. - T.: “Muharrir”, 2011. 5.Kari mov B. Abdulla Qodiriy va germenevt ik tafakkur. –T. “Akademnashr”, 2014. 6.Karimov B. Adabiyotshunoslikda modernistik analiz metodlar klassifikatsiyasi. Toshkent: 2024. 7.Normatov U. Ijod sehri. –T.: “Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston milliy kutubxonasi nashriyoti”, 2007. 8.Oripova G., Mirzajonova G. Tarixiy shaxslar tasviri va muallif munosabati. Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. 9.Quronov D. Adabiyotshunoslikka kirish. – 236-B. 10.Quronov D., Mamajonova Z.,Sheraliyeva M. Adabiyotshunoslik lug‘ati. – Toshkent: Akademnashr, 2010. 11.Rasulov A. Tanqid, talqin, baholash. «Fan», 2006. 12.Sarimsoqov B. Badiiylik asoslari va mezonlari. – Toshkent: Bookmany print, 2022. 13.Sharafiddinov O. Ijodni anglash baxti. – T.: «Sharq», 2004. 14.To‘ychiyev U. O‘zbek adabiyotida badiiylik. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2011. 15.Барт Р. Избранние работи. Семиотика. Поетика. - М.: “Прогресс” 1989. 26 II. Qo‘shimcha manbalar 16.Gafurovich, S. A. (2021). Analysis of the poem "Autumn dreams" by Abdulla Oripov. The American Journal of Social Science and Education Innovations , 3(01), 556–559. 17.Murodilovna, O. G. (2020). Melody and musicality in lirycs. Academicia: An International Multidisciplinary Research Journal , 10(11), 656–664. 18.Oripova G. M., Tolibova M. T. Q. Composition of modern Uzbek stories. The American Journal of Social Science and Education Innovations , 2021, Vol. 3, No. 03, pp. 245–249. 19.Oripova Gulnoza Murodilovna. (2019). The peculiarities of vazn meter in Uzbek poetry of the independence period. International Journal of Anglisticum. Literature, Linguistics and Interdisciplinary Studies , Volume 8, Issue 2. Macedonia, 2019. P. 33–39. 20.Oripova, G. (2019). Traditions of folk ballads and distinctiveness of Uzbek poetry of independence period. Scientific Journal of the Fergana State University , Vol. 2, Article 12. 21.Oripova, G. (2019). Uzbek poetry and the world literature in the years of independence. Scientific Journal of Polonia University , 32(1), 116–120. 22.Oripova, G. (2020, December). Rhythm and mything in lyrical genre. In Конференции . 23.Oripova, G. M. (2021). Genesis and essence of genre concept. The American Journal of Social Science and Education Innovations , 3(12), 90–94. 24.Oripova, G. M., & Abdurasulova, N. A. Q. (2022). O‘zbek nasrida urush mavzusi va “Yo‘qotilgan avlod” muammosi. International Scientific Journal of Biruni , 1(2), 213–220. 27 25.Oripova, G. M., Akhmadjonova, O. A., Kholmatov, O. U. U., & Muminova, T. S. (2022). Interpretation of mother image in literature. International Scientific Journal of Biruni , 1(2), 304–309. 26.Oripova, G., & Alijanova, M. A. Q. (2022). Asqad Muxtorning “Chinor” romanida ayol portretining badiiy-psixologik asoslari. International Scientific Journal of Biruni , 1(2), 221–226. 27.Oripova, G., & Ibrohimova, G. (2022). Sirojiddin Sayyid ijodida mumtoz mushtarakliklar. International Scientific Journal of Biruni , 1(2), 251–255. 28.Sabirdinov, A. (2019). Sketches to the novel “Night and Day” by Chulpan. Scientific Journal of the Fergana State University , 1(6), 119–120. 29.Sabirdinov, A. (2021). Askar Kasimov in the Uzbek poetry of the XX century: the role and importance of creation. Конференции , 1(2). 30.Sabirdinov, A. G. (2021). Interpretation of characters in Utkir Hoshimov’s story “Yanga”. International Journal of Multicultural and Multireligious Understanding , 8(6), 196–200. III. Elektron manbalar 31. 32. 33. 34.www.natlib.uz 35.www 36. 37. 28

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. BADIIY ADABIYOTDA TARIXIYLIK TAMOYILINING NAZARIY ASOSLARI

1.1. Adabiyotshunoslik metadalogiyasi va tarixiylik tamoyilining ahamiyati

1.2. Tarixiylikning badiiy adabiyot taraqqiyotidagi o‘rni

Bob bo‘yicha xulosa

II BOB. TARIXIYLIK TAMOYILINING BADIIY ASARLARDA NAMOYON BO‘LISHI

2.1. Obraz yaratishda tarixiy haqiqatning badiiy talqini

2.2. Tarixiy muhit va zamon ruhining ifodalanishi

Bob bo‘yicha xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить