Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 96.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Badiiy asarda muammo tahlili («Mehrobdan chayon» asari misolida)

Купить
KURS ISHI Mavzu: Badiiy asarda muammo tahlili “ Mehrobdan chayon ” asari misolida 1 MUNDARIJA: KIRISH…………………………………………………………………….……3 I.BOB. Adabiyotshunoslikda muammo 1.1. Badiiy asarda muammo tushunchasi ………………….…..…......…............6 Birinchi bob bo‘yicha xulosa…………...……………………………..………..17 II.BOB. Abdulla Qodiriyning “Mehrobdan chayon” asarida muammoning o‘ziga xos jihatlari 2.1.“ Mehrobdan chayon” romanida obrazlar timsolida muammoning badiiy talqini…………………………………………………………..…………….....11 2.2. “Mehropdan chayon” romanida ifodalangan ijtimoiy adolatsizlik va tengsizlik masalasining obrazlar asosida tahlili…………………………….......24 Ikkinchi bob bo yicha xulosa....................................………….ʻ ……………….28 Umumiy xulosa………………………………………………………………...30 Foydalanilgan adabiyotlar……………………………………………………32 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi . Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev adabiyotning jamiyatdagi ahamiyatini yuqori baholaydi. Uning fikricha, adabiyot xalqning yuragi va elning ma’naviyatini ko‘rsatadi. Murakkab zamonda odamlar qalbiga yo‘l topish, ularni ezgu maqsadlarga ilhomlantirishda adabiyotning ta’sirchan kuchidan foydalanish zarurligini ta’kidlaydi. Shuningdek, Prezidentimiz “adabiyot, san’at va madaniyat yashasa, millat va xalq, butun insoniyat bezavol yashaydi”, deb ta’kidlagan . 1 Qayd etib o‘tilgandek mamlakatimizda O'zbekiston Respublikasining “Ta’lim To‘g‘risida”gi qonunini hamda Kadrlar tayyorlash milliy dasturini amalga oshirish doirasida o‘zbek tilini o‘qitishning kompleks tizimi, ya’ni uyg‘un kamol topgan o‘qimishli, zamonaviy fikrlovchi yosh avlodni shakllantirishga, respublikasining jahon hamjamiyatiga yanada yo‘naltirilgan tizim yaratildi. Adabiyotshunoslikda “muammo” tushunchasi asosan asarda tasvirlangan voqelikning konfliktli, ziddiyatli jihatlarini o‘rganishda muhim mezon sifatida qaraladi. Badiiy asar muallifining jamiyatga bo‘lgan munosabati, uning illatlarini tanqid qilishi, ezgulik va adolat uchun kurash g‘oyalarining ilgari surilishini ochib beradi. XX asr boshlaridagi og‘ir ijtimoiy-siyosiy sharoitda faoliyat yuritgan Qodiriy o‘z asarlarida jamiyatdagi chuqur ijtimoiy muammolarni badiiy vositalar orqali yoritib berdi. Ayniqsa, “Mehrobdan chayon” romanida ko‘tarilgan diniy riyo, ijtimoiy tengsizlik, ayollarning huquqsizligi kabi masalalar zamonaviylik nuqtai nazaridan ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Bugungi O‘zbekiston jamiyatida ham diniy ekstremizmga qarshi kurash, gender tengligi, adolatli ijtimoiy tartib-barqarorlikka intilish kabi yo‘nalishlar davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlari bo‘lib bormoqda. Shu sababli, tarixiy 1 https://www.xabaruz.com/uz/madaniyat/shavkat-mirziyoyev-adabiyot-sanat-va? 3 asarlar orqali jamiyat muammolarini tahlil qilish, ularning badiiy ifodasini chuqur o‘rganish adabiy-estetik tafakkurni rivojlantirish bilan birga, zamonaviy ijtimoiy ongni shakllantirishga xizmat qiladi. Kurs ishi οbyekti . Abdulla Qodiriyning “Mehrobdan chayon” romani. Kurs ishi predmeti. Abdulla Qodiriyning “Mehrobdan chayon” romanida muammo. Kurs ishining maqsadi: Abdulla Qodiriyning “Mehrobdan chayon” asarining bosh muammo tahlili Kurs ishining vazifalari: - Adabiyotshunoslikda muammo tushunchasini o’rganish; - Asardagi obrazlar orqali muammoni o’rganish; - Abdulla Qodiriyning “Mehrobdan chayon” romanidagi qaxramon va voqealar orqali asosiy muammoni o’rganish. Kurs ishi da qo’llanilgan metodlar. Tavsifiy va tahliliy metodlardan foydalanildi. Kurs ishining strukturasi. Kirish, ikki bob, unga tegishli bo’lgan 3fasl, umumiy xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 4 I.BOB. Adabiyotshunoslikda muammo 1.1. Badiiy asarda muammo tushunchasi Adabiyotshunoslikda “muammo” tushunchasi – badiiy asarda aks etgan voqelikdagi ichki ziddiyatlar, ijtimoiy-siyosiy, axloqiy, falsafiy yoki madaniy masalalarning badiiy talqini orqali namoyon bo‘ladigan murakkab masalalarni anglatadi. Har bir yirik adabiy asar o‘z ichida muallifning davr, jamiyat, shaxs va insoniylik haqidagi muayyan qarashlarini, shuningdek, mavjud muammolarga bo‘lgan munosabatini badiiy obrazlar orqali ifodalaydi. Shu jihatdan, muammo badiiy asarning g‘oyaviy-ma’rifiy mohiyatini tashkil etuvchi asosiy tarkibiy qismlardan biridir. Ko‘pincha muammo tushunchasi mavzu bilan aralashtiriladi. Mavzu — bu asarda tasvirlangan voqea yoki hayotiy hodisa (masalan, muhabbat, urush, do‘stlik), muammo esa — bu mavzu doirasida ko‘tarilgan muayyan masala (masalan, muhabbat va burch o‘rtasidagi ziddiyat, urushning inson psixologiyasiga ta’siri). Badiiy asarlarda quyidagi muammo turlari uchrashi mumkin: Ijtimoiy muammo: jamiyatdagi tengsizlik, adolatsizlik, sinfiy ziddiyatlar. Axloqiy muammo: ezgulik va yovuzlik, halollik va xiyonat, burch va istak o‘rtasidagi qarama-qarshilik. Falsafiy muammo: inson hayotining ma’nosi, taqdir va erkinlik, mavjudlik mohiyati. Psixologik muammo: insonning ichki dunyosi, ruhiy kechinmalar, shaxsiy inqirozlar. Har qanday muammo asarda quyidagicha ifodalanadi; Qahramonlar xarakteri: ularning qaror va harakatlari orqali. Syujet rivoji: voqealar zanjiri orqali.Dialog 5 va monologlar: qahramonlarning fikr-mulohazalari orqali. Tasviriy vositalar: ramz, metafora, parallelizm kabi badiiy usullar orqali. Adabiy muammolar jamiyatdagi haqiqatni ifodalashga, ijtimoiy fikrni uyg‘otishga xizmat qiladi. Adib muammo orqali o‘quvchiga savol beradi, unga fikrlash, baholash, to‘g‘ri xulosa qilish uchun sharoit yaratadi. Ijtimoiy tengsizlik, axloqiy inqiroz, diniy soxtakorlik, ma’naviy tanazzul, shaxsiy fojialar kabi mavzular ko‘p hollarda adabiyotda muammo sifatida talqin qilinadi. Bu borada taniqli adabiyotshunoslar A.Qayumov, N.Qobul, G.G‘ulomov, H.Haydarovlarning ilmiy asarlarida muammo masalasiga alohida urg‘u berilgan. 2 Ular asarda muammo ko‘tarilishi, uning obrazlar, syujet va konflikt orqali ifoda topishi, badiiy vositalar orqali o‘quvchiga ta’sir qilishi haqida nazariy asoslar yaratganlar. Badiiy asarlarda muammo nafaqat syujet va qahramonlar o'rtasidagi konfliktda, balki asarning umumiy mazmunida ham muhim o‘rin tutadi. Shuning uchun, “ Mehropdan chayon ” asarida ko‘rgan muammolarni tahlil qilish orqali badiiy adabiyotdagi muammo tushunchasini yanada chuqurroq tushunish mumkin. Asar haqida qisqacha ma'lumot: Mehrobdan chayon – o zbek romanchiligining asoschisiʻ Abdulla Qodiriyning ikkinchi yirik asari 1928-yil fevralda yozib tugatilgan. Roman birinchi marta 1929-yil Samarqandda bosilib chiqdi. Roman mavzuyi XIX asr hodisalari – “xon zamonlari“ davridagi o zboshimchaliklarni ko rsatishga ʻ ʻ qaratilgan bo lsada, unda roman yozilgan davr ruhi kuchli singdirilgan. Asarni ʻ “Mehrobdan chayon” deb atash, ziyoli ulamolarni qahramon qilib tanlashdan murod muqaddas dargoh — sajdagohdan chiqqan, o sha dargohga nomunosib ʻ munofiq, qallob, tuban kimsalarga, hasadgo y, e tiqodsiz kishilarga ishoradir. ʻ ʼ Romanda Anvar bilan Ra noning sevgi sarguzashti, qalb nazokati shoirona ʼ tarannum etilgan. Maktabdor Solih mahdumning yumoristik obrazi adabiyotshunoslar tomonidan yozuvchining jiddiy yutug i deya hisoblanadi. ʻ Asarning asosiy mavzusi haqida yozuvchi shunday deydi: “Turkiston 2 Sultonov I. Adabiyot nazariyasi. Toshkent: O’qituvchi, 2002. 17 6 feodallarining keying vakili bo‘lg‘an Xudoyorxonning o‘z xohishi yo‘lida dehqon va mayda hunarmand – kosib sinfini qurbon qilishi, mamlakat xotin- qizlarini istagancha tasarruf etishi, bunga qarshi kelguvchilar tilasa kim bo‘lmasin, rahmsiz jazo berishi ro‘monning mavzuidir”. 3 “Mehrobdan Chayon” asarida bir nechta muammolarni ko‘rishimiz mumkin. Ushbu romanda muammolar, ayniqsa, axloqiy, psixologik va ijtimoiy sohalarda yuzaga keladi. Axloqiy muammo: Asarda axloqiy muammo markaziy o‘rin tutadi. Bunga yozuvchi asardagi Abdurahmon obrazining axloqsizligini ko‘rsatish orqali yuksak darajada ifodalab bera oladi. Qahramonlar o‘zaro sadoqat, sevgidan foydalanish, va adolatga nisbatan qarorlar qabul qilishda yuzaga keladigan holatning eng yirik tasviridir. Mehrobning chayon bilan bog‘liq sahnalarida qahramonlar o‘zlarining hissiyotlari va qarorlariga asoslanib, sevgi va sadoqat masalalarida keskin qarama-qarshiliklarga duch keladilar. Bu masala romanda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, adolat va axloqiy to‘g‘rilik haqida o‘ylashni rag‘batlantiradi. Ijtimoiy muammo: Jamiyatdagi nohaqliklar, tengsizliklar va axloqiy normalar asarda o‘z aksini topadi. Bunday ijtimoiy muammolar qahramonlar o‘rtasidagi munosabatlarga ta’sir qiladi va ularni qarorlar qabul qilishda o‘ziga xos ziddiyatlarga olib keladi. Bunga misol sifatida aytishimiz mumkinki, asardagi Muhammad Rajabbek o‘g‘li Nasim bilan birga Anvarning do‘st tutinishi va ular o‘rtasidagi tengsizlikning qay darajada yuqori ekanligi yozuvchi tomonidan ustalik bilan ifodalangan. “Mehrobdan chayon” romani o‘z davrining ijtimoiy muammolarini yoritishga intilgan, qahramonlar ijtimoiy qatlamlar, oilaviy munosabatlar, va jamiyatdagi o‘zgarishlarga qarshi kurashadilar. Psixologik muammo: Asar qahramonlarining ichki kurashlari va psixologik muammolari ham katta ahamiyatga ega. Qahramonlarning ruhiy holati, ularning o‘z o‘ziga nisbatan qarorlar qabul qilishda noaniqligi, mashaqqatlar va his-tuyg‘ularidagi o‘zgarishlar, asarda psixologik ziddiyatlarni 3 Abdulla Qodiriy. Mehrobdan chayon. Toshkent. G’afur G’ulom. 1994. 3-b. 7 yanada kuchaytiradi. Bu psixologik muammolar, ularning daxlsizligi, shaxsiy qadriyatlari va qarorlarida ham aks etadi. Asarda har bir syujet va voqeani tahlil qilish orqali undagi yozuvchi ifodalamoqchi bo‘lgan davr haqiqatlari va yashirin ma’nolarni tushunishimiz mumkin. Tilshunos olim Qahramonov: “Roman matnida konnotativ (yashirin) ma’no qatlamlari kuchli. Har bir jumla ortida ma’naviy, axloqiy, ba’zan esa diniy fikr yashiringan. Bu esa roman tili orqali muallifning ijtimoiy nuqtai nazarini ham sezdiradi” – deb bejiz aytmagan. 4 “Mehrobdan Chayon” asarini tahlil qilishda, uning muammolarini quyidagicha tasniflash mumkin: Axloqiy-psixologik jihatlar : Asar qahramonlarning o‘z ichki his- tuyg‘ulari va axloqiy tanlovlari o‘rtasida, masalan, sevgi va sadoqat masalasida yuzaga keladigan ziddiyatlarni o‘rganadi. Bu, ayniqsa, qahramonlarning xulq- atvori va dunyoqarashi haqida qarorlar qabul qilishda o‘z ifodasini topadi. Bunga misol sifatida Maxdum qizi Ra’noni xonga unashtirib, to‘y kunini belgilayotgan vaqt Anvar uch kunlab uyga kelmagani, ammo bo‘layotgan voqealarga qarshi ham chiqolmaganligi, Ra’noni chindan sevsada Maxdumning fikrlariga e’tiroz bildirmaganligi axloqiy-psixologik jarayonning yuqori ko‘rinishi sifatida tasvirlangan. Jamiyat va shaxs o‘rtasidagi ziddiyatlar : Asar jamiyatdagi adolat, tenglik, ijtimoiy statuslar va insonlarning ichki muammolarini ko‘rsatadi. Shaxs va jamiyat o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar, ayniqsa, oilaviy munosabatlar va o‘z- o‘zini anglashdagi muammolar, asar mazmunining asosiy qismini tashkil etadi. Qahramonlarning ichki kurashlari : Qahramonlarning ichki dardlari, noaniqliklari va qarorlaridagi xatoliklar asar davomida asosiy psixologik muammolarni ochib beradi. Bu psixologik ziddiyatlar qahramonlarning rivojlanishiga, ularning kelajakdagi harakatlariga ta’sir ko‘rsatadi. “Mehrobdan Chayon“ asarida muammo tushunchasi axloqiy, psixologik va ijtimoiy muammolarni o‘z ichiga olgan holda namoyon bo‘ladi. Asar 4 Qahramonov Q. Adabiy tanqidda yangilanish jarayonlari. Toshkent: Milliy kutubxona nashriyoti, 2009. 56-b. 8 qahramonlarining ichki kurashlari va tashqi dunyo bilan munosabatlari orqali badiiy muammo tushunchasi aniq ifodalangan. Bu asarni o‘rganish, adabiyotshunoslikda muammolarni tahlil qilishda yirik o‘rin tutadi va o‘quvchiga badiiy asarlar orqali ijtimoiy va psixologik masalalarni yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi. Bunda yozuvchining dunyo qarashlari, yashirin mulohazalariga ham e’tibor qaratish zarur. Tilshunos olim Qahramonov o z kuzatishlarida adabiy tanqidning muhim tamoyillaridan yana birini,ʻ shubhasiz, eng avvalo, ijodkor dunyoqarashi, poetik olami va voqelikni badiiy- estetik kashf qilish jarayoni- badiiy matnni tahlil va talqin qilishda yangicha mezon va metodologik tamoyillarga asoslanishda ko radi. Bu borada, ayniqsa, ʻ Qodiriy ijodi bo yicha istiqlol davrida yaratilgan tadqiqotlarga munosabat ʻ bildiradi. 5 “Mehrobdan chayon” romanida Abdulla Qodiriy har bir obraz orqali o‘z davrining ijtimoiy, axloqiy va ruhiy muammolarini ko‘rsatib bergan. Obrazlar hayoti orqali u majburiy nikoh, erkak hukmronligi, ayollar huquqlari sustkashligi, jaholat kabi muammolarni chuqur va real tarzda yoritadi. Asar badiiylik bilan yuksak hayotiy haqiqatni ifodalashi bilan o‘zbek adabiyotida muhim o‘rin egallaydi. I.Bob yuzasidan xulosa. Abdulla Qodiriyning “Mehrobdan chayon” romani o‘zbek adabiyoti tarixida nafaqat ilk roman namunalardan biri sifatida, balki ijtimoiy muammolarni san’at darajasida tasvirlash borasida muhim o‘rin 5 Qahramonov Q. Adabiy tanqidda yangilanish jarayonlari. Toshkent: Milliy kutubxona nashriyoti, 2009. 58-b. 9 egallagan asar sifatida alohida baholanishi lozim. Ushbu bobda badiiy asarda muammo tushunchasi, uning adabiyotshunoslikdagi nazariy asoslari hamda “Mehrobdan chayon” romani misolida bu muammolarning qanday badiiy talqin etilgani atroflicha tahlil qilindi. Yuqorida ko‘rib o‘tilganidek, badiiy asardagi muammo — bu yozuvchining asar orqali ko‘tarayotgan ijtimoiy, axloqiy, ma’naviy yoki siyosiy masalalarning badiiy shakllanishidir. Muammo har doim jamiyat, shaxs va tarix o‘rtasidagi ziddiyatlar, qarama-qarshiliklar yoki hal etilishi lozim bo‘lgan masalalarni yoritishga xizmat qiladi. Qodiriy ijodida bu yondashuv chuqur psixologik tahlillar, hayotiy voqealar asosida namoyon bo‘ladi. “Mehrobdan chayon” romanida ko‘tarilgan asosiy muammolar — ayol erkini poymol etuvchi jamiyat, ma’rifatsizlik, zo‘ravonlik, nohaqlik va eski tuzumning inson ruhiyatiga salbiy ta’siridir. Bu muammolar zamonaviy o‘quvchi uchun ham dolzarbligini yo‘qotmagan, balki turli tarixiy kontekstlarda chuqurlashgan. II.BOB. Abdulla Qodiriyning “Mehrobdan chayon” asarida muammoning o‘ziga xos jihatlari 2.1.“Mehrobdan chayon” romanida obrazlar timsolida muammoning badiiy talqini 10 Akademik Matyoqub Qo‘shjonovning “Qodiriy – erksizlik qurboni” nomli kitobida Qodiriyning “Mehrobdan chayon” romani tahlil qilinadi. 6 Tahlillar fasllarga ajratilgan holda tizimli tarzda amalga oshiriladi. Olim yozuvchi mahoratini belgilovchi asosiy ifoda yo‘nalishlari sifatida Solih maxdum, Anvar va Ra’no xarakter xususiyatlarini ochishda, mantiq va tasvir uyg‘unligi, syujet yaratish va asar konfliktini belgilovchi omillar, zamon va makonga oid realistic voqeilik manzaralari, xususan, Xudoyorxon harami haqidagi tafsilotlar, maishiy buzuqliklarning avj olishi kabi ijtimoiy illatlarni fosh etilishi kabi masalalar fonida tadqiq etadi. Asar o‘quvchiga tushunarli bo‘lishi uchun yozuvchi fasllarga ajratgan va alohida-alohida sarlavhalar bilan belgilab boriladi. Masalan, dastlabki sarlavha ayni holatda roman mazmuniga mos ravishda “Yigitlarning sarasi, gullarning ra’nosi” deb nomlanadi. Bu asarda ham yozuvchi xuddi “O‘tkan kunlar” dagidek yaqin o‘tmish – Xudoyorxon davrini tanlab oladi va Anvarning mahkama bilan bog‘liq ishlari, Anvar va Ra’noning sevgi mojarosi orqali yozuvchi tomonidan keng yoritib beriladi. Biroq, bu davr tanlangani bilan, kitobxonlar fikricha, asarda tasvirlanayotgan voqeilik, qahramonlar tizimi, ularning qismati va hatto yozuvchi konsepsiyasi tubdan farq qiladi. “Qisqasi, “Mehrobdan chayon” o‘zining hamma jihatlari bilan o‘zbek adabiyoti tarixida maydonga kelgan yangi voqea edi”. 7 Yozuvchining “ Mehrobdan chayon“dagi realistik mahorati Solih maxdum obrazida juda yorqin namoyon bo lgan. Romanda muallif yengil hazil-mutoyiba,ʻ kulgi-yumor, piching, kinoya-kesatiq, hajv orqali maxdum tabiatiga xos “maqtab bo lmaydigan“ xususiyatlarni batafsil ko rsatadi. Bunday ʻ ʻ xususiyatlarning ichki va tashqi ijtimoiy ildizlarini ham ochadi. Ayni paytda mahdumning hamma nuqsonlarini yuvib ketarlik“ fazilatini ham ta kidlaydi: ʼ “ nima bo lganda ham maxdum o z zamonasining eng oldingi ʻ ʻ 6 Кушжонов . М . Кодирий – ерксизлик курбони . Фан нашрийоти , 1982. 28-b. 7 Miyon Buzruk Solihov. O’rta Osiyo va o’zbek adabiyoti tarixiga umumiy qarash. Toshkent. O’znashr. 1929. 41-b. 11 domlalaridan, Qo qon aksariyatining savodxon bo lishlariga sababchiʻ ʻ ustozlardan“. Romandagi Anvar bilan Ra no obrazlari, bir qarashda, romantik ʼ qahramonlarday taassurot beradi. Barkamollik aql-zakovat, do stga, sevgiga ʻ sadoqat, erk, adolat yo lidagi shijoat bobida ular afsona, doston qahramonlarini ʻ eslatadilar. Masalaga sinchiklab qaralsa, Anvar va Ra nodagi favqulodda, ʼ kitobiy tuyulgan xislatlar, ularning “g ayritabiiy“ xatti-harakatlari mantiqan va ʻ ruhiy jihatdan asoslangan. Ular maktab ko rgan, yaxshi tarbiya, chuqur bilim ʻ olgan, Sharqning yuksak madaniyati, gumanistik g oyalarini o zlari uchun chin ʻ ʻ e tiqod, bosh maqsad qilib olgan odamlardir. ʼ Adib asar personajlari qismati bilan bog liq holda muhim tarixiy ʻ hodisalar, shaxslar, sarguzashtlar haqida ham ma lumot beradi. Solih ʼ maxdumning kechmishi, ota-bobolari qismati bahonasida keltirilgan Amir Umarxonning kanizi to g risidagi hikoya, haq ishlari uchun jabr ko rgan ʻ ʻ ʻ Sayidxon, mulla Siddiq va Mo minjonlarning achchiq qismati, Xudoyorxon ʻ tarixi to g risidagi ma lumotlar, Og acha oyim sarguzashtlari, xon harami, ʻ ʻ ʼ ʻ xotinlari, o rdadagi qullar haqidagi aniq ma lumotlar asarda salmoqli o rin ʻ ʼ ʻ tutadi. Ular bilan tanishganda hujjatli-tarixiy, publitsistik asar o qiyotganday ʻ bo lasiz. Yozuvchi ba zan qahramonlari tabiatini, xususan haramdagi qizlar ʻ ʼ fojiasini hazil-mutoyiba, o yin-kulgi orqali ochib beradi. Ammo bu kulgili ʻ bo lib tuyulgan hodisalar zamirida jiddiy insoniy drama va shafqatsiz haqiqat ʻ yotadi. Xullas, “Mehrobdan chayon“ hayot haqiqatini “orttirmay va kamitmay“ 8 o z holicha jamiki qirralari, tovlanishlari bilan gavdalantirgan, xarakterlar ʻ olamini, ruhiyatini o ziga xos ohanglar, bo yoqlar vositasida kashf etib bergan ʻ ʻ o xshashi yo q badiiy obidadir. ʻ ʻ Asarda tug‘ma qobiliyat egasi bo‘lgan Anvar davrning qiyin kechganligini yaqqol o‘zida ko‘rsatib beradigan obrazdir. Abdulla Qodiriy “ Mehrobdan chayon ” romanida Anvar obrazini yaratish orqali o‘z davrining 8 Abdulla Qodiriy. Mehrobdan chayon. Toshkent. G’afur G’ulom. 1994. 6-b. 12 ziyoli yoshlarini, ularning ma’naviyati va ijtimoiy kurashdagi o‘rnini badiiy talqin etgan. Anvar - o‘zining bilimdonligi, adolatparvarligi va samimiyati bilan ajralib turadigan yosh ziyoli. U dastlabki yillarda o‘z tengdoshlari bilan kam aloqa qilgan, ko‘proq yolg‘iz o‘ynagan va ichki dunyosiga berilgan. Uning bu xususiyatlari oilaviy muhitdan kelib chiqishi mumkin. Keyinchalik, maxdumning uyida yashay boshlagach, Anvar o‘zgarishlarni boshdan kechiradi, biroq o‘zining ichki dunyosini saqlab qoladi. U Ra’no bilan bo‘lgan munosabatlarida o‘zining samimiyati va mehrini ko‘rsatadi. Anvarning o‘ziga xosligi shundaki, u nafaqat ilm-fan sohasida, balki axloqiy qadriyatlar va insoniy munosabatlarda ham yuqori me’yorlarga ega. U o‘zining adolatparvarligi, sadoqati va samimiyati bilan jamiyatdagi ijtimoiy muammolarni badiiy talqin etishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Abdulla Qodiriyning “Mehrobdan chayon” romanida Ra’no obrazi o‘zbek ayoli timsolida yaratilgan murakkab va chuqur badiiy obrazlardan biridir. U orqali muallif o‘z davrida mavjud bo‘lgan ijtimoiy adolatsizliklar, ayollarga nisbatan munosabat va ularning erk va baxtga intilishlarini tasvirlaydi. Ra’no – go‘zal, aqlli, mulohazali va pokiza qiz. U Anvarning sevgan qizi bo‘lib, ular orasidagi munosabatlar sof tuyg‘ularga asoslangan. Biroq Ra’no hayoti o‘z yo‘lida davom etmaydi. Jamiyatdagi ijtimoiy tuzum, kelinlik va nikohdagi majburiylik, ayollarga nisbatan zulm va tengsizlik uni fojiaviy yo‘lga boshlaydi. Ra’noning obrazi orqali yozuvchi quyidagi muhim g‘oyalarni ilgari suradi:  Ayollarning erkka intilishi – Ra’no mustaqil hayot, sevgi va baxtli bo‘lishni istaydi. Bu orzular jamiyat tomonidan bosimga uchraydi.  Ayol fidoiyligi va sadoqati – Ra’no Anvarni chin dildan sevadi, unga sodiq qoladi, biroq jamiyatdagi qattiq me’yorlar bu sevgining ro‘yobga chiqishiga yo‘l qo‘ymaydi. 13  Fojeaviy taqdir – Ra’no hayoti, ayniqsa u turmushga majburan berilgach, fojeaga aylanadi. Bu orqali Qodiriy o ‘ zbek ayollarining og ‘ ir ijtimoiy holatini ko ‘ rsatadi . Ra ’ no shunchaki sevgi qissasining qahramoni emas , balki ayollar huquqlari , baxt va erkinlik uchun kurashning timsolidir . Uning taqdiri orqali muallif jamiyatdagi ayolga bo ‘ lgan munosabatni tanqid qiladi va o ‘ quvchini bu masala ustida o ‘ ylashga undaydi . Abdulla Qodiriyning “ Mehrobdan chayon ” romanida Solih maxdum obrazi orqali muallif eski , ijtimoiy adolatsizliklarga asoslangan tuzum va uning vakillarini tanqid qiladi . Solih maxdum – an ’ anaviy qarashlar , riyokorlik va ma ’ naviy zaiflikni ifodalovchi muhim obrazlardan biridir . Solih maxdum – tashqi ko‘rinishda e’tiborli, obro‘li, “ilmli” odam sifatida tanitiladi. U diniy mavqe va mavhum “izzat” ni saqlashni birinchi o‘ringa qo‘yadi, ammo aslida ichki dunyosi yuvvosh, printsipsiz va o‘z manfaatini hamma narsadan ustun qo‘yuvchi insondir. Bu obrazning xususiyatlari quyidagilar:  Riyokorlik – Solih maxdum tashqarida din vakili, oqsoqol, “taqvodor” bo‘lib ko‘rinsa-da, aslida u o‘z foydasi uchun yolg‘on gapirishga, nohaqlikni yashirishga tayyor.  Ijtimoiy sustkashlik – U jamiyatdagi adolatsizliklarga qarshi chiqmaydi, balki unga moslashadi. Bu bilan u zamon illatlarining davom etishiga sabab bo‘ladi.  Ikkiyuzlamachilik – O‘z oilasida va jamoat oldida ikki xil qiyofa tutadi: bir tomonda ilmli va oqil, boshqa tomonda esa qo‘rqoqlik va manfaatparastlik bilan yashaydi. Solih maxdum obrazi orqali Qodiriy diniy lavozim yoki hurmatga sazovor insonlar ham har doim adolat tarafdori emasligini, ayrimlari o‘z lavozimidan foydalanib, mavjud illatlarni oqlashga urinishini fosh etadi. Yozuvchi bu obraz orqali ijtimoiy-ma’naviy tanazzulga ishora qiladi. 14 Solih maxdum – eski ijtimoiy tuzumning riyokor, zaif va samimiylikdan yiroq vakili sifatida tasvirlanadi. U o‘z shaxsiy manfaatini jamiyat adolatidan ustun qo‘yadigan inson timsolidir. Bu obraz Qodiriyning zamondosh ziyolilariga, ayniqsa, ularning ijtimoiy mas’uliyatiga tanqidiy nazar tashlashidan dalolat beradi. Mulla Abdurahmon – “Mehrobdan chayon” romanida diniy ilmdan saboq bergan, jamiyatda e’tiborli bo‘lishga harakat qiladigan, biroq aslida quyi darajadagi ruhan zaif, ochko‘z va poraxo‘r shaxs sifatida tasvirlanadi. Obrazning asosiy jihatlari:  Riyo va manfaatparastlik – U dindorlik niqobi ostida xalqni aldash bilan shug‘ullanadi. Uning maqsadi – diniy mavqe orqali obro‘-e’tibor orttirish va moddiy foyda ko‘rish.  Ma’naviy zaiflik – U jamiyatda keng tarqalgan illatlarning bir qismi bo‘lib, ularni yo‘q qilish emas, balki undan foydalanish tarafdori.  Zamonaviy fikrga qarshilik – Mulla Abdurahmon yangilikka, ma’rifatparvarlikka qarshi turuvchi kuchni ifodalaydi. Bu obraz orqali Abdulla Qodiriy diniy lavozimdagi ba’zi kishilarning xalq hayotidagi salbiy ta’sirini ko‘rsatadi. Mulla Abdurahmon orqali yozuvchi jamiyatni ilgari siljitishga to‘sqinlik qilayotgan kuchlar — jaholat va riyokorlikni tanqid qiladi. Xudoyorxon – roman voqealari orqasida turgan siyosiy muhitni ifoda etuvchi tarixiy obraz bo‘lib, u zulmkor, adolatsiz va o‘z xalqiga nisbatan beparvo hukmdor sifatida tasvirlanadi. Obrazning asosiy jihatlari:  Zolim hukmdor – Xudoyorxon o‘z hukmronligini saqlab qolish uchun xalqni ezadi, ularga ozodlik, adolat bermaydi.  O‘z manfaatini birinchi o‘ringa qo‘yadi – U uchun davlat boshqaruvi xalq xizmatiga emas, o‘z huzuri uchun xizmat qiladi. 15  Tanaffusdagi siyosiy kuch – Yozuvchi bu obraz orqali Buxoro xonligidagi siyosiy tanazzul va hokimiyatdagi zaiflikni fosh etadi. Xudoyorxon obrazi orqali yozuvchi o‘zbek tarixidagi feodal tuzumning halokatli oqibatlarini badiiy ifodalaydi. Bu obraz – o‘z xalqining dardu hasratidan bexabar, zalolat ichida yashovchi hukmdorlar sinfining umumlashtirilgan timsolidir. Mulla Abdurahmon va Xudoyorxon – biri diniy, ikkinchisi siyosiy jihatdan jamiyatga zulm keltirayotgan kuchlarni ifodalaydi. Ikkala obraz ham jaholat , manfaatparastlik , xalqdan uzoqlik kabi illatlarni o‘zida mujassam etgan bo‘lib, Qodiriy ularni tanqid qilish orqali o‘quvchini uyg‘oq fikrga, adolat va erkinlikka chorlaydi. Yozuvchi ushbu asarda obrazlar orqali insonning illatlarini, davrning qanday kechganligi va xonlikdagi nohaqliklarni yuksak darajada gavdalantira olgan. “Mehrobdan chayon” o‘quvchilar tomonidan iliq kutib olingan. Bu haqida adabiyotshunos olimlardan biri, yozuvchi va tarjimon Miyon Buzruk shunday deydi: “Mehrobdan chayon” yolg‘iz Julqunboyning ikkinchi asari emas, balki yangi o‘zbek adabiyoti uchun ham ikkinchi roman edi. Hamza Hakimzodaning “Milliy ro‘mon” nomli kichik bir asari bo‘lsa-da, unga bu kungi ro‘monchiliq sharoitida ro‘mon demak tog‘ri bo‘lmasdi. Yangi ro‘mon va hikoyalarg‘a mushtoq-chanqoq bo‘lg‘on davrimizda “O‘tkan kunlar”i bilan tanilg‘on Julqunboyning “Mehrobdan chayon”i juda ham shoshilib kutilar edi va juda ahamiyat bilan qarshilang‘oni-da ko‘rildi”. 9 Abdulla Qodiriy ijodi o‘zbek adabiyotida ijtimoiy-realistik roman janrining shakllanishi va rivojlanishida muhim bosqich bo‘lib xizmat qilgan. Ayniqsa, uning “Mehrobdan chayon” romani yozuvchining hayot haqiqatini badiiy obrazlar vositasida chuqur tahlil qilishdagi yuksak mahoratini namoyon etadi. Ushbu asarda ilgari surilgan muammolar, ularning talqini va obrazlar orqali ifodalanish usuli adabiy jihatdan ham, ijtimoiy jihatdan ham katta ahamiyatga ega. Mazkur bobda asarda ko‘tarilgan muammolarning o‘ziga xos jihatlari tahlil qilinadi. 9 Miyon Buzruk. O‘zbek adabiy tanqidi. Mehrobdan chayon. Toshkent: Turon-iqbol,2011.12-b. 16 Muammoning ko‘p qirraliligi va dolzarbligi : “Mehrobdan chayon” asarida ko‘tarilgan muammolar faqat bir soha yoki bir ijtimoiy qatlam bilan cheklanmaydi. Qodiriy ayni bir paytda bir necha dolzarb masalalarni yoritadi: ayol taqdiri, diniy riyo, ma’naviy inqiroz, jamiyatdagi axloqiy sustkashlik, erk va muhabbat o‘rtasidagi kurash. Bunday ko‘p qirralik asarni murakkab va chuqur tahlil talab qiladigan ijtimoiy roman darajasiga ko‘taradi. Muammo ifodasining realistik uslubda berilishi : Abdulla Qodiriy ushbu asarda muammolarni “orttirmay va kamitmay” uslubida tasvirlaydi. Yozuvchi voqealarni dramatik tarzda emas, balki hayotdagi real holatlarga yaqinlashtirib beradi. Bu uslub o‘quvchini voqeaga ishonishga, obrazlar bilan hamdardlik qilishga undaydi. Yozuvchi hech qachon shaxslar ustidan hukm chiqarmaydi. Aksincha, u obrazlar hayotini voqealar zanjiri orqali ko‘rsatib, o‘quvchining o‘zi xulosa chiqarishiga imkon beradi. Bu esa muammolarni chuqurroq anglashga yordam beradi. Muammo orqali ma’naviy uyg‘onishga undov : Qodiriy muammolarni tasvirlashdan ko‘zlagan yagona maqsad – ularni tanqid qilish emas, balki o‘quvchini bu muammolar haqida o‘ylantirish, ongini uyg‘otish, islohotga da’vat qilishdir. “Mehrobdan chayon” asari yozilgan davrda jamiyatda ayollarga nisbatan zulm, diniy riyo, ma’rifatsizlik kabi illatlar keng tarqalgan edi. Yozuvchi bu illatlar bilan kurashishning yagona yo‘li – ma’rifat, adolat va haqiqat ekanini obrazlar tili orqali anglatadi. Anvar va Ra’no obrazlari bu ma’naviy uyg‘onishning timsoli bo‘lib xizmat qiladi. Ular o‘zaro mehr, adolat, fidoyilik orqali jamiyatdagi soxta qadriyatlarga qarshi turishga urinadilar. Abdulla Qodiriy “Mehrobdan chayon” romanida muammoning o‘ziga xos jihatlarini badiiy mahorat bilan yoritgan. Asar ijtimoiy realizm ruhida yozilgan bo‘lib, unda diniy riyo, ayollarga nisbatan adolatsizlik, shaxsiy erkinlikni bo‘g‘uvchi ijtimoiy tuzum, ma’naviy tanazzul kabi ko‘plab dolzarb masalalar o‘z aksini topgan. Obrazlar vositasida berilgan bu muammolar, zamonaviy o‘quvchi uchun ham dolzarbligini saqlab qolgan. Yozuvchi har bir muammoni 17 faqat tanqid qilish uchun emas, balki jamiyatni o‘zgartirishga, ongni uyg‘otishga xizmat qiluvchi vosita sifatida tasvirlaydi. Aynan shu jihat “Mehrobdan chayon”ni muammoli roman sifatida adabiyotshunoslikda alohida o‘rin egallashiga sabab bo‘lgan. Asar boshida Solih mahdumning to‘ng‘ich farzandi ya’ni qizi Ra’no ikki ukasining o‘rtasiga tushib, yer supurib yotkan soch o‘rimlarining tuproqqa belashgani bilan ham xabarsiz ukalarining loy o‘yinida ishtirok etishiga guvoh bo‘lamiz. Vaholanki, ukalari bilan “loy o‘yini” o‘ynashga berilib ketgan 16-17 yoshdagi bo‘yi yetgan qizning qalbida hali bolalik shukuhi, o‘yinqaroqligi tark etmagan edi. Lekin endi u yosh bola emasligini va unga bunday ishlar yarashmasligini eslatib qo‘ygan otasi Ra’noga shunday deydi : “ - Balli Ra’no ana jinnilik! Atlas ko‘ylak senga hayf, senga bo‘zdan boshqasi albatta hayf! Ukalaringni bola desam sen ulardan ham oshib tushasan!” Biroq ushbu gap Ra’noning beg‘ubor bolako‘ngil ekanliginiva buni otasi tomonidan ham tan olinganligini ko‘rsatgan. Keyingi jumlada mahdum qizini koyib shunday deydi: “-ishing bo‘lmasa kitob o‘qi, husnihat ol, sen kulol qizi emassanki...”. Bu gaplar orqali yozuvchi mahdumning farzandlari ham albatta o‘qimishli, savodxon bo‘lishi kerakligini ta’kidlagan. “Adabiyot – xarakterlar yaratish san’ati” va ayni chog‘da ana shu xarakterlar “...dilini bilish, uning sirlarini bizga ochib ko‘rsatish – asarlarini biz maroq bilan qayta-qayta o‘qiydigan yozuvchilarning har biriga beriladigan ta’rifdagi birinchi so‘zlar shular-ku, axir”. 10 Asar qahramonlaridan biri Solih mahdum obrazi o‘ziga xos va xarakterida turlicha ham salbiy ham ijobiy hislatlar mavjud. Masalan, mahdumga eng ko‘p keltirilgan ta’rif bu uning xasis va ziqnaligidir. Bu xasislik haddan ziyod bo‘lib, uning oilasi va hatto o‘zining ust boshiga bo‘lgan qizg‘anishlaridan ham ko‘rishimiz mumkin. “Ko‘ylak-ishtonning aksar yetti- sakkiz joyidan yamog‘i bo‘ladur. Yetti qishdan beri guppi-chopon yangilangani ma’lum emas, faqat qish kelib ketgan sayin alak guppining yengi o‘zgaribgina 10 Н.Г. Чернышевского. Сочинения Н.Г. Чернышевского. Москва. Мысль. 1986. C 54. 18 turadir va astari yil sayin yangidan yangi yamoqlar bilan boyiydir...”. 11 Mahdumning ayoli Nigorxonim juda sabrli, qanoatli ayol bo‘lgan va erining bunday“past” xarakteriga chidab yashagan. Ammo mahdumning onasi Mohlar oyim o‘g‘lining ziqna va tor fe’liga chiday olmay Marg‘ilonga ketib qoladi hamda o‘sha yerda vafot etadi. S olih mahdum bilimdon o‘quvchilar bilan muomilasi yaxshi, sabog‘ini bilmagan yoki sho‘xlik qilgan bolalarni urushib koyisa ham aslo urmas edi. Bu hislati bilan u butun Qo‘qon bolalarining muhabbatini qozongan. Mahdumning bunday xarakterga ega ekanligi kimningdur g‘ashini keltirsa, yana kimdadur kulgi uyg‘otadi. Yozuvchi esa Solih mahdum obrazi orqali aslida hayotda mana shunday insonlar ham bor ekanligini ko‘rsatib bergan. Mulla Abdurahmon esa boshqa darajadagi soxta taqvodor obrazidir. U ilmli, diniy mavqe egasi bo‘lishiga qaramay, pora olish, odamlarni aldash, ilmsizlikdan foydalanish kabi illatlar bilan shug‘ullanadi. U o‘z diniy mavqeidan xalqni boshqarish, o‘z foydasini ko‘zlash yo‘lida foydalanadi. Bu obraz orqali Qodiriy jaholatga asoslangan dinga emas, balki iymonli, chin yurakdan kelgan e’tiqodga urg‘u beradi. Mulla Abdurahmon na dinga xizmat qiladi, na xalqga. U jamiyat tanazzulining ramziga aylanadi – olim qiyofasidagi poraxo‘r. Qodiriy bu ikki obraz – biri ilmli maxdum, ikkinchisi savodsiz mulla – orqali jamiyatda diniy soha vakillarining ikkiyuzlamachiligini fosh etadi. Solih maxdum biroz o‘ziga to‘q, lekin zaif va sustkash; Mulla Abdurahmon esa befarosat va o‘zini oqlashga urinmasdan, ochiqdan-ochiq foyda orttiradi. Ularning ikkalasi ham dinni emas, o‘z mavqe va manfaatini himoya qiladi. Yozuvchi bu obrazlar orqali diniy sohada islohotga ehtiyoj borligini, haqiqiy e’tiqod bilan soxta taqvodorlikni ajrata olish zaruratini ilgari suradi. Bu tanqid zamonaviy o‘quvchi uchun ham dolzarbdir, chunki ijtimoiy hayotda din nomidan suiiste’mol holatlari hozirda ham kuzatiladi. 12 11 Abdulla Qodiriy . Mehrobdan chayon. Toshkent. G’afur G’ulom. 1994. 6-b. 12 Hotam Umurov. O‘zbek adabiy tanqidi. O‘zbek romanida psixologizm printsiplari, shakllari va vositalari. Toshkent: Turon-iqbol, 2011. 238-b. 19 Asarning bosh qahramoni Anvar obraziga keladigan bo‘lsak, Qodiriy ushbu obraz orqali sabrli, matonatli, sadoqatli, sofdil, kamtar, mard-jasur, oliyjanob, zehnli va o‘qimishli,bir so‘z bilan aytganda komil inson obrazini ko‘rsatib berishga harakat qilgan. Anvar tug‘ilganidan hayot achchiqlarini totib ulguradi. Uning dunyoga kelishi ota-onasi tomonidan hursanchilik bilan kutib olinmaydi va hatto 20 kunlab ш smsiz qolgan bolaga 12 yoshli opasi Nodira tomonidan ism qo‘yiladi. Nodira mahallasidagi mahdumning bolasiga havas qilgan va uning ismini ukasiga qo‘ygan. Buni qarangki, kelgusida Anvar ham taqdir taqazosi bilan aynan mahdumga asrandi farzand bo‘ladi. Kambag‘allik va qiyinchilikda o‘sgan Anvar 6 yoshida onasidan ayriladi. Ungacha esa otasi va 2 akasidan ham ayrilgan edi. 12 yoshda Anvar 3 oilani ko‘rib ulguradi va opasining iltimosi bilan mahdumning oilasiga asrandi o‘g‘il bo‘lib qoladi. 11 yoshida savodi chiqgan va 13 yoshida maktab programmasini tugatib, ustoziga xalfa ya’ni yordamchi bo‘lgan Anvar tezda atrofdagilarning mehrini va e’tiborini qozonadi. U 15 yoshida arab va fors tillarini mukammal bilgan va maktabni boshqarishda ustoziga yordam bergan. Shu o‘rinda Anvar obraziga Abdurahmon obrazini taqqoslashimiz mumkin. Anvar Salim bo‘yoqchining yetimi, faqir bir oiladan chiqqan bola. Abdurahmon esa ulamolar naslidan, otasi ham ziyoli, amakilari esa Buxoroning katta mudarrislaridan bo‘lgan. U ham 15 yoshgacha Solih mahdumning qo‘lida ta’lim oladi. Lekin bu ikki yigitning biri xalq sevgan va hatto xon nazariga tushgan mirzaboshi bo‘lgan bo‘lsa, ikkinchisi ichi qora, ig‘vogar, 18 yoshga yetmay ko‘plab nomaqbul ishlarga qo‘l urgan ohir oqibatda esa “mehrobdagi chayon”ga aylangan. Abdurahmon obrazi orqali adib ayrim xudbin, qallob, hasadgo‘y, munofiq, e’tiqodsiz va tuban kimsalarning asl yuzlarini ochib berishga va ularning muqaddas dargoh-sajdagohdan turib turli jirkanch ishlarga qo‘l urganliklarini ko‘rsatib berishga muvaffaq bo‘lgan. Asar nomi “Mehrobdan chayon” deb atalishi ham bejiz emas. Ta’kidlab o‘tkanimizdek, mehrob bu masjid ichidagi sajdagoh joyidir. Chayonning ishi esa hammaga ma’lum 20 bo‘lganidek faqat chaqish, zaharli nishini kimgadur yoki nimagadur urish va jarohat yetkazishdir. Ushbu asardagi “chayon” ya’ni Abdurahmon ham o‘z nomiga munosib faqat va faqat yomonlik ketidan quvgan razil bir kimsadir. Bu borada unga sherik bo‘lgan Shahodat mufti va Kalonshoh mirzolar ham bor. Bu obrazlar ham garchi sajdadan bosh uzmaydigan, o‘zicha “xudojo‘y” bo‘lishsada, aslida qalbi ig‘vo va razolatga to‘la kimsalardir. Ularni ham “mehrob chayonlari” deb atasak mubolag‘a bo‘lmaydi. “Hozirgi kunda har bir asar, xususan, adabiy va ijtimoiy asarlarda mafkura jihati juda ham ziyraklik bilan tekshiriladi. Buning bilan madaniyatda orqada qolg‘on va fikriy yo‘lda o‘sib yetmagan bir xalqqa fikriy tashvish va buzuqlik beradigan hollarg‘a yo‘l qo‘ymaslik uchun sa’y qilinadi. Bu yaxshi. Asosli va idialniy bir tadbir”, deydi Miyon Buzruk. 13 Lekin yangi mafkura va yangi yo‘lning ruh va mohiyatini anglab va uni hazm qilib va unga komil tusda rioya qila borish uchun ilmiy va adabiy kuchlar kifoya qilmay turadilar. Bu yo‘lda kuchlanib va kuchanib, taqlid bilan qiling‘on ishlar ko‘plari muvaffaqiyatli chiqmoqlarini ko‘ramiz. Bu kayfiyatni “Mehrobdan chayon” asarida ham ko‘ramiz”. Zero, roman chinakam mafkuraga xizmat qiladi deb ayta olamiz. Ayniqsa unda do‘stlik, hamjihatlik, adolat, haqiqat, jasurlik, sadoqat, mardlik kabi juda ko‘plab insonning oliyjanob hislatlari yaqqol ko‘rsatib berilgan. Bu ta’riflarga avvalo, Anvar shuningdek, Ra’no, Sultonali, Safar bo‘zchi, Nasim, Qobil, Rahim, Sharif kabi obrazlarmisol bo‘la oladi. Yozuvchi o‘z asarida xalqning boshidan o‘tgan kechinmalarni va o‘sha davrdagi xalq hayotini ifodalaydi. Bu borada taniqli yozuvchi Izzat Sulton shunday deydi: “Ijtimoiy mazmun va bu mazmunning zamonaviyligi, faolligi kabi ajoyib fazilatga Abdulla Qodiriy ijodida yana bir fazilat qo‘shildi: uning ijodi demokratik, xalqchildir”. 14 13 Miyon Buzruk. O‘zbek adabiy tanqidi. Mehrobdan chayon. Toshkent: Turon-iqbol,2011.13-b. 14 Izzat Sulton. O‘zbek adabiy tanqidi. Abdulla Qodiriy va uning “Mehrobdan chayon” romani. Toshkent: Turon-iqbol, 2011. 70-b. 21 2.2. Romanda ifodalangan ijtimoiy adolatsizlik va tengsizlik masalasining obrazlar asosida tahlili “Mehrobdan chayon” romanida Anvar va Ra’no obrazlari misolida ijtimoiy adolatsizlik va tengsizlik masalasining tahliliy sharhi beriladi. Bu obrazlar orqali Abdulla Qodiriy erkak va ayolning jamiyatdagi ijtimoiy mavqeiga turlicha munosabatda bo‘linishini, ayniqsa ayollar taqdirining qanday tengsizlikda qolishini ochib beradi. Ra’no obrazida jamiyatdagi ayol shaxsiga nisbatan e’tiborsizlik, huquqiy va ijtimoiy tengsizlik ayniqsa keskin ko‘rinadi. Ra’no go‘zal, halol, mehribon va fidoyi ayol sifatida tasvirlanadi. Uning Anvarga bo‘lgan muhabbati chin, sadoqatli va insoniy asoslarga qurilgan. Ammo Ra’noning shaxsiy istaklari, hayoti, taqdiri ustidan boshqalar hukm chiqaradi – ota-onasi, jamoa, erkaklar jamiyati. Bu orqali yozuvchi ayolning jamiyatda shaxs emas, buyum sifatida qaralayotganini ko‘rsatadi. Ra’noning baxtsiz taqdiri shuni ko‘rsatadiki, ayolning eng tabiiy huquqi – muhabbat tanlash va erkin yashash – jamiyat tomonidan bosib qo‘yilgan. Ra’no Anvarga turmushga chiqa olmaydi, uning istagi inkor qilinadi, chunki u jamiyatda “past” mavqedagi inson hisoblanadi. Adabiyotshunos olim Izzat Sulton Ra’no obraziga juda chiroyli ta’rif bergan: - “Abdulla Qodiriy Sharq xotin-qizlarining ozodlik harakatiga xayrixoh bo‘lmay qololmas edi va uning tomonidan yaratilgan Ra’no obrazi o‘sha oliyjanob maqsadga xizmat etar edi. Muallifning “Ra’noning jasorati, xonga qarshi isyoni, hatto ma’yus qolgan Anvarni yo‘lga solishi – o‘z zamonasi uchungina emas, balki bizning hozirgi asrimiz uchun ham loyiqi tahsin va Ra’no yoshidagi qizlarimizga ibratdir deb qayd etishi tasodifiy emas”. 15 Faqat shuni qo‘shimcha qilish kerakki, Ra’no obrazining yaratganda Abdulla Qodiriy yangi hayot yo‘liga “otilib chiqqan” xotin-qizlarimizning jasoratidan ham ilhomlanganlar. Sharq xalqlari adabiyotini yaxshi o‘rgangan olimlardan biri L.Klimovichning quyidagi mushohadasi juda to‘g‘ri va nozikdir: “Ra’no obrazi 15 Izzat Sulton. O‘zbek adabiy tanqidi. Abdulla Qodiriy va uning “Mehrobdan chayon” romani. Toshkent: Turon-iqbol, 2011. 71-b. 22 juda maroqlidir. Bu qiz – go‘zal, ma’rifatli. Uning ko‘p sharq asarlari qahramonlariga xos boshqa xislatlari ham bor. Ammo Ra’noning ishlari va e’tiqodlari qadim adabiyotning an’analariga tamoman qarama-qarshidir”. 16 Anvar jamiyatda erkak bo‘lishi tufayli Ra’noga qaraganda ko‘proq huquqqa ega. U o‘qigan, ma’rifatli, o‘z qarashlariga ega inson. Ammo u ham ijtimoiy bosim oldida ojizdir. Anvar Ra’noga bo‘lgan muhabbatini ochiq himoya qilolmaydi, uning taqdirini o‘zgartirishga harakat qilmaydi. Bu esa erkaklarning ijtimoiy ustunlikdan foydalana olishiga qaramay, mas’uliyatni o‘z zimmasiga olmasligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, Anvar boshqa qatlamdan bo‘lgani, ba’zi doiralarga mansub emasligi sababli jamiyat nazarida past ko‘riladi. Bu orqali Qodiriy erkaklar orasidagi sinfiy tengsizlikni ham ochib beradi. Anvar va Ra’no obrazlari “Mehrobdan chayon” romanida ijtimoiy tengsizlik masalasini yanada chuqurroq ko‘rsatadi. Ra’no orqali ayollarning jamiyatda inson sifatida emas, mulk sifatida qaralishi tanqid qilinadi. Anvar orqali esa erkaklar o‘z huquqlaridan foydalana olmasligi, sinfiy to‘siqlar sababli adolatga erisha olmasligi yoritiladi. Bu obrazlar yozuvchi Qodiriy uchun shunchaki qahramon emas, balki jamiyat kasalliklarini ko‘rsatib beruvchi badiiy vositalardir. Yozuvchi birinchi navbatda eng ko‘p to‘qnashadigan mavzu bu “insonning ichki tabiati” hisoblanadi. Shu bilan birga yozuvchi kishilarni o‘zlari qanday bo‘lsa, shunday tasvirlash kerak, birinchi navbatda har bir harakatning motiv sababi va ayniqsa barcha odamlarga xos bo‘lgan undovlar bilan qiziqishini ta’kidlash lozim. Abdulla Qodiriyning fikricha barcha tabaqadagi odamlar bir xil, yuqori tabaqa vakillari “o‘z harakatlarining asl sabablarini konventsiya, yolg‘on, ikkiyuzlamachilik va da’vogarlik bilan yashirishni bilishlari” bilan farqlanadi. Yozuvchining e’tibori butun inson tabiatiga xos bo‘lgan, lekin ma’lum ijtimoiy qatlamlar va shaxslarga xos bo‘lgan turli xil shakllarda namoyon bo‘ladigan narsalarga qaratilgan. 17 16 https://ziyouz.uz/matbuot/jadid-matbuoti/1947-2/ 17 Karim B. Abdulla Qodiriy: tanqid, tahlil va talin. Toshkent: G’afur G’ulom, 2006. 67-b. 23 Roman muallifi ma’lum darajada o‘sha davr sinfining dogmalariga moyil, ammo bu romanda uning sun’iy tasavvuri emas, balki tarixning bir qismi sifatida ko‘rsatilgan. Shu bilan birga, u umuminsoniy tushunchalar va tarbiya me’yorlarini boshqaradi. Jamiyatning sinf va qatlamlariga nisbatan bunday munosabat o‘n to‘qqizinchi asr jahon romanizmining yirik namoyandalari (Honor de Balzak, Emilya Zola, Lev Nikolayevich Tolstoy, Fyodor Dostoyevskiy)larning epik asarlarida juda yaqqol ifodalangan. “O‘tgan kunlar” romanidan keyin “Mehrobdan chayon” romani romanizmning yangi milliy maktabi bo‘lib, unda faqat o‘zbeklarga xos badiiy odat paydo bo‘ldi. 18 Yozuvchi asarda Anvar va Ra’no obrazlari orqali Qodiriy ikkita asosiy muammoni ochadi: Gen tengsizligi – Ra’noning taqdiri o‘z qo‘lida emas, erkaklar (otasi, maxdumlar, jamiyat) tomonidan belgilangan. Sinfiy tengsizlik – Anvar ilmli va halol inson bo‘lsa ham, u yuqori tabaqaga mansub emasligi sababli Ra’noga teng deb qaralmaydi. 19 Anvar va Ra’no obrazlari “Mehrobdan chayon” romanida ijtimoiy tengsizlik masalasini yanada chuqurroq ko‘rsatadi. Ra’no orqali ayollarning jamiyatda inson sifatida emas, mulk sifatida qaralishi tanqid qilinadi. Anvar orqali esa erkaklar o‘z huquqlaridan foydalana olmasligi, sinfiy to‘siqlar sababli adolatga erisha olmasligi yoritiladi. Bu obrazlar yozuvchi Qodiriy uchun shunchaki qahramon emas, balki jamiyat kasalliklarini ko‘rsatib beruvchi badiiy vositalardir. Abdulla Qodiriy “O‘tgan kunlar” va “Mehrobdan chayon” romanlarida konseptual, syujet kompozitsion chiziq, zamon va jamiyat tarixi tasviri, ijtimoiy hayot, personajlar tuzilishi, poetik tamoyillar, tarixiylik, qadimiylikni o‘zida mujassam etgan. Bundan tashqari siz asarlarda monologik tafakkur, milliylik, xayrixohliklarni ham kuzatasiz. Shu asosda romanizm olamida yangi she’riy asar – “Abdulla Qodiriy romanizm maktabi” yoki “Yangi milliy romanizm 18 Normatov U. Nafosat gurunglari. Toshkent: Muharrir, 2010. 94-b. 19 Qahramonov Q. Adabiy tanqid: yangilanish jarayonlari. Toshkent. G’afur G’ulom. 2009. 148-b. 24 maktabi” paydo bo‘ldi. 20 Eng muhimi, bu maktab ko‘p qirrali, murakkab va yigirmanchi asrga xos bo‘ldi. Bir so‘z bilan aytganda bu dunyoqarashning mukammal namunasidir. II. Bob yuzasidan xulosa. Abdulla Qodiriyning “Mehrobdan chayon” asari nafaqat o‘zbek romanchiligi tarixida muhim bosqichni tashkil etadi, balki unda aks etgan diniy riyo, soxta taqvodorlik va ijtimoiy tengsizlik, adolatsizlik muammolari zamonaviy adabiy tafakkur uchun ham dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Asarning ikkinchi bobida o‘rganilgan jihatlar shuni ko‘rsatadiki, Qodiriy o‘z davrining eng og‘riqli muammolarini fosh etishda obrazlar tizimi, ichki monologlar, ijtimoiy munosabatlar va ruhiy ziddiyatlar orqali chuqur badiiy tahlil olib borgan. 21 20 Sulton I. Adabiyot nazariyasi. Toshkent: O’qituvchi, 2005. 261-b. 21 Boboyev T. Adabiyotshunoslik asoslari. Toshkent: O’zbekiston, 2002. 114-b. 25 Asarda eng keskin fosh etilgan illatlardan biri — bu diniy niqob ortidagi riyokorlik dir. Ayniqsa, Solih maxdum va Mulla Abdurahmon obrazlari orqali muallif ruhan poklik va iymon bilan emas, balki dinni o‘zining shaxsiy manfaatlariga xizmat qildirish bilan shug‘ullanuvchi soxta dindorlarni tanqid ostiga oladi. Ular jamiyatda hurmatli lavozimlarni egallab, oddiy insonlar — ayniqsa, ayollar ustidan zo‘ravonlikni "shariat" deb ko‘rsatishga urinishadi. Mulla Abdurahmon esa oddiy xalq orasida diniy obro‘ orttirgan, lekin bu obro‘ni o‘ziga foyda keltiradigan vosita sifatida ishlatadi. U xalqni jaholatda ushlab turish, bilim va ongdan mahrum etish orqali o‘z hukmini saqlab qolishga urinadi. Bu riyokorlar obrazlari orqali Qodiriy dinni emas, dinni suiiste’mol qiluvchilarni keskin tanqid qiladi. Romandagi ijtimoiy muammolar, ayniqsa ayollar huquqsizligi, sinfiy tafovutlar, erkaklar ustunligi kabi masalalar orqali chuqur tahlil qilingan. Qodiriy bu muammolarni bevosita hayotiy timsollar orqali tasvirlaydi. Ra’no obrazi orqali muallif ijtimoiy tabaqalanish va sinfiy tengsizlikni tanqid qiladi. U Anvarga munosib ko‘rilmaydi, chunki u "past" qatlamdan. Anvar esa, barcha aql-zakovatiga qaramay, o‘z sevgisini himoya qila olmaydi, chunki u ham jamiyat tuzumining qat’iy devorlariga uriladi. U o‘z haq-huquqini bilgan, ammo himoya qila olmagan erkaklar qatlamining vakili sifatida tasvirlanadi. Ushbu obrazlar ijtimoiy adolatsizlikning ko‘p qatlamli va murakkabligini ko‘rsatadi: ayol va erkak, kambag‘al va boy, ilmlik va johil — bularning barchasi teng bo‘lmagan sharoitda yashaydi. Qodiriy bu holatni ijtimoiy fojia sifatida ko‘radi. “Mehrobdan chayon” asarida ko‘rilgan masalalar — diniy soxtakorlik va ijtimoiy adolatsizlik — yozuvchining chuqur ijtimoiy fikrlovchi ijodkor sifatidagi pozitsiyasini ko‘rsatadi. Qodiriy badiiy obrazlar orqali o‘z jamiyatini o‘zgartirish, uni haqiqat va adolat yo‘liga boshlash niyatida bo‘lgan. U ayollar erkinligi, insoniy tenglik, haqiqatni aytish jasorati kabi qadriyatlarni ilgari 26 surgan. Bu jihatlar romanni nafaqat tarixiy adabiy yodgorlik, balki dolzarb ijtimoiy va ma’naviy hodisa sifatida qadrlashga sabab bo‘ladi. UMUMIY XULOSA Abdulla Qodiriy yaratgan “Mehrobdan chayon” asari o‘zbek adabiyoti tarixida nafaqat roman sifatida, balki ijtimoiy va ma’naviy muammolarni yuksak badiiylik bilan ko‘tarib chiqqan betakror asar sifatida baholanadi. Kurs ishining har ikki bobi asosida shuni xulosa qilish mumkinki, Qodiriy o‘z davrining eng dolzarb muammolarini chuqur idrok etgan holda, ularni obrazlar, ijtimoiy voqelik va psixologik tafakkur orqali yuksak san’at darajasida aks ettirgan.Tilshunos olim T. Zohidov o‘zining adabiy tahlillarida ta’kidlaganidek: “O‘zbek adabiyotidagi har bir yirik asar – bu davrning badiiy falsafasidir. 27 ”Mehrobdan chayon” esa XX asr boshidagi jamiyatning inqirozli ruhiy holatining o‘ziga xos badiiy tarixidir.” 22 Bu fikr asarning ijtimoiy-estetik qimmatini belgilab beradi. Chunki asarda diniy riyo, soxta taqvodorlik, ayol taqdirining bosilishi, sinfiy tengsizlik kabi masalalar zamonaviy o‘quvchi uchun ham chuqur ta’sirli ko‘rinishda tasvirlanadi. Adabiyotshunos I. G‘ofurov asarning badiiy tabiatiga baho berar ekan, shunday deydi: “Qodiriy asarlaridagi muammolar badiiy obrazlar timsolida chuqur psixologik va ijtimoiy ziddiyatlar bilan bog‘lanadi. ”Mehrobdan chayon”da bu narsa ayniqsa aniq va jiddiy tahlil ostida berilgan.” 23 Bu holat kurs ishining har ikki bobida ko‘plab obrazlar misolida isbotini topdi: Solih maxdum va Mulla Abdurahmon – din niqobi ortida xalqni zaharlayotgan kuchlar; Anvar va Ra’no – jamiyatdagi tengsizlikdan aziyat chekayotgan zamonaviy ong egalari; Zebi – shaxsiy erkinlikdan mahrum, lekin oriyatli va o‘z huquqi uchun kurashgan o‘zbek ayolining badiiy timsoli. Yana bir muhim fikrni Naim Karimov bildiradi: “Adabiyot jamiyatni aks ettirishi kerak degan fikr Qodiriyda nafaqat nazariy, balki amaliy badiiy tamoyilga aylangan.” 24 Asardagi diniy va ijtimoiy muammolar faqat tanqid uchun emas, balki jamiyatni uyg‘otish, isloh qilish vositasi sifatida ifodalangan. “Mehrobdan chayon” muallifining asl maqsadi – haqiqatni yuzaga chiqarish, xalqni ongli va adolatli hayot sari yetaklashdir. Yozuvchi ijtimoiy tengsizlik, ayollar erkinligi, soxta dindorlikka qarshi keskin pozitsiyada turadi. U asar qahramonlari orqali bu muammolarni obrazli va ishonarli tarzda ifodalaydi. Bu jihatdan Qodiriy o‘zbek adabiyotida muammoga yondashuv, uni badiiy talqin qilishda tub burilish yasagan ijodkor sifatida tarixda o‘z o‘rniga ega. Shu tariqa, kurs ishida o‘rganilgan barcha masalalar shuni ko‘rsatadiki, ”Mehrobdan chayon” nafaqat o‘z davrining muammolarini, balki bugungi 22 https://milliycha.uz/kr/zohidov-ibrohimjon/ 23 G’afurov I. Lirikaning yuragi. Toshkent: O’zbekiston, 1982. 48-b. 24 N. Karimov. Cho lpon. Toshkent:ʻ Fan, 1991. 171-b. 28 kunning ham dolzarb masalalarini ilgari suradi. Asarning badiiy salohiyati, til boyligi, ruhiy tahlil kuchi va muammoga san’at darajasida yondashuvi uni milliy adabiyotimiz durdonalaridan biriga aylantirgan. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Sultonov I. Adabiyot nazariyasi. Toshkent: O‘qituvchi, 2002. 2. Abdulla Qodiriy. Mehrobdan chayon. Toshkent. G‘afur G‘ulom. 1994. 3. Qahramonov Q. Adabiy tanqid: yangilanish jarayonlari. Toshkent: Milliy kutubxona nashriyoti, 2009. 4. Кушжонов . М . Кодирий – ерксизлик курбони . Фан нашрийоти , 1982. 5. Miyon Buzruk Solihov. O‘rta Osiyo va o‘zbek adabiyoti tarixiga umumiy qarash. Toshkent. O‘znashr. 1929. 29 6. Miyon Buzruk. O‘zbek adabiy tanqidi. Mehrobdan chayon. Toshkent: Turon-iqbol,2011. 7. Н.Г. Чернышевского. Сочинения Н.Г. Чернышевского. Москва. Мысль. 1986. 8. Hotam Umurov. O‘zbek adabiy tanqidi. O‘zbek romanida psixologizm printsiplari, shakllari va vositalari. Toshkent: Turon-iqbol, 2011. 9. Izzat Sulton. O‘zbek adabiy tanqidi. Abdulla Qodiriy va uning “Mehrobdan chayon” romani. Toshkent: Turon-iqbol, 2011. 10. Karim B. Abdulla Qodiriy: tanqid, tahlil va talin. Toshkent: G‘afur G‘ulom, 2006. 11. Normatov U. Nafosat gurunglari. Toshkent: Muharrir, 2010. 12. Sulton I. Adabiyot nazariyasi. Toshkent: O‘qituvchi, 2005. 13. Boboyev T. Adabiyotshunoslik asoslari. Toshkent: O‘zbekiston, 2002. 14. G‘afurov I. Lirikaning yuragi. Toshkent: O‘zbekiston, 1982. 15. N. Karimov. Cho lpon. Toshkent:ʻ Fan, 1991. Saytlar ro‘yxati: 1. https://www.xabaruz.com/uz/madaniyat/shavkat-mirziyoyev-adabiyot- sanat-va ? 2. Xalq so‘zi gazetasi 21-oktabr, 2022. T: O‘zbekiston [ https://daryo.uz .] 3. https://ziyouz.uz/matbuot/jadid-matbuoti/1947-2 4. https://milliycha.uz/kr/zohidov-ibrohimjon/ 30

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. Adabiyotshunoslikda muammo

1.1. Badiiy asarda muammo tushunchasi

Birinchi bob bo‘yicha xulosa

II.BOB. Abdulla Qodiriyning “Mehrobdan chayon” asarida muammoning o‘ziga xos jihatlari

2.1.“Mehrobdan chayon” romanida obrazlar timsolida muammoning badiiy talqini

2.2. “Mehropdan chayon” romanida ifodalangan ijtimoiy adolatsizlik va tengsizlik masalasining obrazlar asosida tahlili

Ikkinchi bob boʻyicha xulosa

Umumiy xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить