“Badiiy asar tili” modulini o‘qitishda interfaol usuldan foydalanish - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	229.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

“Badiiy asar tili” modulini o‘qitishda interfaol usuldan foydalanish

Купить

“Badiiy asar tili” modulini o‘qitishda interfaol usuldan foydalanish mavzusidagi BITIRUV LOYIHA ISHI 1

MUNDARIJA KIRISH.................................................................................................. 3-4 I-BOB. BADIIY ASAR TILINI O‘RGANISH VA TAHLIL QILISHNING NAZARIY JIHATLARI 1.1. “Adabiyotshunoslik nazariyasi” o‘quv predmetiga ta’lim texnologiyasining tatbiq etilishi ....................................................................5-8 1.2. Tahlil vositasida badiiy asar tiliga xos xususiyatlarni aniqlashda interfaol usullarning o‘rni ....................................................... .....................9-21 II-BOB. BADIIY ASAR TILI MODULINING O‘QUV-USLUBIY TA’MINOTI . 2.1. “ Badiiy asar tili” modulidan ma’ruza matni................................. 22-52 2.2. Modul yuzasidan keyslar to‘plami, amaliy topshiriqlar, ishlanmalar.....................................

KIRISH Bitiruv loyiha ishining dolzarbligi “Adabiyotshunoslikka kirish” o‘quv predmetining “Badiiy asar tili” mavzusi yuzasidan ta’lim texnologiyasi ma’ruza, seminar va amaliy mashg‘ulotlarni texnologizatsiyalash qoidalari asosida ishlab chiqilgan. Badiiy asar tilini o‘rganish va o‘rgatish dolzarbligi, yo‘llari bayon qilingach, loyihalashtirilgan o‘qitish texnologiyalari taqdim etilgan: – ma’ruza mashg‘ulotlarida: kirish, axborot, ekspert taklif qilgan holdagi, muammoli, ma’ruza-vizualizatsiya, ma’ruza-konferensiya, ma’ruza-munozara, muayyan vaziyatni hal qilgan holdagi ma’ruza, yakuniy ma’ruzalar. – keys-stadi va o‘qitadigan o‘yin usullariga asoslangan amaliy mashg‘ulotlarda, o‘quv topshiriqlarini bajarish jarayonida olingan bilimlarni qo‘llash ko‘nikmalarini shakllantirish bo‘yicha (muam

Bitiruv loyiha ishining ob’yektini Alisher Navoiy nomidagi o‘zbek tili va adabiyoti institutida o‘qitilayotgan adabiyotshunoslikka kirish faniga doir nazariy masalalar va tashkiliy xarakterga ega bo‘lgan xujjatlarni o‘rganish tashkil etadi. Mavzuning predmeti oliy ta’lim muasasalarida talabalarga badiiy asar tiliga xos jihatlarni o‘rgatish h amda uni nazariy va amaliy tadqiq etish hisoblanadi. Bitiruv loyiha ishi nazariy va amaliy ahamiyati «Badiiy asar tili» mavzusi filolog mutaxassislarni badiiy asar bilan professional darajada ishlashga o‘rgatish omilidir. Badiiy tilga xos jihatlardan xabarsizlik yoki bu borada yetarli malakaga ega bo‘lmaslik oliy filologik ta’limni samarasiz qiladi. O‘zbek adabiyotshunoslik ilmining dunyo adabiyot tanuvi darajasidan orqadaligi, germenevtik usullardan y

1-BOB. BADIIY ASAR TILINI O‘RGANISH VA TAHLIL QILISHNING NAZARIY JIHATLARI 1.1. “Adabiyotshunoslik nazariyasi” o‘quv predmetiga ta’lim texnologiyasining tatbiq etilishi Badiiy asar tili juda qadim zamonlardan buyon ilm egalarining diqqatini tortib kelgan. Dunyo olimlari unga turlicha ta’rif berishgan. Asar tili Kunchiqish adabiyotshunosligi ilmida ham azaldan muhokama mavzusi bo‘lgan. Miloddan to‘rt ming yillar oldin hind manbalarida bir adabiy matnni ming xil tushunish mumkinligi to‘g‘risida gap boradi. Forobiy, Ibn Sino, Ahmad Taroziy, Navoiy, Bobur singari turkiy mutafakkirlarning asarlarida esa badiiy tilga islomiy-turkiy yondashuv aks etgan. San’at inson hissiy-intellektual va k r ea ti v faoliyatining oliy ko‘rinishidir. I nson ma’naviyatini shakllantirish imkoniyatining kattaligi v

qaramaydi. XXI asr kishisi uchun badiiy adabiyot butunlay o‘zgacha mohiyat kasb etadi. Davr o‘zgarishi bilan badiiy adabiyotning mohiyati ham, adabiyotni o‘quv fani sifatida o‘qitish jarayonini uyushtirish yo‘sinlari ham jiddiy o‘zgarishlarga uchraydi. SHularga tayyor bo‘lmagan mutaxassis samarali pedagogik faoliyat ko‘rsata olmaydi. Yuqorida bayon qilinganlardan kelib chiqib, “Adabiyotshunoslikka kirish” o‘quv fanining maqsad va vazifalarini, ta’lim texnologiyasini loyihalashga asosiy konseptaul yondashuvlarni keltirib o‘tamiz. Fanni o‘qitishning maqsadi adabiyot nazariyasi sohasining predmeti, vazifalarini yoritish, fan doirasida o‘rganiladigan asosiy masalalarning mazmun mundarijasini belgilash, adabiyot nazariyasining ijtimoiy tabiati, shakllanishi, taraqqiyoti, obraz va obrazlilik, Sh

 Shaxsiy yo‘naltirilgan o‘qitish . Ta’lim jarayoni barcha qatnashchilarining to‘laqonli rivojlanishini ko‘zda tutadi va ta’lim olayotgan ma’lum bir shaxsga, birinchi navbatda, kelajakdagi professional faoliyat bilan bog‘liq o‘qitish maqsadlarini hisobga olishga yo‘naltiriladi.  Tizimli yondashuv . Ta’lim texnologiyasi barcha tizim belgilariga: jarayon mantiqi, uning barcha qismlari o‘zaro aloqalariga, to‘laqonlilikka ega bo‘lishi lozim.  Faoliyatga oid yondashuv . Ta’limni shaxsning protsessual xislatlarini shakllantirish, ta’lim oluvchining faolligini oshirish va faoliyatini qizg‘inlashtirish, o‘quv jarayonida uning barcha qobiliyat va imkoniyatlarini, intilish va tashabbuslarini avj oldirishga yo‘naltirishni asoslab beradi.  Dialogik yondashuv . Ta’lim jarayoni qatnashchisi bo‘lgan s

kafolatlaydigan boshqaruv, axborot, kommunikatsiya, ta’lim vositalari va usullarini tanlash amalga oshirildi:  O‘qitish usullari va texnikasi : munozara, keys-stadi, muammoli usul, o‘qitadigan o‘yin, “fikriy hujum”, Insert, “Birgalikda o‘qiymiz”, Pinbord, ma’ruza (ekspert taklif qilgan holda ma’ruza, ma’ruza-konferensiya, kirish ma’ruzasi, tematik ma’ruza, ma’ruza-vizualizatsiya, muayyan vaziyatni hal qilgan holdagi ma’ruza, yakuniy ma’ruza);  O‘qitishni tashkil qilish shakllari : dialog va polilog, muloqot, hamkorlik va birgalikda o‘qishga asoslangan frontal, guruh va individual shaklida o‘qitish;  O‘qitish vositalari : an’anaviy vositalar (darslik, ma’ruzalar matni, tayanch konspekt, kodoskop, grafik organayzerlar) bilan bir qatorda – kompyuter va axborot texnologiyalari;  Kommunikat

1.2. Badiiy asar tiliga xos xususiyatlarni aniqlashda interfaol usullarning o‘rni Adabiyot o‘qitishdagi eng ilg‘or tajribalarni umumlashtirmay, deyarli barcha darslarda qo‘llash mumkin bo‘ladigan universal qonuniyatlarni kashf etmay turib, yoshlarga adabiy tarbiya berish samaradorligiga erishib bo‘lmaydi. Adabiyotshunoslik nazariyasi fani adabiy ta’lim kechimidagi ana shu eng umumiy jihatlarni o‘rganadi, adabiyotni anglatishda qo‘llaniladigan metod va usullarni tahlil qiladi. Ammo “universal qoidalar” tushunchasini har qanday holatda ham hech bir o‘zgarishsiz qo‘llayverish mumkin bo‘lgan doimiy usullar tarzida qabul etmaslik kerak. Negaki, pedagogika ilmi va amaliyoti jabhasiga, yoppa universalizmni tatbiq etish mumkin emas. Metodikadagi universalizm deyilganda, adabiy ta’lim jarayonida bi

tavsiyalar talabalarning fiziologik va ruhiy xususiyatlariga maksimal darajada mos kelishi kerak. Shuning uchun ham u psixologiya fani yutuqlariga tayangandagina samarali ish ko‘ra oladi. Badiiy adabiyot o‘z holicha inson hayotiga bevosita kerak emasday bo‘lib tuyulsada, amalda insonning odamlik martabasiga yuksalishi uchun xizmat qiladigan ma’naviy sifatlarni shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. CHunki badiiy adabiyotda inson ruhiyati aks etadi. Binobarin, o‘z ahlida ezgu ruhiy sifatlarni qaror topdirmoqchi bo‘lgan millat ta’lim muassasalarida adabiyot o‘qitishni imkon qadar samarali yo‘sinda tashkil qilishga e’tibor qaratadi. Negaki, adabiyot yordamida bilvosita shakllantirilgan ma’naviy sifatlar inson ruhiyatining ezgu bo‘lishiga olib keladi. Ezgu ma’naviy fazilatlar esa, shaxs takomili

nazariyasining tabiatiga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatib, uning mohiyatini o‘zgartirib yubormoqda. SHuningdek, ta’lim nazariyasi va amaliyotiga “texnologik ta’lim” tushunchasining kirib kelishi fanni o‘qitishda ham bir qator yangiliklar sodir bo‘lishini taqozo etmoqda. Ko‘pincha, pedagogik texnologiyaga ta’lim jarayonini osonlashtirishga, uni ma’lum darajada isloh qilishga qaratilgan amaliyot tarzida qaraladi. Holbuki, bu tushunchani “pedagogik texnologiya” emas, balki “texnologik ta’lim” tarzida qo‘llash hamda uning o‘qitish sohasida tub inqilobiy o‘zgarishlar qilish yo‘li ekanligini tushunish kerak bo‘ladi. Texnologik ta’limning o‘qitish jarayoniga industrial tovar ishlab chiqarishdagi kabi konveyer usulini joriy etish, o‘qitishning texnologiyasini faqat qobiliyatli va intizomli talabalar em

“hujum” qilishlari keng tarqalgan. Holbuki, tamomila buning teskarisi bo‘lishi kerak. “Fikriy hujum”ning butun mohiyati talabalarning o‘zlari yangi mavzuni o‘zlashtirish yoki qo‘yilgan biror didaktik muammoni hal etish uchun fikrlarini zo‘riqtirib, tinimsiz “hujum” qilishlari va shu tariqa ko‘rsatilgan qiziqarli qizg‘in faoliyat natijasida o‘quv topshirig‘ini bajarishlari kerak. Bu usulning diqqatga loyiq jihati shundaki, unda talabalar o‘zaro birgalikda ishlashga, yaxshi yoki yomon o‘qishidan qat’i nazar har bitta qatnashchining fikrini eshitishga o‘rganishadi. Shuningdek, guruh a’zolarining bir xil baholanishi talabalarda jamoatchilik ruhini shakllantirishga xizmat qiladi. “Fikriy hujum”da o‘qituvchi boshqaruvchi emas, balki fisilator (yordam beruvchi) sifatida ish ko‘radi. U talabalar f

3. Dastlabki mashq. “Fikriy hujum” yordamida hal qilinishi zarur bo‘lgan muammoni echishga talabalarni ruhan va aqlan tayyorlash uchun dastlabki mashq o‘tkazish foydalidir. Bu mashq qo‘yilayotgan muammoga bevosita tegishli bo‘lmasligi ham mumkin. Dastlabki mashq “Fikriy hujum” usuli qanday bo‘lishini talabalar tasavvur etishlari uchun ham g‘oyat zarurdir. 4. Fikrlarni olish. Interfaol usuldagi eng asosiy va qiziqarli bo‘lgan bu bosqich tavsiya etilgan muammo yuzasidan fikriy hujum bilan boshlanadi. Istagan talaba, istagan vaqtida, istagan fikrini aytishi mumkin. Faqat fikrlarning kotiblar tomonidan yozib olinishiga ulgurish zarur bo‘ladi. Talabalar har qanday to‘g‘ri- noto‘g‘ri, yaxshi-yomon fikrlarni bildirishdan cho‘chimasliklari uchun quyidagi qoidalar darstaxtaga yozib qo‘yilishi va un

- JIM TURISH HAM FOYDALI (ayrim talabalarning o‘ylanib jim qolishlariga xayrixohlik bilan qarash kerak, jim o‘ylanib qolgan odam noyob bir fikrni aytib yuborishi ham mumkin). 5. Yechimni topish. Talabalar “fikriy hujum”ga kirishganlaridan keyin belgilangan vaqt tugab borayotganda yoki echimga olib boradigan fikrlar aytib qo‘yilganda, o‘qituvchi fikriy hujumni to‘xtatib, oxirgi bosqichga o‘tish, ya’ni muammoni yechish kerakligini esga soladi. Bu vaqtda guruhlardagi kotiblar barcha fikrlarni yozib olishgan, har bir talaba bu fikrlarning qaysilari yaroqli ekani to‘g‘risida o‘ylay boshlagan bo‘lishadi. Talabalar bir-birlari bilan maslahatlashib, aytilgan fikrlarning har birini bir qadar muhokama etgan holda yaroqsiz fikrlarni o‘chirib, fikrlar ro‘yxatini tobora qisqartirib boradi. Nihoyat, bir

kichik va orttirgan hayot tajribasi nisbatan kam, badiiy didi etarli shakllanmagan talabalar badiiy asarni mutlaqo teskari tushunishlari ham mumkin. Shu bois badiiy asar tahliliga katta e’tibor zarur. Busiz talabalarda turg‘un ezgu ma’naviy sifatlar qaror topmaydi. Badiiy tahlil a) ilmiy - filologik ; b) o‘quv - didaktik singari ikki katta turga bo‘linadi. O‘quv tahlilidan maqsad o‘rganiladigan badiiy asarni to‘g‘ri qabul etish orqali talabalarda ezgu shaxslik sifatlarini shakllantirishdan iboratdir. Didaktik tahlilning vazifalari badiiy asarning o‘ziga xosligi, jozibasi va ta’sir qilish sabablarini aniqlash orqali talabalarda ta’sirchan qalb, hassos tuyg‘ular, sog‘lom estetik did, ravon va ifodali nutq shakllantirishdan iboratdir. Shunga ko‘ra, o‘quv tahlili badiiy asar matnining hayotiy

bir matnning alohida jihatlarini topish bilan shug‘ullanib, u bu ishni yolg‘iz o‘zi amalga oshirsa, individual (yolg‘iz) tahlil yuzaga keladi. Auditoriyadagi talabalar qaysidir bir belgilariga ko‘ra ma’lum guruhlarga ajratilsa va asar tahlili ana shu guruh ichida amalga oshirilsa, guruhiy tahlil bo‘ladi. Guruhdagi barcha talabalarga bir xil baho qo‘yiladi. Biror badiiy asar o‘qituvchi rahbarligida butun auditoriya bilan birgalikda amalga oshirilishi umumiy yoki frontal tahlilni yuzaga keltiradi. O‘qituvchi har qanday adabiy turga mansub asarlar o‘rganilayotganda ham talabalarni matnga doir savol-topshiriqlar bilan ishlashga o‘rgatishi lozim. Mahorat bilan tuzilgan savol va topshiriqlar badiiy matnni ma’naviy energiyaga aylantirishi, ularning zamiridagi ma’nolarni kashf etishga kalit bo‘lis

badiiy hamda hayotiy yo‘riqlarini, o‘zaro munosabatlar sababi va holatini aniqlashga, personajlar xatti-harakatlariga akseologik baho berishga, o‘zini ular o‘rniga qo‘yib ko‘rishga, yozuvchining mahorati namoyon bo‘lgan o‘rinlarni tayin etishga qaratilgan bo‘ladi. O‘rganilayotgan badiiy asarni didaktik tahlil qilishda talabalarning yosh xususiyatlarini ham, adabiy asarning janrini ham hisobga olish kerak. 1-bosqich talabalari she’riy asarni ko‘proq axborot tarzida qabul etadilar. Ularga she’riy shakllar, shoir mahorati, uning lirik obraz yaratishdagi o‘ziga xosligi haqida gapirib o‘tirish ortiqcha. Ularga she’r juda ta’sirli qilib ifodali o‘qib berilib, asarning tarbiyaviy yo‘nalishi ko‘rsatilsa, she’riy asardagi badiiy unsurlar sezdirilsa kifoya. 4-bosqich talabalari esa har qanday tur va

7) biror asar bo‘yicha butun auditoriya yoki talabalar guruhining o‘qituvchi bilan bir xil fikrga kelishi shart emasligi. Amaldagi metodika badiiy asarlarni o‘quv tahliliga tortishning quyidagi yo‘llari borligini ta’kidlaydi: 1) Muallifga ergashib yoki yaxlit o‘rganish: 2) Obrazlar bo‘yicha tahlil. 3) Muammoli tahlil. Badiiy asarni yaxlit yoki muallifga ergashib tahlil qilish syujetga katta e’tibor berishni ko‘zda tutadi va 1-bosqichda ko‘proq ishlatiladi. Asarni tahlil etishning mazkur usuliga ko‘ra, badiiy asar o‘rta ta’limdan endigina oliy ta’limga kirib kelgan talabalarning xarakter xususiyatlarini, psixologik taraqqiyot darajalarini, pedagogik tayyorgarligini hisobga olgan holda ishlatilib, matndagi voqealarga katta e’tibor beriladi. CHunki bu talabalar hali badiiy asarga sof san’at h

balki didaktik tahlil yordamida talabalar yo muallifni, yo asardagi timsollarni, ko‘p hollarda esa, har ikkisini ham tuyadilar. Har bir personajning nima uchun aynan shunday xatti-harakat qilganligi sabablarini aniqlash va bunga ishonch hosil qilish talabalarning ma’naviy o‘sishlarida ulkan ahamiyat kasb etadi. Taniqli adabiyotshunos S.Dolimov: “ Ishonch bilimdan farq qiladi. Ishonch uzoq vaqt kuzatishlar, shaxsiy tajribalar, shaxsiy kechinmalar orqali yaratiladi ” 1 , – deb yozganida, adabiyotning tengsiz ma’naviy o‘rnini nazarda tutgan edi. Olimning bu qarashi tahlilsiz bilim ishonchga aylanmasligini anglatishi jihatidan g‘oyat ahamiyatlidir. Subutoy Dolimov adabiyotga ijtimoiy yondashuv keng yoyilgan, har qanday asarga unda aks etgan mavzuga qarab baho berish avj olgan, adabiy hodisalar

bo‘lsa, o‘shancha quvonmoq kerak. CHunki qolipda fikrlash, bir xil xulosaga kelish fikrsizlik va adabiy ta’limni samarasizlikka olib boradigan yo‘ldir. Muammoli ta’lim hozirda keng yoyilib borayotgan interfaol usullarning asosiy shartlaridan biridir. Bunda talabalar oldiga echilishi zarur o‘quv muammosi qo‘yilishi va bu muammoni hal etishda zarur bo‘ladigan badiiy, didaktik ashyolar etkazib berilishi, talabalar esa mustaqil yo‘sinda izlanish olib borib, masalani o‘zlaricha hal etishlari ko‘zda tutiladi. Bunda o‘quv muammosining, albatta, bir necha echimli bo‘lishi yodda tutilishi lozim. Bir necha echimga ega bo‘lmagan, turfa fikrlash imkonini bermaydigan masalalar o‘quv muammosi sifatida qo‘yilmasligi kerak. Interfaol ta’lim, binobarin, muammoli tahlil uchun ham adabiy muammoning to‘g‘ri e

Badiiy asar va uning tilini o‘rganishning bu uchala usuli ham sof holatda kamdan kam qo‘llanilib, ko‘pincha aralash ishlatiladi. 21

II-BOB. BADIIY ASAR TILI MAVZUSINING ELEKTRON O‘QUV MODULI ISHLANMASI 2.1. “Badiiy asar tili” modulidan ma’ruza matni Reja: 1. Badiiy asar ma’naviy qadriyat sifatida 2. Asar tili va badiiylik 3. Badiiy asar tili va adabiy turlar Tayanch iboralar: muallif tili, personajlar tili, dialog, monolog, arxaik so‘zlar, shevaga, kasb-hunarga oid so‘zlar, jargonlar, neologizmlar, antonim, sinonim, omonim, badiiy tasvir vositalari Asarga badiiylik unvonini faqat uning tiligina taqdim etadi. Badiiylik hodisalarni hayotiy, jonli manzaralarda, kishini ta’sirlantiradigan, unda tasavvur uyg‘otadigan qilib tasvirlashdir. Badiiylik barcha san’at turlariga xos hodisadir. Badiiyliksiz san’at yo‘qdir. San’atning mavjudligi, mohiyati uning badiiyligidadir. SHuning uchun badiiylikni san’atning tashqi ko‘rinishi,

adabiyotni yangi timsol, yangi obrazlar bilan boyitib borishga folklor asarlari samarali ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun Lotin amerikalik adib Xorxe Luis Borxes “Adabiyotning boshi ham, oxiri ham mifdan iboratdir”, deydiki, mif, bu — folklordir 3 . Tabiiy fanlarda katta kashfiyotlar paydo bo‘lishiga ham adabiyot asarlari bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Chunki ular ixtirochi, kashfiyotchilarda nimalargadir havas, intilish uyg‘otadi. Badiiylik asosida obraz va obrazlilik turadi. O brazlilik hayot hodisalarini obrazlar orqali gavdalantirishdir. Kishilar bir-birlariga “sizga baxtdan taxt tilayman”, “hamisha gulday ochilib yuring”, “hayotingiz doimo shirin bo‘lsin” deya tilaklar bildirishadi. Ayni ezgu tilaklar ham obrazli fikrdir. Kishilar nimadandir ta’sirlanib ketishganida beixtiyor obrazli fik

turli shakllar yaratadi. Umuman, har qanday narsa-buyumni yaratish uchun qandaydir materialdan foydalaniladi. Adabiy-badiiy asar yaratish uchun nimadan foydalaniladi? Buning uchun nima zarur bo‘ladi? Adabiy-badiiy asar yaratish uchun faqatgina so‘zdan foydalaniladi. Buning uchun birgina so‘z zarur, xolos. Adabiy-badiiy asar yaratish uchun undan bo‘lak boshqa biror bir xom ashyoga ehtiyoj, zarurat bo‘lmaydi. So‘z adabiy-badiiy asarning birinchi va yagona unsuri hisoblanadi. Yozuvchi, shoir asar yozish — hayotning muayyan parchasini badiiy gavdalantirish uchun birgina vosita — so‘zdan foydalanadi. So‘z uning uchun asar mazmunini ro‘yobga chiqaruvchi birdan bir tayanch sanaladi. Chunki uning yordamida asarning barcha unsurlari: qahramonlar obrazi, ular yashagan manzil-makon ko‘rinishlari va h

so‘z haqida mulohaza yuritilganda “badiiy asar tili” iborasi qo‘llanadi. Jumladan, tadqiqotlarda “badiiy asar tili badiiy asar mazmunini ro‘yobga chiqaruvchi birdan- bir vositadir”, deyiladi 4 . Badiiy asar tili adabiy til me’yorlariga tayanadigan, umumxalq tiliga asoslangan, hamma uchun tushunarli ifodalarni qamrab olgan, ijodkorlar tomonidan jilolangan tildir. U mana shu xususiyatlariga ko‘ra, g‘oyaviy va hissiy (emotsional) ta’sir ko‘rsatishning eng samarali vositasidir. Ayni choqda, badiiy til kishilar o‘rtasida barcha uchun tushunarli bo‘lgan eng ommabop aloqa qurolidir. Yozuvchi, shoir badiiy asar yaratish — obraz va manzaralar chizish uchun so‘z va iboralar tanlaydi, ularning asl va ko‘chma ma’nolarini aniqlaydi, sinonim va antonimlarni topadi, umumxalq tilining gap qurilishi usulla

romanida Solih mahdumning “habba” deyishi singari) qo‘llaydi. Biroq har bir ijodkor tilning cheksiz imkoniyatlaridan o‘z qurbi darajasida, iste’dodi yo‘nalishi ko‘lamida foydalanadi. Hayotda birovning nutqi boshqa bir kishining gapirishidan farqlangani singari, yozuvchi, shoirlar asarlari tili ham bir-biridan farqlanib turadi. Masalan, Oybek hayot hodisalarini lirik hissiyotlar bilan keng doirada tasvirlashga moyil bo‘lsa, Abdulla Qahhor manzaralar va qahramonlar holatini qisqa jumlalarda, kinoya, kesatiq, qochiriqlar qo‘llab ifoda qiladi. SHu tarzda har bir ijodkor o‘z asarlarida xalq tili boyliklarini ko‘rsatishga intiladi. Badiiy asar tili bilan adabiy til o‘rtasida muayyan tafovut mavjud. Ular aynan bir hodisa emas. Avvalo, badiiy asar tili adabiy tilga nisbatan keng hodisadir. Chunki

Odatda, badiiy asar matnining asosiy qismi muallif tili dan tarkib topgan bo‘ladi. Chunki ekspozitsiya, tugun, voqealar rivoji, echimi kabi syujet qismlari, peyzaj, qahramonlarning ruhiy holatlari muallif so‘zi orqali gavdalantiriladi. Umuman, muallif o‘z asarining hikoyachisi, naqlchisi bo‘ladi. Ko‘pgina asarlarning muallif so‘zi bilan boshlanishi ham shundan dalolat beradi. Aslida ham asarning barcha qahramonlari muallif yordami, Aniqrog‘i, uning so‘zlari bilan harakat qiladi. Muallif doimo ular bilan birga bo‘ladi. Kitobxonga qahramonlarni ko‘rsatib turadi. Personajlarning o‘y-kechinmalari, yashirin-oshkora fikrlaridan xabardor qiladi. Ular turgan muhit manzarasini gavdalantiradi. Ayrim asarlarda voqealar qahramon tilidan hikoya qilinadi. Masalan, G ‘. G ‘ulomning “Yodgor” qissasi, “Men

harakat qilishadi. Chunki mantiq shuni taqozo etadi. Misol uchun Odil Yoqubov “Ulug‘bek xazinasi” romanida tarixiy haqiqatni ta’sirchan gavdalantirish, davr kishilarining ma’naviy-ma’rifiy olamini aniq ko‘rsatish uchun qahramonlarini mana bu tarzda so‘zlatadi: “Eshik ochilib Ali Qushchining xayoli bo‘lindi. Ichkaridan shayxulislom Burhoniddinning tanish ingichka ovozi chiyillab eshitildi: – As salotin zillalohu fil-arz! Onhazratlari shar’iy sultonimiz erur! Bas! Sultonimizning farmoni oliylari barchamiz uchun amri vojibdur! Uning ovozini bosib, o‘ala-o‘ovur ko‘tarilgan edi, ustodning xiyol bo‘o‘iq, o‘ktam ovozi yangradi: – Bas! Farmoni Humoyun amri vojibdur! Amir Sultonshoh barlos! Siz otliq hirovul bilan darhol yo‘lga chiqqaysiz!.. Amir Sulton Jondor tarxon! Siz barong‘or suvoriylari bila

Dialog, monolog asarni ta’sirchan qiladigan vositalar sirasiga kiradi. Dialog yunoncha dialogos so‘z bo‘lib, “ikki kishi o‘rtasidagi so‘zlashuv” degan ma’noni anglatadi. Monolog ham yunoncha (monos — bir va logos — so‘z, nutq) so‘z bo‘lib, u badiiy asarda ishtirok etuvchi personajlarning o‘z-o‘ziga yoki boshqalarga qaratilgan nutqi sanaladi. Dialog va monologning asarni ta’sirchan etuvchi, uni yodda qoldiruvchi unsurlardan ekanligi she’riy, nasriy asarlardan ham ko‘ra, drama janriga mansub asarlarda yaqqol namoyon bo‘ladi. Drama, komediya, tragediya matni to‘laligicha dialog va monologlardan tarkib topadi. Sahna asarlarini ularsiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Dialog (muloqot, so‘zlashuv) va monolog adabiyot tarixida chuqur iz qoldirgan hodisa sanaladi. Ular barcha millat adabiyotlarida o‘ziga

Personajlarning dialog, monologlarida arxaik, shevaga oid, kasb-korga taalluqli so‘zlar uchraydi. Ular zamonni, personajning mashg‘uloti, tug‘ilib o‘sgan joyini o‘ziga xos tarzda ayon etib turadi. Epik asarlar tili bilan ishlash yo‘llari Hayotiy ko‘lamning kengligi, murakkab insoniy taqdirlar, qahramonlar ruhiyatidagi sanoqsiz tovlanishlar voqealar asnosida idrok etilishi lozim bo‘lgan epik asarlarda tahlil ham o‘ziga xos tarzda amalga oshiriladi. Epik asarlarda personajlar kechinmasini tasvirlash, obrazlar yoki hikoyachi kayfiyati ifodasini berishdan ko‘ra, shu tuyg‘ularning paydo bo‘lish jarayoni, ularning ildizlari ko‘rsatilishiga ko‘proq e’tibor qaratiladi. Epik asarlarni badiiy tahlil etish ham ko‘lamdor va ko‘p bosqichli kechimdir. Epiklikning eng asosiy belgisi: voqeabandlik va tasv

Epik asarlarni tahlil qilishda uning hajmi, tasvirning murakkablik darajasi hisobga olingan holda ish ko‘riladi. Hajmtaqozo etsa, asarni badiiy tahlilning avval aytilgan uch usulidan birini yoki barini qo‘llagan holda tekshirish zarur. Mabodo, tahlillanadigan asar juda yirik bo‘lsa, tahlilchi, albatta, asarning eng qiziqarli, badiiy jihatdan eng muhim, bir qator intellektual-estetik operatsiyalar yordamidagina anglashmumkinbo‘lgan jihatini tekshirishi lozim. Buning uchun asar umumiy estetik butunlikka zarar etkazilmaydigan tarzda badiiy ma’noli qismlarga ajratib olinishi lozim. Bunda o‘quvchi diqqatini o‘ziga beixtiyor tortadigan, personajlar tabiati yorqin namoyon bo‘ladigan, muallif mahorati ko‘zga balqib tashlanadigan, qahramonlar ruhiy dunyosi bo‘rtiq aks etgan o‘rinlar nazardan qochir

ularning sa’jiyalariga muvofiqligi, ruhiy ji h atdanasoslanganligiga e’tibor qilinishi va asarning asl qiymati ana shulardan keltirib chiqarilishi lozim. Epik asar tahlili faqat mantiqiy operatsiyaga aylanib qolmasligi, balki hamisha asardan go‘zallik topishga intilish diqqat markazida turishi joiz. Nasriy til jozibasini, turli-tuman badiiy vositalar tufayli tug‘ilgan estetik m o‘ ‘jizalarni pa y qa y olish,b undan lazzatlan ish hamda shu lazzatning manba s ini tushuni sh va zarur bo‘lsa tushuntirib ber a ol ish kishi ning ma’naviy yuksalishida beqiyos katta ahamiyat kasb etadi. Abdulla Qahhorning XX asrning 30-yillaridan buyon tahlil etilib kelinayotgan "O‘g‘ri" hikoyasi misolida yuqoridagi nazariy qarashlarni amalda qo‘llab ko‘rish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bu asarni tekstual tah

bois kampirning o‘rnidan turiboq undan xabar olishi tasviri ham tushunarli, ham ishonarli. O‘quvchilar diqqati hikoyada birgina tovushdan iborat "O!.." gapi tashiydigan serqirra ma’noga, ifodalaydigan holatlar ekstratsiyasiga qaratilishi lozim. Bu tovush-gap zamirida kampirning qanday kechinmalari borikin? Kitobxonlar kampirning ayni paytdagi holatini to‘liq his qilishsa, uning kechinmayu sezimlarini ilg‘ab olishsa, estetik maqsadga muvofiq bo‘ladi. So‘ng h ikmatga o‘xshab ketadigan: " Deh q onning uyi kuysa kuysin, ho‘kizi yo‘qolmasin " jumlasiga kitobxon lar e’tibori tortilgani ma’qul. Kambag‘al odamda yuksak orzular bo‘lmaydi. Chunki qashshoqlik atalmish bedavo dard insonni, avvalo, baland orzulardan mahrum etadi. Havas - imkoniyatdan tug‘iladigan hosila. SHu bois dexqon

xalqimiz Rossiya qo‘li ostida g‘oyat faqir yashagan. Kambag‘allikning azobini esa, eng avval, ayollar tortadi. Chunki ro‘zg‘orni ular yuritadi, uyda nima boru nima yo‘qligini ayollar yaxshi bilishadi. Ustiga ustak, ular onalardir. Farzandlarining extiyojlarini qondirish tashvishi avval onalarga tushadi. Ayniqsa, o‘zbek oilalarida bolalar o‘z dardlarini, asosan, onalariga aytishadi. Shu bois xotin kishi erkagini har kuni "u yo‘q, bu yo‘q deb "egovlaydi". Erkak ham ro‘zg‘orning to‘kis emasligini yaxshi biladi, ammo to‘kis qilishning yo‘lini topolmaydi. Xotin esa, tabiatiga ko‘ra uyda nimaningdir yo‘qligini eslataverishdan charchamaydi. Aytgani bo‘lavermagach, kemtiklik butlanavermagach, eridan norozi bo‘ladi, unga tik gapiradi. O‘zbekning erkagi qandayligidan qat’i nazar xotinida

Hikoyada: " Ammo kampirning dodiga odam tez to‘plandi ",- deb ta’kidlanadi. O‘ylab ko‘rish kerak: Nega? Chunki bu uydan shu paytgacha dod ovozi chiqmagan, uzoq yillar davomida cholu kampir bir-birlarini tushunib qolishgan, uy o‘zlariniki, xo‘qizlari ham bor edi. Hech kutilmaganda, kampirning dod solishi, odatdagi dodlovchi ovozlarga "begona" tovushning qo‘shilishi atrofdagilarni befarq qoldirmasligi aniq. Hikoyaning shu jihatlari ilg‘ab olinsa, undan kutiladigan estetik samaradorlik ortib boraveradi. Hikoyadagi Qobil bobo holatini ham ichdan his etishga urinish lozim. Bunda ham eng yaqin asos – badiiy matn. Tasvirga e’tibor qaratilishi kerak: " Qobil bobo yalang bosh, yalang oyoq, yaktakchan og‘il eshigi yonida turib dag‘-dag‘ titraydi, tizzalari bukilib-bukilib ketadi,

Ya ktaksizligi sabab sovq at ganidanmi yoki boshqa ichki sabab bormi? Obraz ning: " ...hammaga qaraydi, ammo hech kimni ko‘rmaydi " tarzidagi holat ini qanday tushunmoq kerak? Boboning ko‘zlari xirami yokikutilmagan baxtsizlik uning ko‘z oldini qorong‘ulashtirdimi? O‘zi aslida, cholning ko‘zi xiralashdimi yoki aqli? Tahlil qamroviga ellikboshini ham olish lozim. Burunsizligi, ovozining pangligi tufayli boshdanoq yoqimsiz bo‘lgan ellikboshining dabdurustdan boboni sensirab: " Ho‘kizing hech qayoqqa ketmaydi, topiladi! " – deya karomat qilishi kishidagi noxush taassurotni yanada kuchaytiradi. Agar estetik nishon to‘g‘ri olinsa, asarda juda nozik ishoralar borligini ko‘rish, ularning tagiga ham etish mumkin. Ellikboshi og‘ilning o‘g‘ri teshgan erini nima sababdan ikki bor taft

qoladi. Ta’maning yo‘lini yaqinroq qilish va cholni ho‘kizi topilishiga ko‘proq ishontirish uchun esa uni sensirayadi. Manfaatga qul bo‘lgan odam imondan ayriladi. Kishi o‘z manfaatining yugurdagiga aylanib qoladi. Bosgan, hatto bosmagan qadamidan ham foyda chiqarishga urinaveradi. Bu yo‘lda insof, shafqat singari tuyg‘ulardan ayriladi. SHu bois: " Ho‘kizing oq poshsho qo‘l ostidan chiqib ketmagan bo‘lsa topiladi »,- deb cholni mas x aralagan ellikboshi hech narsa qilmay turib, pora olishdan tortinmaydi. Tahlil qiluvchi ellikboshining so‘zlari zamiridagi mas x araomuz ma’noga e’tibor qaratishi shart. Aks holda, ellikboshining qiyofasi to‘liq anglashilmay qolishi mumkin. " .. . Oq poshshoning qo‘l ostidan chiqib ketmasa " topiladigan ho‘kizni izlash ellikboshining xayoliga ham k

berishga majbur bo‘ladi. Pristavning ko‘rgan chorasi esa, ellikboshi va aminnikidan ham g‘ aroyibro q , ya’ni " A minga bor ",-deyishdangina iborat. Insonning qadri toptalgan, sha’ni, huquqi oyoq osti qilingan holatning shafqatsiz manzarasi kishi qalbini iztirobga to‘ldiradi. Nega bu odamlar bu qadar yuzsiz? Porasiz-ku qimir etmas ekan, jilla qursa, pora olishgach ham harakatga. qilishni ep ko‘rishmaydi. Hech qanday ish qilmay turib, birovdan ta’ma qilishdan xijolat bo‘lmasligi sababi nimada? Badiiy tahlil natijasida kishini shu xildagi o‘ylar bezovta qilsa, komil shaxsni shakllantirish jarayoni boshlangan bo‘ladi. O‘quvchilarda qarshilik ko‘rsata olmaydigan, haqini ajrata bilmaydigan ojiz odamlarni toptaydigan noinsof kimsalarga nisbatan nafrat uyg‘onishi, bechoralarga achinishi b

qullardan uyalishni xayollariga ham keltirmaganlar. Chunki uyalish insonga xos bo‘lganidek, faqat insondan uyalinadi! Qul esa odam emas! Aminning Qobil boboga munosabatida ana shu holat belgi beradi. Amin necho g‘ lik yuzsiz bo‘lmasin , unda baribir qandaydir o‘zbeklik unsurlari saqlanib qolgan. Qobil bobo ilojsizlikdan, xo‘rligi kelganidan, masxara bo‘layotganidan alam qilib yig‘lasa, "yig‘lama" deya olmaydi, lekin "yig‘lamang" degisi ham kelmaydi. SH u bois " yig‘lanmasin " de b vaziyatdan chiqadi. H ikoyanavis timsollar tabiatidagi eng mayda holatlarni ham bexato ilg‘a gan va mahorat bilan aks ettir gan . Ellikboshi Qobil boboga ta’sirinio‘tkazish, yolg‘oniga ishontirish uchun oldin unga sensirab gapiradi. Oladiganini olib bo‘lgach esa, hech narsa bo‘lmaganday, d

holatini bevosita his etishga odatlantirish yo‘li bilan she’rxonni o‘zgalarning ruhiyatni ilg‘aydigan, birovning qayg‘usiga dardkash, quvonchiga sherik bo‘la oladigan ma’naviyati yuksak, barkamol shaxs sifatida shakllantirish mumkin. SHe’rxonni lirik asarlardagi she’riy san’atlarni, nozik ishoralarni, ko‘zdan yashirin badiiy tasvir vositalarini payqashga o‘rgatish uni badiiy so‘z jozibasini tuyishga odatlantiradi. So‘z sehridan zavqlana bilish kishining hissiy sezimlari, nutq boyligi, fikrlash malakasini orttiradi. Lirik asar tahliliga she’rxonlarning qalb ko‘zini ochish, ularda atrofdagi go‘zalliklarga faol munosabat uyg‘otish vositasi tarzida qarash tahlilning chuqurlashishiga olib keladi, uning ijtimoiy ahamiyat i ni oshiradi. Milliy lirikamizning yirik vaqillaridan ayrimlari misolida l

o‘zining uyqusiz tundagi hamrohi bo‘lmish eng yorug‘, eng yaqin yulduzga murojaat qilishi ishonarli. Cho‘lponning lirik qahramoni, avvalo, yulduzga murojaat qilib notabiiy yo‘l tutmaydi. Endi yulduzning go‘zalni o‘ngida emas, "tushda ko‘r"ganligi sababi haqida o‘ylab ko‘rish kerak. O‘zbek go‘zali G‘arbning tunkezar sohibjamollaridan emaski, kechasi paydo bo‘ladigan mavjudotlarning unga ko‘zi tushsa. SHu bois yulduz malakning ta’rifini eshitishi, eshitganlari tufayli tushlaridagina ko‘rishi mumkin. Shu vajdan "eng yorug‘ yulduz" malakni faqat tushida ko‘rgani tabiiy hol! Yulduzning e’tirofi bejiz emas: " Tushimda ko‘ramen: shunchalar go‘zal, Bizdanda go‘zaldir, oydanda go‘zal! " SHe’rdagi har bir so‘zga e’tibor berish joiz: lirik qahramon ma’shuqasini bitta “eng yoru

Sirli go‘zalni so‘roqlab tong ottirgan oshiq yorini "erta tong shamolidan" surishtirmay iloji yo‘q. Tong nasimi tengsiz malakni tushida emas, o‘ngida ko‘rgan. Lekin bu baxtiyor visol unga "bir" martagina nasib etgan. Uning sarosar kezmo g‘ i, telbavor oshiq bo‘lmog‘i uchun o‘sha birgina yo‘liqish kifoya: " ...bir ko‘rib, yo‘limdan ozib, Tog‘u toshlar ichra istab yuramen! " Sirli go‘zalning tong shamoliga o‘ngida yo‘liqish sababini endi ancha oson izohlasa bo‘ladi: o‘zbekning dilbar qizlari saharxez bo‘lishadi. Nechog‘lik eh tiyot bo‘lmasin, sirli malak biror marta tong nasimining nigohidan qutulolmay qolgan bo‘lishi mumkin. Ni h oyat ishq otashida kuyib qorong‘u kechadan kunduzga qadar bedor yurgan oshiq olamni munavvar etgan Kun - quyoshga murojaat aylaydi: " U

berib" qo‘yganidan pushaymon emas. Mislsiz muhabbati va o‘rtanishlari evaziga hech narsa kutmaydigan chin oshiq ruhiy dunyosining nurli to‘l g‘ anishlari aks etgan "Go‘zal" she’rini shu tariqa tahlil qilish uning jozibasini to‘laroq, ta’sirliroq anglash imkonini beradi. Dramatik asarlarda so‘z qo‘llash o‘rni Dramatik asarlar tahlili ham xuddi epik va lirik turdagi asarlarni tahlil qilishga juda ham o‘xshab ketadi. Ammo dramatik turdagi asarlar faqat o‘qish uchun emas, balki asosan ko‘rsatish, namoyish etish uchun ham yozilganligi sabab teatrga xos xususiyatlar hisobga olinishi, ya’ni yaratilayotgan vaqtidayoq asarning spektaklga aylanishi ko‘zda tutilganligi hisobga olinishi joiz. Dramatik asarni tahlilga jalb etishda tadqiqotchi bir qator qiyinchiliklarga duch keladi. Avvalo,

bildirishga ham, tasvirlashga ham xaqli bo‘lmagan, faqat ko‘rsatishigina mumkin bo‘lgan ushbu adabiy turda nutq deyarli barcha badiiy-estetik vazifalarni o‘z zimmasiga oladi. Monolog shakli bilan tomoshabinlarga, dialog va polilog tarzida sahnadosh sheriklarga murojaat qilish voqealar rivojining, dramatik xarakterlar ochilishining vositasi bo‘ladi. SHuning uchun ham dramada nutq alohida bir badiiy quvvatga ega bo‘ladi. Tahlil mobaynida shu holat hisobga olinishi lozim. Dramatik nutqqa doir yana bir jihat shundaki, dramatik asar tili, albatta, bir qadar ko‘tarinki, aytilishi jarangli, eshitilishi aniq bo‘lishi lozim. Chunki u sahnada qo‘yilishi zarurligi, tomoshaxonaning turli burchaklarida o‘tirganlarga birday eshitilishi uchun shunday xususiyatlarga ega bo‘lishi joiz. Dunyodagi barcha dra

matni bilan tanishish va uning tahliliga kirishish dan oldin dramatik asarga xos sahna, parda, ko‘rinish, monolog, dialog, luqma, remarka, prolog, epilog singari sa h naviy tushunchalar to‘g‘risida to‘liq nazariy ma’lumotga ega bo‘lish kerak. Negaki, shu xildagi nazariy ma’lumotsiz sahna asarini tushunib ham, tahlil qilib ham bo‘lmaydi. Sahna asar lari ning yana bir o‘ziga xos jihati shundaki, drama bad i iy hodisa ni hayot hodisasiga aylan tir gan, kishining sezgi a’zolariga bevosita ta’sir etish qudratiga ega bo‘lgan yagona adabiy turdir. Dramada qahramonlar xarakteri voqelik tarzida, tomoshachining ko‘z oldida namoyon bo‘ladi va kuchli ta’sir o‘tkazadi. SHuning uchun ham drama asarlarini tahlil qilish anchagina murakkab yumushdir. Kuchli insoniy xarakterlar, to‘qnashuvlaridan o‘t chaqna

voqealar asosiga qurilgan bo‘lsada, Sofoklning bemisl mahorati tufayli asarda qatnashgan har bir qahramon pesa davomida o‘zining chinakam qiyofasini to‘liq ko‘rsata oladi. Jahon adabiyotida Edip singari iztiroblar qiynog‘ini tortgan, o‘ziga bog‘liq bo‘lmagan holda gunohlar botqog‘iga botgan va shu bois kechirgan azoblarining darajasi adadsiz darajada baland bo‘lgan boshqa bir qahramonni uchratish qiyin. Fojiadagi iztiroblar silsilasining daxshatli tomoni shundaki, asardagi qahramonlar bilib qilgan gunohlari uchun emas, balki qismatlari shundoqligi uchun azoblarga giriftor etiladi. Sofokl uchun gunohning kim tomonidan, nima uchun va qanday amalga oshirilgani emas, balki qilingan gunoh va unga yarasha ajr masalasi muhimdir. Dramaturg inson va qismat munosabatlarini ko‘rsatish jarayonida har

o‘zgalar, balki o‘zining ham gumonini kattalashtirib, q otilli kka aloqadorli gini ayonlashtirib boraveradi. Iokasta tilidan Layning chorrahada o‘ldirilganini eshitganda, Edip ko‘ngliga shubha urug‘i tushadi. Voqealarning bundan keyingi rivoji mazkur shubha urug‘ining tez ko‘karib, achchiq mevalar berishiga imkon yaratadi. Kutilmaganda, o‘zining Lay qotili ekanini bilib, ayovsiz iztiroblar iskanjasida qolgan Edipning boshiga taqdir tog‘dan ham og‘ir falokat yog‘diradi: u o‘z otasini o‘ldirgan padarkush, o‘z onasiga uylangan zinokor va undan farzandlar ko‘rgan badbaxt kimsa ekan! Ayni Edipning, bir zamonlar Fivani balolardan xalos etgan shohning gunohlari tufayli yurtga ofat yog‘ilishi va bu balolar sababchisini izlayotgan kishining o‘zi ofatning sababchisi bo‘lib chiqishi tasviri asnosida

majbur. Buyuk sanaluvchi insonning naqadar ojiz ekani mazkur holat tasvirida butun ayanchli jihatlari bilan namoyon bo‘ladi: Tamom, bari ayon! O, yorug‘ jahon, So‘nggi bor ko‘rmoqda ko‘zlarim seni. Hayot – harom, nafas – harom, nikoh – harom menga, Qonga bo‘langanman, jirkanchman, jirkanch! Haqikat onlarinining butun dahshati o‘zining nihoyasiz zalvori va cheksiz ko‘lami bilan kishini bosadi. Edip — yirik shaxs. Shu bois ham o‘zini gunohiga yarasha jazolay oladi. Qismatning irodasi tufayli qilingan gunoh uchun o‘z ixtiyori bilan ajr beradi: ko‘zlarini ko‘r qiladi! Jazoning salmog‘i gunohning ko‘lamiga yarasha. Chunki Edip tushgan sharoitda o‘lish – qutulish, yashash – jazo demak. Azob insonni g‘ussaga olib keladi, g‘ussa chekish poklanish yo‘lining boshlanishidir. Edip adoqsiz poklanish sa

Yurtimga yog‘ilmasin,- deya fivaliklarni ofatlardan halos etishga urinadi. Asardagi boshqa qahramonlar ham fojianavis tomonidan juda puxta ishlangan. Xususan, Iokasta, Kreont, Tiresiy obrazlari badiiy barkamolligi tufayli hanuzgacha ham estetik qimmatini yo‘qotmay kelmoqda. Iokasta — avvalo ayol. cha qarashlar bilan tanish bo‘lishi, ulardagi etakchi fikrlarni o‘zlashtirishi va har bir muayyan asar yuzasidan o‘ziga xos qarashga, xulosaga kelgan bo‘lishi zarur. Bunday mustaqil qarash egasi bo‘lish uchun badiiy tahlilga qo‘l urgan mutaxassis atroflicha bilim olgan bo‘lishi lozim. Buning uchun filolog ham Kunbotishga mansub falsafiy-estetik maktablardagi asosiy oqimlardan, ham Kunchiqishda qaror topgan qarashlar tizimidan yaxshi xabardor bo‘lishi va ularga tayangan yoki ularni inkor etgan hold

Insert usulidan foydalanib ishlash qoidasi 1. Ma’ruza matnini o‘qib, matnning chetiga quyidagi belgilarni qo‘yib chiqing: V – bilaman + - men uchun yangi ma’lumot - - men bilgan ma’lumotni inkor qiladi ? – noaniq (aniqlashtirish talab qiladigan) qo‘shimSha ma’lumot. 2. Olingan natijalarni jadval shaklida rasmiylashtiring. Mavzu ga oid topshiriqlar V - + ? 1. 2 . 3. 4. Ko‘rgazmali ma’ruzada ta’lim texnologiyasi modeli Mavzu: Badiiy asar tili Vaqt 2 soat Talabalar soni: 25-50 O‘quv mashg‘uloti shakli va turi: Muammoli ma’ruza Ma’ruza rejasi 1. Til - adabiyotning birinchi elementi. 2. Badiiy tilning o‘ziga xos xususiyatlari. 3. Tilning obraz yaratish resurslari. 4.Ushbu muammolarning nazariy ishlanishi muammosi. O‘quv mashg‘ulot maqsadi: O‘quv faoliyat natijalar: 50Badiiy asar tili muallif ti

- Badiiy adabiyot so‘z san’atidir. So‘z adabiyotning obraz yaratish qurolidir. M.Gorg‘kiy shu haqida gapirib, “Adabiyotning birinchi elementi til. Til adabiyotning asosiy qurolidir. Hayot hodisalari, faktlari bilan birga uning materialidir” - degan edi. Bu tushunchalarni keng bayon etish. Umumxalq tili quyidagi ko‘rinishlarga ega bo‘ladi: - jonli til; - adabiy til; - badiiy til. Bu to‘g‘risida ma’lumot berish; - Badiiy til umumxalq tilining barcha ko‘rinishlariga suyanadi. Badiiy til silliqlangan va jilolangan, sanoatkorning o‘ziga xos uslubidan iborat bo‘ladi. Badiiy adabiyotda umumxalq tili qayta ishlanib sayqallanganligini tushuntirish; - Yirik sanoatkorlar asarlarida xalq tilining eng yaxshi fazilatlari yorqin ifodasini topadi, ular til taraqqiyotining asosiy xususiyatlarini belgilab b

Manitoring va baholash: Og‘zaki nazarot, savol-javob, kutilgan muammolar echimi bo‘yicha o‘quv topshiriqlarni bajarish. Muammoli ma’ruzada ta’lim texnologik xaritasi Mavzu: Badiiy asar tili Ish bosqichlari vaqti Faoliyat mazmuni 1-bosqich Kirish (10 daqiqa) Ta’lim beruvchi Ta’lim oluvchi 1.1. Mavzuning nomi, maqsad va kutilayotgan natijalarni etkazish, mashg‘ulot ma’lumotli ma’ruza shaklida borishini ma’lum qiladi. Tanishadilar, yozib oladilar. 2-bosqich asosiy (60 daqiqa) 2.1. Tezkor savol- javoblar asosida talabalarni faollashtirish. Mavjud bilimlarni sinovdan o‘tkazish va mustahkamlash, muammoli savollar vositasida mavzuga kirish (1-ilova). 2.2. Badiiy til umumxalq tilining barcha ko‘rinishlariga suyanadi. Badiiy til silliqlangan va jilolangan, sanoatkorning o‘ziga xos uslubidan iborat

Pedagogik vazifalar: ma’lumot mazmunini ko‘rgazmali vositalar yoki audio texnik vositalar yordamida yoritib berish. 2.2. Modul yuzasidan keyslar to‘plami, amaliy topshiriqlar, ishlanmalar. Zamonaviy sharoitda ta’lim samaradorligini oshirishning eng maqbul yo‘li – bu mashg‘ulotlarning interfaol metodlar yordamida tashkil etish deb hisoblanmoqda. Xo‘sh, interfaol metodlarning o‘zi nima? Ular qanday didaktik imkoniyatlarga ega? Ta’lim jarayonida interfaol metodlarning o‘rinli, maqsadga muvofiq qo‘llanilishi qanday samaralarni kafolatlaydi? Quyidagi ana shu kabi savollarga qisqacha javob topiladi. Yuqoridagi savollarga javob topishda eng to‘g‘ri qadam tayanch tushuncha – “interfaol” atamasining lug‘aviy ma’nosi bilan tanishishdir. Mantiqiy nuqtai nazardan interfaollik, eng avvalo, ijtimoiy sub

An’anaviy ta’limda ham tabiiy ravishda suhbat asosini axborot tashkil etadi. Ammo axborot uzatishning asosiy manbai o‘qituvchining tajribasi bo‘lib, bu jarayonda u etakchilik, dominantlik qiladi, ya’ni u darsning asosiy vaqtida bilimlarni og‘zaki tarzida o‘quvchi (talaba)larga etkazib berishga intiladi. Faollik ko‘rsatish o‘qituvchigagina xos bo‘lib, o‘quvchi (talaba)lar bu vaziyatda sust tinglovchi bo‘lib qoladi. Ularning asosiy vazifasi o‘qituvchini tinglash, zarur o‘rinlarda yozish, savollar bilan murojaat qilinganida javob qaytarish, kam holatlarda ruxsat etilganidagina so‘zlashdan iboratdir. An’anaviy ta’limdagi bir tomonlamalik oliy ta’lim tizimidagi faqat ma’ruza mashg‘ulotlarida emas, seminar darslarida ham ustuvorlik qiladi. Unga ko‘ra, “уetkazib beruvchi” rolida endi o‘qituvchi e

qizg‘in bahs-munozalar, o‘zaro fikr almashish imkoniyatiga egalik asosida tashkil etiladi, ularda erkin fikrlash, shaxsiy qarashlarini ikkilanmay bayon etish, muammoli vaziyatlarda echimlarni birgalikda izlash, o‘quv materiallarini o‘zlashtirishda o‘quvchilarning o‘zaro yaqinliklarini yuzaga keltirish, “o‘qituvchi – o‘quvchi – o‘quvchilar guruhi”ning o‘zaro bir-birlarini hurmat qilishlari, tushunishlari va qo‘llab- quvvatlashlari, samimiy munosabatda bo‘lishlari, ruhiy birlikka erishishlari kabilar bilan tavsiflanadi” 5 . Zamonaviy ta’lim, shu jumladan, uning tobora ommalashib borayotgan shakli – interfaol o‘qitishda esa shaxslar o‘rtasidagi suhbat (dialog) quyidagi shaxslar o‘rtasida tashkil etiladi: Interfaol ta’lim mohiyatiga ko‘ra suhbatning “o‘quvchi – axborot- kommunikatsion texnolog

Shu bilan birga ta’limda interfaol ta’limning samaradorligi quyidagi ikkilamchi omillarga ham bog‘liq: O‘qituvchi ta’lim jarayonida interfaol ta’lim yordamida o‘quvchilarning qobiliyatlarini rivojlantirish, mustaqillik, o‘z-o‘zini nazorat, o‘z-o‘zini boshqarish, samarali suhbat olib borish, tengdoshlari bilan ishlash, ularning fikrlarini tinglash va tushunish, mustaqil hamda tanqidiy fikrlash, muqobil takliflarni ilgari surish, fikr-mulohazalarini erkin bayon qilish, o‘z nuqtai nazarlarini himoya qilish, muammoning echimini topishga intilish, murakkab vaziyatlardan chiqa olish kabi sifatlarni shakllantirishga muvaffaq bo‘ladi. Eng muhimi, interfaol metodlarni qo‘llash orqali o‘qituvchi o‘quvchilarning aniq ta’limiy maqsadga erishish yo‘lida o‘zaro hamkorlikka asoslangan harakatlarini tashk

Interfaol ta’limning asosiy belgilari quyidagilardir: Izoh: Refleksiya (lotincha “ reflexio ” – ortga qaytish, aks etish): kishining o‘z xatti- harakatlari, ularning asoslarini tushunib etishi, fahmlashiga qaratilgan nazariy faoliyati; bilishning alohida faoliyati; shaxsiy kechinmalari, his-tuyg‘ulari va o‘y-xayollari mohiyatini fikrlash orqali anglash) 6 . 6 Педагогик маҳорат: схема ва расмларда / Методик қўлланма. Н.Эркабоева, М.Усмонбоева, М.Иргашова, Н.Хўжаназарова. – Тошкент: Низомий номидаги ТДПУ, 2012. – 14-бет. 57Interfaol ta'lim: - ta'lim oluvchi (o‘quvchi, talaba)larda bilimlarni o‘zlashtirishga bo‘lgan qiziqishni uyg‘otadi; - ta'lim jarayonining har bir ishtirokchisini rag‘batlantiradi; - har bir o‘quvchi (talaba)ning ruhiyatiga ijobiy ta'sir ko‘rsatadi; - o‘quv

Ta’limni tashkil etishga interfaol yondashuvni qaror topshirish uchun o‘qituvchi (pedagog)lar bir qator shartlarga rioya eta olishlari zarur. Ular: Izoh: Stullar kichik va katta doira shaklida joylashtirilganda kichik doirada o‘quvchilar, katta doirada ekspert guruhi joylashadi. Bugungi kunda jahon ta’lim tizimida interfaol o‘qitishning quyidagi shakllarda amalga oshirilayotganligi barchaga ma’lum: 58Asosiy shartlar Topshiriqni bajarish, materiallarni taqdim etish, guruhlarning ishlanmalarini muhokama qilish uchun vaqtning aniq belgilanishi O‘quvchilarning kichik guruhlarga mohirona biriktirilishi (har bir guruhda faol va nofaol o‘quvchilarning teng miqdorda bo‘lishi)Ta'lim jarayoniga jamoadagi barcha o‘quvchilarning to‘la qamrab olinishi O‘quvchi (talaba)larning mashg‘ulotlarga ruhan

Interfaol ta’lim asosini interfaol metodlar tashkil etadi. “Ta’lim jarayonida o‘quvchilar hamda o‘qituvchi o‘rtasida hamkorlikni qaror toptirish, faollikni oshirish ta’lim oluvchilar tomonidan bilimlarni samarali o‘zlashtirish, ularda shaxsiy sifatlarni rivojlantirishga xizmat qiladigan metodlar interfaol metodlar sanaladi” 7 . Qo‘llanmaning keyingi bo‘limida interfaol metodlar, ularning mohiyati, qo‘llanish shartlari va didaktik imkoniyatlari to‘g‘risida so‘z yuritiladi. “FSMU” TEXNOLOGIYASI Texnologiya o‘quvchi (talaba)larda o‘rganilayotgan mavzu yuzasidan fikrlarni mustaqil bayon etish, shaxsiy mulohazalarni dalillash (misollar bilan asoslash), bahslashish qobiliyatini shakllantirishga xizmat qiladi. O‘quvchi (talaba)larga quyidagi sxema bilan ishlash tavsiya etiladi: № Tushunchalar (F)

Mashg‘ulotlarda texnologiyani qo‘llash quyidagi tartibda amalga oshiriladi: NAMUNA 1-guruh Savol Badiiy asar tilining o‘ziga xos xususiyatlarini ayting. ( F ) Fikringizni bayon eting ( S ) Fikringiz bayoniga sabab ko‘rsating ( M ) Ko‘rsatgan sababingizni isbotlovShi misol keltiring 60O‘qituvchi texnologiya mohiyatini yoritib, o‘quvchi (talaba)larni texnologiyadan foydalanish shartlari bilan tanishtiradi Har bir o‘quvchi (talaba)ga texnologiyaning sxemasi tushirilgan qog‘ozlar taqdim etiladi O‘qituvchi o‘quvchi (talaba)larga ushbu sxema asosida mavzu mohiyatini yoritishga oid topshiriqni beradi O‘quvchi (talaba)lar kichik guruhlarda topshiriqni bajaradi Kichik guruhlar o‘z yechimlarini jamoaga ma'lum qiladi Jamoa kichik guruhlarning yechimlarini muhokama qiladi O‘qituvchi o‘quvchi (tala

( U ) Fikringizni umumlashtiring 2-guruh Savol Badiiy asarda monolog va diologning o‘rni. ( F ) Fikringizni bayon eting ( S ) Fikringiz bayoniga sabab ko‘rsating ( M ) Ko‘rsatgan sababingizni isbotlovchi misol keltiring ( U ) Fikringizni umumlashtiring “SWOT -tahlil ” metodi Metod muammoning asosiy to‘rt jihatini yoritishga xizmat qiladi. O‘quvchilar mavzuning mazmuniga mos muammolarni atroflicha o‘rganish orqali mohiyatini yoritadi, ularni keltirib chiqaruvchi omillarni izlab, hal qilish imkoniyatlarini topadi. U yordamida muammoning quyidagi to‘rt jihati tahlil qilinadi: Mashg‘ulotlarda texnologiyani qo‘llash tartibi quyidagicha: 61С W О Т Kuchli (ustun) jihatlari ( hal etilayotgan muammoning afzalliklarini yoritish) Kuchsiz (zaif) jihatlari ( maqsadga erishish yo‘lida tashkil etilayotga

Izoh: texnologiyani qo‘llash muayyan qiyinchiliklarni keltirib chiqarish ehtimoli mavjud. Bunday hollarda o‘qituvchi texnologiyaning asosiy mohiyati yoki biror bosqichini o‘quvchining yoshiga moslab, unga tushunarli so‘zlar bilan ifodalashi (o‘zgartirishi) mumkin. O‘qituvchi tomonidan o‘quvchi (talaba)larga texnologiyaning mohiyati, afzalliklari haqida etarlicha ma’lumot berilishi ular tomonidan hal etiladigan muammo mohiyatining to‘la tushunilishini ta’minlash va kutilgan natijaga erishishga yordam beradi. NAMUNA Muallif, hikoyasi va personaj nutqini tahlil qiling va ushbu jadvalga tushiring . S Epik turning janrlarida muallif nutqidan foydalanishning kuchli tomonlari Badiiy asarning g‘ayasiga bevosita bog‘liq bo‘lgan voqealarning hikoya qilinishi W Kichik epik tur janrlarida hikoyachi nu

ahamiyati, murakkablik darajasi va amaliy qiymati kabi holatlarga e’tibor qaratiladi. Bu texnologiya o‘quvchilarni erkin, mustaqil, tanqidiy fikrlash, jamoa bo‘lib ishlash, izlanish, mavzudan kelib chiqqan holda o‘quv muammosining echimini topish, zarur xulosalar chiqarish, oqilona qarorlar qabul qilish, jamoaga samarali ta’sir etish, mavzu bo‘yicha egallangan bilimlarni bevosita amalda qo‘llay olishga o‘rgatadi. Mashg‘ulotlarda texnologiyadan foydalanish quyidagi tartibda kechadi: NAMUNA Til shakllari Adabiy til Badiiy til Xalq jonli tili afzalligi kamchiligi afzalligi kamchiligi afzalligi kamchiligi Xulosa “VENN DIAGRAMMASI” STRATEGIYASI 63O‘qituvchi o‘quvchi (talaba)larni texnologiya mohiyati va qo‘llash shartlari bilan tanishtiradi O‘qituvchi o‘quvchi (talaba)larni ularning soniga qara

Strategiya o‘quvchi ( talaba)larda mavzuga nisbatan tahliliy yondashuv, ayrim qismlar negizida mavzuning umumiy mohiyatini o‘zlashtirish (sintezlash) ko‘nikmalarini hosil qilishga yo‘naltiriladi. U kichik guruhlarni shakllantirish asosida aniq sxema bo‘yicha amalga oshiriladi. YOzuv taxtasi o‘zaro teng to‘rt bo‘lakka ajratiladi va har bir bo‘lakka quyidagi sxema chiziladi: Strategiya o‘quvchi (talaba)lar tomonidan o‘zlashtirilgan o‘zaro yaqin nazariy bilim, ma’lumot yoki dalillarni qiyosiy tahlil etishga yordam beradi. Undan muayyan bo‘lim yoki boblar bo‘yicha yakuniy darslarni tashkil etishda foydalanish yanada samaralidir. Uni qo‘llash bosqichlari quyidagilardan iborat: Strategiyani qo‘llash jarayonida har bir guruh muayyan mavzuga oid topshiriqlarni bajaradi. O‘quvchi (talaba)larning e’

1- guruh 2-diagramma 3-diagramma 2-guruh 1-diagramma 2-diagramma 3-diagramma 3-guruh 1-diagramma 2-diagramma 3-diagramma 4-guruh 1-diagramma 2-diagramma 3-diagramma NAMUNA Adabiy til va badiiy til: o‘xshash va farqli tomonlari Qahramon nutqining vazifasini tushuntiring. “Meni zo‘rlagan va majbur qilgan edilar, dada! Sizning o‘g‘lingiz bo‘lgan bir yigitning sha’niga, albatta, odam o‘ldirish uyat va nomusdir... Siz o‘zingizning orzu-havasingiz yo‘lida meni majbur qildingiz va dushmanlarimga yo‘lni katta qilib ochib berdingiz, men bu jonvorlikni xoh, noxoh ishlashga majbur qoldim!.. Sizni gunohkor qilishga va gunohingizni kechishga mening haqqim yo‘q, dada! Lekin gunohsiz bo‘la turib ham yana muvohiza ostiga tushganim uchun o‘zimni mudofaa qilishga majburman” (Abdulla Qodiriy. O‘tgan kunlar.

4. Badiiy asar tiligaxos xususiyatlarning germenevtik talqini. 5. Dunyo adabiyotshunosligida lingvistik metod. 6. Poetik nutq qirralari. 7. Qahramonlar nutqi masalasi. KEYSLAR “KEYS-STADI” “Keys-stadi” (ingliz tilida “case” – metod, “study” – muammoli vaziyat; vaziyatli tahlil yoki muammoli vaziyatlarni tahlil qilish) texnologiyasi o‘quvchi (talaba)larda aniq, real yoki sun’iy yaratilgan muammoli vaziyatni tahlil qilish orqali eng maqbul variantlarini topish ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. U o‘quvchi (talaba)larni bevosita har qanday mazmunga ega vaziyatni o‘rganish va tahlil qilishga o‘rgatadi. Texnologiyaning negizida muayyan muammoli vaziyatni hal qilish jarayonining umumiy mohiyatini aks ettiruvchi elementlar yotadi. Bular quyidagilardir: ta’lim shakllari, ta’lim metodla

ilmiy izlanishning usul va vositalari, axborotlarni to‘plash, ularni o‘rganish usul va vositalari, ilmiy tahlilning usul va vositalari, o‘qituvchi va o‘quvchi (talaba) o‘rtasidagi ta’limiy aloqaning usul va vositalari, o‘quv natijalari. Keys-stadi texnologiyasining umumiy tuzilmasi quyidagicha: Mashg‘ulotlarda texnologiyani qo‘llash quyidagi bosqichlarda kechadi: Keys-stadi bo‘yicha jamoaviy hamkorlik quyidagi tartibda amalga oshadi: 67Ta'lim maqsadiTa'lim natijasi Keys- stadi Ta'lim shakli Ta'lim metodlari Ta'lim vositalari Ta'limni boshqarish usul va vositalari Ilmiy izlanish usul va vositalari Axborotlarni to‘plash usul va vositalari Axborotlarni ilmiy tahlil qilish usul va vositalari Axborotlarni ilmiy tahlil qilish usul va vositalariO‘quv keyslari Asosiy bosqic

Texnologiyani alohida o‘quvchiga nisbatan qo‘llash tartibi quyidagicha: Ta’limiy xarakterga ega muammoli vaziyat (o‘quv keysi)ni tashkil etish maqsadi mavjud imkoniyatlarni hisobga olgan holda jamoa o‘rtasida muammoli vaziyatni yaratish, uni hal qilish echimlari to‘g‘risidagi fikrlarni jamlash, muhokama qilish orqali to‘g‘ri qarorlar qabul qilish muhitini yaratishdan iborat. Texnologiya yordamida tanlangan muammoning echimini topishga doir muhokama quyidagi bosqichlarda tashkil qilinadi: Muammoni muhokama qilishda e’tiborni quyidagilarga qaratish zarur: 68O‘quvchi (talaba)ning texnologiyaning mohiyati, uni qo‘llash shartlari bilan tanishishi O‘quvchi (talaba) tomonidan taqdim etilgan muammoning o‘rganilishi Muammo bo‘yicha asosiy va 2-darajali masalalarni ajratish, shakllantirish, asoslash

“KICHIK ESSE” TEXNOLOGIYASI Texnologiya kichik hajmli, erkin bayon usuliga ega bo‘lib, o‘rganilayotgan muammo yoki tahlil qilinayotgan masala yuzasidan shaxsiy taassurot, tasavvurlarni ifodalashga xizmat qiladi. U o‘quvchi (talaba)lar tomonidan o‘rganilgan mavzu, muhokama qilinayotgan masala bo‘yicha erkin fikr bildirish, mazmun-mohiyatini qayta bayon qilish imkonini beradi. Kichik esseni yaratishda o‘quvchi (talaba)lar mavzu g‘oyalarini umumlashtirish, tizimlashtirish, turkumlashtirish, xulosalarni bayon etish imkoniga ega bo‘ladi. Mashg‘ulotlarda texnologiyani qo‘llash quyidagi tartibda yo‘lga qo‘yiladi: NAMUNA 1-keys. Dramatik asarlarda muallif nutqi deyarli ishlatilmaydi. Buning sabablari nimada va nima uchun? Muallif nutqi o‘rnida nima qo‘llaniladi? 69O‘qituvchi kichik esseni yaratish

Keysni bajarish bosqichlari va topshiriqlar: Keysdagi muammoni keltirib chiqargan asosiy sabablar va hal etish yo‘llarini jadval asosida izohlang (individual va kichik guruhda ). Muammo turi Kelib chiqish sabablari Hal etish yo‘llari 2-keys. Lirik asarlarda muallif nutqining etakchiligi, personajlar nutqining deyarli berilmasligi sabablari? Keysni bajarish bosqichlari va topshiriqlar: • Keysdagi muammoni keltirib chiqargan asosiy sabablarni belgilang (individual va kichik guruhlarda). • Lirik turning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlang. Ruhiyat talqini haqidagi fikrlaringiz? 2.3. Nazorat topshiriqlari va mustaqil ta’lim yuzasidan ko‘rsatmalar Test topshiriqlari Ham she’riy shakl, ham janrni bildiruvchi atama qaysi javobda to‘g‘ri ko‘rsatilgan? Roman matla’ maqta’ *masnavi y Monolog, dialog

dialektizm harakter harf romantiz m Ushbu qatorlarning qaysi birida badiiy tasvir vositalari sof holda berilgan? obraz, tip, x arakter, g`azal, metafora o`xshatish, sifatlash, qissa, jonlantiris h, mubolag`a , tuyuq, masal o`xshatish, lirik kirish, mubolag`a, jonlantiris h, badiiy detall jonlantiris h, sifatlash, portret, ‘eyzaj, tuyuq, o`xshatish Dramatik asarlarda asar ishtirokchilarining tashqi qiyofasi, yoshi, Hulqi, xatti-harakati, qiliqlari, intonatsiyasi, sahna manzarasi haqida muallif tomonidan beriladigan izohlar nima deb ataladi? replika *remarka ramz ssenariy Quyidagi misralarida Alisher Navoiy nimani nazarda tutgan? Nazmida xam asl ancha mahni durur, Bo`lsun aning surati xoris durur Nazmki mahni anga marg`uba emas, Axdi maoniy k i shida xo`b emas. Nazmkida mahni dog`i dilkashli

xazinasi» romanidan olingan ushbu ‘archadagi toju taxt, asror, o`ltirgan kabi so`zlarga mos javobni toping. «Hikmat va g`ayratni aslo qo`ldan bermang, -dedi Navoiy suyunib , el- ulus sizdek zotlarga g`oyat muhtojdir». Oybekning «Navoiy» romanidan. Ushbu ‘archadagi el-ulus so`ziga to`g`ri ta ' rif berilgan qatorni belgilang. sinonim jargon yangi so`zlar arxaizm tarixiy so`zlar G‘.G‘ulomning «Sen etim emassan» she’ridan keltirilgan quyidagi parchada lirikaga xos qanday usul qo‘llangan? Men etim o‘tganman, Oh, u etimlik... Voy bechora jonim, Desam arziydi. Lirik murojaat Lirik muloqot Lirik da’vat *Lirik chekinish Asarda tasvirlangan voqealarga ham, unda ishtirok etayotgan obrazlarga ham muallifning munosabati bevosita ifodalanmaydigan badiiy asarlar ... fantas tik asarlar deyiladi hajviy

asar qanday nomlanadi? O‘zining umumiy mavzui, etakchi g‘oyasi, asosiy qahramonlari syujet aloqadorligi bilan bir butunlikni tashkil etuvchi uch mustaqil asar qanday nomlanadi? diologiya tetrologiya pentolo giya *trilogiya Diologiya, trilogiya, epopeya ko‘rinishlari qaysi janr shakllari hisoblanadi? drama doston ocherk *roman 2.3. Nazorat topshiriqlari va mustaqil ta’lim yuzasidan ko‘rsatmalar “Badiiy asar tili” moduli bo‘yicha oraliq nazorat savollari 1. Tilning badiiy, ijtimoiy va falsafiy mohiyati nimalarda aks etadi? 2. Ijodkor shaxsiyati va ijodiy individuallik masalasi da tilning o‘rni . 3. Til - b adiiy adabiyotda milliy g‘oya va milliylik ning asosiy ifodachisi sifatida . 4. Mazmun va shakl muammosi 5. Lirik, epik va dramatik turlar . 6. Epik tur va epos munosabati. 7. Dramatik tur

“Badiiy asar tili” modulidan talabalar bilimini reyting tizimi asosida baholash mezoni Talabalarning bilim saviyasi va o‘zlashtirish darajasining Davlat ta’lim standartlariga muvofiqligini ta’minlash uchun quyidagi nazorat turlarini o‘tkazish rejalashtiriladi: Joriy nazorat - talabaning fan mavzulari bo‘yicha bilim va amaliy ko‘nikma darajasini aniqlash va baholash usuli. Joriy nazoratlar auditoriya mashg‘ulotlarida og‘zaki va aralash shakllarda o‘tkaziladi. Oraliq nazorat - semestr davomida o‘quv dasturining tegishli bo‘limi tugallangandan keyin talabaning bilim va amaliy ko‘nikma darajasini aniqlash va baholash usuli. Oraliq nazoratlar test va kollokvium shaklida o‘tkaziladi. Yakuniy nazorat - semestr yakunida muayyan fan bo‘yicha nazariy bilim va amaliy ko‘nikmalarni talabalar tomonidan

 Talaba berilgan adabiyotlarni o‘zlashtirishda va amaliy mashg‘ulotlardagi savollarga javob berishda shaxsiy fikr va mulohazalarga ega bo‘lsa. 29-34 ball olishning tartibi quyidagicha:  Talaba ko‘zda tutilgan 2 joriy nazoratning barchasiga qatnashsa.  Ikkita joriy nazorat savollarining ayrimlariga etarlicha javob bersa.  Talaba o‘z vaqtida mustaqil ta’limda o‘zlashtirishi kerak bo‘lgan adabiyotdan 6 tasini topshirsa.  Ko‘zda tutilgan barcha amaliy mashg‘ulotlarda berilgan savollarga etarlicha javob bersa.  Talaba berilgan adabiyotlarni o‘zlashtirishda va amaliy mashg‘ulotlardagi savollarga javob berishda faol ishtirok etsa. 22-28 ball olishning tartibi quyidagicha:  Talaba ko‘zda tutilgan ikkita joriy nazoratning bit tasiga qatnashsa.  Ikkita joriy nazorat savollarining ayrimlariga

 Talaba berilgan adabiyotlarni o‘zlashtirishda va amaliy mashg‘ulotlardagi savollarga javob berishda qoniqarsiz ishtirok etsa.  Ko‘zda tutilgan ikkita joriy nazorat topshiriqlarini o‘z vaqtida topshirmasa. Oraliq nazoratni baholash mezonlari Oraliq nazorat bir semestrda 1 marta yozma o‘tkazilishi ko‘zda tutilgan. O raliq nazorat uchun maksimal 30 ball qo‘yiladi. Jami 30 ball: 26-30 ball uchun talabaning faoliyati quyidalarga javob berishi lozim:  mavzu to‘liq yoritilgan bo‘lsa;  berilgan savollarga javob yozishda izchillik va mantiqiylik kuzatilsa;  istiloh va atamalarni qo‘llashda xatoliklar bo‘lmasa;  savollarga javob yozishda talabaning mustaqil yondashuvi sezilib tursa;  yozilgan matn imlo xatolari va uslubiy g‘alizliklarga ega bo‘lmasa. 22-25 ball uchun talabaning faoliyati quy

 yozilgan matn nazorat talablariga javob bermasa. Yakuniy nazoratni baholash mezoni Yakuniy nazorat fanga doir mashg‘ulotlar tugagandan keyin o‘tkaziladi. Maksimum 30 ballik tizimda baholanadi. 26-30 ball uchun talabaning faoliyati quyidalarga javob berishi lozim:  mavzu to‘liq yoritilgan bo‘lsa;  berilgan savollarga javob yozishda izchillik va mantiqiylik kuzatilsa;  istiloh va atamalarni qo‘llashda xatoliklar bo‘lmasa;  savollarga javob yozishda talabaning mustaqil yondashuvi sezilib tursa;  yozilgan matn imlo xatolari va uslubiy g‘alizliklarga ega bo‘lmasa. 22-25 ball uchun talabaning faoliyati quyidagi talablarga javob berishi lozim:  mavzu atroflicha yoritilgan bo‘lsa;  talaba savollarga javob yozishda mavzuga doir istiloh va atamalarni to‘g‘ri qo‘llay bilsa;  mavzuga doir ad

“Filologiya. O‘zbek tili va adabiyoti” yo‘nalishi 1-kurs talabalari uchun «Adabiyotshunoslikka kirish» fanidan 2016-2017 o‘quv yili I-semestri uchun reyting nazorati mezonlari Reyting bahosi Joriy nazorat (seminar) Oraliq nazorat Yakuniy nazorat JAMI- 100 ball “5”-86- 100 ball “4”-71-85 ball “3”-56-70 ball 2 ta x 20 ball 40 ball 2 1 ta seminar: Seminar ba h olari: JAMI- 40 ball “5” -38.7 - 40 ball “4” -31.9 - 38.6 ball “3” -25.2 - 31.8 ball 1 ta seminarning ba h osi: JAMI- 20 ball “5” - 1 2 , 9 - 20 ball “4” - 1 0 , 6 -1 2 , 8 ball “3” -8,4 -1 0 , 5 ball 1 ta x 30 30 b all 1 ta yozma ish yoki test : Oraliq nazorat baholari: JAMI-30 ball “5”-34.4-30 ball “4”-28.4-34.3 ball “3”-22.4-28.3 ball 1 ta yozma ish yoki test 20 ball 1 ta yozma ish yoki testning bahosi: JAMI-20 ball “5”-17.2-20 ball

Mustaqil ishni tashkil etishning shakli va mazmuni Talaba mustaqil ishni tayyorlashda fanning xususiyatlarini hisobga olgan holda, quyidagi shakllardan foydalanish tavsiya etiladi:  amaliy mashg‘ulotlarga tayyorgarlik;  seminar mashg‘ulotlariga tayyorgarlik;  darslik va o‘quv qo‘llanmalar bo‘yicha fan boblari va mavzularini o‘rganish;  tarqatma materiallar bo‘yicha ma’ruza qismini o‘zlashtirish;  maxsus adabiyotlar bo‘yicha fan bo‘limlari yoki mavzulari ustida ishlash;  talabaning o‘quv, ilmiy-tadqiqot ishlarini bajarish bilan bog‘liq bo‘lgan fan bo‘limlari va mavzularni chuqur o‘rganish;  faol va muammoli o‘qitish uslubidan foydalaniladigan o‘quv mashg‘ulotlari;  masofaviy ta’lim. Talabalar mustaqil ta’limining mazmuni va hajmi Ishchi o‘quv dasturining mustaqil ta’limga oid bo‘lim

tadqiq etish Muhammad YUsuf she’rlarini poetikasini o‘rganish Asarni o‘qish, o‘zlashtirish, tahlil qilish 4 Jami 54 Mustaqil ta’lim uchun topshiriqlar 1. Umumxalq tili ko‘rinishlari. 2. Ulug‘bek Hamdam asar larining til xususiyatlari ni o‘rganish . 3. Abdulla Oripov she’rlarida qo‘llangan badiiy t asvir vositalari ni aniqlang . 4. Adabiy va badiiy til nima? 5. Tilning obraz yaratish vositalari. 6. Badiiy asar tili va tilshunoslik. 7. Muallif nutqi (Odil Yoqubovning “Ko‘hna dunyo” romani misolida) . 8. Personaj nutqi (Cho‘lpon ijodi misolida). 9. Jargonizm, vulgarizm, dialektizm (Tohir Malik qissalari misolida). 10. Badiiy asar tili haqida ma’lumot bering (Nazariy adabiyotlar misolida). 11. Umumlashtirish va individualashtirish haqida so‘zlang. 12. Personaj nutqi haqida nima bilasiz? 13. Mu

 Y a ngi bilimlarni mustaqil tarzda puxta o‘zlashtirish ko‘nikmalariga ega bo‘lish;  Kerakli ma’lumotlarni izlab topishni qulay usullari va vositalarini aniqlash;  Axborot manbalaridan samarali foydalanish;  An’anaviy o‘quv va ilmiy adabiyotlar bilan ishlash;  Ma’lumotlar zaxirasini tahlil etish;  Mustaqil ishni bajarishda tizimli va ijodiy yondashish;  Ishlab chiqilgan y echim, g‘oya va tavsiyalarni ilmiy asoslash. Mustaqil yodlash uchun tavsiya qilingan asarlar: 1. A.Navoiy lirik asarlaridan o’nta she’r yod olish. 2. Z.M.Bobur lirik asarlaridan beshta she’r yod olish. 3. Mashrab lirik asarlaridan beshta she’r yod olish. 4. Cho’lpon lirik asarlaridan beshta she’r yod olish. 5. A.Muxtor lirik asarlaridan ikkita she’r yod olish. 6. H.Olimjon lirik asarlaridan beshta she’r yod olish.

 Tanlangan mustaqil ish mavzusi bo‘yicha nazariy va amaliy bilimlarni to‘liq o‘zlashtirgan bo‘lsa;  Mustaqil ish vaqtida aniq va to‘liq , to‘g‘ri bajarilgan bo‘lsa;  Mustaqil ish bo‘yicha natijalar olinib, qo‘lga kiritilgan natijalardan to‘g‘ri xulosalar chiqarilgan bo‘lsa;  Mustaqil ishning maqsad va vazifalari to‘liq yoritilgan bo‘lsa;  Matnlar bayonida ilmiylik va mantiqiylik saqlanib ilmiy xatoliklarga yo‘l qo‘yilmagan bo‘lsa; “Yaxshi”(1 3 -1 6 )  Tanlangan mustaqil ish mavzusi bo‘yicha nazariy va amaliy bilimlarni to‘liq o‘zlashtirgan bo‘lsa;  Mustaqil ish vaqtida aniq bajarilgan bo‘lsa;  Mustaqil ish bo‘yicha qo‘lga kiritilgan natijalardan to‘g‘ri xulosalar chiqarilgan bo‘lsa;  Mustaqil ishning maqsad va vazifalari atroflicha yoritilgan bo‘lsa; “Qoniqarli” ( 9 -1 2 )  Tanla

Xulosa va takliflar Bitiruv loyixa ishini yakunida quyidagi xulosa va takliflarga kelindi: Axborot almashinuvning globallashuvi, dunyoning kichrayib, odam imkoniyatining ortishi adabiyot o‘qitishga tamomila yangicha yondashish zaruriyatini keltirib chiqardi. Bugungi odam badiiy asarga yaqin o‘tmishdagi kabi taqlid vositasi, ibrat yoxud o‘rnak manbai sifatidagina qaramaydi. XXI asr kishisi uchun badiiy adabiyot butunlay o‘zgacha mohiyat kasb etadi. Binobarin, uni ommaviy tarzda maktabda o‘qitish ham o‘ziga xos yo‘sinda amalga oshirilishi lozim bo‘ladi. Davr o‘zgarishi bilan badiiy adabiyotning mohiyati ham, adabiyotni o‘quv fani sifatida o‘qitish jarayonini uyushtirish yo‘sinlari ham jiddiy o‘zgarishlarga uchraydi. Ma’lumki, adabiyot – bu so‘z san’ati. Binobarin, san’atni qoliplarga moslash

Adabiyotshunoslik yo‘nalishidagi fanlar, jumladan, “Adabiyotshunoslikka kirish”ni o‘qitishda xorijiy davlatlardagi ilg‘or tajribalardan foydalanish talabalarning mavzularni o‘zlashtirishida, unda qo‘yilgan masalalar mohiyatini anglab olishida yaqindan yordam beradi. Shuning uchun birinchidan, “Adabiyotshunoslikka kirish” fani tahlilga imkon qadar ko‘proq vaqt ajratishi lozim. Ikkinchidan, talabalarga asar yuzasidan fikr bildirishda ehtiyot bo‘lish, asardan olingan taassurotni to talabalar o‘zlarinikini aytib bo‘lmagunlariga qadar yashirish kerak. Uchinchidan, mashg‘ulotlarni muammoli savollar asosida tashkil etish, talabalarga mavzuga daxldor muammoli savollar bilan murojaat qilish, ushbu savollar bevosita hayot bilan, bugungi kun voqeligi bilan bog‘liqligiga erishish mashg‘ulotlarning qiz

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Rahbariy adabiyotlar. 1. Karimov I.A. Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas’ulmiz. – Toshkent.: O‘zbekiston, 2001. T.9. -439 b. 2. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – engilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008. -176 b. 3. Karimov I.A. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganligining 21 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi “Amalga oshirayotgan islohotlarimizni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyati qurish – yorug‘ kelajagimizning asosiy omilidir” ma’ruzasi. -Toshkent., 2013 yil 6 dekabr. 4. Karimov I.A. Ona yurtimiz baxtu iqboli va buyuk kelajagi yo‘lida xizmat qilish – eng oliy saodatdir. – T.: O‘zbekiston, 2015. – 304 b. II. Me’yoriy- huquqiy xujjatlar. 1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. – T., 2014. 2. O‘zbekiston Re

hamda O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida 1981-2 - son bilan davlat ro‘yxatidan qayta o‘tkazilgan. (O‘R QHT, 2013 y., 50-son, 659-modda). 6. O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligining 2014 yil 31 martdagi “Oliy ta’lim muasasalari talabalarini me’yoriy-xujjatlar bilan ta’minlash to‘g‘risida”gi № 114 - sonli buyrug‘i. 7. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2015 yil 20 avgustdagi “Oliy ta’lim muassasalarining rahbar va pedagog kadrlarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi № 242-sonli Qarori. III. Maxsus adabiyotlar. 1. Есин A.Б. Принципы и приемы анализа литературного производения. – Москва: «Наука», 2002. 2. Yo‘ldoshev Q. Yoniq so‘z. – T.: “Yangi asr avlodi”, 2006. 3. Jo‘raуev T. Ong oqi

12. Акинфиева Н.В. Стратегия образователного технологии: сущность, отличительные признаки . – Саратов : СГУ , 2004. – С . 11-16. 13. Борев Ю. Теория литературы . Энциклопедический словарь. – M .: Асрел-Аст, 2003. 576 с. 14. Введение в литературоведение. Литературное производение: основные понятия и термины. – M .: Высшая школа , 1999. 554 с. 15. Yo‘ldoshev Q. Adabiyot o‘qitishning ilmiy-nazariy asoslari. – T: «O‘qituvchi», 1997. 16. Yo‘ldoshev Q. Yoniq so‘z. – T.: “Yangi asr avlodi”, 2006. 17. Yo‘ldoshev Q., Yusupov J. Badiiy tahlil asoslari. – Urganch: UrDU nashriyoti, 2008. 18. Yo‘ldoshev J.G‘., Usmonov S.A. Zamonaviy pedagogik texnologiyalarni amaliyotga joriy qilish / O‘qituvchilarning ilg‘or pedagogik texnologiyalar bo‘yicha nazariy va amaliy bilimlarini oshirish kurslari trenerlari u

28. Tolipov O‘.Q., Usmonbo у eva M. Pedagogik texnologiya asoslari // “ Maktab va hayot ” jurnaliga ilova. – T.: O‘zPFITI, 2003. – 32 b. 29. Tolipov O‘.Q., Usmonbo у eva M. Pedagogik texnologiya : nazariya va amaliyot. – T.: “Fan”, 2005. – 205 b. 30. Ulug‘bek Hamdam. Badiiy tafakkur tadriji. – T.: «YAngi asr avlodi», 2003. 31. Ulug‘bek Hamdam. Yangilanish ehtiyoji. –T.: “Yangi asr avlodi”, 2007. 32. Qahramonov Q. Adabiy tanqid: yangilanish jarayonlari. – T.: O‘zbekiston Milliy kutubxonasi, 2009. 33. Quronov D. Adabiyotshunoslik lug‘ati. – T.: «Fan», 2010. Elektron ta’lim resurslari: 1. http://www.lex.uz 2. http://www. ziyonet .uz 3. http://www. gov .uz 4. http://www.ziyouz.uz 5. http://sharh.uz 88

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar