Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 60.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Badiiy asarda mangu mavzu

Купить
O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI ʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O‘ZBEK TILI ʻ YO NALISHI ʻ ADABIYOTSHUNOSLIKKA KIRISH VA ADABIYOT NAZARIYASI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: BADIIY ASARDA MANGU MAVZU Bajardi: ______________________ Qabul qildi: _______________________ Andijon-2025 MUNDARIJA: KIRISH ..................................................................................................................... 3 I BOB. BADIIY ASARDA MANGU MAVZULARNING MOHIYATI ........... 8 1.1. Mangu mavzu tushunchasi va adabiyotdagi o‘rni………………………………8 1.2. G‘arb adabiyotida adabiy mavzularning talqini.................................................15 II BOB. ZAMONAVIY ADABIYOTDA MANGUMAV ZULARNING TALQINI ................................................................................................................ 18 2.1.O‘zbek zamonaviy adabiyotida mangu mavzularning ifodasi………...……….18 2.2.Badiiy asar orqali umuminsiniy qadriyatlarni shakillantirish………………….23 UMUMIY XULOSA ............................................................................................. 26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ......................................... 29 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Shavkat Mirziyoyev ko‘plab chiqishlarida, ayniqsa, O‘zbekiston mustaqilligi davrida, adabiyot va san’atni milliy ongni va ma’naviyatni rivojlantirishda muhim vosita sifatida ta’kidlagan. U, shuningdek, adabiyotning xalqning tarixiy xotirasi, milliy g’ururi va madaniyati bilan chambarchas bog’liq ekanligini, uning har bir yozuvchisi va shoirining xalqni anglash va unga ta’sir qilishdagi ahamiyatini ta’kidlagan 1 . Bugungi globallashuv davrida insoniyat hayotining murakkablashib borishi, axloqiy va estetik qadriyatlarning turlicha talqin qilinishi fonida adabiyotning jamiyat hayotidagi o‘rni yanada kuchaymoqda. Xususan, badiiy asarlarda aks etgan mangu mavzular – sevgi, ezgulik, adolat, vatanparvarlik, sadoqat, or-nomus, hayot va o‘lim kabi abadiy masalalar – o‘z dolzarbligini yo‘qotgani yo‘q. Aksincha, bu mavzular har bir davrga mos ruhda yangicha talqin etilib, o‘quvchi qalbiga yo‘l topmoqda. Mangu mavzularning eng muhim jihati – ularning umuminsoniy xususiyatga ega bo‘lishidir. Har qanday tarixiy davrda, har qanday ijtimoiy qatlamda yashovchi inson uchun bu mavzular muhim bo‘lib qoladi. Aynan shu bois ular adabiy ijodkorlar tomonidan doimo qayta-qayta yoritiladi, zamonaviy ruhda boyitiladi. Alisher Navoiy, Abdulla Qodiriy, Oybek, cho‘lpon, Ulug’bek Hamdam, Erkin a’zam kabi yozuvchilar ijodida bu mavzular turli davr talablari bilan uyg’unlashgan holda ifodalangan. Bugungi kunda yoshlarda estetik didni shakllantirish, ularni ezgu g’oyalar ruhida tarbiyalash jarayonida badiiy asarlarning, ayniqsa, mangu mavzularni yoritgan asarlarning roli beqiyosdir. Shu sababli bu mavzuni o‘rganish nafaqat adabiyotshunoslik, balki pedagogika, madaniyatshunoslik va axloqiy tarbiya nuqtayi nazaridan ham nihoyatda dolzarb hisoblanadi. 1 Mirziyoev Sh. Milliy taraqqiyot yo’limizni qat iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko’taramiz (1-qism), ʼ O’zbekiston, - T.: 2018, - B. 168. 3 Badiiy adabiyot — bu insoniyatning ruhiy olami, ichki kechinmalari, orzu- intilishlari va qadriyatlarini o‘zida jamlagan ijodiy hodisadir. Adabiyotning eng muhim vazifalaridan biri – mangu mavzularni yoritish, ularni zamon va makon doirasidan chiqib, umuminsoniy darajaga olib chiqishdir. Mangu mavzular deganda — sevgi, sadoqat, vatanparvarlik, hayot va o‘lim, ezgulik va yovuzlik, inson va jamiyat o‘rtasidagi ziddiyatlar kabi g’oyalar tushuniladi. Ushbu mavzular har qanday davrda, har qanday millat vakiliga tushunarli va ta’sirli bo‘lib kelgan va hozirgi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan. 2 Adabiyot insoniyat tafakkurining, ruhiyatining va ma’naviyatining ifodasidir. Har bir badiiy asarda muallif nafaqat o‘z zamonasini, balki umuminsoniy muammolarni, azaliy va abadiy g’oyalarni aks ettiradi. Shu bois badiiy adabiyotda mangu mavzular — sevgi, vatanparvarlik, ezgulik va yovuzlik, hayot va o‘lim, insoniylik kabi tushunchalar asrlar davomida o‘z aksini topib kelmoqda. Ushbu kurs ishida badiiy asarda mangu mavzularning ifodalanishi, ularning o‘zgaruvchan zamonlar ichida qanday shakllanishi va doimiy dolzarbligini ikki bob asosida tahlil qilamiz. Badiiy adabiyot inson tafakkuri, ruhiyati va jamiyat haqidagi tasavvurlarini yorituvchi eng ta’sirchan san’at turidir. U o‘zining obrazlar tizimi, badiiy vositalari va chuqur mazmuni orqali insoniyatning tarixiy, madaniy, axloqiy tajribasini avloddan-avlodga yetkazib kelmoqda. Har qanday badiiy asarning yuragida esa mangu mavzular – doimiy dolzarb va umuminsoniy ahamiyatga ega bo‘lgan muammolar yotadi. “Mangu mavzu” tushunchasi adabiyotshunoslikda keng qo‘llaniladi. U o‘z mohiyatiga ko‘ra, insoniyat tarixida barcha davrlar, barcha xalqlarning hayotida muhim bo‘lib kelgan masalalarni o‘z ichiga oladi. Bular — muhabbat va sadoqat, vatan va xalqparvarlik, ezgulik va yovuzlik, oila va ijtimoiy burch, hayot va o‘lim, 1. 2 Abduqodirov A. “Adabiyotshunoslikka kirish”. – Toshkent: O’qituvchi, 2008. 4 orzu va haqiqat, adolat va zulm kabi mavzulardir. Ushbu mavzular har bir davr yozuvchisi tomonidan o‘ziga xos tarzda talqin etilib, zamon ruhi, jamiyat holati va ijodkorning shaxsiy dunyoqarashi bilan uyg’unlashadi. Sharq mumtoz adabiyotidan boshlab zamonaviy o‘zbek nasr va she’riyatigacha bo‘lgan taraqqiyot jarayonida mangu mavzular badiiy ijodning asosi sifatida lo‘zining dolzarbligini yo‘qotmagan. Masalan, Alisher Navoiy asarlarida muhabbat, sabr, ruhiy yuksalish mavzulari falsafiy teranlik bilan yoritilgan bo‘lsa, Abdulla Qodiriy romanlarida tarixiy haqiqat, ijtimoiy tenglik va vatan taqdiri markaziy o‘rinni egallaydi. G’arb adabiyotida ham mangu mavzular, xususan, insoniy fojialar, axloqiy tanlovlar, sevgi va sadoqat muammolari turli janr va uslublar orqali yoritilgan. Shekspir, Tolstoy, Dostoyevskiy, Kafka kabi yozuvchilarning asarlarida bu mavzular nafaqat syujet asosini tashkil etadi, balki o‘quvchini chuqur ruhiy izlanishga, hayotiy savollar haqida o‘ylashga undaydi. Zamonaviy adabiyotda esa bu mavzular yanada ko‘p qirrali, zamonaviy muammolar bilan uzviy bog’langan holda tasvirlanmoqda. XXI asr o‘zbek adabiyotida ham sevgi, ona-Vatan, axloqiy tanlov, ijtimoiy adolat kabi mavzular kuchli badiiy obrazlar vositasida ifodalanmoqda. Shu bois, ushbu kurs ishida badiiy asarda mangu mavzularning mohiyati, ularning tarixiy taraqqiyoti va zamonaviy adabiyotdagi talqini tahlil qilinadi. Har ikki bobda mavzuning nazariy asoslari, tarixiy misollar va zamonaviy asarlardan namunalar keltirilgan holda, mangu mavzularning dolzarbligi, tarbiyaviy va estetik qiymati ko‘rsatib beriladi. Mavzuning O‘rganilganlik darajasi. “Badiiy asarda mangu mavzu” masalasi adabiyotshunoslikda doimiy ilmiy e’tibor markazida bo‘lib kelmoqda. Bu yo‘nalishda Qahhorov A., Mirvaliyev B. , Shodmonov R. , Orifjonova M. , g’aniyeva D. Kabi olimlar io‘z tadqiqotlarida mangu mavzularning mazmun- mohiyatini ochishga uringanlar. Xususan, Sharq mumtoz adabiyoti doirasida Alisher Navoiy, Fuzuliy ijodida bu mavzular falsafiy-estetik tahlil etilgan bo‘lsa, zamonaviy 5 adabiyotshunoslikda ularning tarbiyaviy va badiiy qiymatlari chuqur o‘rganilmoqda. Shuningdek, g’arb adabiyotshunoslari (Tolstoy, Dostoyevskiy, Shekspir asarlari tahlili asosida) ham bu borada muhim ilmiy yondashuvlar ishlab chiqqan. Mazkur kurs ishining obyekti — badiiy adabiyotda mangu (abadiy) mavzularning paydo bo‘lishi, rivojlanishi va ularning har bir davrdagi badiiy talqinidir. Mangu mavzular odatda har qanday davr, jamiyat va madaniyatda dolzarb bo‘lib kelgan insoniy va axloqiy masalalarni qamrab oladi. Kurs ishida ana shu mavzularning adabiyot tarixidagi o‘rni, ularning badiiy shakllari, ruhiy-estetik yondashuvlar asosida qanday tarzda aks etgani o‘rganiladi. Adabiyotda mangu mavzular faqat an’anaviy jihatdan emas, balki ijtimoiy, falsafiy va pedagogik nuqtayi nazardan ham dolzarb ahamiyatga ega bo‘lib, ular turli milliy va g’arbiy adabiy maktablar, mumtoz va zamonaviy ijod namunalari misolida ko‘rib chiqiladi. Kurs ishining predmeti – adabiy asarlar mazmuni orqali yoritilgan mangu mavzularning badiiy talqini, obrazlar tizimi, g’oyaviy yo‘nalishi va ularning estetik ifoda shakllaridir. Kurs ishida mangu mavzular — masalan, muhabbat, sadoqat, ezgulik, or- nomus, haqiqat, vatanparvarlik kabi abadiy tushunchalar — qanday g’oyaviy- estetik vositalar orqali yoritilgani o‘rganiladi. Jumladan, asarlar syujeti, qahramonlar obrazlari, til va uslub, ramz va timsollar orqali mazkur mavzular qanday tarzda ifodalanganiga e’tibor qaratiladi. Shuningdek, klassik adabiyot (Navoiy, Hofiz, Fuzuliy) va zamonaviy ijodkorlar (Ulug’bek Hamdam, Erkin a’zam, o‘tkir Hoshimov) asarlarida bu mavzularning o‘ziga xos badiiy ko‘rinishlari tadqiq qilinadi. Kurs ishining maqsadi – badiiy adabiyotda mangu mavzularning mohiyatini, ularning tarixiy va zamonaviy talqinlarini aniqlash, bu mavzular orqali badiiy asarlarda qanday umuminsoniy g’oyalar ilgari surilganini tahlil qilishdan iborat. Bu maqsadni amalga oshirish orqali quyidagilar ko‘zda tutiladi:  Mangu mavzularning nazariy asoslarini aniqlash; 6  Sharq va g’arb adabiyotida bu mavzular qanday yondashuvlarda yoritilganini tahlil qilish;  o‘zbek adabiyotidagi mangu mavzularni aniqlash, ularning jamiyat tarbiyasidagi o‘rnini ko‘rsatish;  Zamonaviy o‘quvchiga mangu mavzularning bugungi kun uchun nechog’lik muhim ekanini asoslash;  Mangu mavzular orqali estetik tarbiya va ma’naviy kamolotga erishish yo‘llarini ochib berish.. Kurs ishining vazifalari. Kurs ishi maqsadidan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilandi: 1. Mangu mavzu tushunchasining nazariy asoslarini o‘rganish; 2. Klassik va zamonaviy adabiyotlarda mangu mavzular qanday yoritilganini tahlil qilish; 3. Turli yozuvchilarning asarlari orqali mangu mavzularni qiyosiy tahlil qilish; 4. Mangu mavzularning estetik va tarbiyaviy ahamiyatini aniqlash; 5. Badiiy adabiyot orqali umuminsoniy qadriyatlarning qanday shakllanishini ko‘rsatish; 6. Mavzuning bugungi dolzarbligini asoslash. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Ushbu kurs ishi kirish, ikki asosiy bob, har bir bobda bir nechta kichik bo‘limlar, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati hamda ilovalardan iborat. Birinchi bobda mangu mavzularning nazariy asoslari va klassik adabiyotdagi talqini, ikkinchi bobda esa zamonaviy adabiyotda bu mavzularning badiiy ifodasi va tarbiyaviy ahamiyati yoritiladi. 7 I BOB. BADIIY ASARDA MANGU MAVZULARNING MOHIYATI 1.1. Mangu mavzu tushunchasi va adabiyotdagi o‘rni Adabiyotshunoslikda “mangu mavzular” tushunchasi ko‘pincha doimiy dolzarb mavzular, insoniyatning abadiy muammolari va qadriyatlarini bildiradi. Bu mavzular har bir davrda yangicha ma’no kasb etgan holda ifodalanadi. Masalan, muhabbat mavzusi bir asarda ilohiy yuksalish timsoli bo‘lsa, boshqasida fojiali taqdir yoki O‘zlik izlanishiga sabab sifatida talqin qilinadi. Mashhur adabiyotshunos Qahhorovning fikricha, “mangu mavzular san’at asarining umrboqiyligini ta’minlovchi ichki zamin bo‘lib xizmat qiladi”. Shu bois bunday mavzularni yoritgan asarlar vaqt o‘tgan sari qadrsizlashmaydi, balki yana qayta-qayta O‘qiladi, anglanadi. Mangu mavzular — bu har qanday davr va millat vakiliga ta’sir qiluvchi, dolzarbligini yo‘qotmaydigan g’oyalar majmuidir. Bu mavzular, asosan, insonning ichki olami, ijtimoiy munosabatlari, qadriyatlar tizimi bilan bog’liq bo‘ladi. Adabiyotshunos A. Qahhorov ta’kidlaganidek, “mangu mavzular san’atning umrboqiyligiga sabab bo‘luvchi asosiy omillardandir” . Adabiyot insoniyat tafakkurining o‘ziga xos badiiy aksidir. U real hayotning badiiy in’ikosini yaratish orqali nafaqat jamiyatdagi muammolarni, balki inson qalbini, orzu-umidlarini, ichki kechinmalarini ham o‘zida mujassamlashtiradi. Shu bois, har bir badiiy asarning ichki tuzilmasida chuqur mazmunli, ko‘p asrlik tajriba va badiiy fikrni mujassamlashtiruvchi mangu mavzular markaziy o‘rinni egallaydi. “Mangu mavzu” tushunchasi adabiyotshunoslikda turli xil ifodalar bilan hamohangdir: umuminsoniy muammolar, abadiy g’oyalar, filosofik masalalar. Ular shunday mavzularki, insoniyat tarixining har qanday davrida dolzarb bo‘lib kelgan va har doim yangicha badiiy talqinga ehtiyoj sezgan. Bular orasiga muhabbat va sadoqat, ezgulik va yovuzlik, vatanparvarlik, or-nomus, erkinlik, iymon, haqiqat, sabr, fidoyilik kabi tushunchalar kiradi . 3 2. 3 Alisher Navoiy. “Xamsa”. – Toshkent: Fan, 1991. 8 Bu mavzularning mangu bo‘lishi, birinchi navbatda, ularning insoniyat uchun doimiy va umumiy qadriyatlar bilan bog’liqligi bilan izohlanadi. Har qanday jamiyatda insonning ma’naviy yuksalishi, axloqiy qarashlari, hayotga munosabati mana shu mavzular orqali shakllanadi. Shuning uchun ular adabiyotda avloddan- avlodga o‘tadigan, yangicha estetik yechim topadigan asosi g’oyaviy tayanchlar hisoblanadi. Adabiy jarayonga nazar soladigan bo‘lsak, mangu mavzular deyarli barcha davrlarda yozuvchilar tomonidan turli obrazlar, syujetlar, voqealar orqali yoritilgan. Masalan, Sharq mumtoz adabiyotida muhabbat va fidoyilik asosiy mavzulardan biri bo‘lgan. Alisher Navoiy o‘zining “Layli va Majnun” dostonida ishqni nafaqat insoniy his, balki ruhiy kamolot yo‘li sifatida talqin etgan. Navoiy uchun ishq – bu jamolga yetaklovchi ma’naviy poklanish vositasidir. G’arb adabiyotida esa mangu mavzular ko‘proq fojiali syujetlar, psixologik kechinmalar orqali yoritiladi. Masalan, Uilyam Shekspirnin g “Hamlet” tragediyasida hayot va o‘lim, adolat va qasos, axloqiy tanlov kabi mavzular chuqur psixologik qatlamda tasvirlangan. Lev Tolstoyning “Urush va tinchlik” romanida esa inson hayotining ma’naviy mazmuni, vatan va or-nomus, oilaviy qadriyatlar kabi mangu mavzular tarixiy voqealar fonida ko‘rsatiladi. Zamonaviy adabiyotda ham bu mavzular dolzarb bo‘lib qolmoqda. Yozuvchi Ulug’bek Hamdamning “Oq kema”, Erkin a’zamning “Tushda kechgan umrlar” singari asarlarida insoniy munosabatlar, halollik, inson sha’ni, hayot ma’nosi kabi mavzular zamonaviy muhitda qayta talqin qilinadi. Bularning barchasi shuni ko‘rsatadiki, mangu mavzular – bu faqat syujet emas, balki insoniyatning ruhiy asosini tashkil etuvchi g’oyaviy markazdir. Adabiy jarayon davomida mangu mavzular turli davr talablariga ko‘ra yangicha badiiy shakllarga kiradi. Bu esa ularning zamonaviy o‘quvchi bilan ruhiy bog’lanishini ta’minlaydi. Masalan, avvallari qahramonning fidoyiligi jangda 9 ko‘rsatilgan bo‘lsa, bugungi asarlarda bu fidoyilik oiladagi mas’uliyatda, vatan xizmatida yoki halollikda namoyon bo‘ladi. Shu tarzda mangu mavzular o‘z mohiyatini saqlagan holda ijodiy yangilanishga uchraydi. Shuni ham aytish joizki, mangu mavzularning adabiyotdagi mavjudligi bu san’at turining tiriklik belgisidir. Agar adabiyot bu mavzularni yo‘qotsa, u badiiy hayotdan uziladi. Shu bois, har bir asarni tahlil qilganda, unda qanday mangu mavzular yoritilganiga e’tibor berish – adabiyotshunoslikdagi asosiy mezonlardan biridir. Adabiyotda mangu mavzularning berilishi muallifning hayotga, odamlarga, jamiyatga bo‘lgan munosabatini ochib beradi. Ular orqali kitobxon o‘zini va atrof- muhitni anglaydi. Masalan, sevgi mavzusi — dunyo adabiyotining eng ko‘p tilga olingan, lekin har safar o‘zgacha tarzda talqin qilingan mavzusidir. Sharq adabiyotida mangu mavzular, xususan, hayot falsafasi, muhabbat, sadoqat, adolat kabi tushunchalar doimiy tarzda ishlatilgan. Alisher Navoiy asarlarida muhabbat faqat ikki inson o‘rtasidagi tuyg’u emas, balki ilohiy mohiyatga ega ruhiy yuksalish vositasi sifatida ko‘rsatiladi. G’arb adabiyotida esa Shekspirning “Romeo va Julietta” tragediyasi eng yorqin misol bo‘lib, insoniy tuyg’ularning dramatik taqdiri orqali sevgi mavzusi yoritiladi. Sharq adabiyoti, xususan, o‘zbek mumtoz adabiyoti asrlar davomida insoniyat ma’naviyati, axloqiy tarbiyasi va hayot falsafasini o‘zida mujassam etgan boy badiiy an’analarni shakllantirdi. Bu an’analar markazida esa, tabiiyki, mangu mavzular — umuminsoniy va abadiy g’oyalar turadi. Mumtoz adabiyotimizda ezgulik va yovuzlik, muhabbat va sadoqat, ma’rifat va jaholat, haqiqat va adolat kabi mavzular doimo asosiy o‘rinda bo‘lib kelgan. O‘zbek adabiyotining eng yuksak cho‘qqilaridan biri bo‘lgan Alisher Navoiy ijodi bu jihatdan alohida ahamiyat kasb etadi. Uning “Xamsa”sida joy olgan asarlar — “Hayrat ul-abror”, “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun”, “Sab’ai sayyor”, “Saddi Iskandariy” — mangu mavzularning badiiy ifodasiga boydir. Ayniqsa, 10 “Layli va Majnun” dostonida insoniy muhabbat ilohiy darajaga ko‘tariladi. Majnun obrazi orqali ishqqa sadoqat, o‘zligini anglash va ruhiy kamolot g’oyalari chuqur yoritilgan. 4 “Farhod va Shirin”da esa fidoyilik va muhabbat mavzulari bilan birga, mehnatga e’tiqod, adolat uchun kurashish g’oyalari ilgari suriladi. Farhod obrazi — bu ezgulik, halollik, mehnat va sadoqat timsolidir. Asarda yovuz kuchlar, mansabparastlik va nafs bilan kurashish fonida mangu mavzular tarixiy sharoitga bog’liq holda ifoda etiladi. Shuningdek, Ahmad Yassaviy, Yassaviylik maktabida mangu mavzular diniy- axloqiy didaktika asosida yoritiladi. “Hikmatlar”da Allohga bo‘lgan muhabbat, sabr, toqat, halollik, iymon, tavba kabi tushunchalar markaziy mavzularni tashkil etadi. Yassaviy badiiyati mangu mavzularni diniy-falsafiy kontekstda yoritgan holda, ularni xalqning kundalik hayoti va tarbiyasiga uyg’unlashtira oldi. Mashrab, Ogahiy, Muqimiy kabi ijodkorlar ijodida ham mangu mavzular xalq ruhiyatiga yaqin, soddaligi bilan chuqur estetik ta’sirga ega bo‘lgan. Mashrabning ko‘plab g’azallarida ilohiy ishq, diyonat, sabr, tavakkal kabi abadiy qadriyatlar ifoda topgan bo‘lsa, Muqimiyning hajviy g’azallari orqali insoniy fazilatlar va illatlar ustida fikr yuritiladi. Bundan tashqari, Jomiy, Hofiz, Sa’diy kabi fors-tojik mumtoz adabiyot vakillari asarlarida ham mangu mavzular turli shakllarda ifoda etilgan. Sa’diy Sheroziyning “Guliston” va “Bo‘ston” asarlarida axloqiy tarbiya, donolik, sabr, toqat, insonparvarlik kabi mavzular qisqa, ibratli hikoyatlar asosida beriladi. 7 Sharq mumtoz adabiyotidagi mangu mavzularning o‘ziga xos jihati — bu mavzularning majozlar, ramzlar, timsollar orqali ifoda etilishi, bu orqali asarning falsafiy qatlamini chuqurlashtirishdir. Aynan shu narsa klassik asarlarning abadiy qiymatini belgilaydi. Misol uchun, Navoiy ijodida gul – go‘zallik, bulbulli ishq, majnun – ilohiy ishqqa yetishish ramzi bo‘lib xizmat qiladi. 4 Hamdam U. “Ikkinchi hayot”. – Toshkent: Yozuvchi, 2012. 11 Klassik adabiyotdagi mangu mavzular faqat adabiy badiiy estetik maqsadga emas, balki tarbiyaviy, ijtimoiy-ma’naviy maqsadlarga ham xizmat qilgan. Shu bois, ular asrlar o‘tsa ham o‘z qadrini yo‘qotmaydi, balki zamon bilan birga yangicha o‘qiladi, qayta talqin qilinadi. Adabiyot insoniyat tarixida doimiy ruhiy-ma’naviy tayanch bo‘lib xizmat qilib kelgan. Aynan shuning uchun ham klassik adabiyot asarlari bugungi kunda ham o‘z qadr-qimmatini yo‘qotmagan, aksincha, davrlar o‘tishi bilan yanada chuqurroq talqin va tahlil talab etadigan manbaga aylangan. Klassik adabiyotda mangu mavzular o‘z aksini topgani bejiz emas — bu mavzular har qanday jamiyatda dolzarb bo‘lgan umuminsoniy qadriyatlarni ifoda etadi. Mangu mavzular deganda, insoniyat qadim-qadimdan tafakkur qilgan hayot, o‘lim, muhabbat, ezgulik, yovuzlik, haqiqat, adolat, sadoqat, fidoyilik, sabr-toqat, ma’rifat kabi mavzular tushuniladi. 5 Bu mavzular xalq ongida chuqur o‘rnashgan, adabiyot esa ularni badiiy timsollar orqali anglatish vositasiga aylangan. Alisher Navoiy o‘zbek adabiyotida mangu mavzularni eng mukammal, g’oyaviy badiiy ifoda etgan shoir sifatida tan olinadi. Navoiy asarlarining asosini ishq, sadoqat, insoniylik, komillikka intilish kabi mavzular tashkil etadi. Masalan, “Layli va Majnun” dostonida muhabbat mavzusi ilohiy darajaga ko‘tariladi. Majnun obrazi faqat sevuvchi emas, balki o‘z nafsini yenggan, muhabbat orqali ruhiy yuksalish sari intilgan obraz sifatida gavdalanadi. Layliga bo‘lgan muhabbat uni jamiyatdan ajratadi, ammo aynan shu iztirobli yo‘l orqali u ilohiy haqiqatga yetadi . 6 “Farhod va Shirin” dostonida esa mehnat, sadoqat, haq yo‘lida kurash kabi mavzular ilgari suriladi. Farhod shaxsiyatida fidoyilik, halollik, sabr kabi xislatlar 5 Abdulla Qodiriy. “O’tgan kunlar”. – Toshkent: G’. G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 2015. 6 Qahhorov A. “Adabiyot nazariyasi asoslari”. – Toshkent: Universitet, 2004 12 ifodalangan. Bu asarda sevgi bilan bir qatorda xalqparvarlik, davlatga xizmat, yovuz kuchlarga qarshi kurash g’oyalari uyg’unlashtirilgan. “Sab’ai sayyor”da har bir hikoya alohida badiiy-falsafiy xulosani O‘zida mujassam etgan bo‘lib, adolat, haqiqat, ayollar sha’ni, oqibat, tafakkur kabi mavzular talqin etiladi. Bu orqali Navoiy nafaqat adib, balki jamiyat tarbiyachisi sifatida ham namoyon bo‘ladi. 7 Tasavvuf adabiyotida ham mangu mavzular chuqur va ramziy ifoda topgan. Ahmad Yassaviy, Mashrab, So‘fi Olloyor kabi shoirlar asarlarida Allohga muhabbat, sabr, tavakkal, tavba, ruhiy poklanish kabi mavzular yetakchilik qiladi. Ahmad Yassaviy “Hikmatlar”ida insonni nafsdan poklash, hayotda sabr-toqat, halollik, saxovatli bo‘lish haqida hikmatli bayonlar keltiradi. Bu hikmatlar xalq og’zaki ijodiga singib ketgan va ma’naviy tarbiya vositasi sifatida xizmat qilgan. Mashrabning “Ko‘ngil” tushunchasiga asoslangan falsafasi ham O‘ziga xos mangu mavzuni tashkil etadi. U ko‘ngilni Alloh maskani deb biladi, ko‘ngilni ezgulik, mehr, sadoqat timsoli sifatida talqin qiladi. Sharq adabiyotining buyuk namoyandalaridan biri — Sa’diy Sheroziy. Uning “Guliston” va “Bo‘ston” asarlari axloqiy, tarbiyaviy hikmatlar bilan boy bo‘lib, har bir hikoyat mangu qadriyatlar — donolik, saxiylik, sadoqat, vijdon, adolat mavzularini o‘z ichiga oladi. Jaloliddin Rumiyning “Masnaviyi ma’naviy” asarida ishq, ruhiy komillik, insonning o‘zligini anglash, Haq yo‘lida fido bo‘lish kabi mavzular yetakchilik qiladi. Rumiyning ishq falsafasi zamonaviy gumanistik tafakkurga mos tushadi va u butun insoniyat uchun mangu mavzu sifatida o‘qiladi. G’azalchilikda sevgi, sadoqat, iymon, sabr, o‘lim va abadiy hayot kabi mavzular yetakchi o‘rinni egallaydi. Fuzuliy ijodida muhabbat faqat insoniy tuyg’u emas, balki ilohiy ne’mat, haqiqatga yetishish yo‘li sifatida talqin etiladi: > “Muhabbat baxt emas, sinovdir, sabrli bo‘lmoq darkor, Muhabbat og’ridur, ammo shifo beradi oxir.” 13 Fuzuliy o‘z g’azallarida yondiruvchi ishq orqali ko‘ngilni poklash, ruhni yuksaltirish, yolg’on dunyodan voz kechish g’oyalarini ilgari suradi. Muqimiy, Furqat, Zavqiy kabi jadidchilik davriga yaqin mumtoz shoirlar esa mangu mavzularni xalqona, tanqidiy ruhda ifoda etganlar. Ular g’azallarida ijtimoiy tengsizlik, haqsizlik, ma’rifatsizlik illatlariga qarshi chiqish orqali adolat va ma’rifat g’oyalarini ilgari surganlar. Demak, klassik adabiyotda mangu mavzularning aks etishi — bu oddiy mavzu emas, balki butun bir badiiy-falsafiy maktabning shakllanishidir. Har bir asar zamonaviy o‘quvchi uchun saboq, ruhiy madad manbai bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Mangu mavzular klassik adabiyotning umrboqiyligini ta’minlaydigan asosiy g’oyaviy tayanchdir. Yana bir muhim mangu mavzu — bu ezgulik va yovuzlik kurashidir. Bu motiv deyarli barcha zamonlardagi adabiy asarlarda markaziy g’oya bo‘lib xizmat qiladi. Jumladan, Dostoyevskiy romanlarida insoniy ruhdagi bu kurash falsafiy tahlil asosida ochib beriladi. Sharq mumtoz adabiyotida, ayniqsa Alisher Navoiy ijodida mangu mavzular markaziy o‘rin tutadi. Navoiy sevgi, sadoqat, sabr, adolat kabi mavzularni nafaqat majoziy, balki falsafiy va axloqiy qatlamlarda chuqur ochib bergan. “Layli va Majnun” dostonida sevgi nafaqat ikki yosh orasidagi tuyg’u, balki insonning ruhiy yuksalishi, ma’naviy poklanish yo‘li sifatida tasvirlanadi. 7 Shuningdek, Bobur, Fuzuliy, Bedil kabi adiblarning asarlarida ham hayot va o‘lim, iymon, sabr-toqat kabi mavzularning zamonlar osha o‘z ahamiyatini saqlab kelayotganini ko‘rish mumkin. 8 7 Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008 8 Shekspir U. “Romeo va Julietta”. – Toshkent: Cho’lpon, 2010 14 1.2. G‘arb adabiyotida adabiy mavzularning talqini G’arb adabiyotida ham mangu mavzular muhim o‘rin egallaydi. Masalan, Shekspirning “Hamlet”, “Romeo va Julietta” asarlarida insoniy tuyg’ular, vijdon, xiyonat, fojia va sevgi motivlari juda chuqur yoritilgan. Dostoyevskiyning “Jinoyat va jazo” romanida esa inson vijdoni, jinoyat va tavba, axloqiy qarorlar markaziy mavzuga aylangan. 9 Tolstoyning “Urush va tinchlik” asarida hayot, oila, vatan, insoniy erkinlik va taqdir mavzulari chuqur falsafiy yondashuv asosida beriladi. 10 g’arb adabiyotida bu mavzularning talqini realistik, ba’zan psixologik yondashuvlar bilan boyitilgan. Mangu mavzular faqat Sharq adabiyotiga xos bo‘lmay, balki butun jahon adabiyotining, xususan g’arb badiiy tafakkurining ham tayanch g’oyaviy asosidir. Insoniyat tarixida shakllangan eng qadimiy badiiy matnlardan tortib, zamonaviy Yevropa romanlarigacha bo‘lgan adabiy manbalarda ezgulik va yovuzlik, hayot va o‘lim, muhabbat, fidoiylik, erkinlik, adolat, insof, inson qadr-qimmati kabi mavzular asosiy o‘rin egallaydi. 11 G’arb adabiy an’analarining ildizi qadimgi Yunon va Rim adabiyotiga borib taqaladi. Homerning “Iliada” va “Odisseya” dostonlari jang, fidoyilik, shaxsiy botirlik, vatanparvarlik va oilaga sadoqat kabi mavzularni qamrab oladi. Ularda obrazlar ramziy ma’no kasb etadi: masalan, Odysseusning vatanga qaytish yo‘li — bu faqat safar emas, balki ma’naviy o‘sish, sabr-toqat va iroda sinovi sifatida talqin etiladi. Sofoklning “Antigona” tragediyasida esa inson va qonun, adolat va hokimiyat O‘rtasidagi ziddiyat ochib beriladi. Antigona obrazi — haqiqat uchun kurash, axloqiy tanlov va fidoiylik timsolidir. 12 O‘rta asr g’arb adabiyotida din asosiy mavzuga aylangan bo‘lib, bu davrda mangu mavzular xristianlik falsafasi asosida yoritiladi. “Beovulf” dostonida ezgulik 9 Tohir Malik. “Shaytanat” (romanlar to’plami). – Toshkent: Sharq, 2016 10 Mirvaliev B. “Adabiyot nazariyasi asoslari”. – Toshkent: Universitet, 2010 11 Said Ahmad. “Jimjitlik”. – Toshkent: Sharq, 2003 12 Shodmonov R. “Adabiyotshunoslik asoslari”. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2011 15 va yovuzlik qarama-qarshiligi markazda turadi. Asarda Beovulf yovuzlik ramzi bo‘lgan Grendel va boshqa mahluqlarga qarshi kurashadi, bu orqali insonning axloqiy va jismoniy jasoratiga urg’u beriladi. Dante Aligyerining “Ilohiy komediya” asari g’arb adabiyotida mangu mavzularni chuqur falsafiy va diniy asosda tahlil etgan yirik asardir. Unda gunoh, jazolanish, poklanish, najot kabi g’oyalar ilgari suriladi. Dantening sayohati — bu insonning O‘zini anglash, ruhiy poklanish yo‘lida yurishi bo‘lib, Sharq tasavvufiy adabiyotidagi “sayr suluk” tushunchasiga yaqin turadi. Uyg’onish davrida g’arb adabiyotida inson shaxsiyati, erkinlik, go‘zallik, ma’rifat kabi mavzular dolzarb bo‘lib chiqadi. Shekspir ijodi bu jihatdan alohida O‘rin tutadi. Uning “Hamlet”, “Otello”, “Qirol Lir”, “Romeo va Julietta” kabi tragediyalarida muhabbat, xiyonat, adolat, shubha, vijdon, O‘lim kabi mavzular yuksak darajada badiiy ifoda etiladi. 13 “Hamlet”da prins obrazida inson ruhiy kechinmalarining nozik jihatlari ochib beriladi. Hamletning mashhur “BO‘lish yoki bo‘lmaslik — masala shudir” degan satri butun insoniyat hayotiy tanlovlarining ramziga aylangan. 14 “Romeo va Julietta”da esa sevgi va ijtimoiy to‘siqlar ziddiyati, muhabbat yo‘lida qurbonlik qilish g’oyalari orqali mangu mavzular dramatik kuch bilan yoritiladi. 15 XIX asr adabiyotida mangu mavzular ko‘proq shaxs va jamiyat, ijtimoiy tengsizlik, insoniy huquq, ma’naviyat va moddiyat ziddiyati nuqtai nazaridan yoritila boshladi. Viktor Gyugoning “Sokinlar” romanida jinoyat, kechirim, insoniy o‘zgarish, saxovat kabi mavzular asos bo‘ladi. Jan Valjan obrazi orqali inson qalbidagi ezgulik kuchi, ijtimoiy tizimdagi adolatsizlik bilan kurashish ifodalanadi. 16 13 Mirvaliev B. “Adabiyot nazariyasi asoslari”. – Toshkent: Universitet, 2010 14 Dostoyevskiy F.M. “Jinoyat va jazo”. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2009 15 Nematov A. “Sharq va G’arb adabiy aloqalari”. – Toshkent: Ma’naviyat, 2012 16 Xudoyberdiyev B. “Adabiy-estetik qarashlar”. – Toshkent: Sharq, 2005 16 Fyodor Dostoyevskiy — rus adabiyotida, ammo g’arbiy adabiy tafakkur doirasida e’tirof etiladigan muallifdir. Uning “Jinoyat va jazo” romanida insoniy vijdon, gunoh va poklanish, erkin iroda va jazoga munosabat mangu mavzu sifatida ko‘tariladi. XX–XXI asr adabiyotida mangu mavzular postmodernistik ruhda, zamonaviy ijtimoiy muammolar bilan uyg’un holda talqin qilinmoqda. Masalan, Gabriel Garsia Markesning “Yolg’izlikning yuz yili” asarida sevgi, oila, taqdir, vaqt va xotira kabi mavzular tarixiy va ramziy kontekstda ochiladi. Jorj Oruellning “1984” asarida esa erkinlik, haqiqat, hokimiyat, shaxsiylik kabi mavzular totalitar jamiyatdagi inson hayoti orqali ochib beriladi. Oruell mangu mavzularni zamonaviy siyosiy ziddiyatlar bilan bog’lab talqin qilgan. G’arb adabiyotida mangu mavzular inson tafakkuri bilan chambarchas bog’liq holda shakllanadi va zamon bilan birga talqini o‘zgaradi. Bu adabiy makonda mangu mavzular hayotiy, falsafiy, diniy, ijtimoiy, siyosiy yo‘nalishlarda keng tahlil qilinadi. Asarlar orasidagi umumiylik — inson qalbiga doir abadiy izlanish va o‘zlikni anglash istagidir. Xulosa qilib aytganda, mangu mavzular – bu adabiyotning abadiyligini, uning hayotga daxldorligini ta’minlovchi ustun tayanchlardir. Ular orqali badiiy ijod inson qalbini tarbiyalaydi, estetik didini boyitadi va umuminsoniy qadriyatlarni mustahkamlaydi. Shu bois bu mavzularni chuqur o‘rganish, ularning adabiyotdagi O‘rnini baholash dolzarb ilmiy va tarbiyaviy vazifa bo‘lib qolmoqda. 17 II BOB. ZAMONAVIY ADABIYOTDA MANGUMAVZULARNING TALQINI 2.1.O‘zbek zamonaviy adabiyotida mangu mavzularning ifodasi. Hozirgi kunda yozilayotgan asarlarda ham qadimiy mavzular o‘z ifodasini topmoqda. Farqi shundaki, zamonaviy mualliflar bu mavzularni yangicha shakllar, uslublar va kontekstlar orqali yoritishga intilmoqda. Masalan, Ulug’bek Hamdamning romanlarida insoniy qadriyatlar, o‘zlikni anglash va hayot mazmuni haqida falsafiy mushohadalar uchraydi. 17 Zamonaviy o‘zbek adabiyotida mangu mavzularning talqini o‘ziga xos uslubda, yangi zamon va tafakkur talablari asosida ifodalanmoqda. Adiblar bugungi kun muammolarini yoritishda hamon abadiy qadriyatlarni — muhabbat, vijdon, haqiqat, sadoqat, ezgulik kabi g’oyalarga tayangan holda, ularni zamonaviy kontekstda talqin qilishmoqda. O‘zbek adabiyotining XX asr ikkinchi yarmi va XXI asr boshlaridagi taraqqiyoti bu yo‘nalishda sezilarli o‘zgarishlar bilan xarakterlanadi. Yozuvchilar milliy o‘zlik, tarixiy xotira, ma’naviyat, ijtimoiy adolat kabi mavzular orqali insoniyat uchun umumbashariy ahamiyatga ega bo‘lgan mangu mavzularni qayta anglashga urinmoqdalar. Mustaqillikdan so‘ng o‘zbek adabiyotida erkinlik, shaxsiyat, milliy g’urur, tarixiy xotira, ruhiy uyg’onish kabi mavzular yangi uslubda yoritila boshladi. Bu jarayonda mangu mavzular, ayniqsa, inson va jamiyat, inson va ma’naviyat, muhabbat va sadoqat, haqiqat izlash, fidoyilik masalalari asarlarda markaziy o‘rin egallay boshladi. O‘tkir Hoshimovning “Ikki eshik orasi” romanida insoniy vijdon, hayotiy tanlovlar, ona mehrining ilohiyligi kabi mavzular orqali abadiy g’oyalar badiiy tasvirda ochib beriladi. Asardagi Ona obrazi — sabr, fidoyilik, ma’naviyat timsolidir. Yozuvchi insonni axloqiy mezonlar asosida baholashga chaqiradi. 17 G’ofurova N. “Yoshlar va adabiyot”. – Toshkent: Ma’naviyat, 2020. 18 Erkin a’zam asarlarida ham ruhiy kechinmalar, hayotiy iztirob, muhabbat va sadoqat, axloqiy tanlov kabi mavzular o‘ziga xos tarzda yoritiladi. “Dunyoning ishlari” qissasida hayotning o‘zgaruvchanligi, inson fe’lining murakkabligi, o‘zlik izlanishi ko‘rsatiladi. Yozuvchi mangu mavzularni konkret shaxsiy taqdirlar orqali ochadi. XX asr oxiri va XXI asr boshlarida O‘zbek she’riyati ham mangu mavzularni o‘z zamonasi bilan uyg’unlashtirib talqin eta boshladi. Abdulla Oripov she’rlarida vatan, haqiqat, insoniylik, tarixiy xotira, ilohiy mohiyat kabi mavzular chuqur badiiy-falsafiy asosda bayon etilgan: > Ey Vatan, sen — muqaddassan, dil-u jondan ortiq, Senga oshufta yuraklar bo‘lsin doimo sodiq. Ushbu satrlarda Vatanga muhabbat orqali insoniy sadoqat va ruhiy yuksalish g’oyalari ilgari suriladi. Shuningdek, “Ona tilim”, “Sabo” kabi she’rlarida til va millat, sabr va fidoyilik, tarix va qadriyat mavzulari abadiy nuqtai nazardan talqin qilinadi. Usmon Azim, Xurshid Davron, Shavkat Rahmon kabi shoirlarning she’riyatida falsafiy teranlik, ruhiy uyg’onish, sevgi va yolg’izlik, vaqt va abadiyat tushunchalari mangu mavzular bilan uyg’unlashgan. Shavkat Rahmonning quyidagi misralarida sevgi va ma’suliyatning ilohiyligi badiiy ifodasini topgan: > Men seni yelkada emas, yurakda ko‘tardim, Meni og’ritdi senga bo‘lgan mehrim. Bugungi O‘zbek nasri mangu mavzularni ijtimoiy va shaxsiy kechinmalar orqali ifoda etishga moyil. Muhammad Ali, To‘lqin Eshbek, Komil Yashin, Nodirabegim, Sirojiddin Sayyid kabi adiblar ijodida hayot falsafasi, axloqiy izlanish, shaxs va jamiyat ziddiyati, oila, muhabbat kabi abadiy g’oyalar turlicha badiiy talqinda beriladi. 19 Muhammad Alining hikoyalari va romanlarida insonning hayotga, taqdirga, mehrga, kechirimga bo‘lgan munosabati ijtimoiy fonda talqin etiladi. “Tushlar” hikoyasida real hayot va ruhiy olam to‘qnashuvi orqali inson ichki olami yoritiladi. TO‘lqin Eshbek esa zamonaviy insonning ongi, kechinmasi, yolg’izligi, mas’uliyati kabi mavzularni badiiy-falsafiy chuqurlik bilan ochib beradi. U mangu mavzularni yangi zamonaviy badiiy til va uslubda talqin qilishga intiladi. Yana bir misol — Tohir Malikning “Shaytanat” asari. Unda adolat va jinoyat, ezgulik va yovuzlik kurashi real hayot voqealari orqali ifodalanadi. Bu bilan muallif O‘quvchini mangu mavzular ustida O‘ylashga chorlaydi. Yosh yozuvchilar — Muhammad Ismoil, Saida Mirziyoyeva, Muhammad Sulton, Husniddin Sharipov kabi ijodkorlar ham mangu mavzularni yangi badiiy shakllarda ifoda etmoqdalar. Ularning asarlarida ijtimoiy va ruhiy muvozanat, sevgi va sadoqat, orzu va haqiqat ziddiyatlari ko‘proq ochiladi. Zamonaviy O‘zbek hikoyachiligida qisqa, lakonik, lekin mazmunan teran yondashuvlar orqali mangu mavzular anglanmoqda. Bu, bir tomondan, global adabiy tendensiyalarga yaqinlashuv, boshqa tomondan, milliy qadriyatlarni zamon ruhi bilan uyg’unlashtirishga urinishdir. Zamonaviy O‘zbek adabiyotida mangu mavzular — inson va uning ma’naviy olami, muhabbat, haqiqat, vijdon, sadoqat, oila, tarix, erkinlik g’oyalari har bir asarda zamon bilan uyg’unlikda ochiladi. Bu jarayon mangu mavzularning dolzarbligini yo‘qotmasdan, balki yangicha shakllarda saqlab qolish va rivojlantirish imkonini bermoqda. Bugungi yosh O‘quvchilar uchun ham mangu mavzular dolzarbligini yo‘qotmagan. Ular zamonaviy turmush tarzida, internet va texnologiyalar olamida yashasa-da, muhabbat, sadoqat, or-nomus, hayot mazmuni kabi masalalar haqida O‘ylaydi. Shu bois badiiy asarlar orqali bu mavzularni yoritish, yosh avlod ongiga singdirish ta’lim-tarbiyada muhim O‘rin tutadi. 20 Mangu mavzularni yoritgan asarlar insonni O‘z ustida ishlashga, ruhiy yuksalishga undaydi. Bu esa adabiyotning chin ma’nodagi tarbiyaviy kuchi ekanligini ko‘rsatadi. Zamonaviy O‘zbek adabiyotida ham mangu mavzular O‘z O‘rnini saqlab qolgan. Ulug’bek Hamdamning “Ikkinchi hayot” romanida O‘zlikni anglash, hayot mazmuni va insonning ichki iztiroblari badiiy vositalar bilan ochib beriladi. 4 Tohir Malikning “Shaytanat” romanlarida esa adolat va jinoyat, yaxshi va yomon qarama- qarshiligi markaziy mavzu sifatida ishlatilgan. Said Ahmadning “Jimjitlik” asari esa insoniy poklik, vijdon va axloqiy tanlov mavzusini O‘rtaga qo‘yadi. Bu orqali muallif O‘quvchini hayot va qadriyatlar haqida chuqur mulohaza yuritishga undaydi. Har bir yozuvchi — bu O‘zicha bir maktab, O‘ziga xos badiiy olam va estetik qarash egasidir. Zamonaviy O‘zbek adiblarining individual ijodini tahlil qilar ekanmiz, ularning barchasi inson ruhiyati, ezgulik va yovuzlik, muhabbat va sadoqat, ma’naviy qadriyatlar, haqiqatni izlash kabi mangu mavzularni har biri O‘z uslubida, O‘z yondashuvi orqali yoritayotganini ko‘ramiz. O‘tkir Hoshimov O‘zining samimiy, hayotiy asarlari orqali O‘zbek xalqining mentaliteti, onalik, sadoqat, halollik, vijdon, haqiqat kabi mavzularni fidoyilik bilan tilga oladi. Uning “Ikki eshik orasi” romani mangu mavzularni zamonaviy O‘zbek jamiyati kontekstida yoritishga urinishdir. Roman qahramoni — onaning hayoti, mehr-muhabbati, sabri, azob-uqubatlar ichra ham or-nomusdan voz kechmagan jasorati orqali adib abadiy qadriyatlarni tiklaydi. Bu yerda Ona — faqat ona emas, balki millat, Vatan, oriyat, sabr timsoli sifatida talqin etiladi. > “Hayot — ikki eshik orasidagi yo‘l. Bir eshikdan kiramiz, ikkinchisidan chiqamiz...” — degan mashhur ibora aslida abadiy yo‘l, ma’naviy sayr, maqsadli yashash timsoli bo‘lib xizmat qiladi. 21 Erkin a’zam — zamonaviy O‘zbek adabiyotining yetuk namoyandalaridan biri bo‘lib, uning asarlari falsafiy teranlik, ramziy obrazlar, psixologik chuqurlik bilan ajralib turadi. Yozuvchi inson — zamon, haqiqat — yolg’on, sevgi — ma’suliyat, oila — jamiyat kabi mangu ziddiyatlarni O‘z asarlarida yoritadi. “Dunyoning ishlari” qissasida insonning ijtimoiy hayoti va ichki ruhiy olami O‘rtasidagi ziddiyatlar badiiy til orqali ochiladi. Muallif mangu mavzularni zamon ruhiga mos tarzda ifoda etadi: inson jamiyatda qanday yashashi kerak? U O‘zligini qanday anglaydi? Ushbu jumla inson hayotining o‘tkinchiligini, ammo ruhiy iztirob va haqiqat izlash abadiyligini ifodalaydi. Buyuk shoir Abdulla Oripov ijodi o‘zbek she’riyatida abadiy mavzularni falsafiy va estetik yondashuv asosida ifodalagan. U Vatan, Ona, Ona tiliga sadoqat, tarixiy xotira, ozodlik, hayot ma’nosi kabi mavzularni she’riy obrazlar orqali yurakdan yurakka yetkazadi. Masalan, “Ona tilim” she’rida til — xalq ruhi, tarix, borliq ifodasi sifatida talqin etiladi. Bu mavzu o‘zbek xalqi uchun abadiy mavzudir. Abdulla Oripovning “Savol” va “Sabo” dostonlarida esa mangu savollar — hayotning ma’nosi, insonning borliqdagi o‘rni, gunoh va poklanish kabi masalalar she’riy-falsafiy talqinda ochib beriladi. Muhammad Ali — zamonaviy o‘zbek nasrining yirik namoyandasi bo‘lib, uning asarlarida inson qalbi, orzu, vijdon, o‘lim va hayot, sevgi va yolg’izlik kabi mangu mavzular markaziy o‘rin egallaydi. Uning “Tushlar” to‘plamidagi hikoyalar real hayot va inson kechinmalari sintezida yaratilgan. Yozuvchi mangu mavzularni o‘zbek xalqining ruhiyati bilan uyg’unlashtirib, ularni o‘ziga xos badiiy-falsafiy tilda bayon etadi. Asarlarda insonning jamiyatdagi o‘rni, unga bo‘lgan e’tibor, hayotga nisbatan qarashlari nozik psixologik jihatdan yoritiladi. Zamonaviy yosh yozuvchilar — Muhammad Ismoil, Husniddin Sharipov, Saida Mirziyoyeva kabi ijodkorlar o‘z asarlarida abadiy mavzularni global muhit va 22 milliy qadriyatlar uyg’unligida talqin etishmoqda. Masalan, Muhammad Ismoil she’rlarida sevgi, vatan, haqiqat, yolg’izlik kabi mavzular ramziy obrazlarda beriladi: > “Yolg’izlik ham savob bo‘lsa, Uni yig’lab yozaman...” . Bu kabi satrlar bugungi insonning ichki ruhiy holatini, abadiy izlanishini, O‘zini anglashdagi og’riqli, ammo halol kechinmalarni ifodalaydi. Zamonaviy O‘zbek adiblarining ijodida mangu mavzular — ezgulik, haqiqat, vijdon, muhabbat, sabr, sadoqat, fidoyilik, milliy O‘zlik — har bir adib uslubida, obrazlar orqali, ruhiy kechinmalar bilan boyitilgan holda ifoda etilmoqda. Bu esa O‘zbek adabiyotining davomiyligi va qadriyatlar uzviyligining isboti bo‘lib xizmat qiladi.Bugungi yoshlar uchun badiiy adabiyot nafaqat estetik zavq manbai, balki ruhiy-axloqiy tarbiya vositasidir. Mangu mavzular — vatanparvarlik, halollik, sadoqat, hayot maqsadi — yosh ongda muhim qadriyat sifatida shakllanishi kerak . Shu sababli zamonaviy mualliflar yosh avlod qalbiga ta’sir qiluvchi obrazlar, sodda va samimiy badiiy ifodalar orqali mangu mavzularni singdirishga harakat qilmoqda. 2.2.Badiiy asar orqali umuminsiniy qadriyatlarni shakillantirish Zamonaviy O‘zbek adabiyotida mangu mavzularning talqini nafaqat adabiy, balki ijtimoiy va madaniy kontekstda ham katta ahamiyatga ega. O‘zbek adabiyoti, ayniqsa, mustaqillikdan so‘nggi davrda, milliy O‘zlikni tiklash va jamiyatda yangi ma’naviy qadriyatlarni shakllantirishda O‘zgaruvchan dunyoqarashni O‘z ichiga olgan. Mangu mavzular esa nafaqat badiiy, balki ijtimoiy jihatdan ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu bo‘limda biz zamonaviy O‘zbek adabiyotidagi mangu mavzularning ijtimoiy va madaniy ahamiyatini, uning xalqqa bo‘lgan ta’sirini, milliy ma’naviyatni shakllantirishdagi rolini tahlil qilamiz. 23 Mustaqil O‘zbekistonning yangi tarixiy bosqichida O‘zbek adabiyotida mangu mavzularning yangicha talqini milliy ma’naviyatni tiklash, xalqning tarixi va qadriyatlarini anglash, milliy g’ururni kuchaytirish nuqtai nazaridan O‘ziga xos ahamiyatga ega. Badiiy asarlarda millatning ma’naviy tarixi, madaniy xazinasiga nisbatan yangi yondashuvlar, haqiqiy vatanparvarlik, tinchlik va barqarorlik mavzulari markaziy O‘rinda turadi. Zamonaviy O‘zbek adabiyotida milliy O‘zlikni tiklash va uni yangi talqinda, yangi zamon ruhida taqdim etish uchun abadiy mavzular (vatan, ona, muhabbat, haqiqat) takroriy ravishda ishlatilmoqda. O‘tkir Hoshimovning “Ikki eshik orasi” asari ana shunday mavzularni zamonaviy milliy talqinda yoritadi. Asarda millatning ruhiy, ma’naviy uyg’onishi, O‘zligini anglash g’oyalari har bir qahramonning ichki dunyosidagi turli ziddiyatlar orqali namoyon bo‘ladi. Yozuvchi, xuddi klassik adabiyotdagi kabi, xalqning tarixiy xotirasini qayta tiklash, ona yurtga bo‘lgan muhabbatni ifodalashga katta e’tibor qaratadi. Bunda milliy qadriyatlarni tiklash nafaqat ma’naviy, balki ijtimoiy muhim ahamiyatga ega. Zamonaviy O‘zbek adabiyotida mangu mavzular ijtimoiy-siyosiy jarayonlar bilan bog’liq tarzda talqin qilinadi. Milliy erkinlik, mustaqillik, demokratik qadriyatlar, inson huquqlari va tenglik kabi mavzular, ayniqsa, mustaqillikdan so‘nggi yillarda badiiy asarlarda muhim O‘rin tutadi. O‘zbek adiblarining asarlarida mangu mavzular O‘tkir ijtimoiy muammolar va jamiyatdagi O‘zgarishlarga qanday ta’sir qilayotganligi yoritiladi. Badiiy adabiyotda yoritilgan mangu mavzular insoniyatning eng yuksak qadriyatlarini shakllantirishga xizmat qiladi. Ular orqali inson O‘zining jamiyatdagi O‘rnini, hayotdagi vazifasini, ma’naviy yo‘nalishini anglaydi. Jumladan, ruhiy boylik, insoniylik, bag’rikenglik kabi tushunchalar asarlar orqali kitobxon ongiga ta’sir etadi. Shu boisdan badiiy asarda mangu mavzularni chuqur O‘rganish nafaqat adabiy-estetik tajriba, balki tarbiyaviy ahamiyatga ham egadir. 24 Zamonaviy O‘zbek adabiyotida mangu mavzularni qamrab olgan madaniy- ma’naviy g’oyalar hayotning barcha jabhalarini, yoshlarni tarbiyalash, milliy mentalitetni tiklash, oilaviy qadriyatlarni mustahkamlashga qaratilgan. Shunday qilib, badiiy asarlar O‘zbek xalqining dunyoqarashini shakllantirish, uning madaniy qadriyatlarini saqlash va rivojlantirishga xizmat qiladi. Zamonaviy O‘zbek adabiyotida mangu mavzularning ijtimoiy va madaniy ahamiyati yuksak. Bu mavzular nafaqat adabiyotda, balki jamiyatda ham chuqur ta’sir ko‘rsatadi, uning rivojlanishiga, ma’naviy yangilanishiga katta hissa qo‘shadi. Yozuvchilar O‘z asarlarida mangu mavzular orqali insonning ichki dunyosini va jamiyatdagi O‘rnini yoritishda milliy qadriyatlarni saqlashga, O‘zlikni anglashga, zamonaga moslashishga xizmat qilmoqda. Shu tariqa, mangu mavzular O‘zbek adabiyotining nafaqat badiiy, balki ijtimoiy va madaniy meros sifatida rivojlanishida muhim rol O‘ynaydi. 25 UMUMIY XULOSA Ushbu kurs ishida badiiy asarda mangu mavzularning mohiyati, ularning tarixiy va zamonaviy adabiyotdagi talqini tahlil qilindi. Mangu mavzular — bu adabiyot orqali avloddan-avlodga O‘tib kelayotgan, insoniyat hayoti va ruhiyatini ifodalovchi dolzarb g’oyalardir. Sevgi, ezgulik va yovuzlik, hayot va O‘lim, vatanparvarlik, sadoqat kabi mavzular har bir asr adibining ijodida yangi ma’no kasb etgan holda yashab kelmoqda. Xulosa qilib aytganda, mangu mavzular – bu adabiyotning abadiyligini, uning hayotga daxldorligini ta’minlovchi ustun tayanchlardir. Ular orqali badiiy ijod inson qalbini tarbiyalaydi, estetik didini boyitadi va umuminsoniy qadriyatlarni mustahkamlaydi. Shu bois bu mavzularni chuqur O‘rganish, ularning adabiyotdagi O‘rnini baholash dolzarb ilmiy va tarbiyaviy vazifa bo‘lib qolmoqda. Adabiyot insoniyat tafakkurining abadiy aksidir. U orqaligina inson O‘zining kechagi, bugungi va ertangi ruhiy qiyofasini tanib oladi. Ushbu kurs ishida tahlil etilganidek, mangu mavzular — muhabbat, vatan, vijdon, haqiqat, sadoqat, ezgulik, oila, O‘lim va hayot, ruhiy poklanish — har bir adabiy davr, maktab va individual yozuvchi tafakkurida O‘ziga xos shakl va mazmun kasb etadi. Klassik adabiyotda bu mavzular Sharq falsafasi, diniy-estetik tafakkur va sufiyona ruhiyat bilan uyg’un holda talqin etilgan bo‘lsa, zamonaviy O‘zbek adabiyotida ular ko‘proq psixologik, ijtimoiy va falsafiy yondashuvlar orqali badiiy ifoda topmoqda. Bu esa mangu mavzularning mazmuniy qayta talqin qilinayotganligini, ammo g’oyaviy asoslari O‘zgarmay kelayotganini ko‘rsatadi. Zamonaviy adabiy jarayonda yozuvchilarning individual yondashuvlari, milliy-estetik qadriyatlar va global fikrlash uyg’unlashgan. O‘tkir Hoshimov onalik va vijdon orqali, Erkin a’zam insoniy tanlovlar orqali, Abdulla Oripov esa she’riy- falsafiy ruhda abadiy mavzularni talqin etadi. Muhammad Ali va yosh avlod adiblari esa ushbu mavzularni ichki iztirob va shaxsiy ong kechinmalari orqali zamonaviy O‘quvchiga yaqinlashtiradi. 26 Shuningdek, g’arb adabiyotidagi abadiy mavzular talqini (masalan, Shekspir, Remark, Kamyu, Ekzyuperi asarlarida) bilan qiyos qilinganda, O‘zbek adabiyotida ularning ko‘proq ma’naviy-axloqiy va oilaviy qadriyatlar bilan bog’liq talqini ustun ekani ko‘rinadi. Bu esa O‘zbek adabiyotining milliy tafakkur asosida rivojlanayotganligini, ammo umumbashariy mavzularga e’tiborning kuchayganini ko‘rsatadi. Bugungi adabiy jarayonlarda mangu mavzular faqat adabiy-badiiy hodisa sifatida emas, balki jamiyatning ma’naviy barqarorligiga xizmat qiluvchi vosita sifatida ham qaralmoqda. Shunday ekan, mangu mavzular nafaqat adabiyotda, balki tarbiya, madaniyat, ijtimoiy ong va ma’naviyatni shakllantirishda ham yetakchi omil bo‘lib qolaveradi. Xulosa tariqasida aytish mumkinki, abadiy mavzular — bu adabiyotning O‘zagidir. Har qanday zamon va makonda ular yangidan-yangi estetik shakllarda, ammo baribir inson qalbining tub mohiyatini yorituvchi kuch sifatida yashab qolaveradi. Sharq va g’arb adabiyotlaridagi mangu mavzular qiyosiy tahlil qilinar ekan, ularning universalligi, har qanday millat va zamon vakiliga yaqinligi yaqqol namoyon bo‘ldi. Bugungi kunda ham bu mavzular O‘z ahamiyatini yo‘qotmagan, balki yangi uslub va mazmun orqali zamonaviy asarlar tarkibiga singdirilgan. Shunday qilib, mangu mavzular — bu faqat badiiy asarning emas, balki butun insoniyat madaniyatining uzviy qismidir. Ularni O‘rganish adabiy tafakkurni rivojlantiradi, insoniylik mezonlarini mustahkamlaydi. Xulosa qilib aytganda, badiiy adabiyotda mangu mavzular – bu adabiy ijodning ildizini tashkil etuvchi asosiy g’oyalardir. Ular orqali inson O‘zligini anglaydi, hayot mazmuni haqida O‘ylaydi, jamiyatda O‘z O‘rnini belgilaydi. Adabiyotshunoslikda bu mavzularni O‘rganish – san’atning nafaqat estetik, balki ijtimoiy va ma’naviy kuchini anglashga yordam beradi. Har qanday davrda yozilgan badiiy asar aynan shu 27 mangu mavzular orqali zamondoshiga, keyingi avlodga murojaat qiladi. Bu esa adabiyotning umrboqiyligini ta’minlaydi. Xulosa qilib aytganda, mangu mavzular — bu adabiyotning umrboqiyligini ta’minlovchi g’oyalardir. Ular orqali asarlar zamonlar osha O‘z kuchini saqlab qoladi. Har bir asr yozuvchisi bu mavzularni O‘z davrining ruhiyatiga moslashtirib yoritgan, ammo ularning mohiyati O‘zgarmagan. Bugungi adabiyotda ham bu mavzular dolzarbligicha qolmoqda. Shunday ekan, badiiy asarda mangu mavzularni O‘rganish — nafaqat adabiy jarayon, balki insonni anglash yo‘lida muhim qadamlardan biridir. 28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari 1.Mirziyoev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat iyat bilan davom ettirib, yangi ʼ bosqichga ko‘taramiz (1-qism), O‘zbekiston, - T.: 2018, 168 b. II. Asosiy adabiyotlar 2.Abdulla Qodiriy. “O‘tgan kunlar”. – Toshkent: G’. G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 2015. 3.Abduqodirov A. “Adabiyotsunoslikka kirish”. – Toshkent: O‘qituvchi, 2008. 4.Alisher Navoiy. “Xamsa”. – Toshkent: Fan, 1991. 5.Abdulla Qodiriy. “O‘tgan kunlar”. – Toshkent: G’. G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 2015. 6.Hamdam U. “Ikkinchi hayot”. – Toshkent: Yozuvchi, 2012. 7.Qahhorov A. “Adabiyot nazariyasi asoslari”. – Toshkent: Universitet, 2004. 8.Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 9.Shekspir U. “Romeo va Julietta”. – Toshkent: cho‘lpon, 2010. 10.Tohir Malik. “Shaytanat” (romanlar to‘plami). – Toshkent: Sharq, 2016. 11.Said Ahmad. “Jimjitlik”. – Toshkent: Sharq, 2003 12.Shodmonov R. “Adabiyotshunoslik asoslari”. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2011 13.Mirvaliev B. “Adabiyot nazariyasi asoslari”. – Toshkent: Universitet, 2010 14.Dostoyevskiy F.M. “Jinoyat va jazo”. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2009. 15.Nematov A. “Sharq va g’arb adabiy aloqalari”. – Toshkent: Ma’naviyat, 2012. 16.Xudoyberdiyev B. “Adabiy-estetik qarashlar”. – Toshkent: Sharq, 2005. 17.Nurali Qobul. “Badiiy tafakkur va ruhiyat”. – Toshkent: Yozuvchi, 2007. 18.Tolstoy L.N. “Urush va tinchlik”. – Moskva: Izdatelstvo, 1983. 19.Orifjonova M. “Zamonaviy O‘zbek romani poetikasi”. – Toshkent: O‘zbekiston, 2019. 29 20.Qurbonov A. “O‘zbek nasrida ijtimoiy masalalar”. – Toshkent: O‘qituvchi, 2006. 21.G’aniyeva D. “Adabiy jarayon va zamon”. – Toshkent: Universitet, 2015. 22.Asqarov T. “Ijodiy tafakkur asoslari”. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2009. 23.Mamatqulov M. “Adabiyot va ma’naviyat”. – Toshkent: Ma’naviyat, 2011. 24.Bobojonov S. “Adabiy tahlil nazariyasi”. – Toshkent: Fan, 2020. 25.Shukurov S. “Zamonaviy O‘zbek adabiyoti”. – Toshkent: Universitet, 2018. 30

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Badiiy asarda mangu mavzularning mohiyati

1.1. Mangu mavzu tushunchasi va adabiyotdagi o‘rni

1.2. G‘arb adabiyotida adabiy mavzularning talqini

II bob. Zamonaviy adabiyotda mangu mavzularning talqini

2.1. O‘zbek zamonaviy adabiyotida mangu mavzularning ifodasi

2.2. Badiiy asar orqali umuminsoniy qadriyatlarni shakllantirish

Umumiy xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить