Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 834.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Badiiy asarda konkret-tarixiy mavzu

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI ʼ MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI ʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O‘ZBEK TILI YO NALISHI ʻ ʻ ADABIYOTSHUNOSLIK NAZARIYASI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: BADIIY ASARDA KONKRET – TARIXIY MAVZU. Bajardi: ______________________ Qabul qildi: _______________________ Andijon-2025 MUNDARIJA: KIRISH .....................................................................................................................3 I BOB. BADIIY ASARDA TARIXIYL IK VA KONKR ETLIK TUSHUNCHALARI……………………………………………………………….5 1.1.Badiiy asarda tarixiylik va hayotiylik uyg‘unligi.................................................5 1.2.Tarixiy obrazlar va tafsilotlar................................................................................7 1.3.Tarixiylikning badiiy yondashuvi.......................................................................11 I bob yuzasidan xulosa ……………………………………………………………..13 II BOB. “ULUG‘BEK XAZINASI” ASARIDA KONKRETTARIXIYLIKNING BADIIY TALQINI…………………………………………………………….…..15 2.1. Mirzo Ulug‘bek obrazining badiiy tahlili va tarixiy voqelik va badiiy talqin......15 2.2. Asarda tarixiy voqealar, ijtimoiy muhit va davr ruhi..........................................24 2.3. Tarixiylik va xayolot orasidagi badiiy muvozanat..............................................31 II bob yuzasidan xulosa…………………………………………………………….32 UMUMIY XULOSA ..............................................................................................33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ............................................35 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Adabiyot – insoniyat tafakkuri, dunyoqarashi va kechinmalarining badiiy aksidir. Har bir xalqning adabiyoti uning tarixi, madaniyati va milliy o‘zligini aks ettiruvchi boy manba hisoblanadi. Shu bois, badiiy adabiyotda tarixiy voqealar, tarixiy shaxslar hayoti va ularning faoliyati keng tasvir topgan. Ayniqsa, tarixiy badiiy asarlar o‘quvchini o‘tmish voqealariga, buyuk siymolarning taqdiriga, ularning faoliyati orqali davr ruhi va qadriyatlariga qiziqtiradi. O‘zbek adabiyotida tarixiy asarlar yaratish an’anasi juda boy. Ularda tarixiy voqealar faqat fakt sifatida emas, balki badiiy obrazlar, dramatik holatlar, ichki kechinmalar orqali ifoda etiladi. Bu esa o‘quvchini tarixni chuqur anglashga, uni yurakdan his qilishga olib keladi. Ayniqsa, Odil Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi” asari bu borada alohida o‘ringa ega. Asarda Mirzo Ulug‘bek siymosi, uning ilmiy faoliyati, fojiali taqdiri orqali tarixiy voqelik badiiy talqinda yoritilgan. Mazkur kurs ishida badiiy asarda tarixiylik va konkretlik masalasi tahlil qilinadi. “Ulug‘bek xazinasi” asarida tarixiy tafsilotlar, tarixiy shaxslarning badiiy talqini, davr muhitining badiiy ifodasi qanday aks etgani ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, muallifning tarixiy voqelikni qanday badiiy talqin qilgani, tarixiy shaxs obrazini qanday yaratgani o‘rganiladi. Adabiyot insoniyat tafakkuri, madaniyati va tarixining ajralmas bir qismidir. Ayniqsa, tarixiy voqealarni badiiy talqin etgan asarlar orqali o‘tmishga bo‘lgan munosabat, tarixiy xotira va milliy o‘zlik anglanadi. “Badiiy asarda konkret-tarixiy mavzu” degan mavzu zamirida ham tarixga bo‘lgan e’tibor, tarixiy shaxslar va voqealarning badiiy ifodasini tahlil qilish yotadi. Ayniqsa, Odil Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi” asarida tarixiylik masalasi o‘ta nozik, chuqur va mahorat bilan yoritilgan. Mazkur asar nafaqat buyuk astronom va davlat arbobi Mirzo Ulug‘bekning hayoti haqida, balki ilm, fan va adolat yo‘lida kurashgan inson qismati, tarixning 3 murakkab burilishlari, ma’rifat va jaholat to‘qnashuvi haqida hamdir. Shuning uchun bu asarni tahlil qilish orqali nafaqat badiiy, balki tarixiy bilimlar ham boyitiladi. Mazkur kurs ishining obyekti . “Ulug‘bek” xazinasi asari. Kurs ishining predmeti . Tadqiqot predmeti — konkret tarixiy voqealarning badiiy tasviri, ularning san’atkorona talqini, muallifning tarixiylik va estetiklikni uyg‘unlashtirish usullari. Kurs ishining maqsadi . Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi — badiiy adabiyotda konkret-tarixiy mavzularning aks etish xususiyatlarini tahlil qilish, tarixiy voqealar va obrazlar qanday estetik vositalar orqali tasvirlanishi, ularning badiiy talqini va ma’naviy-ma’rifiy ahamiyatini aniqlashdan iborat. Shuningdek, badiiy asarda tarixiy materialdan foydalanish uslublari, muallif pozitsiyasi va tarixiy haqiqat bilan badiiy to‘qima o‘rtasidagi munosabat o‘rganiladi. Kurs ishida qo‘llanilgan metodlar. Tavsifiy va tahliliy metodlardan foydalanildi. Kurs ishining vazifalari: 1.Badiiy asarda konkret tarixiy mavzularning tasvirlanish shakllarini aniqlash; 2.Tarixiy voqealar va tarixiy shaxslarning badiiy talqinini tahlil qilish; 3.Tarixiy haqiqat va badiiy to‘qima o‘rtasidagi nisbatni yoritish; 4.Asardagi tarixiy detallar, muhit, til va ruhiy holatlarning ifodalanishiga e’tibor qaratish; 5.Muallifning tarixga bo‘lgan yondashuvi va uni talqin etish metodlarini aniqlash; 6.O‘zbek va jahon adabiyotidagi konkret-tarixiy mavzuli asarlarni qiyosiy tahlil qilish imkoniyatlarini ko‘rib chiqish. . Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 4 I BOB. BADIYIY ASARDA TARIXIYLIK VA KONKRETKLIK TUSHUNCHALARI 1.1. Badiiy adabiyot va tarixiy haqiqat o‘zaro aloqasi Badiiy adabiyot va tarixiy haqiqat o‘rtasidagi munosabatlar qadimdan adabiyotshunoslik va tarixshunoslik ilmida dolzarb mavzulardan biri hisoblanadi. Badiiy asarlar ko‘pincha tarixiy voqealar, shaxslar va davrlar haqida tasavvur uyg‘otadi. Shu bois, badiiy adabiyot tarixiy haqiqatni ifodalashda muhim vositalardan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Biroq badiiy adabiyot va tarixiy ilmiy tadqiqotning maqsadi, usullari va yondashuvlari bir-biridan farq qiladi. Badiiy adabiyot san’atning bir turi bo‘lib, voqealarni estetik qabul qilish va badiiy obrazlar orqali ifodalashni ko‘zlaydi. Tarix esa ob’ektiv haqiqatni aniqlash, voqelikni faktlar asosida tadqiq etishga intiladi. Badiiy asarlarda tarixiy voqealar real hayotdan olingan bo‘lsa-da, ularning tasviri adibning dunyoqarashi, badiiy niyati va estetik tamoyillariga mos tarzda o‘zgartirilishi, talqin qilinishi mumkin. Tarixiy asarlar yozilgan davr va muallifning zamonaviy qarashlari ham mazmun va shaklga ta’sir ko‘rsatadi. Bu esa tarixiy faktlarning badiiy talqini va tarixiy haqiqatning badiiy ifodasi o‘rtasidagi murakkab o‘zaro aloqani yuzaga keltiradi. 1 Tarixiy fakt va badiiy talqin o‘rtasidagi tafovut Tarixiy fakt — bu real voqealarning aniq va isbotlangan shakldagi aksidir. U vaqt va makonga bog‘liq holda aniqlikni talab qiladi. Tarixiy tadqiqotlar dalillarni to‘plash, solishtirish va xolis tahlil qilish asosida olib boriladi. Badiiy adabiyot esa ko‘proq estetik, ma’naviy, falsafiy maqsadlarni ko‘zlaydi. Adib tarixiy voqeani badiiy talqin etar ekan, unga shaxsiy hissiyotlarini, badiiy tafakkurini va davr ruhi haqida o‘z tasavvurlarini singdiradi. 1 Yoqubov, O. (2021). Ulug‘bek xazinasi. T.: O‘zbekistan. Betlar: 15-35, 57-78, 102-120. 5 Masalan, tarixiy romanlarda voqealar ketma-ketligi tarixiy haqiqatga asoslangan bo‘lsa ham, qahramonlarning ichki dunyosi, dialoglar, o‘zaro munosabatlar adibning tasavvuriga tayanadi. Shunday qilib, tarixiy haqiqat va badiiy haqiqat uyg‘unlashadi. Bu uyg‘unlik o‘quvchida tarixiy davr haqida to‘liqroq, jonliroq tasavvur hosil qilish imkonini beradi, biroq u har doim mutlaq tarixiy aniqlikni kafolatlamaydi. Badiiy adabiyotda tarixiy voqelikning aks ettirilishi Tarixiy asarlar yozishda adiblar ko‘pincha mavjud tarixiy manbalar, solnomalar, arxiv hujjatlari, tarixchilarning tadqiqotlariga tayanadilar. Shu bilan birga, ular tarixiy voqealarni badiiy qayta ishlash jarayonida real faktlarga asoslanib, lekin ularga badiiy ixtirolar, uydirmalar qo‘shib, asarning dramatizmini oshirishadi. Badiiy adabiyotning asosiy maqsadi — o‘quvchini hayajonga solish, uni fikrlashga undash, tarixiy shaxslarning ruhiy olamini ochib berishdan iborat. 2 Masalan, Aleksandr Dumaning "Uch mushketyor" asari yoki Lev Tolstoyning "Urush va tinchlik" romanida tarixiy voqealar markaziy o‘rinda turadi, ammo qahramonlarning ko‘plab ichki kechinmalari va ayrim epizodlar adibning badiiy mahoratining mahsulidir. Shu tarzda tarixiy haqiqat va badiiy ifoda o‘zaro boyitiladi. Badiiy adabiyotning tarixiy ong shakllanishidagi roli Badiiy adabiyot tarixiy ongni shakllantirishda alohida o‘rin tutadi. Insoniyat tarixiy bilimlarni nafaqat quruq faktlar, balki ularni hayotiy, badiiy obrazlar orqali his qilish orqali o‘zlashtiradi. Adabiyot tarixiy voqealarga ruhiy va ma’naviy yondashuvni taqdim etadi. Bu esa o‘tmishdagi voqealarni faqat bilish emas, balki ular bilan hissiy aloqada bo‘lish imkoniyatini yaratadi. Xususan, o‘zbek adabiyotida Hamid Olimjonning "Muqanna" dostonida tarixiy shaxs — Muqanna obrazi orqali xalqning ozodlik uchun kurashi yoritilgan. Garchi tarixiy faktlar asos bo‘lsa-da, asarda badiiy umumlashtirish, ramziy obrazlar vositasida tarixiy haqiqat yangi, estetik shaklga ega bo‘ladi. 2 Hoshimov, A. (2019). Mirzo Ulug‘bek va uning ilmiy merosi. T.: Betlar: 89-104, 201-218. 6 Tarixiy asarlarda xatolik va sub’ektivlik masalasi Tarixiy asarlarning badiiyligi ko‘pincha tarixiy aniqlik hisobiga ta’minlanadi, lekin ayrim hollarda adibning sub’ektiv qarashlari, siyosiy yoki milliy manfaatlarga xizmat qiluvchi talqinlar tarixiy haqiqatning buzilishiga olib keladi. Tarixiy obrazlar ideallashtirilishi, qahramonlar butunlay ijobiy yoki salbiy tarzda ko‘rsatilishi mumkin. Bu esa tarixiy haqiqat va badiiy adabiyot o‘rtasidagi ziddiyatlarni keltirib chiqaradi. Tarixiy asarlarni o‘rganishda o‘quvchi va tadqiqotchi badiiy niyat bilan tarixiy haqiqatni farqlay olishi zarur. Shundagina tarixiy adabiyotdan to‘g‘ri ilmiy va estetik xulosa chiqarish mumkin bo‘ladi. Badiiy adabiyot va tarixiy haqiqat o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar o‘ta nozik va murakkab jarayonni tashkil etadi. Badiiy adabiyot tarixiy faktlardan ilhomlanib, o‘z estetik vazifasini bajaradi: tarixiy voqealarni insonga yaqinlashtiradi, ularni hissiy idrok qilish imkonini beradi, tarixiy ongni boyitadi. Tarix esa voqealarning xolis va ishonchli suratini tiklashga harakat qiladi. Shu bois, badiiy adabiyot va tarixiy ilm bir-birini boyitib, insoniyatning tarixiy xotirasini shakllantirishda hamkorlik qiladi. Ammo har ikki soha o‘ziga xoslikni saqlagan holda rivojlanadi. Badiiy adabiyot tarixni to‘liq aks ettirmasa-da, tarixiy haqiqatni yangi badiiy shakllarda yashatib, uni o‘quvchi qalbiga yetkazadi. 1.2. Tarixiy obraz va tarixiy tafsilotlar Tarixiy obraz va tarixiy tafsilotlar badiiy adabiyotda o‘tmishning badiiy aksini yaratishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Tarixiy asarlar o‘tmish hodisalari, shaxslar, urf-odatlar, jamiyat hayoti va o‘sha zamon ruhiyatini aks ettiradi. Adib tarixiy obrazni yaratishda faqat tarixiy faktlarga tayangan holda emas, balki o‘zining badiiy tasavvuri va mahoratiga ham tayanadi. Shu bois tarixiy obrazlar real tarixiy 7 shaxslardan farqlanishi mumkin, ammo ularning mohiyati va davr ruhi bilan uyg‘unligi saqlab qolinadi. 3 Tarixiy tafsilotlar esa asarda zamon, makon, jamiyat va ijtimoiy munosabatlar manzarasini to‘liq ifodalashga xizmat qiladi. Tafsilotlar yordamida o‘quvchi o‘zini voqea ro‘y bergan davrda his etadi, o‘sha zamonning hayotiy sharoitlari, siyosiy va ma’naviy muhitini chuqurroq tushunadi. Tarixiy obraz va tafsilotlarning badiiy asarda uyg‘unligi adabiy qimmatni oshiradi va asarga tarixiy ishonchlilik baxsh etadi. Adib tarixiy obraz yaratishda o‘z davrining ma’naviy va ijtimoiy muammolarini ham nazarda tutadi. Chunki tarixiy obrazlar ko‘pincha o‘z zamonasi uchun ham dolzarb ma’naviy va axloqiy savollarni ko‘taradi. Tarixiy tafsilotlar esa bu savollarni tarixiy voqealar va muhit orqali yanada aniqlashtiradi. Tarixiy obrazlar badiiy asarda o‘tmish voqealarining ramzi sifatida namoyon bo‘ladi. Ular orqali adib o‘tmish shaxslarining orzu-umidlarini, kurash va iztiroblarini, g‘alabalarini va mag‘lubiyatlarini ifodalaydi. Tarixiy tafsilotlar esa bu obrazlarni yanada real va hayotiy qiladi. Masalan, qahramonning kiyimi, nutq uslubi, ishtirok etayotgan urush yoki siyosiy fitna tafsilotlari uning tarixiy haqiqatga mos tasvirlanishini ta’minlaydi. Tarixiy adabiyotda tafsilotlarning aniqligi va mukammalligi o‘quvchining asarga bo‘lgan ishonchini oshiradi. Tafsilotlar tarixiy asarlarni faqat faktlar jamlanmasi emas, balki jonli badiiy asarga aylantiradi. Tarixiy obrazlar orqali adib inson ruhiy olamini, uning orzulari va tashvishlarini o‘ziga xos badiiy shaklda ifodalaydi. Shu sababli tarixiy obraz va tarixiy tafsilotlar badiiy asarda bir butunlikda amal qiladi. 4 3 Sodirov, I. (1996). O‘zbek adabiyotida tarixiy haqiqat va badiiy talqin. T.: O‘zbekiston. Betlar: 56-72, 112133. 4 Yuldashev, Z. (2020). Tarixiy asarlarda badiiy haqiqat. T. Betlar: 34-56, 78-90. 8 Agar tarixiy tafsilotlar yetarlicha mukammal bo‘lmasa, tarixiy obrazlar ham zaif chiqadi. Badiiy asarda tarixiy obraz va tafsilotlar o‘zaro uyg‘un bo‘lishi, bir- birini to‘ldirishi va kuchaytirishi lozim. Tarixiy obraz faqat tarixiy shaxsning tashqi ko‘rinishi yoki faoliyati bilan cheklanmaydi. U qahramonning ichki dunyosini, maqsadlarini, iymonini, kurashini va insoniy fazilatlarini ham aks ettiradi. Tarixiy tafsilotlar esa bu obrazlarni haqiqatga yaqinlashtiradi, ularni zamon va makon fonida jonlantiradi. Tarixiy asarlar yozishda adib ko‘pincha tarixiy hujjatlar, arxiv materiallari, solnomalar, qadimgi bitiklar va ilmiy izlanishlardan foydalanadi. Biroq adib tarixiy faktlarni shunchaki ko‘chirmaydi, balki ularni badiiy tafakkur orqali qayta ishlaydi. Shu bois tarixiy obrazlar va tafsilotlar badiiy haqiqat va tarixiy haqiqatning uyg‘unlashuvi natijasida yaratiladi. Badiiy haqiqat tarixiy faktlarga estetik talqin, ichki mantiq va ma’naviy mazmun bag‘ishlaydi. Tarixiy tafsilotlar asarga real hayotning murakkabligini, voqealarning rang-barangligini va shaxslar taqdirining murakkab yo‘llarini ko‘rsatishga imkon beradi. Tafsilotlarning batafsil va jonli tasviri o‘quvchining tasavvurini boyitadi, unga o‘tmish hodisalarining o‘ziga xosligini anglatadi. Tarixiy obrazlar orqali adib o‘tmishdagi insonlarning kurashini, hayot uchun kurashni, adolat va ezgulik uchun intilishni tasvirlaydi. Tarixiy tafsilotlar esa bu kurashning tarixiy sharoitlarini aniqlashtiradi. Masalan, bir qahramonning siyosiy fitnaga qarshi kurashi yoki ilm-fan yo‘lida qilgan fidoyiligi tarixiy tafsilotlar orqali yanada ta’sirchan va ishonchli ko‘rinadi. Tarixiy obrazlar badiiy asarda nafaqat individual shaxslarni, balki butun jamiyatning ruhiy ahvolini ifodalaydi. Tarixiy tafsilotlar esa bu jamiyat hayotining aniq va konkret tasvirini beradi. Shu tariqa badiiy adabiyot orqali o‘tmish voqealarining zamonaviy talqini yaratiladi. Adib tarixiy tafsilotlardan foydalanib, o‘z asarini tarixiy asoslarga tayangan holda yaratadi, lekin bu asosda zamonaviy g‘oyalarni ham ilgari suradi. Tarixiy obrazlar 9 ko‘pincha adabiyotda milliy qahramonlar, madaniyat arboblari, olimlar, sarkardalar, siyosatchilar yoki oddiy xalq vakillari sifatida gavdalanadi. Ularning badiiy tasviri orqali o‘quvchi o‘tmishdagi jamiyatning ma’naviy va axloqiy qadriyatlari bilan tanishadi. Tarixiy tafsilotlar esa bu qadriyatlarning real ko‘rinishini ta’minlaydi. Masalan, qadimgi shaharlar manzarasi, urushlarning real tafsilotlari, saroy hayotining sirasrorlari kabi detallar asarning tarixiy ishonchliligini oshiradi. Tarixiy obraz va tafsilotlar badiiy asarda bir-biriga chambarchas bog‘liq holda mavjud bo‘lib, ular asarning umumiy g‘oyaviy-estetik mazmunini shakllantiradi. Tarixiy asarlar orqali o‘tmish nafaqat eslab qolish, balki uni estetik anglash va ma’naviy qayta kashf etish imkoniyatini beradi. Tarixiy obrazlar insoniyat tarixining muhim bosqichlarini, buyuk shaxslarning faoliyatini, xalqlar taqdirini badiiy shaklda aks ettiradi. Tarixiy tafsilotlar esa bu jarayonlarning real sharoitlarini ko‘rsatib beradi. Shu bois tarixiy obraz va tafsilotlar o‘zaro uzviy aloqada bo‘lib, badiiy asarning butun ichki tizimini tashkil qiladi. Tarixiy asar o‘quvchiga o‘tmish voqealarini faqat bilim sifatida emas, balki ruhiy tajriba sifatida ham taqdim etadi. Tarixiy obrazlar va tafsilotlar yordamida o‘quvchi insoniyat tarixidagi buyuk orzular, fojialar va ziddiyatlar haqida chuqurroq tafakkur qiladi. Tarixiy tafsilotlar badiiy tasvirda aniqlik va hayotiylik ta’sirini kuchaytiradi. Tarixiy obrazlar esa o‘zining insoniy mohiyati bilan o‘quvchini o‘ziga jalb qiladi. Tarixiy asarlarning badiiy qimmati ko‘pincha obraz va tafsilotlarning qanchalik jonli va hayotiy tasvirlanganiga bog‘liq bo‘ladi. Shu sababli adib tarixiy obraz yaratishda chinakam badiiy mahorat va tarixiy bilim talab etiladi. Tarixiy tafsilotlar yordamida o‘tmish voqealari faqat tashqi manzara sifatida emas, balki ichki mohiyat va ma’naviy mazmun bilan boyitiladi. 5 5 Ibragimov, N. (2018). Mirzo Ulug‘bek va uning ilmiy ishlari. T.: Ilm. 58-89, 120-135. 10 Tarixiy obrazlar insoniyat tarixining har bir davridagi asosiy muammolar va orzularni badiiy shaklda ifodalaydi. Tarixiy tafsilotlar esa bu obrazlarning real hayotga bog‘liqligini ta’minlaydi. Shu tariqa tarixiy obraz va tarixiy tafsilotlar badiiy asarda tarixiy va estetik haqiqatning birligiga xizmat qiladi. 1.3. Tarixiy asarlarda badiiy talqin usullari Tarixiy asarlarda badiiy talqin usullari adabiy ijodda o‘tmish voqealarini zamonaviy qarashlar asosida estetik qayta yaratishni taqozo qiladi. Badiiy talqin o‘tmish hodisalarini nafaqat yodga olish, balki ularni zamon ruhiga moslashtirishni ham nazarda tutadi. Tarixiy asar muallifi tarixiy haqiqat va badiiy haqiqat o‘rtasida nozik muvozanatni saqlashi zarur bo‘ladi. Tarixiy talqin jarayonida yozuvchi tarixiy faktlarni jonlantirib, ularni zamonaviy o‘quvchining qiziqishlari va ehtiyojlariga moslashtiradi. Badiiy talqinda tarixiy voqelik o‘z mohiyatini saqlagan holda estetik shaklda ifodalanadi. Masalan, tarixiy romanlarda adib real tarixiy voqealarni badiiy tasavvur yordamida kengaytiradi, ularga dramatik syujet, xarakterlarning ruhiy kechinmalari va ramziy ma’nolar yuklaydi. Tarixiy shaxslarning obrazlari yaratilar ekan, yozuvchi ularning shaxsiy fazilatlarini badiiy oshirish yoki ularning muayyan xatti-harakatlarini umumiy g‘oyaviy maqsadga xizmat qildirish uchun o‘zgartirish huquqiga ega bo‘ladi. Tarixiy voqealar ketma-ketligi ham adabiy zarurat asosida qayta tartiblanishi mumkin. Adib tarixiy tafsilotlardan foydalanar ekan, ularga badiiy talqin ruhini singdiradi, shuningdek, voqealarni o‘quvchiga yanada ta’sirchan va esda qolarli tarzda yetkazish uchun estetik vositalardan foydalanadi. Masalan, tarixiy shaxsning hayotidagi muhim lahzalar dramatik jihatdan kuchaytirib ko‘rsatiladi, ichki monolog va psixologik tahlillar orqali qahramonning ruhiy dunyosi ochib beriladi. Tarixiy asarlarda badiiy talqin usullari qahramonlarning dialoglari, ichki monologlari, tasviriy vositalar va ramziy obrazlar orqali amalga 11 oshiriladi. Dialoglar orqali tarixiy shaxslarning dunyoqarashi, orzulari va ziddiyatlari ifodalanadi. Ichki monologlar qahramonlarning ruhiy holatini va hayotiy tanlovlar oldidagi ichki kurashlarini ko‘rsatadi. Tasviriy vositalar esa tarixiy muhitni, zamonaviy va ijtimoiy shart-sharoitlarni jonli va ta’sirchan ko‘rsatishga xizmat qiladi. Ramziy obrazlar orqali esa tarixiy hodisalar va shaxslar umumiy g‘oyaviy mazmun kasb etadi. Tarixiy asarlarda badiiy talqin usullari adabiyotning asosiy vazifalaridan biri — insoniyat tarixiy tajribasini badiiy shaklda saqlash va keyingi avlodlarga yetkazish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Tarixiy talqin orqali adib o‘tmish saboqlarini zamonaviy o‘quvchiga ma’naviy va estetik shaklda taqdim etadi. Shu sababli tarixiy asarlar o‘z davrining madaniy va ma’naviy ehtiyojlarini aks ettiradi. Badiiy talqin o‘tmishni idealizatsiya qilish yoki tanqidiy tahlil qilish orqali ham amalga oshirilishi mumkin. Ba’zi tarixiy asarlarda o‘tmish voqealari idealistik ruhda tasvirlanib, vatanparvarlik, sadoqat, jasorat kabi ijobiy fazilatlar targ‘ib qilinadi. Boshqa ayrim asarlarda esa o‘tmishdagi ijtimoiy adolatsizliklar, siyosiy zulm va inson huquqlarining poymol etilishi tanqidiy yondashuv asosida yoritiladi. Bunday usul orqali tarixiy asarlar o‘z davrining muammolarini badiiy vositalar bilan ko‘rsatishga xizmat qiladi. Tarixiy asar muallifi voqealarni shunchaki quruq tarixiy bayon shaklida emas, balki dramatik, psixologik va estetik kuch bilan ifoda etadi. Shu bilan tarixiy asar faqat tarixiy bilim manbai emas, balki badiiy ta’sir kuchiga ega adabiy hodisaga aylanadi. Tarixiy asar yaratishda adib tarixiy manbalarga suyanadi, biroq ularni badiiy qayta ishlash orqali o‘zining g‘oyaviy-estetik qarashlarini singdiradi. Tarixiy shaxslar obrazini yaratishda adib ularning tarixiy hayotini diqqat bilan o‘rganib, ularning xarakterini badiiy tasvir vositalari orqali boyitadi. Shuningdek, tarixiy davrning muhim hodisalari va umumiy ruhiyatini aks ettirish uchun dramatik voqealarni kuchaytirish, personajlarning psixologik kechinmalarini chuqurlashtirish usullaridan foydalanadi. 12 Tarixiy asarlar ko‘pincha ma’lum bir tarixiy davrga xos muammolar, qadriyatlar va orzularni badiiy shaklda aks ettiradi. Shu sababli tarixiy asarlarda badiiy talqin tarixiy haqiqatning san’at va estetika mezonlari asosida o‘ziga xos badiiy shaklga solinishi sifatida qaraladi. Adib tarixiy tafsilotlardan foydalanishda faqat aniq faktlarga emas, balki o‘sha davrning umumiy ruhi va insoniyatning abadiy orzuumidlariga ham suyanadi. Masalan, bir qahramonning ozodlik uchun kurashi faqat uning shaxsiy dramasi sifatida emas, balki xalqning erkinlikka intilishi sifatida talqin qilinadi. Tarixiy asarlarda badiiy talqin usullari orqali tarixiy obrazlar o‘z vaqtining g‘oyaviy, axloqiy va ma’naviy qadriyatlarini ifodalaydi. Shu jihatdan tarixiy asarlar har bir xalqning madaniy va ma’naviy xotirasini ifodalovchi badiiy yodgorliklar hisoblanadi. Tarixiy asar o‘z zamoni uchun ham, kelajak avlodlar uchun ham tarixiy saboq manbai bo‘lib xizmat qiladi. Tarixiy badiiy asarlarda voqealarning o‘zaro bog‘liqligi, obrazlar o‘rtasidagi ziddiyatlar va umumiy dramatik rivoj badiiy talqinning asosiy elementlari hisoblanadi. Shu tarzda tarixiy asarlar o‘tmish bilan bugun o‘rtasida ma’naviy ko‘prik vazifasini o‘taydi. Tarixiy asar muallifi tarixiy haqiqatni badiiy haqiqat bilan uyg‘unlashtirish orqali o‘z asariga chinakam hayotiylik, ta’sirchanlik va estetik qiymat baxsh etadi. I bob yuzasidan xulosa Birinchi bobda badiiy asarda tarixiylik va konkretlik tushunchalari keng yoritilib, ularning o‘zaro bog‘liqligi tahlil qilindi. Badiiy adabiyotda tarixiy haqiqat muallifning estetik talqini orqali ifodalanadi. Tarixiy faktlar va tafsilotlar adibning badiiy niyati asosida qayta ishlanib, obrazlar va syujetlar vositasida jonlantiriladi. Bu jarayonda adib o‘tmish voqealarini zamonaviy o‘quvchiga tushunarli, hissiy jihatdan boy shaklda yetkazishga intiladi. Tarixiy obrazlar orqali o‘tmishdagi shaxslar, ularning orzulari, kurashlari va fojialari yoritiladi. Shu bilan birga, tarixiy tafsilotlar 13 esa zamon, makon, ijtimoiy muhit va urf-odatlar haqida to‘laqonli tasavvur hosil qilishga xizmat qiladi. Badiiy asar tarixiy haqiqatni idealizatsiya qilmasdan, balki uni badiiy-estetik mezonlar asosida talqin etadi. Xulosa qilib aytganda, badiiy adabiyot tarixiy voqealarni chuqur estetik anglash va ma’naviy baholash vositasi sifatida xizmat qiladi. 14 II BOB. “ULUG‘BEK XAZINASI” ASARIDA KONKRET-TARIXIY MAVZUNING YORITILISHI 2.1. Mirzo Ulug‘bek obrazining badiiy talqini “Ulug‘bek xazinasi” asarida konkret-tarixiylikning badiiy talqini va Mirzo Ulug‘bek obrazining badiiy tahlili adabiyotshunoslikda juda katta ahamiyatga ega. Bu asarda tarixiy voqelikni badiiy shaklda talqin qilish, tarixiy shaxsni va uning o‘tmishdagi ahamiyatini adabiy jihatdan ko‘rsatish asosiy maqsadlardan biridir. Asar Mirzo Ulug‘bekning ilm-fan va madaniyatga qo‘shgan hissasini, uning xalq va davr tarixidagi o‘rnini tasvirlashga xizmat qiladi. Adib Odil Yoqubov Ulug‘bek obrazini nafaqat tarixiy shaxs sifatida, balki o‘z zamonining ma’naviy, ilmiy va madaniy simvoli sifatida yaratadi. Asar Mirzo Ulug‘bekning siyosiy faoliyati, ilmiy izlanishlari va uning tarixdagi o‘rni haqida batafsil tasavvur beradi. Shu bilan birga, badiiy talqinda adib tarixiy faktlarni o‘zining estetik qarashlari va adabiy maqsadlariga mos ravishda talqin qiladi. 6 Mirzo Ulug‘bek obrazining badiiy tahlili asar ichida juda muhim o‘rin tutadi, chunki bu obraz, shubhasiz, badiiy va tarixiy talqinning eng markaziy elementidir. Ulug‘bekning obrazida tarixi va uning ilmiy faoliyatini yoritish bilan birga, uning shaxsiy axloqiy jihatlari ham ochib beriladi. Uning qahramonlik jihatlari, boshqaruvchiligi, ilm-fanga sadoqati, xususan, astronomiya sohasidagi yutuqlari ta’sirchan tarzda tasvirlanadi. Mirzo Ulug‘bek faqat hukmdor sifatida emas, balki ajoyib ilmiy tafakkurga ega inson sifatida ham ko‘rsatiladi. Bunday talqin orqali o‘quvchi Ulug‘bekni nafaqat tarixiy shaxs, balki o‘tmishning eng buyuk ilmiy qahramonlaridan biri sifatida qabul qiladi. 7 Asarda konkret-tarixiylikni badiiy talqin qilish juda murakkab jarayonni tashkil etadi. Bu jarayonda adib tarixiy faktlarni badiiy vositalar yordamida o‘zgartiradi, voqealarni dramatik jihatdan kuchaytiradi va tarixiy shaxslarning xarakterlarini 6 Mirzo Ulug‘bek (2020). O‘zbek tarixining buyuklari. T.: O‘zbekiston. 45-67, 112-126. 7 Komilov, M. (2021). Badiiy asarda konkret-tarixiy mavzu. T.: O‘zbek adabiyoti. Betlar: 89-111, 134-155. 15 badiiy oshiradi. Masalan, Ulug‘bekning hukmdor sifatidagi barcha qiyinchiliklari, ilmiy izlanishlaridagi muvaffaqiyatlari va shaxsiy kurashlari badiiy tahlil yordamida o‘quvchiga chuqurroq taqdim etiladi. Adib, shuningdek, tarixiy tafsilotlarga badiiy talqin qo‘shish orqali o‘sha davrda yashagan kishilarning ichki kechinmalari va hissiyotlarini ham ko‘rsatishga muvaffaq bo‘ladi. Mirzo Ulug‘bekning obrazida o‘ziga xos ilm-fan va hukumatning birlashganligi, shuningdek, u o‘zining ilmiy qobiliyatlarini siyosiy va ijtimoiy maqsadlar uchun ishlatishga intilishi ko‘rsatiladi. Bu asar orqali Ulug‘bekning ilmfanga bo‘lgan sadoqati va unga bo‘lgan mehrini his qilish mumkin, lekin shu bilan birga, uning hukmdor sifatidagi qarorlari, davrning siyosiy vaziyatlari va ijtimoiy sharoitlari ham yoritiladi. Ulug‘bekning ilmiy g‘oyalari va madaniy yuksalish uchun qilgan xizmatlari asarda alohida ta’kidlanadi, chunki uning tasvirlanishi faqat tarixiy faktlar bilan cheklanib qolmaydi, balki badiiy tarzda chuqur va rang-barang qilib ishlanadi. Asarda tarixiy haqiqat va badiiy talqin o‘rtasidagi chegaralar qattiq bo‘lmaydi. Ulug‘bekning hayotidagi voqealar, shuningdek, uning ilmiy izlanishlari va madaniyatga qo‘shgan hissasi, yozuvchining estetik qarashlari orqali boyitilgan. Shuningdek, Ulug‘bekning shaxsiy hayoti, uning oila a’zolari bilan munosabatlari va qizg‘in ilmiy ishlari ham badiiy talqin asosida yangi qiyofada ko‘rsatiladi. Masalan, Ulug‘bekning o‘z bilimlari va ilmiy faoliyati uchun kurashi, unga bo‘lgan tashqi qarshilik va ichki ziddiyatlar badiiy tarzda chuqurroq ko‘rsatiladi. Bu orqali o‘quvchi Mirzo Ulug‘bekning nafaqat ilmiy yutuqlarini, balki uning shaxsiy kurashlarini va insoniy zaifliklarini ham ko‘rishi mumkin. 8 Tarixiy haqiqat va badiiy talqin o‘rtasidagi bu o‘zaro aloqada, asar nafaqat Ulug‘bekning ilmiy yutuqlarini aks ettiradi, balki uning shaxsiy hayotidagi ko‘plab noaniq jihatlarni, ichki qarama-qarshiliklarini ham o‘qish imkonini beradi. Bu orqali tarixiy obraz ko‘proq hayotiy va real shaklga kiradi. Shuningdek, badiiy talqin orqali tarixiy shaxslarning o‘zaro aloqalari va o‘sha davrning siyosiy-madaniy muhitiga 8 G‘afur, F. (2017). O‘zbek adabiyotida tarixiy mavzularni yoritish. T.: Sharq. 67-90, 112-125. 16 qanday ta’sir ko‘rsatganligi ham tasvirlanadi. Bu aspektlarning badiiy talqini asarni yanada jozibador qiladi, chunki u o‘tmish voqealarini zamonaviy o‘quvchi uchun qiziqarli va hayotiy qiladi. Mirzo Ulug‘bek obrazining badiiy tahlili Mirzo Ulug‘bek obrazining badiiy tahlili asarda uning nafaqat hukmdor, balki zamonaviy ilm-fan rivoji uchun kurashgan inson sifatidagi ko‘rinishini taqdim etadi. Ulug‘bekning tarixdagi o‘rni, uning ilmiy ishlari va shaxsiy fazilatlari adib tomonidan chuqur tahlil etiladi. Ulug‘bekning ilm-fan va san’atga bo‘lgan yuksak hurmatini, uning boshqaruvdagi yuksak axloqiy qadriyatlarini asar orqali o‘rganish mumkin. Asarda Ulug‘bekning ilmiy g‘oyalari, asar yaratishdagi maqsadlari va madaniy aloqalaridagi muvaffaqiyatlari keng yoritilgan. Yozuvchi Ulug‘bekni hukmdor sifatida emas, balki madaniyat va ilm-fan rivoji uchun kurashgan lider sifatida tasvirlaydi. Ulug‘bekning tasvirlangan yuksak maqsadlari, o‘z zamonining ilmiy markazini yaratishdagi harakatlari o‘quvchini chuqur o‘ylantiradi. Bu bilan, asar tarixiy haqiqatni badiiy talqin yordamida kengaytiradi va o‘tmish voqealari bilan bugungi kunga ham bir bog‘lanishni ta’minlaydi. Ulug‘bekning ilmiy izlanishlari, uning astronomiya va matematika sohasidagi faoliyati ham o‘quvchiga o‘zining ajoyib ilmiy merosini qadriga yetkazishga imkon yaratadi. Ma`lumki, XV asr – o`zbek xalqi tarixining g`oyat muhim ijtimoiy o`zgarishlar ro`y bergan murakkab bir davridir. Bu davrda o`zbek xalqining dovrug`ini olamga tanitgan ulug` shoir Alisher Navoiy buyuk musavvir Kamoliddin Behzod, shoir va davlat arbobi Ulug‘bek kabi mashhur zotlar yetishdi. Bunday yetuk siymolar o`z davrining komil insonlari sifatida o`sha zamon tarixiy voqeligining barcha qirralarini u yoki bu shaklda asarlari va faoliyatlarida namoyon etganlar. Ulug‘bek ana shunday murakkab taqdir egalaridan biri edi. O`zining zebo g`azallariyu, hazin ruboiylari bilan saodatpesha dillarni maftun etgan bu buyuk shoir va zakovatli jasur davlat arbobining chigalliklarga to`la qismati yozuvchi Odil Yoqubovning ijodkor sifatidagi 17 e`tiborini o`ziga tortdi. U ana shu murakkab davr voqeligi tasviriga bag`ishlangan tarixiy asarga “Ulug‘bek xazinasi” ga ana shu buyuk zotni bosh qahramon qilib tanladi. Chunki, bu zot o`zi yashagan davrlardayoq, garchi Shayboniyxon qo`shinlari bilan olishib, noiloj “hind sori yuzlangan” bo`lsa-da, afg`on va hind hududlaridagi bir qancha kichik, zaif va tarqoq xonliklarni yagona markazlashgan kuchli davlatga birlashtirib, dovruqli imperiyaga asos solgan edi. U bobosi sohibqiron Amir Temur jahongirligini yana bir bor takrorlab, adolatli hukmdor sifatida katta shuhrat qozongan edi. 9 U talantli shoir, iste`dodli muarrix, haqgo`y adib, jasur sarkarda, uzoqni ko`ra oluvchi zukko davlat arbobi sifatida faoliyat ko`rsatgan. Ulug‘bek o`z davri tarixiy voqeligining haqiqatlarini bevosita o`zi boshidan kechirgan barcha voqea-hodisalar bilan bog`liq holda asarlarida ifoda etgan mutafakkir hamdir. Ko`rinadiki, Ulug‘bek umr kitobining deyarli barcha sahifalarini o`z qo`li bilan bitib, kelgusi avlodlarga ulkan adabiy-tarixiy meros qoldirgan. Bundan tashqari, uning qizi Gulbadanbegim tomonidan yozilgan “Xumoyunnoma” dagi fakt va dalillar bu tarixiy shaxs qiyofasini yanada teranroq ifodalashga xizmat qiladi. “Ulug‘bek xazinasi” romanining manbalari xususida fikr yuritgan adabiyotshunos olim G`.Karimov bu haqda quyidagilarni yozgan edi: “Avvalo shuni atish kerakki, Odil Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi” romani tarixiy – biografik turdagi asar bo`lib, turli xil voqealardan foydalanish asosida yozilgandir, unda dokumentalizm ustunlik qilib turadi” Lekin yuqoridagi mulohazalardan “Ulug‘bek xazinasi” romani Ulug‘bek haqida bizgacha yetib kelgan tarixiy - adabiy manbalarda bitilgan ma`lumotlarning aynan takrori degan xulosa chiqmasligi kerak. Tarixiy shaxs to`g`risidagi roman bu tarixiy mavzudagi badiiy asar bo`lib, memumar tipidagi bitiklarning to`g`ridan –to`g`ri ko`chirmasi bo`la olmaganidek, tarixiy faktlarning oddiygina takrori ham emas. 9 Khodjaeva, R. (2022). O‘zbek tarixiy romanlari. T.: Yangi avlod. Betlar: 101-130. 18 Tarixiy roman muayyan davr voqeligini badiiy idrok etish asnosida jonlantirish vositasida yaratilgan asardir. Bunday ijodiy jarayonda birgina Ulug‘bek shaxsiyatiga doir tarixiy ma`lumotlarni chuqur o`rganishning o`zigina kifoya qilmaydi. Buning uchun o`zbek, afg`on, hind xalqlarining o`sha davrdagi hayoti, iqtisodiy, madaniy- ijtimoiy voqea – hodisalar, tarixiy shart sharoit, xalqlarning ongi, axloqiy qiyofalari, urf-odatlarini atroflicha va mukammal o`zlashtirish, yaxlit olganda Ulug‘bek Mirzoni yetishtirgan muhitni chuqur bilish talab qilinadi. Ana shundan keyingina o`z davrining haq va adolat timsoliga aylangan bu buyuk zotning adabiy tipini tarixan ishonarli va badiiy jihatdan ta`sirdor qilib yaratish imkoniyati tug`iladi. Ana shunday imkoniyatning tarixiy shaxs adabiy tipini yaratish jarayonidagi ishtiroki to`g`risida mulohaza yuritgan akademik Vohid Zohidov shunday yozgan edi: “Ulug‘bekning siyosiy va adabiy faoliyati uning sotsial sinfga mansubligi uchun ham o`sha davrning obyektiv ijtimoiy- iqtisodiy sharoiti bilan bog`liq tarzda chuqur ziddiyatlarga egadir. U bir tomondan, ichkilikbozlik va aysh- ishratdan iborat bo`lgan hayotni qoralasa, ikkinchi tomondan, xuddi ana shu ishlar bilan o`zi ham shug`ullangan edi. Insonlarga vahshiyona munosabatda bo`lishdan nihoyatda nafratlangan Ulug‘bek, harbiy yurishlarda o`z muxoliflarini o`ldirishga farmon berar edi. U insonlarni, aholi yashaydigan qishloqlarni talashni yomon gunoh deb hisoblardi, ammo lashkarlari uning amri bilan odamlarning mol- mulklarini tortib ham olar edilar. Uning qalbi nozik, sho`x, muloyim bo`lishi bilan birga unda mustabidlik ham bor edi” Ulug‘bek adabiy xarakterini yaratishga kirishgan O.Yoqubov bu buyuk zot shaxsiyati bilan bog`liq bo`lgan ziddiyatlarni chetlab o`tmay, ularga xolisona yondashib, bu mutafakkirning shoh sifatidagi adolatparvarligi ham, harbiy yurishlardagi qat`iyatini ham bor haqiqatlari ila berishga intildi. “Ulug‘bek xazinasi” – Ulug‘bek davri tarixiy voqeligining barcha ijobiy va salbiy jihatlarini o`zida mujassam etgan yirik asar. Vayronagarchilik keltiruvchi qirg`inbarot urushlaru, el- yurt obodonchiligi bilan bog`liq ulkan qurilishlar ham keng qamrab olingan bu tarixni 19 asar Ulug‘bek davri tarixiy haqiqatlari oynasidir. Zero, “tasvirlanayotgan voqea va shaxslarning teran badiiy talqini asosida tarix haqiqatining badiiy haqiqatga o`sib chiqishi” tarixiy nasrning o`ziga xos xususiyatlaridan biridir. Yozuvchi bosh qahramon obrazini yaratayotganida xalq dostonchiligi ijodiy tajribalariga, xususan, buyuk mutafakkir Alisher Navoiyning “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun” kabi dostonlari an`analariga amal qilib, Ulug‘bekning bolalik yillaridan yoki shohlik hayotining Farg`ona taxtiga ko`tarilganidan to uzoq Hindistonda vafot etishigacha bo`lgan butun umr yo`lini qamrab olishga intiladi. Xuddi Alisher Navoiy dostonlarida bo`lganidek, shaxsning mukammalashuvi jarayonlari voqealarning ketma-ket hikoya qilinishidan tarkib topgan xronikal syujet to`qimasi yuzaga kelgan. Zotan, yozuvchining bosh ijodiy niyati – kuchli markazlashgan davlatga asos solgan buyuk shaxs – Ulug‘bekning to`siqlaru ziddiyatlarga to`la umr yo`lini tasvirlash maqsadi ham badiiy syujet to`qimasining ana shu xil ko`rinishidan foydalanishni taqozo qilgan. Shu jihatdan olib qaraganda, “Ulug‘bek xazinasi” o`zbek tarixiy romanchiligida yaratilgan yangi tipdagi badiiy asardir. U o`z xarakteriga ko`ra Oybekning “Navoiy”, Odil Yoqubovning “Ulug`bek xazinasi” romanlaridan badiiy syujet to`qimasining o`ziga xosligiga ko`ra bir muncha farq qiladi. “Oybek Navoiy hayotini yilma-yil, faoliyatiga mos muhim tomonlarni davrma-davr ko`rsatib boradi”. 10 Odil Yoqubov ham “Ulug`bek xazinasi” da shunga yaqin ijodiy yo`l tutgan. U romanning dastlabki boblaridayoq Ulug`bekka xos insonparvarlikning asosiy mohiyatini belgilab olgan va butun asar davomida uning badiiy mazmunini ochib berish yo`lidan borgan. Yozuvchi saltanat fojealarining ijtimoiy sabablarini qadam – baqadam ko`rsatib bergan. Odil Yoqubov asarida esa Ulug‘bek dunyoqarashi va odil shoh sifatida shakllanishi jarayonlari butun asar davomida ko`rsatib boriladi. 11 O.Yoqubo “Ulug‘bek xazinasi” romani nashr etilgach, adabiyotshunosligimizda bu asar tahliliga bag`ishlangan bir qator maqolalar chop 10 Mahmudov, S. (2021). Tarixiy asar va badiiy talqin. T.: Adabiyot. 23-46, 78-99. 11 Zuxriddinov, B. (2022). Tarixiy romanning badiiy talqini. T.: O‘zbek adabiyoti. Betlar: 110-138. 20 etildi. Xususan, M.Qo`shjonov, U.Normatov, N.Xudoyberganov, H.Umurov kabi olimlar bu asarni o`zbek tarixiy romanchiligining eng muhim yangiliklaridan biri sifatida yuqori baholadilar. Ular “Ulug‘bek xazinasi” romanida Ulug‘bek davri tarixiy voqeligi mukammal badiiy ifoda etilganligini alohida ta`kidladilar. Lekin roman nashr etilgan vaqtda unga bir xilda munosabat bildirilmagan. Masalan, M.Vahobov bu romanni “sho`ro mafkurasiga yot g`oyalarni o`zida mujassamlantirgan asar” sifatida tanqid qilib maqola yozdi. Bu tipdagi maqola va chiqishlarda O.Yoqubovning romani “Ulug‘bek shaxsi ideallashtirilgan”, “tarixiy shaxslarga sinfiy jihatdan yondashilmagan”ligi uchun tanqid qilindi. 12 Professor U.Normatov juda to`g`ri ta`kidlaganidek, “Ulug‘bek xazinasi” tanqididan boshlangan qabih fitna umuman Ulug‘bek va Ulug‘bekiylarga, qolaversa temuriylar haqidagi haqiqatni yuzaga chiqarishga qarshi qaratilgan edi” Ma`lumki, sho`rolar davrida temuriylar davri tarixining haqiqatlari xas- po`shlanib, jamoatchilik ko`zidan yashirilib kelinar edi. O.Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi” romanida esa o`sha davr voqeligi haqqoniy tasvirlanganligi “sho`ro mafkurasi” targ`ibotchilari” ni tashvishga solib qo`ygan edi. Ular xalqimiz o`zining haqqoniy shonli tarixidan boxabar bo`lishlarini istamas edilar. “Ulug‘bek xazinasi” romaniga qo`yilgan bunday o`rinsiz ayblarning mohiyatini tahlil qilgan yosh adabiyotshunos A.Nosirovning quyidagi xulosasi ham asoslidir: “bugungi kunda ochiq aytish mumkinki, ba`zi tarixchi va adabiyotshunoslar badiiy asarni inson ruhiyatiga estetik zavq beradigan, insonni tarbiyalaydigan buyuk san`atning bir turi sifatida o`rganmasdan, ya`ni hayotiy haqiqatdan yuz burib, “Ulug‘bek xazinasi” romanini asossiz ravishda tanqid qildilar”. “Ulug‘bek xazinasi” muallifining tarixiy ma`lumotlarga munosabati masalasi ham ancha-muncha bahslariga sabab bo`ldi. Yozuvchining tarixiy faktlarini yaxshi bilmaslikda yoki tarixiy voqelikni noto`g`ri talqin qilishlikda ayblaganlar ham bo`ldi. 12 Shodmonov, F. (2020). Tarixiy haqiqat va badiiy talqin o‘rtasidagi bog‘liqlik. T.: Betlar: 21-42, 67-85. 21 Bunday qarashlarga munosabat bildirgan A.Nosirov “tarixiy haqiqat qanchalik mukammal o`rganilsa, badiiy talqin jarayonidagi xarakterlarning mukammalligiga, hayotiyligiga olib keladi. Ana shuning uchun ham tarixiy haqiqatning badiiy haqiqatga asosli aylanishi romanning boqiyligiga olib borgan” deb yozadi va yozuvchining tarixiy faktlardan o`rinli foydalanganligini ko`rsatib beradi. Ma`lumki, O.Yoqubov bu asarni yozishga tayyorgarlik ko`rar ekan, “Ulug‘beknoma” va o`sha davrga oid boshqa ko`plab tarixiy manbalarni puxta o`rganib chiqqan. Shu bois “Ulug‘bek xazinasi”da tarixiy faktlarning ta`siri yaqqol ko`zga tashlanib turadi. Buni to`g`ri anglagan adabiyotshunos S.Mamajonov “romanda “Ulug‘beknoma” ta`sirida tarixiy hujjatlar tazyiqida qolib ketish, jangnomachilikka berilish va asosiy qahramonlarning ruhiy dunyosi, psixologik holatini teran tahlil etmaslik qusuri bor” deb yozgan edi. 13 Bu o`rinda shuni e`tirof etish kerakki, yozuvchi tarixiy hujjatdagi ma`lumotlarni aynan qaytarmaydi, balki unga badiiy niyat talabi nuqtai nazaridan yondoshadi va ijodiy munosabatda bo`ladi. Shu jihatdan qaraganda S.Mamajonov fikrlari tarixiy hujjatdan foydalanishning estetik mezonlarini belgilashda juda muhim ahamiyat kasb etadi. O.Yoqubov Ulug‘bek badiiy siymosi va Ulug‘bekiylar davri tarixiy haqiqatining badiiy talqinini yaratishdagi tarixiy hujjatlardan ijodiy foydalangan. Asarni yozishga kirishgan “romannavis tarixiy faktga ijodiy, tanqidiy yondashgan, undagi yetishmagan, jumboq bo`lib ko`ringan jihatlarni badiiy to`qima, ijodiy xayol kuchi bilan tiklash va to`ldirishga harakat etgan va tarix mantiqiga zid kelmaydigan badiiy haqiqatni ifodalab berishga erishgan”. O.Yoqubov “Ulug‘bek xazinasi” romanida Ulug‘bek hayotining hamma davrlarini qamrab olishga harakat qilganligi ham bejiz emas. Chunki Ulug‘bek butun umrini kuchli markazlashgan davlat tuzib, buyuk bobokaloni Amir Temurning qahramonliklarini takrorlashga bag`ishlagan edi. Ulug‘bekning hayoti va qismati 13 Abduazizov, M. (2017). Tarixiy romanning zamonaviy talqini. T.: Adabiyot. Betlar: 30-57, 90-115. 22 tarixda juda kamdan kam sodir bo`ladigan hodisalardan hisoblanadi. U hali gudaklik chog`laridayoq toj- taxt talashish va qirg`inbarot urushlar girdobiga tushib qolgan edi. Otasi Umarshayx Mirzo halokatga uchraganida Ulug‘bek endigina o`n ikki yoshga to`lgan edi. Xuddi shu yoshida taxtga o`tirgan Ulug‘bek Mirzo xarakterining ibratli jihatlari ayni shu yoshlik yillaridayoq aniq namoyon bo`lganligi tarixdan ma`lum. Nazarimizda, masalaning bu tomonlarini chetlab o`tish adib oldiga qo`ygan umumiy maqsadga muvofiq kelmas edi. Ikkinchidan, Ulug‘bek xarakterining shakllanish jarayonini bekamu –ko`st ko`rsatib berish uchun o`sha davr ijtimoiy hayotiga oid murakkab muammolarning ildizini chuqurroq ochish, davr haqiqatining barcha qirralarini keng ko`lamda yoritib berish, muhitning Ulug‘bek xarakteri takomiliga ta`sirini tarixiy voqelik ko`lamida talqin qilish zarur edi. Shu boisdan ham yozuvchi romanni oddiy mehnatkash boshiga tushgan iztirobli hodisalar haqida hikoya qiluvchi “Quva” qil ustida turgan taqdirlar” deb atalgan bob bilan boshlashni lozim topgan. Yirik tarixiy hodisalar va ijtimoiy hayot oqimini bevosita inson xarakteri tasviri orqali aks ettirish Ulug‘bekning shaxsiy hayotini birinchi planga ko`tarish huquqini bermaydi, albatta. Aksincha, tarixni inson orqali tasvirlash davrning ruhiy va axloqiy boyligini insonparvarlik va hayotsevarlik jabhalaridan turib, ko`p qirrali tasvirlash imkonini beradi. Syujet to`qimasida bunday yo`l tutish qahramonlar taqdiri, ularning o`zaro murakkab munosabatlari, ichki kechinmalari olamiga chuqur kirib borish, badiiy to`qimada davr va jamiyat haqiqatini teran ifoda etish garovidir. Zotan badiiy to`qima imkoniyatlarisiz tarixiy shaxslar obrazlarini butun murakkabligi bilan ko`rsatish, to`laqonli adabiy tip darajasida tasvirlash mushkulligini yozuvchi chuqur his qiladi. To`qima davr haqiqatini keraksiz chiqitlardan tozalash, badiiy tasvir ko`lamini kengaytirish, epik bayonni ta`sirdor shaklga solishga yo`l ochadi. 23 2.2. Asarda tarixiy voqealarning badiiy aks ettirilishi “Ulug‘bek xazinasi” asarida tarixiy voqealar nafaqat voqealar ketma-ketligi sifatida, balki har bir voqea bilan bog‘liq shaxsiy kechinmalar va ichki o‘zgarishlar orqali yoritiladi. Tarixiy tafsilotlar muallif tomonidan dramatik usullarda bayon qilinadi. Voqealar badiiy talqinda tasvirlanishi orqali o‘quvchiga nafaqat tarixiy haqiqatni, balki uning qanday insoniy holatlarni keltirib chiqarganini anglash imkoniyati yaratiladi. Asar muallifi tarixiy voqealarni nafaqat yozib chiqish, balki ularni o‘quvchiga tushunarli, hissiy va badiiy tarzda etkazish uchun badiiy vositalardan keng foydalanadi. Har bir voqea dramatik tarzda ifodalangan bo‘lib, ularning har biri o‘zining psixologik va ma’naviy o‘zgarishlarini aks ettiradi. Mirzo Ulug‘bekning ilmiy faoliyati, uning hukmronlikdagi qarorlaridan kelib chiqadigan fojiali natijalar va umuman, o‘tmish voqealariga badiiy yondashuv voqealarning chuqur va ko‘p qirrali ko‘rinishiga olib keladi. “Ulug‘bek xazinasi” dagi badiiy to`qimaga xos yana bir xususiyat shundan iboratki, asardagi har bir obraz o`sha davr tarixiy sharoitining g`oyaviy-siyosiy, axloqiy va ijtimoiy mohiyatini ochishga qaratilgan muayyan badiiy vazifa bilan ta`minlangan. Boshqacha qilib aytganda, yozuvchi davrning ijobiy va salbiy jarayonlarini faqat tarixiy shaxslar taqdiri, ruhiy kechinmalari va tuyg`ulari vositasida qayta jonlantirishga intiladi. Bunga erishish uchun esa u asosiy e`tiborni, birinchi navbatda, Ulug‘bek xarakterining tadrijiy rivojiga qaratadi. Ulug‘bek xarakteri o`sha davr uchun tipik bo`lgan va butun mamlakatni larzaga solgan voqealar tizmasi orqali olib o`tiladi. Adib asar bosh qahramonining o`sha voqealarga munosabati hamda bu munosabat natijasida uning ruhiy holati va kechinmalaridagi o`zgarishlarni teran badiiy tahlil qiladi. Ko`rinadiki, tarixiy voqelik yozuvchi badiiy hofizasida “qayta bichib, tikiladi”. Romanning ilk sahifalaridayoq katta tarixiy voqealar bilan romandagi xarakterlar orasidagi munosabatlar syujet to`qimasiga negiz qilib olingan bo`lib, yozuvchi qariyb butun asar davomida ana shu ijodiy yo`ldan boradi. 24 Kitobxon Ulug‘bek bilan ilk bora Andijonda – “shaharning shimolidagi ko`rkam chorbog`” da uchrashadi. “Chorbog` ichida o`n ikki yoshlik Ulug‘bek Mirzo chavandozlik mashqlari bilan mashg`ul” edi. Shu fursatda Axsidan otasining o`limi haqidagi shum xabar keladi. “Mudxish xabar Ulug‘bekni jim-jit qilib qo`ydi. U karaxt bir ahvolda kiyindi, otiga mindi”. Ulug‘bek Andijon qo`rg`oniga yaqinlashgan paytda onasiga qarindoshchiligi bo`lgan SHerim tog`asi uni ikkinchi bir vahimali xabardan ogoh etdi: Xo`jand, Isfara, Marg`ilon beklarining sotqinligi tufayli bu joylar dushman qo`liga o`tgan edi. Og`ir tarixiy voqealar girdobida qolgan Ulug‘bekni tog`asi bo`lmish SHerimbek Olatog` tomonlarga, O`shga yoki O`zganga olib ketib, yashirmoqchi bo`ladi. Qosimbek esa bunday tahlikali damda yosh shahzodani to`g’riyo’lga solib, qochoq degan tavqi la`natdan asrab qoladi. Ulug‘bekning tog`asi SHerimbek so`ziga kirib qiladigan hatti- harakatidan taxtni Jahongir Mirzoga olib berish niyatida yurgan Ahmad Tanbal singari fitnachilar foydalanmoqchi bo`ladilar. Ular el-yurt orasida “Ulug‘bek Mirzo qo`rqib qochganmish” degan ovoza tarqatadilar. Yozuvchi syujet to`qimasiga kiritilgan bu voqealar orqali birinchidan, mamlakatdagi notinch vaziyatni haqqoniy bayon qilishga intilgan bo`lsa, ikkinchidan, ayrim badniyat amirlarga xos tubanlik, sotqinlik kabi ijtimoiy illatlarni fosh etishga harakat qilgan. Shunday xavf- xatarli vaziyatda o`z bo`lsa-da, Ulug‘bekga sidqidildan yaxshilikni ravo ko`ruvchi sadoqatli haqiqatgo`y odamlar ham bo`lganligi xususidagi davr haqiqatining badiiy tasvirga kiritilganligi ifodaning jozibadorligini ta`minlagan. Syujet to`qimasidagi Qosimbek va Xo`ja Abdulla ana shunday adabiy tiplardandir. Bevosita ana shu sodiq kishilar tashabbusi bilan Ulug‘bekga barcha haqiqat ma`lum bo`ladi: “- Yo`q, -dedi Ulug‘bek otni orqaga burib, - men qochmoqchi emasmen. -Amirzodam, bu hammasi ig`vo. -Men buning ig`voligini isbot qilurmen. Qayting, hammangiz Qo`rg`onga qayting”. (48-bet) 25 Yozuvchi xuddi shu nuqtadan boshlab, Ulug‘bek xarakteriga xos mardlik, shijoat, jasurlik kabi xislatlar tasviriga kirishadi. 14 Zotan, Ulug‘bekning “yoru diyoriga bo`lgan muhabbati” cheksiz chegarasiz edi. O.Yoqubov o`z romanida bosh qahramonning ana shu muhim axloqiy sifatini o`sha davr tarixiy haqiqatiga to`g`ri keladigan tarzda juda katta mehr-muhabbat bilan yoritib bergan. Aytaylik: Ulug‘bek Samarqand taxtini egallash ishtiyoqida. Lekin, onasi Qutlug` Nigorxonim Boysunqur Mirzo bilan sulh tuzishni undan qattiq talab qiladi. Ammo, Ulug‘bekda “zo`rlikka zo`rlik, zarbaga zarba bilan javob berish istagi” kuchli. Adib bu o`rinda xarakter mantiqi talabidan zarracha bo`lsin cheklanmaydi, unga qattiq amal qiladi. Ulug‘bek hali juda yosh. Shuning uchun u o`z aqli bilan ish ko`rishdan ko`ra, atrofidagi e`tiborli kishilar maslahatiga muhtoj. Samarqandga yurish qilishga onasi Qutlug` Nigorxonim mutlaqo qarshi, Qosimbek ustozi Xo`ja Abdullolar esa bu yurishni zarur deb hisoblaydi. Ulug‘bek esa arosatda qolib qiynalar edi. Onasi shunchalar ishontirib aytgan haqli iltimoslarini rad etishga uning tili ham bormas, ko`ngli ham chopmas edi. Ammo, Qosimbek uning qalbida shunday tug`yonli hislar qo`zg`adiki, ulardan qutulishning iloji ko`rinmay qoladi. Agar u Samarqanddan voz kechsa, narigi zo`ravonlar poytaxtni olishi, keyin Andijonga bostirib kirishi muqarrar ekani unga juda aniq sezilmoqda edi. Butun Movarounnahrda urush girdobidan qutuladigan biron viloyat ko`ziga ko`rinmas, “Ulug‘bek qashqir to`dasiga tushib qolgandek bezovtalanar edi. Onasining “sulh tuzing” degani, “kiyikday beozor yashang” degani edi. Lekin Ulug‘bek yirtqichlar orasida kiyik bo`lib kun ko`rolmasligini ich-ichidan his qilar, shuning uchun atrofini qurshab kelayotgan bo`rilar bilan sher bo`lib olishishni istar edi”. (92-bet) Ko`rinadiki, O.Yoqubov badiiy imkoniyati keng yozuvchi. U hayotning umumiy taraqqiyotiga xos ijtimoiy, inson aql zakovati ufqlarining kengligini kengligini Ulug‘bek xarakteri bilan mohirona bog`lab, ishontirarli tarzda ocha boradi. 14 Turaeva, O. (2016). O‘zbek adabiyotida tarixiy xarakterning rivojlanishi. T.: Ilm. Betlar: 48-66, 112-135. 26 To “Ulug‘bek xazinasi” yaratilganiga qadar o`zbek tarixiy romanchiligida yosh yigitning zamona zayli bilan shoh sifatida shakllanish tarixi qalamga olinmagan edi. Ana shuning o`zi ham yozuvchining bu ijodiy tajribasi adabiyotimiz uchun yangilik ekanligini ko`rsatadi. Ulug‘bek hayoti va ijodiga bag`ishlangan ko`pgina asarlarda uning temuriylar saltanatini birlashtirib, ijtimoiy, iqtisodiy va asosiy jihatdan birlashgan mustahkam bir davlat tuzishga intilganligi qayd qilingan. Bu fikr umuman to`g`ri. Lekin Ulug‘bek nima uchun bu ishni asosiy maqsad qilib olgan edi? U maqsadiga qanday yo`llar bilan erishmoqchi edi? Bunday savollar yozuvchiga tinchlik bermaydi va u bu masalani davr haqiqati bilan bog`lab keng qamrovli badiiy talqin qilishga kirishadi. Yozuvchi Ulug‘bek dunyoqarashining shakllanishini u yashagan davr tarixiy voqeligi bilan bevosita aloqadorlikka talqin qiladi. Aslida Ulug‘bek orzu qilgan katta maqsadlar o`zaro qirg`inbarot urushlardan ko`ngli zada bo`lgan ilg`or fikrli kishilarning mushtarak niyati edi. Shu bois yozuvchi ham Ulug‘bek qarashlari hamda tarixiy voqelikka xos tipik sharoit taqozosi bilan bog`liqlikda ko`rsatib beradi. Ulug‘bek – yosh shahzoda. Yoshligi tufayli u “ko`ngliga tugun bo`lib turgan” chigal muammo – Samarqandga lashkar tortish masalasini o`zicha hal etolmay qiynaladi. Tabiiyki, shunday paytda u kimlarningdir oqilona maslahatiga muhtoj. Biroq, “bu tugunlarni u istaganday yechib bera oladigan dono odam bormikan? Uning esiga ustozi Abdullo tushadi, betob bo`lib O`shga birga kelolmagan Xo`ja Abdullo ham Ulug‘bekning Samarqandga qo`shin tortib borishiga tarafdor edi. “Movarounnahrdagi parokandalikni tugatib, qudratli davlat tuzmaguncha katta orzularimiz ro`yobga chiqmagay” degan so`zlarini Ulug‘bek ustozidan ham ko`p eshitgan”. 10 Yozuvchi Ulug‘bek yashagan davrning ichki qonuniyatlarini ochishga xizmat qiladigan bir qator epizodlarni badiiy to`qima vositasida syujet qurilmasiga kiritar 27 ekan, shu tariqa Ulug‘bek xarakterining tadrijiy rivoji va ruhiy olamidagi o`zgarishlarga o`quvchi diqqatini jalb eta boradi. O.Yoqubov shu yo`sinda Ulug‘bekning shoh sifatidagi xarakteri rivojini ta`minlash bilan birgalikda xarakter va davo haqiqati o`rtasidagi o`zaro munosabatlarning ijtimoiy mohiyatini ham ochib beradi. Ulug‘bek xarakteriga xos oddiy insoniy tuyg`ular rivojini ko`rsatishda uning toju-taxt da`vosidan voz kechib, O`ratepa tog`larida faqirona hayot kechirishi tasviriga doir lavhalar nihoyatda yuqori badiiy mahorat bilan ifodalangan. Atrofidagi ayrim kishilarning g`arazli niyatini sezgan Ulug‘bek toj-taxt da`vosidan voz kechadi va yonidagi beku amirlarga javob beradi. Bir – ikkita oddiy kishilargina Ulug‘bekning yonida qolib, mushkul vaziyatlarda ham unga sadoqatli hamroh bo`ladilar. Ularning biri yer haydaydi, biri urug` sochadi. Asli dehqon bo`lgan Tohir ham o`z ishidan mamnun. Suyagi mehnatga qotgan oddiy insonning ust- boshi yupun, oyog`i yalang bo`lsa ham, ruhi tetik, qalbi musaffo osmon yanglig` beg`ubordir. Adib badiiy to`qima imkoniyatlarini ishga soladi va ana shunday oddiy kishilar obraziga xos xarakterli belgilar orqali Ulug‘bek ma`naviy olamidagi o`zgarishlarni yorita boradi. O.Yoqubov chizgan manzaralar Ulug‘bek davriga oid juda katta bir haqiqatni, saltanatga daxldor kishilarning shaxsiy hayoti hamisha azob uqubatlarga, dahshatli fojialar-u qonli to`qnashuvlar ichida kechganligini ochiq –oydin ifoda etadi. Anglashiladiki, Ulug‘bekning podsholikdan voz kechib, faqirlik sari yuz tutishida ham inkor etib bo`lmaydigan davr haqiqati mavjud. Yozuvchi Ulug‘bek ma`naviy olamida ro`y berayotgan o`zgarishlarni ko`rsatish uchun badiiy vositalardan mohirona foydalanadi. Masalan, g`animlar qabihligi tufayli Mahmudxon va uning oilasi boshiga to`shgan fojialar to`g`risidagi mash`um xabar ifoda etilgan sahifalarni olib ko`raylik. Ulug‘bek o`ziga adolatsizlik qilgan tog`asi Mahmudxonning o`limi, shuningdek, Oyshabegim va boshqa qarindoshlari boshiga tushgan ayanchli fojialar tafsilotini 28 eshitar ekan, chidab turolmaydi. Bir tomondan o`z yaqinlarining fojiali taqidiri uning vujudini o`rtab yuborgan bo`lsa, ikkinchi tomondan bobolar yurti bo`lgan muqaddas zaminga Shayboniylar egalik qilib olganligi butun borlig`ini jizg`anak qilib yondiradi. Yozuvchi bosh qahramon ruhiy olamida sodir bo`la boshlagan kechinmalar isyonini uning hatti- haraktlari va nutqi vositasida ko`rsatib beradi: “- Ulug‘bek Qosimbekka, dahshat to`la ko`zlarini tikib so`radi: -Nahotki, Oysha begim egachim Xonzoda begimning kundoshiga aylantirilgan bo`lsa? -Yo`q, amirzodam. Ne til bila aytayki, Oysha begim xonning amakisi – ellik besh yoshli Ko`chkinchixonga to`qqol xotin qilib nikohlanmishdir. Ulug‘bek yuzini qo`llari orasiga olib nido qildi: -O, bu ne razolat? Ne sharmandalik?” . Qosimbek endilikda Shayboniy qo`shinlari Andijonga ham ko`z tikayotgani haqida so`zlab, Ulug‘bekni tog`lar osha Hisor tomon ketishga da`vat etadi va “kamina Hisor beklari bilan bulturdan beri maxfiy muzokaralar olib bormoqdamen. Ularning ko`pi Xusravshohdan norozi erkan. O`zi bir navkardan chiqqan tagi past hukmdor. Taxtga o`ltirishga haqqi yo`q. Borsak, yaxshi beklar sizga yon bosgaylar” – deydi. Bu so`zlar dard o`tida o`rtanayotgan Ulug‘bek yuragiga tig`dek qadaladi: u o`zini o`ylantirayotgan, iztirobga solayotgan o`ylarni ro`y – rost aytib qo`ya qoladi: “Yana taxt talashishmi? Yo`q, janob Qosimbek. Men talashishlardan juda to`ydim. Hozir menga tinch bir go`sha bo`lsa, darveshona hayot kechirsam, ash`or yozsam – shu o`zi bas...”. Badiiy to`qima qudrati bilan yaratilgan bu epizodda yozuvchi sharoit taqozosi bilan Ulug‘bek ongida yuz bergan kuchli siljishni, taxt talashishlardan yuz o`girib, she`r yozib, darveshona hayot kechirishni afzal bilganligini hayot haqiqati tarzida 29 badiiy ifodalagan. Sodiq hamrohi Tohirning “Siz shohlik tashvishidan qutulishingiz mumkin emas?” degan xitobiga Ulug‘bek shunday mantiqli javob beradi: - “Ammo men toju taxtning bevafoligini bilganlardanmen. Shoh Jamshiddek, Iskandar Zulqarnayndek tojdorlar ham orttirgan davlatu, molu dunyolarini tashlab, qabrga bitta kafan bilan ketgan emasmilar?”. Bu bilan yozuvchi toju- taxtga jon – jadhi bilan yondashib, uni o`zlari uchun shon shuhrat vositasi deb qarovchi shahzodalarga, ya`ni davr haqiqatiga bosh qahramon munosabatlarini ochiq – oydin ifodalagan. Ulug‘bekning tojdor sifatida shakllanishida Qosimbek obrazining ahamiyati g`oyatda kattadir. Qosimbek – asardagi ta`sirdor obrazlardan. Uning eng muhim fazilati – sodiqlik: Temuriy tojdorlar orasida Ulug‘bekdek iste`dodli hukmdor yo`qligini u yaxshi biladi. Shuning uchun har qanday mushkul vaziyatlarda ham Ulug‘bekni tark etmaydi, unga sidqidildan xizmat qiladi. Ulug‘bekning adolatli shoh sifatida shakllanishi hamda temuriylar sulolasining shuhratini asrab qolish uchun olib borgan kurashlarida ham Qosimbek muhim rol o`ynaydi. Mamlakat va temuriylar sulolasi taqdiriga katta xavf solgan Shayboniy qo`shinlarini bartaraf qilish uchun u har qanday Ulug‘bek ota yurtidan batamom ajraganini endi astoydil his qildi. Ahmad Tanbalning mag`lubiyati buloqning ko`ziga tushgan yangi bir ko`chki bo`ldi. Tog`ning bu tomonida buloq qaytadan ko`z ochishi mumkin bo`lgan yo`llarning hammasi bekildi. Agar Ulug‘bek tezroq tog` oshib, Xurosonga ketmasa, Shayboniyxon aylanib o`tib, uning so`nggi yo`lini bekitadi?”. Tohirning o`rinli maslahatlari uning qalbidagi kulga aylanayotgan uchqunlari yana alangalatib yuboradi. U yana hukmdorlik mas`uliyatini zimmasiga olishga majbur bo`ladi. Samarqand, Andijon kabi shaharlar Shayboniyxon tasarrufiga o`tgach, Ulug‘bek butun umidini Xurosonga tikadi. Afg`onistonda o`z hokimiyatini mustahkamlab olgandan so`ng u Hirot tojdorlari huzuriga yo`l oladi. Chunki, Boyqaro Ulug‘bekni Shayboniyxonga qarshi birgalikda kurashga da`vat qilgan edi. Lekin Ulug‘bek yetib kelgan paytda fursat qo`ldan boy berilgan edi: ya`ni Husayn Boyqaro dunyodan o`tib mamlakatda qo`shhokimiyatlilik hukm surardi. 30 Ulug‘bek qanchalik urinmasin, ayshu- ishratga berilib ketgan temuriy shahzodalarning kuchini Shayboniyxonga qarshi kurashga birlashtira olmadi. Yozuvchi temuriy shaxzodalar orasidagi o`zaro kelishmovchilik, noahillik, ularning bir-birlarini mensimasliklari, eng muhimi feodal tarqoqlik bu sulola inqirozining asosiy sabablari ekanini badiiy to`qimaga singdirib yuborib, davr haqiqatini kashf etadi. 2.3. Asarda davr ruhi va ijtimoiy muhit “Ulug‘bek xazinasi” asarida davr ruhi va ijtimoiy muhit tasvirlanishi juda muhim ahamiyatga ega. Asarda tasvirlangan davrning siyosiy va ijtimoiy holati, shuningdek, ilm-fan va madaniyatdagi rivojlanish muammolari hamda shaxslarning ichki qarama-qarshiliklari o‘quvchiga o‘sha davrni yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi. Tarixiy asarda davr muhitining to‘liq aks ettirilishi, nafaqat o‘sha davrning tashqi ko‘rinishini, balki uning ichki, psixologik tomonlarini ham yoritadi. Asarda ilmiy faoliyat va uning davlat siyosati bilan bog‘liq jihatlari tasvirlanadi. Ulug‘bekning ilm-fanga bo‘lgan e’tibori, uni rivojlantirishdagi urinishlari va shu bilan birga siyosiy qarorlarning fojiali ta’siri tarixiy kontekstdan ajralmas bir qism bo‘lib qoladi. Odil Yoqubovning san`atkorligi shundaki, u tarixiy faktlarga asoslanib, romanning dastlabki sahifalaridan boshlaboq, oddiy mehnatkash xalq hayotining keng manzarasini chizish yo`lidan boradi. Asarda xalq o`z tarixining ijodkori sifatida talqin qilingan. Yozuvchi xalq hayoti, urf-odatlari, turmush tarzining maishiy tasviriga ham jiddiy e`tibor bergan. U feodal tuzum davridagi xalq hayotini butun murakkabligiyu dramatizmi bilan tasvirlaydi. Natijada asar bosh qahramonining taqdiri, bosib o`tgan yo`li xalq hayoti va uning kurashchan taqdiri bilan chambarchas bog`lanib ketadi. Asarda xalq kayfiyati, uning fojialarga to`la turmush tarzi, xalq ruhiyati va ma`naviy olami mohirlik bilan chizib berilgan. Zero, milliy qiyofa roman sahifalariga salohiyat baxsh etadi. Bu esa, asar bosh qahramoni badiiy obrazining asl 31 mohiyatini ochib berish, temuriylar inqiroziga sabab bo`lgan tarixiy – ijtimoiy omillarni chuqurroq badiiy tahlil qilish va feodal tuzum hayotini realistik aks ettirish imkonini beradi. II bob yuzasidan xulosa Ikkinchi bobda Odil Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi” romanida konkret- tarixiylikning badiiy talqini atroflicha tahlil qilindi. Asarda Mirzo Ulug‘bekning ilmiy faoliyati, insoniy fazilatlari, hukmdorlikdagi kurashlari chuqur badiiy tahlil etilgan. Ulug‘bek faqat tarixiy shaxs sifatida emas, balki ma’rifatparvar, ilm-fan fidoyisi, adolatparvar lider sifatida gavdalantirilgan. Tarixiy voqealar, siyosiy fitnalar va davr muhitining murakkabligi badiiy tafsilotlar orqali jonli tasvirlangan. Adib voqealarni dramatik syujet va obrazlar vositasida chuqur ruhiy kechinmalar bilan boyitgan. Asarda Ulug‘bek siymosi ham muhim o‘rinni egallab, uning tarixiy haqiqat va shaxsiy dramatizmi asosida talqini keltirilgan. Roman tarixiy faktlar asosida yaratilgan bo‘lsa-da, ularni badiiy talqin orqali zamonaviy o‘quvchi qalbiga yetkazishga muvaffaq bo‘lgan. Xulosa qilib aytganda, “Ulug‘bek xazinasi” tarixiylik va badiiylik uyg‘unligining yorqin namunasi bo‘lib, milliy tariximizga badiiy nigoh bilan qarash imkonini beradi. 32 UMUMIY XULOSA XX asr jahon tilshunosligi fanining metodologik, nazariy va amaliy yo‘nalishlarini tubdan yangiladi. Strukturalizm va generativ grammatika nazariyalari ilmiy tilshunoslikni yangi pog‘onaga olib chiqdi. Shu bilan birga, tilning jamiyatdagi roli va kontekstual ishlatilishini chuqur o‘rganishga yo‘naltirilgan sotsiolingvistika va pragmatika kabi yo‘nalishlar bugungi zamonaviy lingvistik tadqiqotlar uchun asos bo‘lib xizmat qilmoqda. XX asr jahon tilshunosligi tilni o‘rganishga bo‘lgan yondashuvlarda tub burilish yasagan davr bo‘ldi. Bu asrda tilga nisbatan ilgari surilgan nazariyalar, lingvistik maktablar va yangi metodologiyalar nafaqat tilshunoslik fanining mustaqil tizim sifatida shakllanishiga, balki uning fanlararo integratsiyasiga ham zamin yaratdi. XX asr boshlarida shakllangan strukturalizm nazariyasi tilni belgilar tizimi sifatida tahlil qilib, lingvistikani sinkron tahlil asosida o‘rganishni ilgari surdi. Ferdinand de Sossyur, Leonard Blumfild kabi olimlar bu yondashuvni nazariy va amaliy jihatdan asoslab berdilar. Ayniqsa Praga va Kopengagen maktablari fonologiya sohasida yangicha qarashlarni ilgari surib, tilshunoslikka yangi metodlarni olib kirdilar. Shuningdek, generativ grammatika yondashuvi Noam Xomskiy tomonidan ilgari surilib, tilni inson ongining mahsuli sifatida tahlil qilishni asoslab berdi. Tilning chuqur va yuzaki Mirzo Ulug‘bek obrazining badiiy tahlili orqali, adib nafaqat ilmiy tafakkur, balki axloqiy va siyosiy qadriyatlar, ularning tarixi va ulug‘liklarini ham o‘quvchiga yetkazadi. Ulug‘bekning ilm-fanga bo‘lgan sadoqati, uning boshqaruvdagi qarorlarida ko‘rsatilgan axloqiy mas’uliyatni his etish, uning shaxsiy hayotidagi qarorlar va kurashlar bilan uyg‘un tarzda ifodalanadi. Asarda Ulug‘bekning ilmiy izlanishlaridagi g‘oyalarining rivoji, uning madaniyatga qo‘shgan hissasi va davrga bo‘lgan tasiri kengaytiriladi. Badiiy talqin orqali Ulug‘bekni nafaqat tarixiy shaxs, balki zamonining madaniy va ilmiy namoyandasi sifatida ko‘rish mumkin. Shu bilan birga, uning ichki dunyosi va hayotiy g‘oyalari 33 orqali tarixiy shaxsni butunlay yangi, hayotiy nuqtai nazardan tushunish imkonini beradi. Tarixiy haqiqat va badiiy talqin o‘rtasidagi bog‘lanish, asarning mazmunini boyitib, o‘tmish voqealarini va shaxslarni bugungi o‘quvchiga yanada yoritilgan va hissiy jihatdan ta’sirchan tarzda taqdim etadi. Asar, tarixiy faktlar va voqealarni badiiy vositalar bilan boyitish orqali o‘tmish va hozirgi davr o‘rtasida aloqani mustahkamlaydi, zamonaviy o‘quvchiga o‘tmishdagi voqealarni yangicha va yanada hayotiy qabul qilish imkonini yaratadi. Shunday qilib, “Ulug‘bek xazinasi” asari tarix va badiiy talqinning birlashgan shaklini yaratib, o‘tmishdagi ilmiy va madaniy yutuqlarni yanada yuksak darajada taqdim etadi. Xulosa qilib aytganda, asar tarixiy haqiqatni badiiy talqin orqali taqdim etishning ajoyib namunasi bo‘lib, tarixiy shaxslarni nafaqat ularning siyosiy faoliyatlari, balki ilmiy va madaniy g‘oyalarini ham yoritadi. Mirzo Ulug‘bek obrazining badiiy tahlili esa o‘quvchiga nafaqat tarixiy shaxsning, balki zamonaviy ilm-fan va madaniyat rivojiga qo‘shgan hissasini anglash imkoniyatini beradi. Asar tarixiy va badiiy talqin o‘rtasida o‘ziga xos aloqani yaratadi, bu esa o‘tmish voqealarini bugungi kunda ham yangi va qiziqarli tarzda tushunishga imkon beradi. 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR. 1.Yoqubov, O. (2021). Ulug‘bek xazinasi. T.: O‘zbekistan. Betlar: 15-35, 5778, 102-120. 2.Hoshimov, A. (2019). Mirzo Ulug‘bek va uning ilmiy merosi. T.: Betlar: 89104, 201-218. 3.Sodirov, I. (1996). O‘zbek adabiyotida tarixiy haqiqat va badiiy talqin. T.: O‘zbekiston. Betlar: 56-72, 112-133. 4.Yuldashev, Z. (2020). Tarixiy asarlarda badiiy haqiqat. T. Betlar: 34-56, 78- 90. 5.Ibragimov, N. (2018). Mirzo Ulug‘bek va uning ilmiy ishlari. T.: Ilm. 58-89, 120-135. 6.Mirzo Ulug‘bek (2020). O‘zbek tarixining buyuklari. T.: O‘zbekiston. 4567, 112-126. 7.Komilov, M. (2021). Badiiy asarda konkret-tarixiy mavzu. T.: O‘zbek adabiyoti. Betlar: 89-111, 134-155. 8.G‘afur, F. (2017). O‘zbek adabiyotida tarixiy mavzularni yoritish. T.: Sharq. 67-90, 112-125. 9.Khodjaeva, R. (2022). O‘zbek tarixiy romanlari. T.: Yangi avlod. Betlar: 101- 130. 10.Mahmudov, S. (2021). Tarixiy asar va badiiy talqin. T.: Adabiyot. 23-46, 78- 99. 11.Zuxriddinov, B. (2022). Tarixiy romanning badiiy talqini. T.: O‘zbek adabiyoti. Betlar: 110-138. 12.Shodmonov, F. (2020). Tarixiy haqiqat va badiiy talqin o‘rtasidagi bog‘liqlik. T.: Betlar: 21-42, 67-85. 13.Abduazizov, M. (2017). Tarixiy romanning zamonaviy talqini. T.: Adabiyot. Betlar: 30-57, 90-115. 14.Turaeva, O. (2016). O‘zbek adabiyotida tarixiy xarakterning rivojlanishi. T.: Ilm. Betlar: 48-66, 112-135. 35

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB BADIIY ASARDA TARIXIYLIK VA KONKRETLIK TUSHUNCHALARI

1.1. Badiiy asarda tarixiylik va hayotiylik uyg‘unligi

1.2. Tarixiy obrazlar va tafsilotlar

1.3. Tarixiylikning badiiy yondashuvi

I bob yuzasidan xulosa

II BOB. “ULUG‘BEK XAZINASI” ASARIDA KONKRETTARIXIYLIKNING BADIIY TALQINI

2.1. Mirzo Ulug‘bek obrazining badiiy tahlili va tarixiy voqelik va badiiy talqin

2.2. Asarda tarixiy voqealar, ijtimoiy muhit va davr ruhi

2.3. Tarixiylik va xayolot orasidagi badiiy muvozanat

II bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить