Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 834.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Badiiy asarda kompozitsiya unsurlari

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA LIM, FAN VAʻ ʼ INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI ʻ O QITISH: O‘ZBEK TILI YO NALISHI ʻ ʻ ADABIYOTSHUNOSLIKKA KIRISH VA ADABIYOT NAZARIYASI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: BADIIY ASARDA KOMPOZITSIYA UNSURLARI Bajardi: ______________________ Qabul qildi: _______________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA: KIRISH ...............................................................................................................................2 I.BOB. ADABIYOTSHUNOSLIKDA KOMPOZITSIYA TUSHUNCHASI ...........5 1.1. Kompozitsiya tushunchasining nazariy asoslari ...........................................................5 1.2. Kompozitsiyaning badiiy asar tahlilidagi roli ............................................................ 12 I bob yuzasidan xulosa ...................................................................................................... 14 II.BOB. O. GENRINING “SO‘NGGI YAPROQ” ASARIDA KOMPOZITSIYA UNSURLARI .................................................................................. 16 2.1. Asar syujeti va tarkibiy qismlarining tahlili .............................................................. 16 2.2. Kulminatsiya, yechim va asosiy g‘oyaning ifodalanishi ........................................... 22 II bob yuzasidan xulosa ..................................................................................................... 26 UMUMIY XULOSA ....................................................................................................... 27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI .................................................. 30 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Shavkat Mirziyoyev ko'plab chiqishlarida, ayniqsa, O‘zbekiston mustaqilligi davrida, adabiyot va san'atni milliy ongni va ma'naviyatni rivojlantirishda muhim vosita sifatida ta'kidlagan. U, shuningdek, adabiyotning xalqning tarixiy xotirasi, milliy g'ururi va madaniyati bilan chambarchas bog'liq ekanligini, uning har bir yozuvchisi va shoirining xalqni anglash va unga ta'sir qilishdagi ahamiyatini ta'kidlagan 1 . Adabiyotshunoslik fanida badiiy asarning ichki tuzilishini, ayniqsa, kompozitsion qurilishini o‘rganish masalasi har doim dolzarb bo‘lib kelgan. Chunki har bir badiiy asar faqat mazmun bilan emas, balki mazmunni qanday shaklda, qanday tartibda berish orqali ham o‘zining estetik, tarbiyaviy va ijtimoiy ahamiyatini namoyon etadi. Asarning badiiy qiymati ko‘p jihatdan uning kompozitsion yaxlitligiga, syujet rivojining mantiqiy izchilligiga va obrazlararo bog‘liqlik darajasiga bog‘liqdir. Ushbu kurs ishining mavzusi – “Badiiy asarda kompozitsiya unsurlari” deb nomlanadi. Mavzuning dolzarbligi shundaki, hozirgi davr adabiyoti, xususan, chet el klassik yozuvchilari ijodini o‘rganishda asarning kompozitsion tuzilishini tahlil qilish muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, O. Genri singari yozuvchilarning hikoyachilik uslubi, syujet qurish mahorati, dramatik ziddiyatlarni kutilmagan yakunlar bilan hal etishi kompozitsiya masalasini chuqur o‘rganishga undaydi. Mazkur kurs ishining obyekti – O. Genrining “So‘nggi yaproq” nomli hikoyasi. 1 Mirziyoev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz (1-qism), O‘zbekiston, - ʼ T.: 2018, - B. 168. 3 Kurs ishining predmeti – O. Genrining “So‘nggi yaproq” nomli hikoyasida kompozitsiya unsurlarining qanday aks etgani, bu elementlarning o‘zaro bog‘liqligi va asar badiiy ta’sirchanligini oshirishdagi o‘rni. Kurs ishining maqsadi – badiiy asarda kompozitsiya tushunchasini adabiyotshunoslik nuqtayi nazaridan yoritish va O. Genrining “So‘nggi yaproq” hikoyasi misolida bu tushunchaning amaliy qo‘llanilishini tahlil qilishdan iborat.. Kurs ishining vazifalari: 1.Kompozitsiya tushunchasining nazariy asoslarini tahlil qilish; 2.Badiiy asarda uchraydigan asosiy kompozitsion unsurlarni aniqlash; 3.O. Genrining “So‘nggi yaproq” hikoyasini kompozitsion jihatdan tahlil qilish; 4.Asardagi dramatik ziddiyat, syujet qurilishi va yechim usullarini ko‘rsatish; 5.Kompozitsiyaning g‘oyaviy mazmun bilan uyg‘unligini aniqlash. Ishning tadqiqot ob’ekti sifatida O. Genrining “So‘nggi yaproq” hikoyasi tanlandi. Tadqiqot predmeti esa – ushbu hikoyada ishlatilgan kompozitsiya unsurlari, ularning badiiy-falsafiy mazmunni ochishdagi roli hisoblanadi. Kurs ishining strukturasi. Mazkur kurs ishi ikki asosiy bob, ikkitadan reja, umumiy xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan ibodat. 4 I. BOB. ADABIYOTSHUNOSLIKDA KOMPOZITSIYA TUSHUNCHASI 1.1. Kompozitsiya tushunchasining nazariy asoslari Adabiyotshunoslikda kompozitsiya tushunchasi keng va murakkab mazmunga ega bo‘lib, u badiiy asarning ichki tuzilishi, qismlari va unsurlarining o‘zaro aloqadorligi, tartibiga nisbatan ishlatiladi. Yunoncha “kompozitsiya” so‘zi “kompozitio” – “joylashtirish”, “tuzish”, “uyg‘unlashtirish” ma’nolarini anglatadi . 2 Kompozitsiya (lot. compositio – “tuzish”, “tartibga solish”) – badiiy asarning qismlarini bir-biri bilan bog‘lovchi va umumiy estetik tuzilmani tashkil etuvchi usullar yig‘indisidir. Bu tushuncha nafaqat asarning tashqi ko‘rinishi, balki uning mazmunini ochib berishda asosiy vosita sifatida qaraladi. Kompozitsiya orqali asarning syujeti quriladi, voqealar rivojlanadi, obrazlar o‘zaro harakatga kirishadi va nihoyat, yozuvchining asosiy g‘oyasi ochib beriladi. Kompozitsiya faqat shakl yoki tashqi tuzilish emas, balki badiiy mazmunning ifoda etilish vositasidir. Uning yordamida asarda voqealar ketma-ketligi, dramatik ziddiyatlar, kulminatsiya, yechim va boshqa estetik elementlar uyg‘un holatda yuzaga chiqadi. Jumladan, rus olimi L.S. Vygotskiy ta’kidlaganidek: “Kompozitsiya – bu muallifning dunyoqarashi, estetik qarashlari bilan uyg‘un holda shakllanuvchi asar strukturasi”. Adabiy tanqidda kompozitsiya tushunchasi turlicha yondashuvlar orqali talqin qilingan. Ba’zi adabiyotshunoslar uni syujet bilan birlashtiradi, ba’zilar esa uni alohida qatlam sifatida o‘rganadi. Ammo deyarli barcha nazariy manbalarda kompozitsiya – bu asarning syujetdan kengroq tuzilmasi, ya’ni syujet, obrazlar, makon, vaqt, muallif pozitsiyasi va badiiy vositalarning uyg‘unlashuvi deb qaraladi. 2 Abdullayeva G. Adabiyotshunoslik asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2008. – 252 b. 5 L.S. Vygotskiy ta’kidlaganidek, “kompozitsiya badiiy asarning o‘zagini tashkil etadi, u orqali muallif o‘z fikrini va g‘oyasini ifodalaydi”. 3 1.Kompozitsiyaning asosiy funksiyalari. Kompozitsiya badiiy asarda quyidagi vazifalarni bajaradi: • Struktural funksiyasi: asarning qismlarini mantiqan bog‘laydi (kirish, rivojlanish, avj nuqtasi, yechim). • Estetik funksiyasi: asarga go‘zallik, uyg‘unlik, tuzilmaviy yaxlitlik beradi. • Semantik funksiyasi: mazmunni to‘liq ochishga yordam beradi. • Psixologik funksiyasi: o‘quvchining diqqatini muayyan nuqtalarga qaratadi. 2.Kompozitsiyaning asosiy unsurlari. Kompozitsion qurilish quyidagi elementlar asosida shakllanadi: • Syujet va fabula – voqealarning ketma-ketligi va ularning tasvirlanish tartibi. • Ekspozitsiya – voqealarga kirishish, qahramonlar haqida dastlabki ma’lumotlar. • Ziddiyat – asar harakatini kuchaytiruvchi qarama-qarshiliklar. • Rivojlanish – syujet harakati, voqealar rivoji. • Kulminatsiya – ziddiyatlarning eng keskin nuqtasi. • Yechim – voqealarning yakuniy natijasi, muammolarning hal bo‘lishi. • Obrazlar tizimi – personajlar orqali g‘oya ochilishi. 3 Vygotskiy L.S. Psixologiya iskusstva. – Moskva: Iskusstvo, 1997. – 345 b. 6 • Makon va vaqt – voqealarning sodir bo‘lish joyi va zamoni. • Dialog, monolog, ichki nutq – til vositalari orqali obrazlar chuqurlashadi. 3.Kompozitsion shakllari. Adabiy asar turiga qarab turli kompozitsion shakllar mavjud: • Halqasimon kompozitsiya – asar oxiri boshlanishiga bog‘lanadi. • Ramziy kompozitsiya – hikoya ichida hikoya. • Parallel kompozitsiya – ikki yoki undan ortiq syujet liniyasi. • Kontrastli kompozitsiya – qarama-qarshi obrazlar yoki voqealar asosida. 4.Kompozitsiyaning tarixiy-nazariy rivoji. Kompozitsiya masalasi qadimgi Yunon adabiyotshunosligida ham muhim bo‘lgan. Aristotel o‘zining "Poetika" asarida tragediyalarning qurilishiga alohida e’tibor beradi. Keyinchalik klassik adabiyotshunoslik, XIX–XX asrlar strukturalizm nazariyalari bu tushunchani kengaytirdi. Mamarasulov fikricha, “Kompozitsiya badiiy tafakkurning tashqi shakli bo‘lib, unda ijodkorlik konsepsiyasi mujassam”. 4 5.Kompozitsiyaning zamonaviy talqini. Zamonaviy adabiyotshunoslikda kompozitsiya nafaqat voqealar ketma-ketligi, balki asarning umumiy semantik strukturasi sifatida qaraladi. Ayniqsa postmodern adabiyotda an’anaviy kompozitsiyadan voz kechilgan holda, erkin va fragmentar tuzilmalarga murojaat qilinmoqda. Kompozitsiya unsurlari – bu badiiy asarning tuzilishida qatnashuvchi asosiy qismlar bo‘lib, ular asarning mazmuni va shakli orasidagi uyg‘unlikni ta’minlaydi. Har bir element alohida vazifani bajaradi va umumiy badiiy g‘oyani yoritishga xizmat qiladi. Kompozitsiya quyidagi asosiy unsurlardan tashkil topadi: a)Syujet va fabula. 4 Mamarasulov S. Adabiy tahlil nazariyasi. – Samarqand: Zarafshon, 2006. – 210 b. 7 Syujet bu badiiy asarda voqealarning rivoji, ketma-ketligidir. Fabula esa bu voqealarning mantiqiy va xronologik tartibidir. Kompozitsiyada syujet harakatni, dinamizimni yaratadi. Yanada yaqqolroq yoritadigan bo‘lsak: • Syujet – voqealarning adib tanlagan tartibda taqdim etilishi, ya’ni badiiy ta’sirni kuchaytirish uchun o‘zgartirilgan tartib. • Fabula – voqealarning haqiqiy vaqt tartibida ketma-ketligi va ushbu harakatning asosiy “kuzgusi”dir. Ba’zida yozuvchi fabula tartibini o‘zgartirib, retrospektiv (orqaga qarash) usullarni qo‘llaydi. Bu esa kompozitsiyaga murakkablik va badiiylik baxsh etadi. Masalan, “So‘nggi yaproq” hikoyasida syujet kechikkan kulminatsiya va dramatik ziddiyat orqali ta’sir kuchaytiriladi. “Syujet – bu faqat voqealar zanjiri emas, balki ularning estetik tartibidir”. b) Ekspozitsiya Ekspozitsiya – bu asarning boshlanish qismidir va ekspozitsiya asarning boshlanishida kiritiladi. Bu yerda voqealarga tayanch bo‘luvchi holatlar: makon, vaqt, personajlar va muammolar kiritiladi. Ekspozitsiyaning ta’sirli va qiziqarli bo‘lishi o‘quvchining e’tiborini asarga jalb qiladi. U o‘quvchiga: • voqealar sodir bo‘layotgan makon va vaqtni, • asosiy obrazlarni, • dastlabki psixologik muhitni tanishtiradi. Ekspozitsiyaning vazifasi o‘quvchini tayyorlash va asosiy voqeaga olib kirishdir. Ekspozitsiya qismida o‘quvchining ongida asarning tasvirlangan qaxramonlarning yashash tartibi, ko‘rinishi, xarakteri shakillanadi. Yaqqol misol xamisha o‘quvchi kitob boshidagi jarayonga qarab keying xodisalarga qiziqishi 8 shakillanadi. Biz bundan fikr qilishimiz mumkunki ekspozitsiya har bir yozilgan adabiyot maxsulida juda muxum ro‘l oynaydi va asrarlar ham o‘quvchi qiziqsagina mashxur bo’ladi, demakki ekspozitsiya mashxurlikning mitti kalitidan biri desak ham mubolag‘a bo‘lmaydi. c)Ziddiyat (konflikt). Har qanday syujet ziddiyatga asoslanadi. Ziddiyat – ichki (qahramonning ichki qarama-qarshiligi), tashqi (inson va jamiyat, inson va inson, inson va tabiat o‘rtasidagi qarama-qarshilik) bo‘lishi mumkin. Ziddiyat – syujet harakatini ilgarilatadi, qahramonlarni harakatga undaydi. Ko‘p xolatda ziddiyat badiiy asarning harakatlantiruvchi kuchidir. U personajlar orasidagi qarama-qarshilik, ichki va tashqi to‘qnashuvlar orqali yuzaga chiqadi. Ziddiyat kuchli bo‘lgan asarlar o‘quvchida hayajon, qiziqish uyg‘otadi. Deyarli har bir asarda adolat va nohaqlik orasida ziddiyat bo‘lishi tabiiy va aynan shunisi asarni boyitadigan jozibasidir. d)Rivojlanish Asardagi voqealar asta-sekin dinamik harakatda rivojlanadi. Har bir yangi epizod: • avvalgisini to‘ldiradi, ziddiyatni chuqurlashtiradi, kulminatsiyaga olib boradi. Rivojlanish – asarning dramatik kuchini shakllantiradi. e) Kulminatsiya Bu ziddiyatning eng yuqori cho‘qqisi bo‘lib, asarda keskinlik, dramatiklik kuchayadi, emosional portlash, qaror qabul qilinadigan holat. Aynan shu nuqtada o‘quvchi asarning asosiy dramatik momenti bilan yuzlashadi. Bu bosqich asarning g‘oyaviy markazi bo‘lishi mumkin. 9 Odatda o‘quvchi shu nuqtada asarning eng katta hissiy yukini his qiladi. “Kulminatsiya san’atkorning asariga singdirgan eng muhim falsafiy va dramatik mazmunining cho‘qqisidir”. 5 g)Yechim Yechim – bu ziddiyat hal qilinadigan bosqich. Ba’zida yechim ijobiy, ba’zida esa fojiali bo‘lishi mumkin. Yechim orqali yozuvchi o‘z g‘oyasini yakuniy tarzda bildiradi. Asar strukturasi tugallanadi. Yechim – voqealarning yakunlanish qismi. Unda: • ziddiyatlar hal etiladi, • obrazlar taqdiri ochiladi, • g‘oya yuzaga chiqadi. Yechim ochiq yoki yopiq bo‘lishi mumkin (ya’ni aniq yakunlangan yoki o‘quvchiga fikrlash uchun imkon qoldirilgan). h)Obrazlar tizimi Kompozitsiyaning muhim elementi bu – obrazlar. Kompozitsiyada obrazlarning roli katta. Obrazlar orqali: • g‘oya ifodalanadi, • voqealar silsilasi harakatga keladi, • asar psixologik chuqurlikka ega bo‘ladi. Ularning o‘zaro munosabati, xarakter ochilishi, fikr harakati asarning badiiy strukturasini mustahkamlaydi. Markaziy obrazlar orqali syujet harakatga keladi, muammolar ochiladi. Obrazlar asosida tahlil qilinadigan muhim holatlar: qahramonlar orasidagi munosabatlar, ularning o‘zgarishi, qarama-qarshiliklari. 5 Shoabdurahmonov Sh. Badiiy asar tahlili. – Toshkent: Fan, 2003. – 280 b. 10 i)Makon va vaqt Har bir badiiy asar o‘ziga xos makon (joy) va zamon (vaqt)da kechadi. Makonsiz va zamonsiz hech bir syujet mavjud emas. Ayrim asarlarda vaqt real, boshqalarida esa ramziy yoki aylana shaklida bo‘lishi mumkin. Asar voqealari sodir bo‘layotgan makon (joy) va vaqtning kompozitsion tuzilmadagi roli beqiyos. Yozuvchi makon va vaqtni o‘zgartirish orqali voqeani kuchaytirishi, obrazlarning ichki holatini ifodalashi mumkin. 5 9. Til va uslub vositalari Dialog, monolog, ichki monologlar – qahramonlar ruhiyatini ifodalashga xizmat qiladi. Detallar, metaforalar, teskari qurilmalar – bularning barchasi kompozitsion muvozanatni yaratadi. Badiiy asarda kompozitsion unsurlar – bu ijodkorning o‘z fikrini badiiy shaklda ifoda etish vositalaridir. Har bir element o‘z o‘rnida asarga xizmat qiladi va umumiy g‘oyaviy-estetik yaxlitlikni ta’minlaydi. Kompozitsiya, yuqorida aytib o‘tilganidek, faqat tashqi tuzilish emas, balki badiiy mazmunni anglashda asosiy vositadir. Kompozitsion tahlil orqali o‘quvchi nafaqat voqealarni, balki yozuvchi fikrini, estetik pozitsiyasini ham anglaydi. Misol uchun, asarda kutilmagan yakunlar (O. Genri uslubi) o‘quvchining taxminlarini yo‘qqa chiqarib, kuchli psixologik ta’sir beradi. Shuningdek, badiiy asarda zamon va makonning muvofiqligi, obrazlarning birbiri bilan munosabati, ziddiyatlarning qanday ochilishi va hal qilinishi – bularning barchasi kompozitsion tahlil orqali chuqur o‘rganiladi. Adabiyotshunos A. Qodirov aytganidek, “Kompozitsiya – bu adabiy matnning ichki konstruksiyasi bo‘lib, uning 11 har bir elementi mazmunni to‘ldiradi, obrazni kuchaytiradi, g‘oyani shakllantiradi”. 6 Kompozitsiyaning asarlar tahlilidagi yana bir muhim funksiyasi – u orqali yozuvchining estetik maqsadi, o‘ziga xos uslubi aniqlanadi. Ayniqsa, hikoya janrida bu ancha yaqqol ko‘zga tashlanadi. O. Genri, Ernest Xeminguey, Anton Chexov kabi yozuvchilarning hikoyalarida kompozitsiya sodda, ammo ma’nodordir. Bu yozuvchilarning asarlarida qisqa, lo‘nda ifoda, to‘g‘ridan-to‘g‘ri voqelik va kutilmagan yakunlar orqali kompozitsiyaning badiiy kuchi yaqqol namoyon bo‘ladi. 7 1.2. Kompozitsiyaning badiiy asar tahlilidagi roli Kompozitsiyaning badiiy asar tahlilidagi roli adabiyotshunoslikda muhim o‘rin tutadi. Quyida bu mavzuni nazariy va amaliy jihatdan tushuntirib beraman: Kompozitsiyaning badiiy asar tahlilidagi roli 1.Asarning tuzilmasini aniqlash Kompozitsiya orqali adabiy asarning qanday tuzilganini aniqlash mumkin. Bu esa: • voqealarning qanday tartibda berilganini, • syujet chiziqlarining qanday rivojlanganini, • voqea cho‘qqisi (kulminatsiya) va yakunini tahlil qilishga yordam beradi. Misol: O. Genrining “So‘nggi yaproq” hikoyasida voqealar ketma-ketlikda emas, balki dramatik kuchaytirish orqali joylashtirilgan. Bu syujet tuzilmasi orqali kuchli ta’sir uyg‘otiladi. 2.Muallif g‘oyasini tushunish 6 Qodirov A. Badiiy tafakkur va obrazlar. – Toshkent: O‘zbekiston, 2005. – 190 b. 7 G‘ulomov E. Zamonaviy adabiyot nazariyasi. – Toshkent: Akademnashr, 2010. – 218 b. 12 Kompozitsion tahlil orqali yozuvchining asosiy fikri, g‘oyasi, nigohi ochiladi. Har bir epizod, obraz va voqea bu g‘oyaga xizmat qiladi. “Kompozitsiyani tahlil qilmasdan asarning g‘oyaviy asoslarini tushunish mumkin emas”. 4 3.Ziddiyatni ochib berish Ziddiyat – syujetning yuragi. Kompozitsiyani tahlil qilish orqali: • qanday qarama-qarshiliklar mavjudligi, • ular qanday rivojlangani, • qanday yechimga olib kelgani aniqlanadi. Ziddiyat orqali obrazlar xarakteri ochiladi, asarning dramatik kuchi baholanadi. 4.Obrazlar tizimini tahlil qilish Kompoz itsion qurilish ichida obrazlar qanday o‘zgaradi? Ularning qaramaqarshiliklari, o‘zaro munosabatlari qanday? Tahlilda bu savollar orqali: • obrazlarning dinamikasi, • ularning funksiyasi, • ularning g‘oyaga qo‘shgan hissasi aniqlanadi. 5.Makon va zamon rolini baholash Har bir asar muayyan makon va zamon doirasida shakllanadi. Kompozitsiyani tahlil qilgan holda: • bu makon qahramon xarakteriga qanday ta’sir qilgani, • voqealar vaqt tartibida qanday joylashtirilgani tahlil qilinadi. 6.San’atkorlik uslubini tushunish Kompozitsiya – bu muallifning ijodiy yondashuvi, badiiy mahoratining ko‘zgusidir. Tahlil asnosida: • muallif qanday struktura tanlagani, 13 • qaysi epizodlarni kuchaytirgani yoki kamaytirgani, • qanday stilistik vositalardan foydalangani aniqlanadi. 7.O‘quvchiga ta’sir kuchini baholash Kompozitsion qurilish orqali adib: • o‘quvchining hissiyotini boshqaradi • uni hayajonlantiradi yoki hayratga soladi. Tahlil asnosida, ushbu emotsional ta’sirlar qanday yaratilgani aniqlanadi. Kompozitsiya – badiiy asarni tahlil qilishda yo‘l xaritasi vazifasini bajaradi. Uning yordamida asarning: • g‘oyaviy mazmuni, • dramatik kuchi, • obrazlar o‘zaro bog‘liqligi, • san’atkorlik uslubi to‘liq ochiladi. Shuning uchun, kompozitsiyani chuqur tahlil qilmasdan asar mohiyatini to‘liq tushunib bo‘lmaydi. I bob yuzasidan xulosa Adabiyotshunoslikda kompozitsiya tushunchasi asar tuzilishining nazariy asoslarini o‘rganishda muhim o‘rin egallaydi. Ushbu bobda biz kompozitsiyaning ilmiy- nazariy asoslari, ularning adabiy jarayondagi ahamiyati hamda turli davrlardagi adabiy qarashlar orqali qanday shakllangani haqida to‘xtaldik. Xususan, kompozitsiya tushunchasining tarixiy ildizlari, uning poetika bilan bog‘liqligi, voqea rivojidagi o‘rni va strukturalizm nazariyasidagi talqini tahlil qilindi. Kompozitsiya – bu oddiygina syujet ketma-ketligi emas, balki adabiy asarning g‘oyaviy-estetik qiyofasini aniqlovchi markaziy komponentdir. U ekspozitsiya, ziddiyat, voqealar rivoji, kulminatsiya va yechim kabi elementlar orqali asarning mazmunini shakllantiradi. Kompozitsion tahlil orqali biz nafaqat voqealarni tushunamiz, balki muallifning maqsadi, estetik qarashlari va badiiy uslubini ham anglaymiz. 14 Bob davomida adabiyotshunos A. Qahhor, V. Propp, M. Baxtin kabi olimlarning fikrlari asosida kompozitsiyaning turlari, funksiyalari va estetik jihatlari o‘rganildi. Natijada, bu nazariy asoslar keyingi amaliy tahlillarda ishonchli tayanch sifatida xizmat qilishi aniqlandi. Shuningdek, badiiy asar tuzilmasining zamonaviy adabiyotshunoslikda qanday talqin qilinayotgani yuzasidan ham umumlashtirilgan fikrlar berildi. 15 II. BOB. O. GENRINING “SO‘NGGI YAPROQ” ASARIDA KOMPOZITSIYA UNSURLARI 2.1. Asar syujeti va tarkibiy qismlarining tahlili O. Genri (1862–1910) — amerikalik hikoyanavis, qisqa syujetli hikoyalari, kutilmagan yakunlar, hayotiy voqealarni keskin dramatik vaziyatlar orqali ifodalashi bilan mashhur. “So‘nggi yaproq” (The Last Leaf) hikoyasi yozuvchining eng mashhur va chuqur ma’naviy ahamiyatga ega bo‘lgan asarlaridan biridir. Asar ilk bor 1907-yilda chop etilgan. Hikoyaning markazida insoniy mehr, fidoyilik, san’at va umidga bo‘lgan ishonch turadi. O. Genrining “So‘nggi yaproq” hikoyasi – qisqa hajmli bo‘lishiga qaramay, kompozitsion jihatdan nihoyatda mukammal qurilgan asarlardan biridir. Unda har bir detal, har bir obraz va har bir sahna umumiy dramatik tuzilishga xizmat qiladi. Asarning kuchi – uning ixcham, ammo chuqur mazmunli kompozitsiyasida mujassam. 1.Syujet va fabula tahlili Asar fabula jihatidan oddiy: ikki rassom qizning birgalikdagi hayoti, ulardan birining kasallikka chalinishi va uni najotga olib kelgan odam haqida hikoya qiladi. Syujet esa dramatik va emotsional kuch beruvchi tarzda qurilgan. Hikoya boshlanishida o‘quvchi zudlik bilan voqealar markaziga kiradi – bu esa ekspozitsiyani qisqartirib, bevosita konfliktga olib kiradi. “O. Genri syujet qurishda beqiyos mahorat ko‘rsatadi. U hayotiy kichik voqeani badiiy syujet darajasiga olib chiqa oladi”. 5 2.Kompozitsion qismlar Asar quyidagi asosiy qismlardan iborat: a) Ekspozitsiya Asar boshida rassom qizlar Syu va Jonsi tanishtiriladi. 16 Ularning yashash joyi, iqtisodiy holati va ijodiy faoliyati qisqacha yoritiladi. b) Ziddiyat Jonsi shamollab, og‘ir betob bo‘ladi. U psixologik jihatdan tushkunlikka tushadi va o‘z hayotini oxirgi yaproq tushishiga bog‘laydi. Bu ichki ziddiyat tashqi voqea bilan uyg‘unlashadi: tabiat va inson irodasi o‘rtasidagi qarama-qarshilik yuzaga keladi. c)Rivojlanish • Jonsi kundan-kunga zaiflashadi, yaproqlar to‘kilib boradi. • Syu uni ruhlantirishga urinsa-da, Jonsi o‘lishga tayyorlanadi. • Tom qavatda yashovchi keksa rassom Berman sahnaga kiradi, u muhim burilish nuqtasini yaratadi. d)Kulminatsiya Tunda kuchli shamol bo‘ladi, lekin ertalab yaproq hali ham deraza tashqarisida turibdi. Bu yaproq – Berman chizgan soxta yaproq ekani keyin ma’lum bo‘ladi. e) Yechim Jonsi ruhiy tiklanadi va sog‘ayadi. Berman esa sovuqda chizgan rasmini tugatib, o‘zi shamollab vafot etadi. Asar o‘quvchini chuqur hissiyotga soladi va kutilmagan dramatik tugallanish bilan yakunlanadi. 3.Kompozitsiyadagi ramz va detal roli “So‘nggi yaproq” – oddiy voqea emas, ramziy ma’noga ega asar. Yaproq – umid va irodaning timsoli. Jonining umidsizligi, Bermanning fidoyiligi – bularning barchasi kompozitsion elementlar sifatida ramziy qatlamda mujassam. 17 “Yaproq – bu faqat o‘simlik emas, bu inson ruhining kuchi, yashashga bo‘lgan irodadir”. 7 4.Dialoglar va til vositalarining kompozitsiyadagi roli Hikoya qisqa bo‘lishiga qaramay, dialoglar orqali obrazlar xarakteri ochiladi, muhit yaratiladi va syujet ilgarilanadi. Monologlar yoki tasvirlar yo‘q deyarlik, biroq har bir satr dramatik kuch bilan to‘la. 5.Zamonaviy talqinda syujet qurilishi Postmodernist adabiyotda syujet erkin tarzda quriladi. O. Genri esa bu yerda an’anaviy klassik struktura (kirish-rivojlanish-kulminatsiya-yechim) doirasida bo‘lsa-da, kutilmagan tugash orqali o‘ziga xoslik yaratadi. Bu uslub “O. Genri finali” deb adabiyotshunoslikda alohida nom olgan. “So‘nggi yaproq” kompozitsiyasi asarning g‘oyaviy va hissiy ta’sirini kuchaytiruvchi asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Har bir epizod, obraz va tafsilot qat’iy dramaturgik rejaga asoslangan. Kompozitsiya orqali o‘quvchi insoniylik, fidoyilik va umid haqida chuqur o‘yga toladi. Hikoya quyidagi asosiy kompozitsion qismlardan iborat: Ekspozitsiya: Hikoya boshida Nyu-Yorkning Grenvich-Villij dahasida yashovchi ikki rassom qiz – Syu va Jonsi haqida so‘z boradi. Ular kambag‘allikda yashasalar-da, ijodkorlik ruhida yashaydilar. Ziddiyat: Jonsi og‘ir kasal – zotiljam bilan kasallangan va umidini butunlay yo‘qotgan. U oynadan qarab, tashqaridagi tok barglarini sanaydi: "Oxirgi yaproq tushgach, men ham o‘laman", – deydi u. 18 Rivojlanish: Har kuni barglar birma-bir to‘kilib boradi. Syu do‘stini ruhlantirishga urinadi, ammo Jonsi ishonmaydi. Bu dramatik ziddiyatning ichki zaminini tayyorlaydi. Kulminatsiya: Barcha barglar to‘kilib ketgan bo‘lishiga qaramasdan, bitta yaproq qoladi. U kechasi shamol va yomg‘irga qaramay, tushmaydi. Bu mo‘jiza Jonsi uchun hayotga bo‘lgan ishonchni qayta uyg‘otadi. Yechim: Jonsi sog‘aya boshlaydi. Oxirida ma’lum bo‘ladi: o‘sha oxirgi yaproq – ularning qo‘shnisi, qari rassom Berman tomonidan devorga chizilgan. Berman esa aynan shu ishi uchun shamolda sovqotib, hayotdan ko‘z yumadi. Asar yakunidagi kutilmagan yechim O. Genriga xos bo‘lgan uslubdir. Hikoyaning kulminatsiyasi va yakuni birdaniga butun syujetga yangi ma’no baxsh etadi. 8 Asarda atigi uchta asosiy personaj mavjud: Syu, Jonsi va Berman. Ammo ushbu personajlar orqali kuchli ichki dramatizm yuzaga keladi. Jonsi – umidsizlik timsoli. Kasallik uni nafaqat jismonan, balki ruhiy jihatdan ham sindiradi. U hayotdan voz kechgan, faqat bitta yaproq qolsa ham, u bilan birga “tushish” niyatida. Bu obraz orqali yozuvchi ichki ziddiyatni ko‘rsatadi. Syu – do‘stlik va sadoqat timsoli. U do‘stini saqlab qolish uchun harakat qiladi, uni ruhlantirishga urinadi, tabib chaqiradi, nihoyat Bermanga murojaat qiladi. Bu uning fidoyiligini ko‘rsatadi. Berman – san’at va fidoyilik timsoli. Hayoti davomida katta asar yaratishni orzu qilgan rassom o‘z hayotini qurbon qilib, devorga yaproq chizadi. Bu yaproq Jonisining hayotga qaytishiga sabab bo‘ladi. O‘quvchi hikoya oxirida aynan Bermanning fidoyiligini anglaydi. 19 8 O. Genri. So‘nggi yaproq (hikoyalar to‘plami). – Toshkent: Yozuvchi, 1986. – 160 b. 9 Karimova Z. Badiiy tahlil asoslari. – Buxoro: BuxDU nashriyoti, 2015. – 202 b. Personajlar o‘rtasidagi bu dramatik munosabatlar kompozitsiyaning asosiy ziddiyatini tashkil etadi va hikoya davomida bosqichma-bosqich ochiladi. Har bir obraz bir ideani ifodalaydi va o‘z vazifasi orqali umumiy g‘oyani shakllantiradi. 9 O. Genrining “So‘nggi yaproq” hikoyasida uchta asosiy obraz – Jonsi, Syu va Berman o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar asarning dramatik kuchini belgilaydi. Ularning xarakteri, bir-biriga bo‘lgan munosabati, hissiy holatlari va ichki kechinmalari kompozitsiyaning dinamikasini yaratadi. Har bir personaj o‘z vazifasi orqali asarning g‘oyaviy-yuksak nuqtasini ta’minlaydi. 1. Jonsi va Syu o‘rtasidagi psixologik ziddiyat Jonsi va Syu rassom bo‘lishiga qaramay, ular xarakter jihatdan mutlaqo farqli: Jonsi – nozik, romantik, hayotga nisbatan zaif, betoblik tufayli umidsizlik botqog‘iga tushgan. Syu – kuchli iroda sohibasi, do‘stini najotga olib chiqmoqchi bo‘lgan fidoyi inson. Psixologik dramatizm aynan shu yerda yuzaga chiqadi: Umidsizlik va umid, tushkunlik va ijobiy ruhiyat o‘rtasidagi to‘qnashuv. Syu do‘stini ruhlantirishga, unga hayotga bo‘lgan ishonchni tiklashga harakat qiladi. Ammo bu harakatlar har doim ham ijobiy natija bermaydi – bu esa o‘quvchini hissiy jihatdan tortadi. Misol: 20 Jonsining “Oxirgi yaproq tushsa, men ham o‘laman” degan so‘zlari Syu qalbini larzaga soladi. Bu dramatik holat hikoyaning emotsional kuchini oshiradi. 2. Berman va Syu o‘rtasidagi yashirin ittifoq Berman – qarilik va yolg‘izlikdan aziyat chekayotgan rassom. Asar davomida u passiv personaj bo‘lib ko‘rinadi, lekin yakunda uning roli kutilmagan dramatik burilish yaratadi. Syu bilan Berman o‘rtasida ochiq ifodalanmagan, ammo aniq seziladigan ruhiy hamjihatlik mavjud: Syu Jonsini saqlab qolish uchun Berman yordamiga muhtoj. Berman esa o‘z umrining eng katta rasmiga tayyor. Ularning bu hamkorligi orqali foida emas, insoniylik, fidoyilik, san’at va hayot uchun kurash aks etadi. “Berman – bu obraz orqali O. Genri inson uchun eng oliy qadriyat – bu boshqalarning hayotini saqlab qolish ekani haqida fikr bildiradi”. 6 3.Jonsi va Berman o‘rtasidagi bilvosita munosabat Jonsi va Berman hikoya davomida deyarli yuzma-yuz kelmaydi. Ammo ularning orasida bilvosita, lekin kuchli dramatik aloqa mavjud. Jonsining hayotga bo‘lgan umidsizligi – Bermanning o‘z hayotini xavfga qo‘yishiga sabab bo‘ladi. Bermanning chizgan so‘nggi yaprog‘i – Jonsining ruhiy tiklanishiga sabab bo‘ladi. Bu orqali muallif taqdirlar o‘zaro bog‘liqligini ko‘rsatadi: inson o‘zining kimligini va vazifasini boshqa bir inson hayotida topadi. 4.Obrazlar o‘zgarishi – dramatik o‘sish 21 Asardagi har uchala personaj ham voqealar davomida rivojlanadi, bu esa asar dramatizmini kuchaytiradi: • Jonsi – zaif, umidsiz qizdan hayotni qadrlovchi, umidli insonga aylanadi. • Syu – do‘stining najoti uchun kurashchi, kuchli ayol sifatida mustahkamlanadi. • Berman – “bosh rassom” degan nomdan najotkor, fidokor san’atkorga aylanadi. Bunday o‘zgarishlar orqali asar o‘quvchiga kuchli ta’sir o‘tkazadi, har bir obraz o‘z dramatik yukini to‘la bajaradi. 5.Yashirin ziddiyatlar va ichki konfliktlar “So‘nggi yaproq”da ochiq to‘qnashuvlar deyarli yo‘q. Dramatik kuch ichki kechinmalar, ichki kurashlar orqali yaratiladi: • Jonsining o‘lim istagi – hayotga bo‘lgan intilishga qarshi. • Syu optimizmi – Jonsining depressiyasiga qarshi. • Bermanning tinch hayoti – jasorat va fidoyilik istagiga qarshi. Bu ichki ziddiyatlar personajlar o‘rtasidagi munosabatni murakkablashtirib, realistik tasvir yaratadi. Personajlar o‘rtasidagi dramatik munosabatlar O. Genrining “So‘nggi yaproq” asarida voqealarni faqat harakatlar orqali emas, balki ichki kechinmalar, qaramaqarshiliklar va psixologik bosimlar orqali ochib beradi. Har bir obraz birbiriga bog‘liq, bir-birining hayotini belgilab beradi. Aynan mana shu ichki aloqadorlik – asarning kompozitsion mustahkamligiga asos bo‘ladi. 2.2. Kulminatsiya, yechim va asosiy g‘oyaning ifodalanishi Kompozitsiyaning eng muhim qismi – bu kulminatsiya va yechimdir. 22 O.Genrining asarlarida bu qismlar har doim kuchli emotsional ta’sirga ega. “So‘nggi yaproq”da ham kulminatsiya – yaproqning tushmay qolishi. O‘quvchi bu yerda jonli hayot, mo‘jiza va umidni his qiladi. Yechim esa – rassom Bermanning qurbonligi orqali keladi. Aynan o‘sha chizilgan yaproq Jonsi hayotga qaytishiga sabab bo‘ladi. Bunday dramatik yechim asarning falsafiy qatlamini ochadi: san’at hayot baxsh etadi, fidoyilik esa uni davom ettiradi. • Asar g‘oyasi quyidagicha ifodalanadi: Umid – eng katta davo. • San’at – hayotning ko‘zgusi va najoti. • Fidoyilik – insoniylikning eng oliy ko‘rinishi. Kompozitsion jihatdan, hikoyaning qisqa bo‘lishiga qaramay, barcha elementlar joyida, aniq va kuchli. Har bir detal g‘oyaviy yukga ega. Jumladan, yaproq – metaforik obraz. U hayot ramzi sifatida talqin etiladi. Bu esa kompozitsiyaning badiiy-estetik kuchini oshiradi. 8 O. Genrining “So‘nggi yaproq” hikoyasi qisqa bo‘lishiga qaramasdan, klassik syujet tuzilmasining barcha asosiy bosqichlariga ega: ekspozitsiya, ziddiyat, rivojlanish, kulminatsiya, yechim va g‘oyaning yorqin ifodasi. Aynan kulminatsiya va yechim asarning ruhiy-emotsional cho‘qqisini tashkil etadi, uning falsafiy va badiiy qadrini ochib beradi. 1. Kulminatsiya – ichki va tashqi voqelik to‘qnashuvi Kulminatsiya – bu hikoyaning eng keskin, dramatik jihatdan to‘liq kuchga ega bo‘lgan nuqtasidir. “So‘nggi yaproq”da bu holat quyidagicha yuzaga chiqadi: 8 Nuraliyeva M. Qisqa hikoya janrining zamonaviy talqini. – Toshkent: Ijod nuri, 2020. – 165 b. 23 Kechasi kuchli shamol bo‘ladi, deraza tashqarisidagi so‘nggi yaproq tushadi, deb o‘ylanadi. Ammo ertalab u hamon o‘z joyida turibdi. Bu oddiy sahna emas – bu yerda: Tabiatning sovuq, muzlatib yuboruvchi kuchi (shamol, yomg‘ir), inson irodasi, san’atning kuchi (Bermanning chizgan yaprog‘i) to‘qnash keladi. Kulminatsiyaning chuqur ma’nosi shundaki, bu yerda g‘alabani na kuchli shamol, na kasallik emas, balki insoniylik va umidga bo‘lgan ishonch qozonadi. “Yaproqning tushmasligi – bu oddiy biologik hodisa emas, balki ruhiy kuchning g‘alabasidir”. 4 2. Yechim – dramatik hal qilinish va fidoiylik timsoli. Asar yechimi kutilmagan, ammo chuqur ta’sirli: Jonsi so‘nggi yaproq tushmayotganini ko‘rib, hayotga bo‘lgan ishonchini qayta tiklaydi. U sog‘ayadi, ichki kuch topadi. Berman esa – bu yaproqni chizish uchun sovuq kechada tomga chiqib, shamollab vafot etadi. Bu dramatik yechim quyidagi badiiy kuchlarni birlashtiradi: Qahramonning o‘zgarishi: Jonsi zaifdan kuchli inson bo‘lib chiqadi. Fidoyilik: Berman o‘z hayotini san’at, do‘stlik va insoniylik yo‘lida qurbon qiladi. San’atning kuchi: Yaproq – chizilgan bo‘lsa-da, haqiqiy hayot kuchini ifodalaydi. 24 “San’at inson ruhiga nafas beradi. Bu yerda yaproq – nafaqat rasm, balki yashash istagining timsolidir”. 7 3. G‘oya – insoniylik, umid va fidoyilik O. Genri ushbu hikoya orqali chuqur falsafiy va axloqiy g‘oyani ilgari suradi. Hikoyaning asosiy g‘oyalari: a) Insoniylik – oliy qadriyat Bermanning jonsiz yaprog‘i – jonsiz emas, balki boshqa inson hayotini qutqaruvchi kuchga aylangan. Syu do‘stini hech qanday moddiy manfaat kutmasdan asrashga harakat qiladi. b) Umid – hayotning tayanchi Jonsi kasallikni emas, umidsizlikni yengishi kerak. Umidni tiklovchi vosita – bu rasmda aks etgan yaproqdir. c) San’at – ruhning najotkori Asarda san’at oddiy bezak emas, balki psixologik davolovchi vosita rolida chiqadi. Berman umrida birorta mukammal rasm chizmagan bo‘lsa-da, aynan shu rasm uning eng yuksak asariga aylanadi. “Eng buyuk san’at – bu boshqa birov hayotini saqlab qolgan san’atdir”. 5 4. G‘oya ifodasining kompozitsiyadagi o‘rni Hikoya oxirida Berman qahramonining vafoti bilan birga, Jonsining sog‘aygani haqida Syu tilidan eshitamiz. Bu oddiy xulosa emas – bu badiiy g‘oyaning yakuniy mujassamidir. Asar boshida umidsizlik hukmron bo‘lsa, yakunida esa hayot, ishonch va insoniylik ustun chiqadi. 25 “So‘nggi yaproq” hikoyasida kulminatsiya – yaproqning qolishi, yechim – Jonsining sog‘ayishi, g‘oya – insoniylik, umid va fidoyilik orqali ochiladi. O. Genri qisqa hajmda ulkan falsafiy yuk ko‘taruvchi asar yaratgan. Aynan shu dramatik cho‘qqilar va g‘oyaviy qatlamlar asarni jahon adabiyoti durdonalaridan biriga aylantirgan. II bob yuzasidan xulosa Ikkinchi bobda O. Genrining “So‘nggi yaproq” hikoyasi asosida badiiy kompozitsiya unsurlarining amaliy tahlili olib borildi. Asarning syujet tuzilmasi, personajlar o‘rtasidagi dramatik munosabatlar, voqealarning rivoji, kulminatsiya va yechim bosqichlari tahlil qilinar ekan, kompozitsiyaning badiiy asardagi markaziy roli yaqqol ko‘zga tashlandi. Syujet qisqagina bo‘lishiga qaramay, asarda chuqur g‘oyaviy qatlamlar mujassam: umidsizlikdan najot, san’at orqali hayotga qaytish, fidoyilik va insoniylik. Personajlar ning ichki kechinmalar i orqali asarda psixologik kompozitsiya chuqur ifodalangan. Ayniqsa, Berman obrazining fidoiyligi, yaproq orqali umid timsolining yaratilishi hikoyaning kulminatsion va yechim bosqichlariga kuchli estetik ta’sir beradi. Bobda tahlil qilinganidek, O. Genri hikoya qurilishida kompozitsiyaning barcha unsurlaridan samarali foydalangan. Har bir sahna, har bir voqea qatlamli ma’no kasb etib, asar g‘oyasini kuchaytiradi. Kompozitsiya orqali san’at va insoniylik g‘oyalari faqat tasvir emas, balki hayotni qutqaruvchi kuch sifatida namoyon bo‘ladi. Bu orqali muallifning badiiy niyati chuqur va ta’sirchan tarzda ifoda etiladi. 26 UMUMIY XULOSA Adabiy asarda kompozitsiya – bu faqat shakl emas, balki mazmun va g‘oyaning badiiy ifodasi bo‘lib xizmat qiladigan muhim struktura hisoblanadi. Kompozitsiya orqali yozuvchi o‘zining estetik qarashlarini, obrazlar dunyosini, syujetni va dramatik ziddiyatlarni uyg‘un holda taqdim etadi. Ushbu kurs ishida avvalo, adabiyotshunoslikda kompozitsiya tushunchasi nazariy jihatdan yoritildi, uning asosiy unsurlari – syujet, fabula, ziddiyat, kulminatsiya, yechim, obrazlar, makon va vaqt tahlil qilindi. Kompozitsiyaning adabiy tahlildagi o‘rni, uning asar mazmunini anglashdagi roli ilmiy asosda ochib berildi. Yuqoridagi malumotlardan fikr qilish mumkunki badiiy asarda kompozitsion unsurlar – bu ijodkorning o‘z fikrini badiiy shaklda ifoda etish vositalaridir. Har bir element o‘z o‘rnida asarga xizmat qiladi va umumiy g‘oyaviy-estetik yaxlitlikni ta’minlaydi. Ikkinchi bobda esa O. Genrining “So‘nggi yaproq” asari kompozitsion jihatdan chuqur o‘rganildi. Ushbu hikoya qisqa hajmda bo‘lishiga qaramay, kuchli dramatizm, personajlararo ziddiyat va kutilmagan yakun orqali yuqori badiiy qiymatga ega ekanligi isbotlandi. Ayniqsa, rassom Bermanning fidoyiligi, chizilgan yaproqning metaforik ma’nosi kompozitsiyaning chuqurligini ko‘rsatadi. Demak, har qanday badiiy asarni to‘liq anglash va baholash uchun, avvalo uning kompozitsion tuzilishini tahlil qilish zarur. Kompozitsion tahlil asarni estetik jihatdan idrok etishga yordam beradi, uning g‘oyasini, badiiy-estetik qadriyatlarini ochishga xizmat qiladi. Adabiy asarda kompozitsiya – bu voqealar rivoji, obrazlararo munosabatlar, g‘oyaviy yuk va badiiy tafakkurning umumiy ifodasidir. Bu nafaqat shakliy, balki mazmuniy jihatdan ham asarning tuzilishini tashkil qiluvchi markaziy tushunchadir. 27 Kurs ishining nazariy qismida biz adabiyotshu noslikda kompozitsi ya tushunchasining shakllanishi, uning tarixiy asoslari va bugungi kundagi talqinlarini ko‘rib chiqdik. Shu bilan birga, O. Genrining “So‘nggi yaproq” hikoyasi misolida badiiy kompozitsiyaning qanday ishlashi, uning qanday g‘oyaviy va estetik yuk ko‘tarishi tahlil qilindi. “So‘nggi yaproq” hikoyasi qisqa hajmda bo‘lishiga qaramay, undagi syujet tuzilishi, dramatik kuch, ichki ziddiyatlar va obrazlar rivoji kompozitsiyaning barcha asosiy unsurlarini o‘zida mujassamlashtirgan. Ayniqsa, syujetning kulminatsion nuqtasi – yaproqning tushmasligi, va yechim – Bermanning fidoiyligi orqali hayotga qaytgan Jonsi obrazi asarning falsafiy va badiiy jihatdan chuqurligini ko‘rsatadi. Asarning kompozitsion ustunliklari quyidagilarda ko‘zga tashlanadi: • Har bir personaj asarning g‘oyaviy yukini oshiruvchi dramatik vazifani bajaradi. Jonsi – hayot uchun kurashuvchi obraz; Syu – sadoqat va do‘stlik ramzi; Berman – fidoyilik va san’atning kuchi timsolidir. • Voqealar rivoji zamonaviy psixologik tahlil uslublariga yaqin tarzda, ichki kechinmalar orqali ochiladi. • Kulminatsiyaning ramziy kuchi – yaproqning tushmasligi orqali hayotga bo‘lgan ishonchning tiklanishi, bu orqali muallif umid, hayot va insoniylik g‘oyalarini ilgari suradi. • Kompozitsiyaning yechimi kutilmagan bo‘lsa-da, syujet rivojining mantiqiy davomidir va aynan shuning evaziga asarning g‘oyasi ta’sirchanlik kasb etadi. Bundan kelib chiqadiki, kompozitsiya – nafaqat syujetni tashkil etuvchi vosita, balki muallif fikrining ifoda vositasi, adabiy asarning ichki ruhini tartibga soluvchi estetik sistemadir. O. Genrining asarida kompozitsiya vositasida nafaqat voqelik 28 tasvirlanadi, balki insoniylik, do‘stlik, fidoyilik va san’atga e’tiqod kabi falsafiy tushunchalar yoritiladi. Shunday qilib, kurs ishini mutoala qilgan inson badiiy asar deganda uning negizida limmo-lim chuqur , kompozitsiya kabi tushunchalar mavjudligini anglaydi. Buni yaqqol xis qildirish va yoritib berish uchun esa O.Genrining “So‘ngi yaproq” asari misol qilib olindi va chuqur tahlil qilindi. Kurs ishining nazariy va amaliy tahlillari shuni ko‘rsatadiki, badiiy asarda kompozitsiya unsurlari – bu faqat syujet, ekspozitsiya yoki kulminatsiya emas, balki inson ruhining badiiy aksidir, u asarning g‘oyaviy mazmuni va estetik ta’sirchanligini aniqlovchi muhim vositadir. 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari 1.Mirziyoev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat iyat bilan davom ettirib, yangi ʼ bosqichga ko‘taramiz (1-qism), O‘zbekiston, - T.: 2018, 168 b. II. Asosiy adabiyotlar 2.Abdullayeva G. Adabiyotshunoslik asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2008. – 252 b. 3.Vygotskiy L.S. Psixologiya iskusstva. – Moskva: Iskusstvo, 1997. – 345 b. 4.Mamarasulov S. Adabiy tahlil nazariyasi. – Samarqand: Zarafshon, 2006. – 210 b. 5.Shoabdurahmonov Sh. Badiiy asar tahlili. – Toshkent: Fan, 2003. – 280 b. 6.Qodirov A. Badiiy tafakkur va obrazlar. – Toshkent: O‘zbekiston, 2005. – 190 b. 7.G‘ulomov E. Zamonaviy adabiyot nazariyasi. – Toshkent: Akademnashr, 2010. – 218 b. 8.O. Genri. So‘nggi yaproq (hikoyalar to‘plami). – Toshkent: Yozuvchi, 1986. – 160 b. 9.Karimova Z. Badiiy tahlil asoslari. – Buxoro: BuxDU nashriyoti, 2015. – 202 b. 10.Nuraliyeva M. Qisqa hikoya janrining zamonaviy talqini. – Toshkent: Ijod nuri, 2020. – 165 b. 30

MUNDARIJA

KIRISH

I. BOB. ADABIYOTSHUNOSLIKDA KOMPOZITSIYA TUSHUNCHASI

1.1. Kompozitsiya tushunchasining nazariy asoslari

1.2. Kompozitsiyaning badiiy asar tahlilidagi roli

I bob yuzasidan xulosa

II. BOB. O. GENRINING “SO‘NGGI YAPROQ” ASARIDA KOMPOZITSIYA UNSURLARI

2.1. Asar syujeti va tarkibiy qismlarining tahlili

2.2. Kulminatsiya, yechim va asosiy g‘oyaning ifodalanishi

II bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить