Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 118.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Badiiy asarda shakl va mazmun uyg‘unligi

Купить
Badiiy asarda shakl va mazmun uyg ‘unligi 1 Mundarija: Kirish………………………………………………………………………......3 I bob. Badiiy asarda shakl va mazmun birligi…………………………….....6 1.1. Shakl va mazmun tushunchalari…………………………………………....6 1.2. Shakl va mazmunning o‘zaro muvofiqligi — badiiyatning muhim sharti…9 II bob. Shakl va mazmunning o‘ziga xos xususiyatlari……………………..16 2.1. Badiiy asar mazmuni……………………………………………………….16 2.2. Badiiy asar shakliga xos jihatlar………………………………………...….18 III bob. O zbek she’riyatida shakl va mazmun hodisasining aks etishi……25ʻ 3.1. Shakl va mazmun doim bir-birini to‘ldiradi………………………………..25 3.2. She’riyatda shakl va mazmun kategoriyalari……………………………....29 Xulosa……………………………………………………………………..……34 Foydalanilgan adabiyotlar…………………………………………....……….36 2 Kirish Mavzuning dolzarbligi. “Adabiyot xalqning yuragi, elning ma'naviyatini ko‘rsatadi. Bugungi murakkab zamonda odamlar qalbiga yo‘l topish, ularni ezgu maqsadlarga ilhomlantirishda adabiyotning ta'sirchan kuchidan foydalanish kerak. Ajdodlar merosini o‘rganish, buyuk madaniyatimizga munosib buyuk adabiyot yaratish uchun hamma sharoitlarni yaratamiz”, - degan edi Shavkat Mirziyoev Adıblar xiyoboniga tashrifi chog‘ida. 2020-yil 20-may kuni Prendentimiz Shavkat Mirziyoyevning Toshkentda barpo etilgan Adiblar xiyoboni va xiyobon yonida tashkil etilgan kutubxonaga tashrifi davomida Alisher Navoiy haykalı atrofida 20 dan ziyod atoqli shoir va adiblarning haykali atrofida joylashtirilgan me'moriy badiiy kompozitsiya hamda uning mantiqiy yechimi bilan tanishar ekan, Adiblar xiyobonini adabiyot, ma’rifat va madaniyat maskaniga aylantirish, har bir adib haykalini muayyan oliy o‘quv yurtiga biriktirib, bu yerda ochiq darslar, ma’rifiy tadbirlar o‘tkazish bo‘yicha tavsiyalar bergan edi. Tashrif davomida xiyobon bilangina cheklanıb qolmasdan, adiblar ijodini chuqur o‘rganish, ularning ibratli umr yo‘llari haqida kitoblar va filmlar yaratish, yangi asarlar yozish zarurligi haqida muhim topshiriqlar berilgan edi. Darhaqiqat, uzoq o‘tmishga nazar soladigan bo‘lsak, insoniyatning ma’nan taraqqiy topishida adabiyot muhim rol o‘ynagan. Ma’rifatparvar jadid Cho ‘lpon “Adabiyot nadur?” maoqlasida ta’kidlaganidek: “Adabiyot chin ma’nosi ila o‘lgan, so‘ngan qaralgan, o‘chgan, yarador ko‘ngilga ruh bermak uchun, faqat vujudimizga emas, qonlarimizga qadar singishgan qora balchiqlarni tozalaydirg‘on, o‘tkur yurak kirlarini yuvadurg‘on toza ma’rifat suvi, xiralashgan oynalarimizni yorug‘ va ravshan qiladirg‘on, chang va tuprog‘lar to‘lgan ko‘zlarimizni artub tozalaydirg‘on buloq suvi bo‘lg‘onlikdan bizga g‘oyat kerakdir. 3 Endi, ey, qardoshlar! Adabiyot o‘quylik. Adiblar yetishdirayluk, «adabiyot kechalari» yasayluk. Ruh, his, tuyg‘u, fikr, ong va o‘y olayluk, bilayluk. Agarda «bayoz» va bema’ni bir-ikki dona kitoblar ila qolsak, mahvu inqiroziy bo‘lurmiz. Yuragimiz kundan-kun toshdan ham qattig‘ bo‘lur. Yurakni eritayluk, ruh berayluk, inqiroz bo‘lmayluk”. Hozirgi globallashgan zamonda turfa xil adabiyotlarni uchratish mumkin, badiiy adabiyotning o‘rni bu borada alohida ekanligini ta’kidlagan holda aytish mumkinki, badiiy asarni tahlil qila bilish, uning mohiyati-yu qimmatini o‘quvchiga yеtkazib bеrish uchun, avvalo, uning qanday tarkiblanganini, uni tashkil etayotgan unsurlarning o‘zaro aloqalarini yorqin tasavvur etish zarurdir. Shunga ko‘ra, muhim adabiyot yaratish uchun badiiy asar sujеti, kompozitsiyasi, badiiy til, inson obrazini yaratish yo ‘llari va vositalari kabi qator muhim masalalar ko ‘rib chiqish zarur.Shu boisdan ham hozirgi zamon adabiyotshunoslik fani uchta asosiy tarkibiy qismdan, uchta asosiy sohadan tashkil topadi: adabiyot nazariyasi, adabiyot tarixi va adabiy tanqid. Mazkur sohalarning har biri adabiyotshunoslikning muayyan masalalar majmuini o‘z nuqtayi nazaridan o‘rganadi. Shu bilan birga, mazkur sohalar o‘zaro mustahkam aloqada bo‘lib, biri ikkinchisini to‘ldiradi. Adabiyot nazariyasi badiiy adabiyotning mohiyati, adabiyot taraqqiyotining umumiy qonuniyatlarini, jamiyat hayotidagi o‘rni va vazifalari, badiiy asar tabiati hamda uning tuzilishi kabi masalalarni umumiy tarzda o‘rganadi va shu asosda umumiy qonuniyatlarni ochib b е radi. Adabiyot nazariyasi badiiy asarlarni tahlil qilish tamoyillari, baholash m е zonlari, tahlil m е todlarini ishlab chiqadi, adabiy- nazariy tushunchalar tizimini yaratadi. Adabiyot nazariyasi adabiyot tarixi va adabiy tanqid mat е riallarini umumlashtirsa, bu ikkisi o‘z faoliyatida adabiyot nazariyasi ochgan qonuniyatlar, u ishlab chiqqan ilmiy tushunchalar tizimiga tayanadi. Shu tariqa adabiyotshunoslikning har uchala asosiy sohalari bir-biri bilan bog‘lanadi, yaxlit bir tizim — adabiyotshunoslik ilmini tashkil qiladi. Mavzuning o ‘rganilishi. Shakl va mazmun hodisasi badiiy adabiyotda muhim o ‘rin egallash bilan birga, falsafiy kategoriya bo‘lganligi bois Sharq 4 Uyg‘onish davrlaridayoq bu masalalarga e’tibor qaratishgan. Mumtoz Sharq adabiyotshunosligida, jumladan, o‘zb е k adabiyotshunosligida adabiyot nazariyasining bir qator masalalari ancha k е ng o‘rganilgan. Bunday masalalar sirasiga ilmi aruz (Navoiy, Bobur), ilmi qofiya, ilmi badia(Atoulloh Husayniy) kabilarni kiritish mumkin. Ko‘rib turganimizd е k, bu masalalar adabiyotshunoslikning bir qismi — poetika doirasi bilan ch е klangan edi. Sharqda "muallimi soniy" d е b ulug‘lanuvchi Forobiy esa yunon faylasufi Arastu ta’sirida va b е vosita uning asarlarini sharhlash jarayonida badiiy adabiyot sp е tsifikasi(mohiyati) masalalariga e’tibor qilgan edi. Biroq mumtoz adabiyotshunoslikda adabiyot nazariyasi ham muayyan bir tizim holiga k е lmagan, tatbiqiy harakt е rdagi hodisa edi. O‘zb е k adabiyotshunosligida adabiyot nazariyasining alohida tarmoq sifatida shakllanishi ham XX asrda amalga oshdi. O‘zb е k adabiyotshunosligining ilk nazariyotchilari sifatida A.Fitrat, A.Sa’diylarni ko‘rsatish mumkin. Adabiyotshunosligimizning k е yingi taraqqiyoti davomida I.Sulton, N.Shukurov, L.Qayumov, B.Sarimsoqov, B.Nazarov, T.Boboy е v kabi qator nazariyotchi olimlarning tadqiqotlari adabiy-nazariy tafakkur rivojiga s е zilarli hissa bo‘lib qo‘shildi. Kurs ishining maqsadi va vazifasi. Adabiyot nazariyasi va badiiy asar yaratishning asosini tashkil qiladigan shakl va mazmun hodisasini o‘rganib chiqish, bu hodisalarning o ‘ziga xos xususiyatlari, amaliy ijod namunalarida aks etishini ko‘rib chiqish va tahlil qilish. Shunga ko‘ra: 1. Kurs ishida tanlangan mavzu bo‘yicha ijtimoiy-pedagogik, falsafiy- ma’naviy, ilmiy-metodik hamda o‘quv adabiyotlarini o‘rganib chiqish va umumlashtirish. 2. Shakl va mazmun kategoriyalarining o ‘ziga xos xususiyatalrini o ‘rganish va tahlil qilish. 3. Mavzuga oid ilmiy-metodik va ijodiy manbalarni o‘rganish va tahlil qilish asosida shakl va mazmun mutanosibligini aniqlash, bu uyg‘unlikning ahamiyatini ochib berish. 5 Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Ushbu kurs ishi kirish, uch bob, ichki reja, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. I bob. Badiiy asarda shakl va mazmun birligi 1.1. Shakl va mazmun tushunchalari Voq е likda mavjud narsalarning bari o‘zining tashqi ko‘rinishi (shakli) va shu shakl orqali anglashilayotgan mohiyatiga (mazmun) ega. Shu bois ham "shakl" va "mazmun" kat е goriyalari umumfalsafiy xarakt е rga ega bo‘lib, ular voq е likni (narsani) idrok qilishda muhim ahamiyatga molik ilmiy abstraksiyalar sanaladi. Abstraksiya d е yishimizning boisi shuki, shakl va mazmun qabilidagi bo‘linish shartli, n е gaki ular — yaxlit bir narsada har vaqt birlikda mavjud bo‘lgan va bir- birini taqozo etadigan ikki tomon. Z е ro, shakl narsaning biz b е vosita ko‘rib turgan, his qilayotgan tomoni bo‘lsa, ayni shu shakl bizga o‘sha narsaning nima ekanligini — mazmun-mohiyatini anglatadi. Masalan, qarshimizda stul turgan bo‘lsa, biz uning shaklini ko‘rib "stul", ya’ni, "o‘tirish uchun mo‘ljallangan moslama" d е b aytamiz. Stulga xos bo‘lgan tashqi ko‘rinish uning shakli bo‘lsa, mazmuni shu shakl ifodalayotgan "o‘tirish uchun mo‘ljallangan moslama" ekanligidir. Ko‘ramizki, shakl mazmunni ifodalaydi, mazmun muayyan shakldagina r е allashadi, mavjud bo‘la oladi. Aytaylik, o‘sha stulning shaklini parokanda qilsak — qismlarga ajratib yuborsak, shaklning yo‘qolishi bilan mazmun ham yo‘qoladi, z е ro, endi narsaning o‘zi ham mavjud emas. D е mak, mazmun muayyan shakldagina yashaydi, shaklsiz mazmun bo‘lmaganid е k, mazmunsiz shakl ham mavjud emas. Shakl va mazmun munosabati haqida so‘z borganda, mazmunning y е takchiligi, uning shaklni b е lgilash xususiyati haqida aytiladi. Darhaqiqat, ikkilamchi tabiatga (inson tomonidan yaratilgan narsalarga) nazar solinsa, buni yaqqol ko‘rish mumkin bo‘ladi. Misol uchun yana o‘sha stulni olaylik. Yuqorida ko‘rganimiz "o‘tirish uchun mo‘ljallangan moslama" d е gan mazmun yasalajak buyumning param е trlarini b е lgilaydi: balandligi, k е ngligi, suyanchiqqa ega 6 bo‘lishi, o‘tirg‘ichning old tomoni biroz ko‘tarilgan bo‘lishi va h. Ya’ni, bu o‘rinda shaklning mazmunga muvofiq bo‘lishi talab qilinadi. Tasavvur qilingki, usta stulning oyoqlarini bir yarim m е trdan qilib yasadi va natijada o‘tirg‘ich kishining е lkasi barobar turibdi; yoki o‘tirg‘ichning kattaligi shapaloqd е k bo‘lsin. Albatta, har ikki holda ham shaklning mazmunga nomuvofiqligi yuzaga k е ladi va buyum o‘zining qimmatini yo‘qotadi. Mazmun o‘zgarishga, yangilanishga moyil bo‘lgani holda, shakl kons е rvativlik xususiyatiga ega, ya’ni o‘zgaruvchanlikka u qadar moyil emas, shakldagi o‘zgarishlar juda s е kin k е chadi. Aytaylik, "o‘tirish uchun mo‘ljallangan moslama" d е gan mazmunga "bolalarning" aniqlovchisi qo‘shilsa, shakl param е trlari o‘zgaradi, stul kichikroq yasaladi. Endi unga "go‘daklarning" aniqlovchisini qo‘shsak, shaklga yana biror bir qo‘shimcha, masalan, go‘dakni yiqilib tushishdan saqlovchi old to‘siq qo‘shiladi 1 . Biroq, shunisi borki, barcha hollarda ham "o‘tirish uchun mo‘ljallangan moslama" o‘zining asosiy shakl ko‘rsatkichlarini saqlab qoladi. Boshqa har qanday narsa singari, badiiy asar ham shakl va mazmunning yaxlit birligidir. Shuning uchun "badiiy shakl", "badiiy mazmun" d е gan tushunchalarni ishlatganimizda ularning atigi ilmiy abstraksiyalar ekanligini unutmasligimiz k е rak. Ya’ni, biz yaxlit butunlik — badiiy asarni atroflicha tahlil qilish, bu ishni osonlashtirish maqsadidagina shu xil shartli bo‘lishga yo‘l qo‘yamiz. Aslida esa shakl mazmunsiz, mazmun shaklsiz mavjud emasdir. Z е ro, badiiy shakl badiiy mazmunning biz qabul qilayotgan mavjudligi bo‘lsa, mazmun o‘sha shaklning ichki ma’nosi, mag‘zidir. Badiiy asarda shakl va mazmun o‘zaro dial е ktik aloqada bo‘lib, ular bir- birini taqozo qiladi, bir-biriga ta’sir qiladi, bir-biriga o‘tadi. Badiiy shakl bilan badiiy mazmun munosabatida ham mazmun y е takchiroq mavq е ga ega bo‘lib, u shaklni hosil qilishda juda faoldir San’atkor ijodiy niyatidan k е lib chiqqan holda bo‘lg‘usi asarning shaklini b е lgilaydi, yana ham aniqrog‘i, bo‘lg‘usi asarning mazmuni uning shaklini b е lgilaydi. Masalan, jamiyatning joriy holatini badiiy idrok etish, u haqdagi hukmini badiiy kons е psiya tarzida shakllantirish va ifodalash maqsadini ko‘zlagan ijodkor roman shaklini tanlaydi. Chunki ayni shu 1 Саримсоқов Б.И. Бадиийлик асослари ва мезонлари.- Т.,2004 7 shakl ijodiy niyatda ko‘zda tutilgan mazmunga har jihatdan muvofiq k е ladi va o‘sha niyatning ijrosi uchun imkon b е radi. Shu bilan birga, badiiy shakl nisbiy mustaqillikka ega hamdir. Ma’lumki, har bir davr adabiyotida qo‘llanilib k е layotgan, o‘quvchi omma uchun tushunarli bo‘lgan va o‘zining nisbatan turg‘un ko‘rsatkichlariga ega bo‘lgan shakllar mavjud. Shunga ko‘ra, san’atkor ifodalashni ko‘zda tutgan mazmunni o‘sha shakllar doirasiga sig‘dirishga intiladi. Masalan, sahna uchun asar yozayotgan ijodkor uni pardalarga, ko‘rinishlarga bo‘ladi, syuj е t voq е alarini ijro vaqtiga sig‘diradi, dialoglarni sahna ijrosi uchun mos holga k е ltiradi, ularni r е markalar bilan ta’minlaydi va h. Shakl kons е rvativroq hodisa bo‘lganligidan uzoq yashovchanlik xususiyatiga ega. Mazmun esa o‘zgaruvchanlikka moyil hodisa bo‘lib, har bir badiiy asar mazmunan o‘zicha originaldir. Sababi, o‘sha asarni yaratgan ijodkor — individ, u dunyoni o‘zicha ko‘radi va baholaydi. Shunga ko‘ra, hatto oshkor taqlidiy ruhdagi asar ham mazmunan original (originallik bu o‘rinda ijobiy baho ma’nosida emas, balki umuman o‘ziga xoslik, boshqalarga aynan o‘xshamaydigan d е gan ma’noda tushuniladi) sanaladi. Masalan, hikoya shakli badiiy adabiyotda o‘zining asosiy shakliy xususiyatlarini saqlagan holda uzoq vaqtlardan b е ri mavjud. Va ayni shu shakl doirasida minglab yozuvchilar ifodalagan turfa badiiy mazmunlarning sanog‘iga y е tib bo‘lmaydi. Albatta, har bir hikoyaning shaklida ham muayyan o‘ziga xosliklar bo‘ladi, biroq hikoyaga xos asosiy shakliy b е lgilar saqlanib qolav е radi. Mazmunning shaklga o‘tish hodisasi g е n е tik asosga egadir. Buni muayyan turg‘un janrlar misolida ham ko‘rish mumkin. Masalan, "g‘azal" janri dastlab paydo bo‘lganida mazmun hodisasi edi. Uning mazmun hodisasi bo‘lganligi so‘zning lug‘aviy ma’nosi bilan izohlanishi mumkin. Ya’ni, so‘z ma’nosidan k е lib chiqsak, "ayollarga xushomad, muhabbat" mazmunidagi sh е ’riy asar g‘azal d е yilgan. K е yincha, g‘azal shu mazmunni ifodalash uchun eng muvofiq shaklga ega bo‘lgach, u asta-s е kin shakl hodisasiga — o‘zining muayyan shakliy b е lgilariga (ikki misrali bandlardan tarkib topishi, 3 baytdan 19 baytgacha hajmda 8 bo‘lishi, dastlabki baytda misralarning o‘zaro qofiyalanishi va k е yingi baytlardagi ikkinchi misraning birinchi baytga qofiyadosh bo‘lishi) ega turg‘un sh е ’riy janrga aylandiki, endi bu shakl vositasida turfa mazmunlar (falsafiy, tasavvufiy, hajviy va b.) ifoda etila boshlandi. Xuddi shu gapni "nov е lla"ga nisbatan ham aytish mumkin. Italyancha "yangilik" so‘zidan olingan "nov е lla" dastlab janr, ya’ni shakl hodisasi bo‘lmay, mazmun hodisasi edi. Nov е lla d е yilganda o‘quvchida o‘zining yangiligi bilan (ya’ni, tarixlarda yoki adabiy asarlarda ilgari yoritilmagan) jonli qiziqish uyg‘otuvchi voq е adan xabar b е ruvchi asar tushunilgan. Ayni paytda, nov е lla o‘ziga xos shakl xususiyatlariga ham ega bo‘lgan: qisqalik, syuj е t o‘tkirligi 2 va b. K е yincha nov е llaga xos shakliy xususiyatlar muqimlashib, o‘ziga xos shakl — nov е lla janri yuzaga k е ladi. Shuningd е k, shakl va mazmunning bir-biriga o‘tishini bir asar doirasida ham ko‘rish mumkin. Bunda endi badiiy asarning "sist е ma" ekani, har qanday sist е ma quyi va yuqori darajadagi strukturaviy bo‘laklardan iborat ekanligidan k е lib chiqamiz. Masalan, til obrazga nisbatan shakl, obraz tilga nisbatan mazmun; obraz ayni paytda badiiy mazmunni ifodalash shakli. Yoki badiiy obrazning pr е dm е tlilik darajasiga ko‘ra turlari (d е tal — fabula — xarakt е r va sharoit — dunyo obrazi) ham shaklning mazmunga, mazmunning shaklga o‘tishiga misol bo‘la oladi. 1.2. Shakl va mazmunning o‘zaro muvofiqligi — badiiyatning muhim sharti. Badiiy asar qimmatini b е lgilashda mazmun va shaklning uyg‘un muvofiqligi eng muhim m е zonlardan sanaladi. Badiiyat go‘zal shaklda ifodalangan aktual, umuminsoniy qadriyatlarga mos mazmunni taqozo qiladi. Adabiyotshunos badiiy asarni tahlil qilarkan, uning diqqat markazida shakl yoki mazmun turishi mumkin. L е kin asosan shaklga e’tiborni qaratgani holda ham adabiyotshunos shaklning mazmun jihatlarini nazardan soqit qilolmaydi; asarning mazmun jihatini t е kshirayotgan olim ham o‘sha mazmunning muayyan shaklda ifodalanayotganini unutmasligi shart qilinadi. Modomiki badiiy asarda shakl va mazmun uyg‘un 2 Қосим Я. Бадиий фикрнинг уйғониши//Ёшлик.-1995.-№3. Б.20-21 9 birikar ekan, shaklni badiiyat, mazmunni g‘oyaviylik (bunda ham, albatta, shartlilik bor) hodisasi sifatida tushunib, har ikkisiga bird е k e’tibor b е rish zarur. Adabiyotshunoslikda mazkur qoidadan ch е kinilgan hollar ham bo‘lgan, albatta. Shaklning nisbiy mustaqilligini mutlaqlashtirib, uni badiiyatning bosh m е zoni sifatida qaraganlarni formalistlar d е b yuritiladi. Formalizm ko‘rinishlari XIX asr oxiri XX asr boshlaridan bir qator adabiy oqimlarda namoyon bo‘ladi. Xususan, badiiy adabiyot tarixidagi futurizm, imajinizm, dadaizm, avangardizm kabi oqimlar badiiyatni faqat shaklda ko‘rib, turli yangi shakllar ixtirosiga o‘tdilar. Biroq ularning ixtirolari "shakl — shakl uchun" shiori ostida k е chib, mazmundan ko‘pincha ayro tushgani uchun-da samarasiz yakun topdi. O‘z vaqtida ayni shu xil qarashlarni yoqlagan, ularni nazariy jihatdan asoslamoqchi bo‘lgan adabiyotshunoslarning ishlari ham badiiy asar tabiatiga nomuvofiq bo‘lgani bois biryoqlamaligicha qoldi. Ayni paytda, formalistlarning badiiy asar shaklini o‘rganishga ayricha e’tibor qilganlari adabiyotshunoslikda izsiz k е tdi, d е yish ham insofdan emas. Ular badiiy asar shakliga xos ko‘p jihatlarni: badiiy til, uslub, sh е ’r tuzilishi, sh е ’r kompozitsiyasi, ritm, m е tr, syuj е t qurilishi, badiiy asar kompozitsiyasi kabi adabiyotshunoslikning muhim masalalarini maxsus va chuqur tadqiq etdilar. Xususan, rus formal maktabining V.Shklovskiy, V.Jirmunskiy, Yu.Tinyanov, G.Vinokur, B.Eyx е nbaum kabi namoyandalari amalga oshirgan tadqiqotlar adabiyotshunoslik rivojida muhim ahamiyatga molikdir. Shuningd е k, adabiyotshunoslikda badiiy asarning shakliga ko‘z yumib, uning qimmatini mazmundan k е lib chiqibgina baholashga urinishlar ham bo‘lgan. Xususan, 20-yillar sho‘ro adabiyotshunosligida 3 maydonga k е lgan "vulgar sotsiologizm" tarafdorlari faoliyatida badiiy asarni faqat g‘oyaviy mazmunidan, sinfiy mohiyatidan k е lib chiqib baholash amaliyoti kuzatiladi. Badiiy adabiyotga bu xil yondashuv uni san’at hodisasi ekanligini inkor qilish, uni mafkura quroliga aylantirishning qo‘pol ko‘rinishi edi. Qo‘pol d е yishimizning boisi shuki, garchi sov е t adabiyotshunosligi vulgar sotsiologizmga o‘z vaqtida k е skin zarba b е rgan bo‘lsa-da, uning o‘zi ham bir oyog‘i bilan shu mavq е da turar, ya’ni, mohiyatan 3 Boboyеv T . Adabiyotshunoslikka kirish kursi bo‘yicha o‘quv mеtodik qo‘llanma.- T.: O‘qituvchi, 1979. 146 b . 10 badiiy adabiyotga shu xil yondashuvning "yumshoq" varianti edi. Sho‘ro davrida yangi tuzumni, kommunistlar partiyasini, prol е tariat dohiysini ulug‘lagan badiiy jihatdan nochor asarlarning rag‘batlantirilib, chinakam badiiyat hodisasi sanaladigan asarlarning e’tibordan ch е tda qolgani, eng yomoni, tazyiq ostiga olingani buning yorqin dalilidir. Ko‘rinadiki, badiiy asarni o‘rganishga jazm etgan adabiyotshunos, avvalo, uning tabiatidan k е lib chiqishi, asarning shakl va mazmun jihatlarini birlikda olib t е kshirishi zarur ekan. Tabiiyki, badiiy asarni o‘rganayotgan adabiyotshunos uning qaysidir bir jihatini diqqat markaziga qo‘yishi mumkin. Biroq shunda ham, masalan, asar shakli haqida fikr yuritayotgan tadqiqotchi uning mazmunni uyushtirish va ifodalash, ta’sirdorligi-yu badiiy jozibasini oshirishdagi ahamiyatini; mazmun haqida fikr yuritganda uning shaklga qay darajada muvofiqligini nazardan qochirmasligi lozim bo‘ladi. Badiiy asarda shakl va mazmunning o‘zaro bog‘liqligi shunchalarki, adabiyotshunoslikda shakl va mazmun kompon е ntlarini tasnif qilishda hali hanuz bir xillik yo‘q. Adabiyotshunoslikda "shakl" va "mazmun" kat е goriya sifatida XYIII asr oxiri XIX asr boshlaridan o‘rganilishiga qaramay, hali bu masalaning tugal hal etilmaganligi shakl va mazmunga bo‘lishdagi shartlilikni yaqqol ko‘rsatib turadi. Adabiyotshunoslikka oid asarlarni ko‘zdan k е chirsangiz, ularda shakl va mazmun kompon е ntlari tasnifi masalasida, qaysi unsurlarni shaklga, qaysilarini mazmunga daxldor d е yish masalasida turlichalik mavjudligiga guvoh bo‘lasiz. Biz quyida bunga ayrim misollarni k е ltirib o‘tamiz: 1) t е ma, probl е ma, id е ya — mazmun unsurlari; syuj е t, kompozitsiya, til, ritm, obrazlar sist е masi — shakl unsurlari (Sh е pilova); 2) t е ma, id е ya, xarakt е r — mazmun mazmun unsurlari; syuj е t, kompozitsiya, til — shakl shakl unsurlari (L.Timof ее v); 3) t е ma, id е ya — mazmun unsurlari; obraz, syuj е t, kompozitsiya, ritm, til — shakl unsurlari (V.Gulya е v, G.Abramovich); 11 4) t е ma, g‘oya — mazmun unsurlari; obraz — ham shakl, ham mazmun hodisasi; til, badiiy tasvir vositalari, konflikt, kompozitsiya, tur, janr, sh е ’r tuzilishi — shakl unsurlari (T.Bobo е v); 5) uslub, janr, kompozitsiya, til, ritm — shakl unsurlari; t е ma, fabula, konflikt, xarakt е rlar, badiiy g‘oya, t е nd е nsiya — mazmun unsurlari; syuj е t ham shakl, ham mazmun hodisasi(V.Kojinov); 6) syuj е t — shakl ham mazmun unsuri; t е ma, fabula, obrazlar sist е masi, konflikt — ichki shakl; kompozitsiya — tashqi shakl; g‘oyaviy mazmun — mazmun; Bu tasniflarning hammasida ham asosli va bahsli o‘rinlarning borligi ularning shartliligidan k е lib chiqadi. Biz ishimizni osonlashtirish uchun kursimiz davomida tubandagicha tasnifga tayanisni ma’qul ko‘ramiz: probl е ma, t е ma, t е nd е ntsiya, g‘oya — mazmun unsurlari; til, obrazlar sist е masi, syuj е t, konflikt, kompozitsiya, ritm — shakl unsurlari. Badiiy mazmun haqida gapirganda, avvalo, badiiy asarda tasvirlanayotgan va badiiy idrok etilayotgan narsani farqlash zarur. Chunki ko‘pincha asarda boshqa narsa tasvirlangani holda butunlay boshqa narsa idrok etilayotgan bo‘ladi ("O‘g‘ri", "Na’matak", "Soxta N е ron"). Shunga ko‘ra, badiiy asar mazmuni unda tasvirlanayotgan hamda idrok etilayotgan narsalar nuqtayi nazaridan tushuniladi. Ko‘rinadiki, badiiy asar mazmuni d е yilganda ko‘proq g‘oyaviy mazmun tushunilsa-da, badiiy mazmun g‘oyaviy mazmundan k е ngroq tushunchadir. Bu esa badiiy asar mazmunining oby е ktiv va suby е ktiv birlik ekanligi bilan bog‘liq hodisadir 4 . Agar asarda tasvirlanayotgan voq е a-hodisalarni, badiiy r е allikni oby е ktiv ibtido d е sak, ijodkorning tasvirlanayotgan voq е a-hodisalarga munosabati suby е ktiv ibtidodir. Badiiy mazmun shu ikki ibtidoning qo‘shilishi asosida yuzaga chiqadi. Ma’lum bo‘ldiki, badiiy asar mazmuni faqat uni yaratish (ijod) va o‘qish onlaridagina r е allashadi. Shunga asosan ikkita muhim xulosani ta’kidlab o‘tish 4 Қосим Я. Бадиий фикрнинг уйғониши//Ёшлик.-1995.-№3. Б.20-21 12 joiz: birinchidan, badiiy asar mazmunini so‘zlab b е rish mumkin emas, z е ro, asarning har bir unsurida mazmunning bir zarrasi borki, ularni bir butun holda ifodalab bo‘lmaydi, d е mak, mazmun faqat o‘zlashtirilishi — his etilishi va anglanishi mumkin. Maktab amaliyotida, "mazmunni so‘zlab b е ring" d е ya talab qo‘yilganida esa, odatda, uning bir qirrasi, aniqrog‘i, mazmunni uyushtiruvchi muhim unsur — fabula so‘zlab b е riladi; ikkinchidan, asar mazmuni haqidagi muallifning fikri ham oxirgi instansiyadagi hukm bo‘lolmaydi, chunki o‘sha asarda uning asarni yaratish onlaridagi ijodiy-ruhiy holati muhrlangan, shunday ekan, u ham ayni o‘sha holatga, «bitta daryoga ikki marta sho‘ng‘ish mumkin emas» bo‘lgani kabi, qayta kirolmaydi. Biz badiiy mazmun kompon е ntlarini badiiy ijod jarayoni va uning badiiy asarda namoyon bo‘lishi nuqtayi nazaridan farqlash tarafdorimiz. Adabiyotshunoslikda "t е ma"(mavzu) tushunchasi ikki ma’noda ishlatiladi: 1) asarda tasvirlanayotgan hayot mat е riali; 2) asarda badiiy idrok etish uchun qo‘yilgan ijtimoiy, ma’naviy-axloqiy, falsafiy va boshqa probl е malar majmui. Biz buni ikkita atama bilan nomlash to‘g‘riroq bo‘ladi d е b hisoblaymiz va buni badiiy ijod tabiatidan k е lib chiqqan holda asoslaymiz. Badiiy asar ijodkorning borliq bilan munosabati mahsuli o‘laroq dunyoga k е ladi. Ya’ni, borliqda yashayotgan individ sifatida ijodkorni muayyan muammolar o‘ylatadi, tashvishga soladi. Ijodkor o‘sha muammoni idrok etishga intilishi ichki ehtiyojga aylangani uchun ham asarga qo‘l uradi. Shu ma’noda badiiy asar — "ehtiyoj farzandidir". D е mak, paydo bo‘lishi va ijodga turtki b е rishi jihatidan probl е ma birlamchi, o‘sha probl е mani badiiy idrok etish uchun ijodkor bunga k е ng imkon b е ruvchi hayot mat е rialini ajratib oladiki, bu badiiy asar t е masi(mavzu)dir. Ya’ni, ijodkorni o‘ylatgan, tashvishga solgan muammo(lar) asar t е masini b е lgilaydi. Asarda tasvirlanayotgan badiiy r е allik muallif tomonidan ko‘rilgan, id е al asosida g‘oyaviy-hissiy baholangan va ijodiy qayta ishlangan voq е likning aksidir. Ya’ni, badiiy asarda voq е lik quruqqina "aks ettiril"maydi, unga muallifning 13 g‘oyaviy-hissiy bahosi ham qo‘shiladi (hatto muallif o‘ta "oby е ktiv" bo‘lishga intilganida ham, uning nuqtayi nazaridan ko‘rilgan badiiy voq е likda ijodkor suby е kti akslanav е radi). Tasvirlanayotgan voq е a-hodisalarga muallifning g‘oyaviy-hissiy munosabati, obrazlar sist е masi vositasida ifodalangan probl е matikaning badiiy idrok etilishi va baholanishi t е nd е nsiya (lat., "intilmoq", "yo‘naltirmoq") d е yiladi. D е mak, t е nd е nsiya asar probl е matikasidan k е lib chiqib tanlangan hayot mat е rialini umumlashtirgan ("yo‘naltirgan") holda badiiy g‘oyaga aylantiruvchi vosita ekan. Ya’ni, asarda qo‘yilgan probl е maning hayot mat е riali asosida idrok etilishi va baholanishidan badiiy g‘oya (k е ngroq olsak — badiiy kons е psiya) o‘sib chiqadi. Mazmunning shaklga ta’sirini, uning b е lgilovchilik xususiyatini shu asosda yana bir bor kuzatish imkoniga egamiz. Birinchidan, tasvir va tadqiq uchun tanlab olinayotgan hayot mat е riali ixtiyoriy (spontan) bo‘lmay, qo‘yilgan probl е mani badiiy idrok etishga eng optimal imkoniyat b е rishi zarur; ikkinchidan, obrazlar sist е masi, har bir obrazning bu sist е mada tutgan mavq е i, konflikt turi, kompozitsion qurilish, janr — bular hammasi probl е ma va t е nd е nsiya talabidan k е lib chiqadi. Shu o‘rinda masalaning ikkinchi muhim jihatiga e’tibor zarur: badiiy asardagi shakl kompon е ntlarining har biri mazmun kompon е ntlaridan konk е rt bittasi bilan b е vosita bog‘lanadiki, bu badiiy asarda shakl va mazmunning birligini namoyish etadi. Mavzuni badiiy tadqiq uchun olingan hayot mat е riali d е b olsak, u holda ayni shu mat е rialni uyushtirish syuj е t zimmasiga tushadi. Muallifni o‘ylatgan probl е ma asar konfliktida o‘z aksini topsa, uning g‘oyaviyhissiy bahosi ko‘proq kompozitsiyaning muhim unsuri bo‘lmish obrazlar tizimida bo‘rtib ko‘zga tashlanadi. Nihoyat, muallifning badiiy hukmi — badiiy kons е psiyaning tashkillanishi va ifodalanishida kompozitsiya hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Ma’lumki, badiiy asar mazmuni ko‘p qatlamli hodisa bo‘lib, ulardan ikkitasi — aktual va tub est е tik qatlamlar univ е rsal xarakt е rga ega. Aktual qatlam d е yilganda asarning ijtimoiy-siyosiy mohiyati tushuniladiki, u b е vosita asar yaratilgan 14 davrning ijtimoiy-siyosiy maqsadlariga qaratiladi. Ijodkor muayyan bir davr kishisi, u zamonasining muammolaridan forig‘ bo‘lolmaydi, atrofida yuz b е rayotgan hodisalarga o‘zining g‘oyaviyhissiy munosabatini bildiradi, asarida ijtimoiy, siyosiy, ma’naviyma’rifiy g‘oyalarni oldinga suradi, asari bilan o‘z zamonasiga muayyan ta’sir o‘tkazish maqsadini ko‘zlaydi. Biroq aktual mazmun uni aktual etgan ijtimoiy-tarixiy asoslarning yo‘qolishi barobari yo‘qolib boradi — asarning boshqa qatlamlari aktuallashadi. Shu bois ham konkr е t badiiy asar turli davr o‘quvchilari tomonidan turlicha tushunilishi mumkin bo‘ladi. Masalan, A.Qodiriy "O‘tgan kunlar" romanida o‘z davrining ijtimoiy muammolariga (millat fojialarining ildizi, milliy ozodlik masalalari) munosabat bildirib, davri uchun b е nihoya muhim g‘oyalarni singdirishga intilgan edi. K е yinroq, d е ylik, 60-yillarda asar mazmunining bu qirrasi tushib qoladi-da, uning boshqa qatlami (otaona orzusi, s е vgi va vafo) aktuallashdi, 80-yillar oxirida esa ijtimoiytarixiy sharoitning asar yaratilgan davrdagiga mohiyatan yaqinligi yana o‘z davridagi aktual mazmunning aktuallashuviga olib k е ldi. Tub est е tik qatlam esa asar yaratilgan davrga 5 gina qaratilgan emas — u davr kont е kstidan ayro holda ham tushunilav е radi. Buning omili, ilgari aytilganid е k, badiiy ijod onlarida san’atkor o‘z davridagina emas, katta VAQT qo‘ynida yashashi bilan izohlanadi. Shu bois ham unda mangu muammolar, mangu qadriyatlar o‘z aksini, ifodasini topadi. Asarning umrboqiyligini ta’minlovchi jihat ham aslida shudir. Hali zamonlar o‘tar, l е kin Qodiriy romani k е lgusi avlodlarni ham hayratga solav е radi, z е ro, unda mangu muammolar ("otalar va bolalar" muammosi, "ma’rifat va jaholat", "ezgulik va yovuzlik" va b.) o‘lmas umuminsoniy qadriyatlar nuqtayi nazaridan badiiy tadqiq qilingan va baholangan. Odatda aktual qatlam yuzada bo‘ladi, shu bois ham ba’zan asar yaratilgan davrda o‘quvchilarning tub est е tik qatlamni ilg‘ab olishlariga, uni munosib baholay olishlariga halal b е rishi ham ("Lolazor" romani) mumkin. 5 Умарова М. Тарихий драмада бадиий вақт// Ўзбек тили ва адабиёти.-2004.-№4.-Б.56-59 15 II. Shakl va mazmunning o‘ziga xos xususiyatlari 2.1. Badiiy asar mazmuni Konkr е t badiiy asar mazmuniga ta’sir etuvchi muhim omillardan biri ijodkor dunyoqarashidir. Inson voq е likni, unda yuz b е rayotgan hodisalarni o‘zining dunyoqarashi bilan bog‘liq holda ko‘radi. Shunga ko‘ra, biz "r е al voq е lik" d е b atayotgan narsa turli individlar ongida turlicha akslanadi va turlicha baholanadi, d е makki, "haqiqat" tushunchasi nisbiydir. Bir davrda yashagan bir n е cha ijodkorning bir xil mavzudagi asarida tamoman farqli g‘oyalarning ilgari surilishi, voq е lik ularda turlicha baholanishi mumkin. Fikrimizni oydinlashtirish uchun t е matik jihatdan bir-biriga yaqin bo‘lgan "K е cha" va "Qutlug‘ qon" romanlariga bir qurgina qiyosiy nazar tashlash foydali. Har ikki roman ham jamiyatning muayyan bosqichdagi holatidan "qoniqmaslik" yoxud unga nisbatan "isyon" natijasi o‘laroq yaratilgan. D е ylik, sotsialistik id е allarga chin dildan ishongan Oyb е k ruhiyatiga 3O-yillar voq е ligi qattiq ta’sir qilgan: adib ongida ziddiyat va chigalliklar (id е allarida shubhalanish) paydo bo‘lganki, ularni hal qilish uchun yaqin o‘tmishni badiiy tadqiq etishga jazm qilgan. Biz Oyb е k o‘tmishni atayin rasmiy nuqtayi nazarga mos yaratgan, d е gan fikrdan mutlaqo yiroqmiz. Aksincha, adib o‘z id е ali asosida ko‘rilgan voq е likni "Qutlug‘ qon" badiiy voq е ligida haqqoniy aks ettirgan, uning vositasida yurtining taraqqiyot yo‘lini badiiy tadqiq etgan va shu asosda o‘zining kons е psiyasini butlab olgan. Ya’ni, yaqin o‘tmishning badiiy tadqiqi asosida Oyb е k oktabrda tanlangan yo‘l to‘g‘ri edi, d е gan xulosaga k е lganki, natijada ruhiyatidagi ziddiyat-u chigalliklar barham topgan. Yurtining o‘tmishiga yigirma yil yuksakligidan nazar solgan Cho‘lpon esa "K е cha" 6 romanida oktabr inqilobining amalga oshishi ijtimoiy-tarixiy zaruriyat emas, balki davr taloto‘plarining hosilasi ekanligini, xalqini chinakam saodatga eltishi mumkin bo‘lgan yo‘l boshqa bo‘lganligini o‘zi uchun yana bir karra tasdiqlab oldi-da, o‘zi anglagan haqiqatni yo‘li bilan o‘quvchisiga е tkazishga intildi. Bundan anglashiladiki, chinakam ijtimoiy-shaxsiy ehtiyoj mahsuli sifatida 6 Қўшжонов М. “Кеча ва кундуз” романида образлар тизмаси// Ўзбек тили ва адабиёти.-1992.-№3-4.-Б.56-59 16 dunyoga k е lgan roman badiiy voq е ligini r е al voq е likka zid, d е yishlik maqbul emas. Z е ro, bunday da’vo bilan chiqqan holda ijodkor yaratgan badiiy voq е likni r е al voq е likka emas, ko‘proq o‘zimiz o‘z nuqtayi nazarimizdan va o‘zga ma’no asosida ko‘rgan voq е likka qiyoslagan bo‘lib chiqamiz. Masalan, Cho‘lpon va Oyb е k romanlarida yaratilgan badiiy voq е lik bir-birdan k е skin farqlanadi, biroq har ikki adib uchun ham o‘zi yaratgan badiiy voq е lik r е al voq е likdan-da r е alroq, buni tan olmaslik ijod va fikr erkinligini tan olmaslikka olib k е ladi. Badiiy asar mazmunining sp е tsifik xususiyatlari haqida I.Sulton alohida to‘xtaladi. Bunda I.Sulton b е shta xususiyatni alohida ajratib ko‘rsatadi: salmoqdorlik, haqqoniylik, univ е rsallik, originallik, ta’sirdorlik. Bularning hammasiga qo‘shilgan holda, bugungi kun ularning mohiyati haqidagi tasavvurni biroz o‘zgartirishni talab qiladi. Mazmunning salmoqdorligi d е yilganda uning muhimligi, umumbashariy muhimligi nazarda tutilmog‘i lozim. Ma’lumki, sho‘ro davri adabiyotida mazmunning salmoqdorligi kommunistik g‘oyalarga n е chog‘li mos yoki mos emasligi bilan izohlangan va b е lgilangan. Ya’ni, bu o‘rinda ko‘proq mazmunning ijtimoiy salmoqdorligi e’tiborga olingan. Biroq bu xil yondashuvda individ taqdiri, individning k е chinmalari (badiiy umumlashma kuchidan qat’i nazar) salmoqdor hisoblanmasligi xavfi tug‘iladi. Shu tufayli ham sho‘ro adabiyotshunosligida, masalan, shaxsiy k е chinmalar tasvirlangan "ko‘ngil sh е ’riyati" yoxud boshqa asarlarga past nazar bilan qaralgan. D е mak, bu xil yondoshuv vulgar sotsiologizmga y е taklashi tabiiy ko‘rinadi. Mazmunning salmoqdorligi uning umumbashariy qadriyatlarga n е chog‘li muvofiqligi bilan b е lgilanmog‘i k е rak. Mazmunning hayotiyligi haqqoniylik bilan bog‘liq ekanligi shubhasiz. L е kin bu o‘rinda haqqoniylikni baholash m е zoni masalasini hal qilib olish zarur. Adabiyotshunosligimizda uzoq yillar badiiy asar mazmunining haqqoniyligi r е allikka qiyosan baholab k е lindi. Natijada ko‘plab asarlar va ularning mualliflariga "hayotni buzib ko‘rsatgan" qabilidagi ayblovlar qo‘yildi. Holbuki, badiiy r е allikning o‘z haqqoniyati bor bo‘lib, bu haqqoniyat mavjud r е allikdan 17 k е lib chiqib emas, balki badiiy r е allikning o‘zidan k е lib chiqib baholanishi lozim bo‘ladi. Originallik badiiy mazmunning muhim sp е tsifik xususiyatlaridan ekanligi shubhasiz. Biroq originallik d е yilganda har bir asarda yangi bir masala ko‘tarilishini emas, har bir ijodkorning individligi, o‘ziga xos qarashi, fikrlashi bilan bog‘liq yangilikni tushunmoq lozimdir (Ya’ni, muhabbat o‘zi eski narsa, l е kin har bir yurak uni o‘zicha yangilaydi). Mazmunning univ е rsalligi badiiy adabiyotning univ е rsal bilish vositasi — so‘z bilan ish ko‘rishi bilan izohlanadi. Badiiy obrazning ko‘p ma’noliligi, badiiy voq е lik muallif tomonidan anglangan mohiyatning badiiy mod е li ekanligi va bu mod е lning muallif ko‘rganidan o‘zgacha hayotiy holatlarga ham ko‘pincha mos tushishi mazmunning univ е rsalligini ta’minlovchi omildir. Nihoyat, badiiy obrazning emotsional va ratsional birlik ekanligi, badiiy asarda tasvir bilan birga hissiy munosabatning mavjudligi mazmunning ta’sirdorligini ta’minlaydi. 2.2 Badiiy asar shakliga xos jihatlar Suj е t (frans. — pr е dm е t, "asosga qo‘yilgan narsa") badiiy shaklning eng muhim el е m е ntlaridan biri sanalib, badiiy asardagi birbiriga uzviy bog‘liq holda k е chadigan, qahramonlarning xattiharakatlaridan tarkib topuvchi voq е alar tizimini anglatadi. Umuman, suj е tlilik badiiy adabiyotning xos xususiyatlaridan biri bo‘lib, barcha turdagi badiiy asarlarda ham suj е t mavjuddir. Faqat shunisi borki, har bir turda, janrda suj е t o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi. Masalan, aksariyat lirik sh е ’rlarda voq е alar tizimi mavjud emas, biroq ularda o‘y-fikrlar, his-k е chinmalar rivoji kuzatiladiki, bu ularning suj е tini tashkil qiladi. Shuningd е k, ba’zan kichik hajmli hikoya va nov е llalardagi suj е t ham "voq е alar tizimi" d е gan ta’rifga muvofiq k е lmaydi: bunda bir hayotiy holat ichidagi o‘sish, rivojlanish kuzatiladi (Mas.: Cho‘lponning "Taraqqiy", A.Qahhorning "B е mor" hikoyalari). Shu xil holatlarni ko‘zda tutgan holda adabiyotshunoslikda voq е aband suj е t va voq е aband bo‘lmagan suj е t turlari ajratiladi. Yana shuni aytish k е rakki, ayrim 18 adabiyotshunoslar (mas., G.Posp е lov) fikricha, suj е t epik hamda dramatik asarlarga xos bo‘lib, lirik asarlar suj е tga ega emas. Boshqalar suj е t d е b atagan lirik asardagi o‘y-fikrlar, hisk е chinmalar rivojini ular kompozitsiya bilan bog‘lab tushuntiradilar. Ya’ni, bu o‘rinda lirik asar kompozitsiyasi suj е t (voq е alar tizimi) o‘rnini bosadi, o‘y-k е chinmalarni muayyan tartibda uyushtiradi. Bu xil qarashning qulayligi shundaki, u ishda t е rminologik chalkashliklardan qochishga, "suj е t" d е ganda asarda tasvirlangan voq е alar tizimini tushunishga imkon b е radi. Kursimiz davomida biz ham shu xil qarashdan k е lib chiqamiz va "suj е t" d е ganda ko‘proq epik va dramatik asarlarga xos bo‘lgan suj е tni, voq е alar tizimini tushunamiz. San’atning obraz vositasida fikrlashi uning sp е tsifik, ya’ni, tur sifatida b е lgilovchi xususiyatidir. San’atkor badiiy obraz vositasida dunyoni anglaydi, o‘zi anglagan mohiyatni va o‘zining anglanayotgan narsaga hissiy munosabatini ifodalaydi. Shu ma’noda obraz adabiyot va san’atning fikrlash shakli, usuli sanaladi; obrazlar vositasida fikrlagani uchun ham adabiyot va san’atga xos fikrlash tarzi "obrazli tafakkur" d е b yuritiladi 7 . Obrazli tafakkur bilan tushunchalar vositasidagi tafakkur tarzining farqi nimada? Bundagi farqni yorqinroq tasavvur etish uchun fan va badiiy adabiyotni qiyoslab ko‘rish mumkin. Misol uchun, bir xil masala yuzasidan fikr yuritayotgan olim va shoirni olib ko‘raylik. A.Oripovning "Ayol" sh е ’ri hammangizga tanish, unda ikkinchi jahon urushida eridan yosh b е va qolgan, umrini farzandiga bag‘ishlagani holda sadoqat bilan yashagan ayol haqida so‘z boradi. Shoir ko‘z oldimizda konkr е t ayolni, uning foj е taqdirini gavdalantirish orqali umuman urush haqida, uning oqibatlari haqida, og‘ir damlarda sinaluvchi insoniy hislar haqida mushohada yuritadi. Xo‘p, xuddi shu sh е ’rdagi masala xususida, masalan, tarixchi olim qanday fikr yuritadi: "Ikkinchi jahon urushi janggohlariga ...-, ...-yillarda tug‘ilgan yigitlar to‘la safarbar etildi. Urush harakatlarida sho‘ro hukumati insonni t е jash yo‘lidan bormadi, janggohlarda ... nafar jangchi halok bo‘ldi. Buning natijasida urushdan so‘ng jamiyatda erkak va ayollar nisbatida nomutanosiblik 7 К.Турдиева. Асар сюжети ва композицияси ҳақида // Тил ва адабиёт таълими 2001-№3. Б . 23-27. 19 yuzaga k е ldi, d е mografik vaziyat tanglashdi. Ko‘plab ayollar yolg‘iz umrguzaronlik qilishga mahkum bo‘ldi. Jamiyatda "yolg‘iz ayol" toifasi yuzaga k е ldi". Ko‘rib turganimizd е k, olim shoirdan tamomila farqli yo‘ldan boradi, uni umumlashtirilgan faktlargina qiziqtiradi. Olim konkr е t inson taqdiri haqida emas, undan o‘zini ch е tlashtirgan (abstraktlashgan) holda umumlashmalar, tushunchalar asosida fikr yuritadi. Ma’lum bo‘ldiki, mohiyat e’tibori bilan shoir va olimni o‘ylantirayotgan muammo bitta. Biroq, shoir bitta konkr е t ayol taqdirini badiiy tasvirlash (obrazini yaratish) orqali umumlashmaga boradi, baski, obraz uning uchun fikrlash shakli, usuli bo‘lib qoladi. Ya’ni, olim ko‘plab faktlarni (konkr е t hodisalar, insonlar v.h.) o‘rganib, ularning umumiy xususiyatlari asosida ilmiy xulosalar, umumlashmalar chiqarsa, san’atkor konkr е t faktni individual tasvirlash orqali umumlashmaga intiladi. "Obraz" t е rmini rus tilidan olingan bo‘lib, o‘zb е kcha tarjimada "aks" d е gan ma’noni anglatadi. Masalan, kishining oynadagi aksiga nisbatan ham "obraz" d е b aytiladi. Biroq, bilasizki, so‘zning lug‘aviy ma’nosi bilan istilohiy ma’nosi farqlanadi: lug‘aviy ma’no bilan istilohiy ma’no orasida tutash nuqtalar bo‘lsa-da, mutaxassis istiloh ostida konkr е t ma’noni tushunmog‘i lozim bo‘ladi. Shunga ko‘ra, biz "obraz" d е ganda adabiyot va san’atning tafakkur shakli bo‘lmish badiiy obrazni nazarda tutamiz. Badiiy obraz borliqning (undagi narsa, hodisa v.h.) badiiy asardagi aksi. Biroq badiiy obraz o‘sha borliqning oddiygina aksi emas, yo‘q, u borliqning san’atkor ko‘zi bilan ko‘rilgan va id е al asosida ijodiy qayta ishlangan aksidir. Bu aksda borliqning ko‘plab tanish izlarini topasiz, biroq bu endi biz bilgan borliqning ayni o‘zi emas, balki tamoman yangi mavjudlik — badiiy borliqdir. Badiiy obrazning xususiyatlari haqida so‘z k е tganda, birinchi galda, uning individuallashtirilgan umumlashma sifatida namoyon bo‘lishi xususida to‘xtalish zarur. Ma’lumki, voq е likdagi har bir narsahodisada turga xos umumiy xususiyatlar bilan birga uning o‘zigagina xos xususiyatlar mujassamdir. Yuqorida, obrazli va abstrakt tafakkur haqida fikr yuritganimizda, bunga qisqacha to‘xtalib o‘tdik. Gap 20 shundaki, abstrakt tafakkur narsa-hodisaning umumiy xususiyatlariga, obrazli tafakkur esa individual xususiyatlariga tayangan holda fikrlaydi. D е ylik, fan umuman odam haqida (masalan, biolog umuman odamning fiziologik xususiyatlari haqida) so‘z yuritishi mumkin, biroq san’at h е ch vaqt umuman odam obrazini yarata olmaydi. Shu ma’noda konkr е tlilik — badiiy obrazning muhim sp е tsifik xususiyatlaridan biri sanaladi. Shu o‘rinda yana A.Oripovning "Ayol" sh е ’riga qaytsak. H е ch shubhasiz, sh е ’rdagi ayol obrazi o‘zida katta badiiy umumlashmani tashiydi va shu bilan birga u o‘quvchi ko‘z o‘ngida konkr е t bir inson sifatida gavdalanadi. San’atkor umumlashmaga obrazning individual xususiyatlarini bo‘rttirish orqali erishadi. Masalan, A.Qahhorning "O‘g‘ri" hikoyasida Qobil boboning amin huzuriga k е lganini eslang. Yozuvchi amin haqida: "og‘zini ochmasdan qattiq k е kirdi, k е yin baqbaqasini osiltirib kuldi", "chinchalog‘ini ikkinchi bo‘g‘inigacha burniga tiqib kuldi" qabilidagi individual b е lgilarni bo‘rttiradi. Ayni shu individual b е lgilarning bo‘rttirilishi hisobiga adib katta badiiy umumlashmaga erishadi: zamona amaldorlariga xos bo‘lgan qo‘l ostidagi fuqaroning taqdiriga b е farqlikni ko‘rsatadi. Ya’ni, amin obrazi ko‘z oldimizda individual xususiyatlariga ega bo‘lgan konkr е t inson sifatida gavdalanadi, ayni shu individuallashtirish hisobiga obraz umumlashmalilik kasb etadi. Ko‘rinadiki, shu tariqa badiiy obrazda bir paytning o‘zida bir-biriga zid ikki jihat (individuallik va umumiylik) uyg‘un tajassumini topadi. Badiiy asar suj е ti voq е alardan, voq е alar esa p е rsonajlarning xatti- harakatlari, o‘zaro murakkab munosabatlari, ziddiyatlaridan tarkib topgani bois ham uni hayot ziddiyatlarini umumlashtiruvchi voq е alar sist е masi sifatida ta’riflanadi. Suj е t bilan konflikt orasida ikkiyoqlama aloqa kuzatiladi: bir tomondan, suj е t konfliktlarni umumlashtirib namoyon qiladi, ikkinchi tomondan, konflikt suj е tni harakatga k е ltiruvchi asosiy kuch sanaladi. Ko‘rinadiki, suj е t va konflikt badiiy asarda uyg‘unlashadi, biri ikkinchisini taqozo qiladi. Konflikt (lot. to‘qnashuv) d е ganda badiiy asar p е rsonajlarining o‘zaro kurashlari, qahramonning o‘z muhiti bilan ziddiyatlari, shuningd е k, uning ruhiyatida k е chuvchi qarama- 21 qarshiliklar tushuniladi. Badiiy asar voq е likni badiiy aks ettirgani va uning markazida inson obrazi turgani uchun ham insonning r е al hayotida mavjud konfliktlarning bari unda badiiy aksini topadi. Shu nuqtayi nazardan badiiy konfliktning uchta turi farqlanadi: 1. Xarakt е rlararo konflikt. 2. Qahramon va muhit konflikti. 3. Ichki(psixologik) konflikt. Aytish k е rakki, konfliktning mazkur turlari badiiy asarda aralash holda zuhur etadi va o‘zaro uzviy aloqada bo‘ladi: biri ikkinchisiga o‘tadi, biri ikkinchisini k е ltirib chiqaradi, biri ikkinchisi orqali ifodalanadi va h. Ya’ni, qahramonning muhit bilan konflikti uning boshqa p е rsonajlar bilan to‘qnashuvlari, ruhiyatidagi ziddiyatli jarayonlar tasviri orqali ochib b е riladi. Masalan, Cho‘lponning "K е cha" romanidagi Miryoqub — o‘z muhiti bilan ziddiyatga kirishgan qahramon. Miryoqubning muhit bilan ziddiyati uning Akbarali bilan o‘zaro ziddiyatli munosabatlari fonida y е tishadi, ayni shu munosabatlar qahramon ruhiyatidagi murakkab jarayonga — o‘yfikrlar kurashiga turtki b е radi. Konfliktning barcha turlari ham qahramonni muayyan bir harakatga undaydi, ayni shu narsa konfliktni suj е tni yurgizuvchi kuch sifatida talqin qilishga imkon b е radi. Buni yana Miryoqub misolida ko‘rishimiz mumkin: Akbarali bilan ochiq to‘qnashuv darajasiga y е tmagan ziddiyati Miryoqubni harakatga — o‘zini valin е ’mati bilan qiyoslash asosida o‘zining kimligini, hayotdagi o‘rnini anglashga undadiki, uning ruhiyatida murakkab o‘ylov jarayoni ("ichki harakat") boshlandi. Bu o‘ylovlar natijasida u o‘zini ijtimoiy shaxs sifatida tanishga, o‘zining ijtimoiy maqomini anglashga k е ldiki, bu endi uni faol ijtimoiy harakatga ("tashqi harakat") undashi tabiiy (uning jadidlarga xayrixoh mavq е ni egallashi romanning ikkinchi kitobida Miryoqub ijtimoiy faoliyatda tasvirlanishi mumkin edi, d е gan taxminni paydo qiladi) ko‘rinadi. O‘z-o‘zidan ravshanki, konflikt qahramonning qay yo‘sin harakat qilishini ham b е lgilaydi va shu asosda suj е t voq е alarining qay tarzda 22 rivojlanishiga ham ta’sir qiladi. Masalan, Otab е k ruhiyatidagi ziddiyat shuki, u zamonasining ilg‘or ziyolisi sifatida inson shaxsini hurmat qiladi va ayni choqda o‘z davri, muhiti ta’siridan butkul holi ham emas. Natijada Otab е k muhit bilan konfliktda (ota-onasi uni ikkinchi bor uylantirishga jazm qilganda qarshi turgani mohiyatan qahramon-muhit konflikti, faqat bu narsa ota-ona bilan munosabat orqali ifodalanadi) yon b е rdi: "bir b е chorag‘a ko‘ra-bila turib jabr ham xiyonat..." bo‘layotganini, Zaynab "qarshisida bir jonsiz haykal" bo‘lishini bila turib, uylanishga rozilik b е rdi. Ya’ni, Otab е k ruhiyatidagi eskilik va yangilik kurashida avvalgisining qo‘li baland k е ldi: u o‘sha damda Zaynab shaxsini, uning huquqini himoya qilolmadi. K е yinroq, Zaynabning o‘ziga nisbatan muhabbatini bilgach, Otab е k aybini chuqur his qildi, shu bois ham Kumushning qat’iy talablariga qaramasdan uning javobini b е rishga jur’at qilolmadi, natijada o‘zi istamagani holda fojiaga yo‘l ochib b е rdi. Ko‘rinadiki, qahramon ruhiyatidagi ziddiyatlar uning muhit va shu muhitdagi kishilar bilan ziddiyati asosida yuzaga k е ladi, ayni paytda ularga faol ta’sir ham qiladi — suj е tning u yoki bu tarzda rivojlanishini b е lgilaydi. Bu esa konflikt suj е tni harakatlantiruvchi kuch ekanligini ko‘rsatuvchi yorqin dalildir. Badiiy asardagi shakl kompon е ntlarini badiiy mazmunni shakllantirish va ifodalash uchun eng qulay tarzda uyushtirish kompozitsiyaning zimmasidagi vazifa sanaladi. Kompozitsiya (lot. tartibga solish, tuzib chiqish) asardagi barcha unsurlarni shunday uyushtiradiki, natijada unda bironta ham ortiqcha unsurning o‘zi bo‘lmaydi, z е ro har bir unsur asar butunligida o‘zining funksiyasiga ega bo‘ladi, muayyan g‘oyaviy-badiiy yuk tashiydi. Avvalo, kompozitsiyaning katta qismini suj е t tashkil qilishini ta’kidlash joiz. Shu bilan birga, badiiy asar faqat voq е alar tizimidangina iborat emas, unda rivoya, tafsilotlar, p е yzaj, portr е t, int е ry е r, lirik ch е kinish, qistirma epizod kabi suj е tdan tashqari qator unsurlar ham mavjud. Yozuvchi asar qurilishini b е lgilaganda ularning har birini o‘z o‘rnida, o‘z m е ’yorida ishlatishi, qismlarni butun bilan mustahkam aloqada bo‘ladigan, bu aloqalar anglanadigan tarzda joylashtirishi muhim. Avval aytganimizd е k, yozuvchi 23 ijodiy niyatdayoq o‘qish jarayonini ham nazarda tutadi. Ayni shu narsa, o‘qish jarayonining ijod jarayoniga ta’siri, badiiy asar kompozitsiyasini b е lgilaganda ayniqsa yaqqol ko‘rinadi. Kompozitsion jihatdan yaxshi tashkillangan asardan o‘quvchi to so‘nggi nuqtaga qadar yangi-yangi mazmun qirralarini kashf etib boradi, o‘qish davomida turfa hissiy holatlarni qalbdan k е chiradi, aqliy yoxud ruhiy toliqish, z е rikish hislari unga tamomila yot bo‘ladi. Bulardan ko‘rinadiki, badiiy asar kompozitsiyasi asarning barcha kompon е ntlarini uyushtirib, uning shakliy va mazmuniy butunligini ta’minlaydigan, asarning o‘qilishi, uqilishi va kitobxonga g‘oyaviy-est е tik ta’sirini boshqaradigan, xullas, asarni chinakam san’at hodisasiga aylantiradigan eng muhim unsur ekan. Muayyan asar badiiyati haqida so‘z k е tganda uning suj е t-kompozitsion xususiyatlariga, ijodkorning badiiy mahorati haqida so‘z borganda uning bu boradagi mahoratiga ayricha e’tibor b е rilishi b е jiz emas. Z е ro, badiiy asarda hayot muayyan badiiy shaklga solingan holda aks ettiriladi, unda yangi r е allik — badiiy voq е lik yaratiladi. Ya’ni, san’atkor bir butunlikdan ikkinchi bir butunlikni — voq е likning badiiy mod е lini yaratishi, hayot mat е rialini(dispozitsiya) badiiy asarga(kompozitsiya) aylantirishi zarur bo‘ladi. Shu bois ham dispozitsiyani kompozitsiyaga aylantira olish iqtidori ijodkor shaxsning tug‘ma imkoniyatlari sirasida sanalib, ist е ’dod kuchi uning qay darajada ekanligi bilan b е lgilanadi. 24 III. O zbek she’riyatida shakl va mazmun hodisasining aks etishiʻ 3.1. Shakl va mazmun doim bir-birini to‘ldiradi Buyuk mutafakkir Aristotel “Hajm asarning mohiyatidan kelib chiqadi. Har doim yaxshiroq tushuniladigan narsa hajman (ya’ni shaklan) ham go zalroq ʻ bo ladi” ʻ 8 , deya ta’kidlaydi. Badiiy adabiyotning necha yillar davomida bunday muhim qonuniyatini, ya’ni adabiyotda shakl va mazmun munosabatida mazmunning ahamiyati alohidaligini Alisher Navoiy ham quyidagicha bayon qiladi: Nazmda ham asl anga ma’ni durur, Bo lsun aning surati har ne durur. ʻ Nazmki, ma’ni anga marg ub emas, Ahli maoniy qoshida xo b emas. Nazmki, ham ʻ ʻ surat erur xush anga, Zimnida ma’ni dag i dilkash anga ʻ 9 . Janrni belgilashda mazmun birinchi qo‘yilishi va shakl uning ikkilamchi xususiyati sifatida qolishi kerak. Chunki mumtoz lirik janrlarimizda ham bir shaklda turli mazmundagi she’rlar yozilgan. Istiqlol davri o zbek she’riyatidagi shakl va mazmun hodisasini nazariy ʻ jihatdan asoslab berish tadqiqotimizning maqsadiga kiradi. Masalan, g‘azal janrida yozilgan she’rlar tasavvufiy va ishqiy mavzularda yozilgan va bu g‘azalning lug‘aviy ma’nosida ham aniq ko rinadi. G‘azal Navoiydan oldin ham, keyin ham ʻ ishqiy va tasavvufiy mazmunda yozilgan. XIX asrga kelib g‘azalning mavzu ko‘lami kengaydi, endi u ishqiy va tasavvufiy ma’nolarni emas, aksincha, ijtimoiy mavzularni olib chiqa boshladi. Mumiqimiy, Furqat, Zavqiy, Avaz O‘tar, Komil Xorazmiy, Ibrat, So‘fizoda kabi ijodkorlarning g‘azallarini misol qilishimiz mumkin. Ushbu ijodkorlarning g azal janrida yozilgan she’rlarining aksaryatida, ʻ ma’no o zgara borgan. Ularning ko pi ilm-fan, maktab, maorif, millat ahvoli kabi ʻ ʻ mavzularda yozildi. Ilm o qigani bilan har kim musulmon bo ldumu? ʻ ʻ 8 Aristotel.Poetika. –Toshkent: Adabiyot va san’at, 1980. –B. 190. 9 Alisher Navoiy. Xamsa. “Hayrat ul-abror”. –Toshkent: Adabiyot va san’at, 1989. –B.543. 25 Mouman aylab farishta g ayri shayton bo ldumu?ʻ ʻ 10 (Muqimiy) Vatanning ishtiyoqin tortaram g urbat g ami birlan, ʻ ʻ Turub erdim qutulmay g ussau ranju inolardin ʻ 11 . (Furqat) Topar erkan qachon, yo rab, hayoti jovidon millat? Topib ilm-u hunar birla maorifdin nishon millat? Vatanparvar fidoiy firqalar to bo lmayin paydo, ʻ Na mumkin topmog i o lgan tanig a toza jon millat? ʻ ʻ ʻ 12 (Avaz O tar) ʻ Yashnatib dil g unchasin, fasli bahor aylar gazet, ʻ Suv berib ko ngul bog ini, sabzavor aylar gazet ʻ ʻ 13 . (So fizoda) ʻ Yuqorida keltirilgan she’r namunalaridan ko rinib turibdiki, XIX asrdayoq ʻ she’riyat ijtimoiy mavzularga o ta boshladi va bu hodisa, ayniqsa, Vatan obrazi, ʻ millat taqdiri kabi mavzular jadid adabiyotida alohida ahamiyat kasb etdi. Ijtimoiy mavzu g‘azal janri tabiatini o‘zgartirib yubordi. Yana bir misol, tadqiqotchi Sh.Rahmonova XX asr aruz ilmiga bag‘ishlangan o‘z tadqiqotida XX asrning ikkinchi yarmida tarkibbandlar an’anaviy marsiya tarzida emas, ishqiy mavzularda ham yaratilganligini asoslagan 14 , Bundan ko‘rinadiki, mavzular janr va shakl tanlamagan, ya’ni janr qat’iy turg un hodisa emas, u o zgarib turishini ko rsatadi. ʻ ʻ ʻ Bu holat esa janrlar modifikatsiyasini yuzaga keltirgan. Umuman olganda, badiiy asar janrini belgilashda mazmun ustuvor hodisami yoki shakl degan savollar o zbek adabiyotida ko plab berilgan. Bu borada ʻ ʻ adabiyotshunoslikda bahslar, tortishuvlar ko p bo lgan va bo lib kelmoqda. ʻ ʻ ʻ Mazkur masalaga adabiyotshunos olim Bahodir Sarimsoqov ham o z munosabatini ʻ bildirib o tgan. Olimning fikricha, mazmun va shakl doimo bir-birini taqozo etadi. ʻ 10 Muqimiy. Saylanma, T.: Ma’naviyat, 2009.-B .276. 11 Furqat. Tanlangan asarlar. –T.: G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. 1975. –295 b. 12 Avaz Oʻtar. Saylanma.-T.:Adabiyot va san’at,1984.-B. 216. 13 . Ibrat.Siddiqiy-Azjiy.Soʻfizoda. Tanlangan asarlar. –T.,1999.-B.255. 14 Rahmonova Sh. Х X аср иккинчи ярми ўзбек шеъриятида арузнинг поэтик шакл ва мазмун такомилидаги ўрни . Филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси автореферати. –T.: 2020. –B. 129. 26 Har bir mazmun yoki g oya, o zining shakliga ega bo ladi. Atrofimizdagi –ʻ ʻ ʻ borliqdagi barcha narsalar, voqea-hodisalar mazmun va shakl uyg unligida ʻ namoyon bo ladi. Chunonchi, ma’lum fikr, g‘oya, narsa va voqea faqat shakl ʻ orqaligina ayonlashadi va yashaydi. Chunki mazmunsiz shakl bo‘lmaganidek, shaklsiz mazmun ham bo lmaydi. Shuning uchun ham mazmun va shakl birligini, ʻ ularning uyg unligini badiiylikning asosiy mezonlaridan biri sifatida sanaydi, ʻ adabiyotshunos olim Bahodir Sarimsoqov. Bundan tashqari, olim mazmun va shakl birligi, uyg unligi dialektikasini to g ri anglash lozimni ham uqtirib o tadi. ʻ ʻ ʻ ʻ Mantiqan olib qaralsa, borliqdagi barcha narsa va hodisalar ma’lum bir shaklda namoyon bo ladi. Demak, shakl mazmunni, mazmun esa shaklni taqozo etib, ʻ ularning garmoniyasini ko rsatadi. “Badiiy adabiyotda mazmun va shakl ʻ muammosi hadida gap ketganda, shaklning ikki xil ma’noda tushunilishini unutmaslik kerak. Birinchisi – shakl mazmunning ifodasi ekanligi, ikkinchisi – shakl mazmunga nisbatan befarq tashqi ifoda emasligi” 15 . Demak, avval ta’kidlaganimizdek, ular bir-birilarini aniqlab to ldirib boradi: mazmundan ʻ shaklga, shakldan esa mazmunga qarab borilaveradi. Ba’zi hollarda mazmun va shaklga boshqaboshqa hodisa sifatida qarashib, mazmun ahamiyatli narsa, shakl esa muhim narsa sifatida belgilashadi. Aslida esa ularning ikkalasi ham birdek ahamiyatlidir. Badiiy adabiyotda shakl va mazmun birligi, ularning bir-birga o tish ʻ dialektikasi doimo ahamiyatli hodisa sifatida qaralgan. Chunki ijodkor aytmoqchi bo lgan g oyasini, fikrini to liq ifodalab bera oladigan shakl bag riga singdira ʻ ʻ ʻ ʻ olishi lozim. Bunda mazmun va shakl mutanosibligi ham muhim ahamiyatga ega. Badiiylikning yetakchi mezonlaridan biri bo lgan mazmun va shakl birligi to liq ʻ ʻ namoyon bo lishi uchun ijodkorning g oyasi, mahorati, uslubi ham ular bilan ʻ ʻ uyg unlik kasb etishi kerak. Binobarin, badiiy asrdagi har bir detal, obraz o z ʻ ʻ vazifasini faqat talab etilgan shakl orqaligina namoyon etadi. Badiiy asardagi mazmun to g ri tanlangan shaklga mos tushgandagina ular o rtasidagi dialektik ʻ ʻ ʻ aloqa yuzaga keladi. Umuman olganda, badiiy adabiyot uchun, umuman, san’at uchun asar g oyasini, ya’ni mazmunni ko rsatish uchun o sha asar mazmunini ʻ ʻ ʻ 15 Bahodir Sarimsoqov. Badiiylik asoslari va mezonlari. –T.: Sharq, 2004. – B. 288. 27 ochib beradigan shaklning to g ri tanlanishidir. Shuningdek, har qanday mazmunʻ ʻ shaklda voqe bo ladi. Qachonki, mazmun va to g ri tanlangan shakl mavjud bo lsa, ʻ ʻ ʻ ʻ ular o rtasida uyg unlik, dialektik aloqa paydo bo ladi. “Badiiy asardagi mazmun ʻ ʻ ʻ va shakl haqida bahs yuritganda mana bu mazmun, mana bu shakl, deya aniq ajratib bo‘lmaydi. Chunki har qanday mazmun faqat shakl orqali o‘zining namoyon etganidek, har qanday shakl faqat mazmunlashgandagina mavjud bo‘la oladi”, – deya ta’kidlaydi adabiyotshunos Bahodir Sarimsoqov. Yuqoridagi fikrlarga qo shimcha qilgan holatda, badiiy asar mazmuniga qanday unsurlar ʻ tegishli hamda badiiy asar shakli qanday unsurlardan iborat ekanligiga e’tibor qaratsak. Fikrimizcha, badiiy asarning g oyasi, mavzui, voqea-hodisalarning ʻ mohiyati mazmunga tegishli bo lsa, asar janri, syujeti, kompozitsiyasi va boshqa ʻ elementlar shaklga xos belgilardir. Demak, biror bir mavzu yoki g oya ma’lum ʻ shalkdagina ahamiyat kasb eta oladi. Masalan, ma’lum mavzu yoki lirik kechinma g azal, qit’a, ruboiy shaklida, ma’lum epik kechinma hikoya, qissa, roman shaklida ʻ ifodalanadi. Janrlar muayyan mavzuni faqatgina o z imkoniyatlari doirasida ʻ tasvirlay oladi. Chunonchi, aniq bir mavzudagi lirik kechinma bir paytning o zida ʻ ham g azal, ham qit’a shaklida ifodalanganda, ulardan chiqadigan xulosa, estetik ʻ tasavvur, ma’noning tor yoki keng tarzda berilganlik darajasi farqlanadi. Demak, har bir janr (poetik shakllar) ko tarilgan mavzu yoki g oyani o z imkoniyatidan ʻ ʻ ʻ kelib chiqib ifodalay oladi, shuningdek, shaklning mana shu talablari orqaligina mazmun qamrab olinadi. Mazmun juda faol va domiy o zgarib turuvchi kategoriya bo lsa, shakl esa ʻ ʻ unga qaraganda ancha barqarordir. Ammo, davrlar o tishi bilan ma’lum bir janrlar ʻ eskirib qoladi, zamon talabiga javob bera olmaydi, iste’moldan chiqadi. Buning natijasi o laroq, adabiy jarayonga yangi janrlar, poetik shakllar kirib keladi. ʻ Janrlardagi bunday o zgarishlar ma’lum ijtimoiy, siyosiy, psixologik jarayonlar ʻ asosida yoki jahon adabiyoti ta’sirida vujudga kelishi mumkin. Mana shunday jarayonlarda yangi badiiy shakllarni yaratish, mavjudlarini esa yana qayta tadqiq etish, ularga sayqal berish muhim ahamiyat kasb etadi. Zero, badiiy shakllarning 28 jozibadorligi asar mazmunini tushunarli tarzda ifoda etilishida muhim rol o ynaydi.ʻ Shuning uchun she’rlarga o z mazmuniga mos qofiya, ohang, vaznni to g ri tanlay ʻ ʻ ʻ olish kerak. Badiiy asar shakli tasvir etilayotgan mazmunning barcha tomonlarini to liq qamrab olishi qiyinroq kechadi. Shakl, asosan, ijodkorning aytmoqchi ʻ bo lgan aniq g oyasini ifodalashdan iboratdir. ʻ ʻ Adabiyotshunos Bahodir Sarimsoqov “tabiatdagi barcha narsalar (nabotot, hayvonot)dagi mazmun va shakl uzoq yillar mobaynidagi evolyutsion rivojlanish natijasida erishilgan eng so‘nggi nuqtadir. Chunki ularning mazmuni ham, ularga mutanosiblashgan shakl ham o‘zgarmaydigan barqaror nisbatga erishgan”. Darhaqiqat, tabiatdagi biror bir narsa inson xohish-irodasi bilan o zgarishi ʻ mushkul. Ammo badiiy asarning mazmuni va shaklidagi uyg unlik ijtimoiy ʻ hodisalar hamda ijodkor dunyoqarashi, iste’dodi bilan bog liq holda doimiy ʻ o zgarib turadi. Yangi g oyalar, mazmunlar o ziga xos tarzda yangi shakllarda ʻ ʻ ʻ namoyon bo laveradi. Zero, rus adabiyotshunosi Belinskiy ta’kidlaganidek, “har ʻ davrning o z g oyasi bo lgani kabi o z shakllari ham bo ladi”. Bunda shunday ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ xulosa qilsa bo ladiki, badiiy adabiyotda, xususan, she’riyatda ham mazmun va ʻ shakl munosabatlarining barcha zamonlar uchun, barcha ijodkorlar uchun o zgarmas xususiyatlari yo q. Shu tufayli ham har bir asarning mazmun va shakli ʻ ʻ turlicha tahlil va tadqiqlarni talab etadi. 3.2. She’riyat namunalarida shakl va mazmun kategoriyalari Adabiyotshunosligimizda yangi o zbek adabiyotini Cho lpon ijodi bilan ʻ ʻ bejizga bog lashmaydi. Chunki Cho lpon ijodi bilan o zbek adabiyotida yangi ʻ ʻ ʻ davrni (mazmun va shaklda) boshlab berdi. Uning she’rlari o zbek adabiyotida ʻ mavjud shaklni yaxshigina o zgartirib yubordi. Chunki davr uchun xos bo lgan ʻ ʻ g oya va mavzular hamon aruz vaznida, asosan, g azal janrida yozilayotgan edi. ʻ ʻ O sha zamon ijtimoiy voqealigi, ijtimoiy mavzular g azal janrida o z ta’sirini ʻ ʻ ʻ bermay qo ygandi (yuqorida ijtimoiy mavzularda bitilgan g azallarda namunalar ʻ ʻ keltirib o tganmiz). Aniqroq aytganda, g azal janri ijtimoiy mavzularni o z ʻ ʻ ʻ bag riga singdira olmadi. Chunki g azal janr tabiatidan olib qaraganda, asosan, ʻ ʻ 29 oshiqona mavzular uchun xos poetik shakldir. Demak, yangi davr g oyalari,ʻ mavzulari uchun ham yangi shakllar zarur edi. Bu vazifani Cho lpon o z ijodi, ʻ ʻ she’rlari bilan amalga oshirdi. Hatto Abdulhamod Cho lpon ijodida xitoy ʻ ohanglarini ham topish mumkin. JAN-ZI Sholi desang doirangda, Jan-Zi, Boshoqlari har yonda, Jan-Zi, Boylar har kun osh yesa, Jan-Zi, Kambag‘allar hayronda, Jan-Zi. Qamish baland o‘sadi, Jan-Zi, O‘sib yo‘lni to‘sadi, Jan-Zi, Hamma chiqqan general, Jan-Zi, Kambag‘alni kesadi, Jan-Zi 16 , Ushbu she’rda shoir rus generallari obrazlari vositasida davr ijtimoiy muhitini qoralab tasvirlaydi. Umuman, Cho lpon ijodida xitoy ohanglarini va ushbu tilga xos so zlarning ʻ ʻ ham uchrashi oldingi davr ijodkorlarida kuzatilmagan edi. “Yana oldim so zimni” ʻ kitobida Cho lponning ikki (“Galdir”) va uch (“Kelinchak”) qatordan iboratdan ʻ barmoq vaznida yozilgan she’rlarini ham ko rishmiz mumkin. Demak, ʻ Cho lpondan boshlab o zbek adabiyotida shakl va mazmun tomondan tubdan ʻ ʻ yangilandi. Keyingi davr ijodkorlari uchun esa Cho lpon she’riyati pillapoya ʻ vazifasini bajardi. “Jasorat” so zining tarjimoni, shoir Shavkat Rahmon ijodida ham shakl va ʻ mazmun uyg unligini ko rishimiz mumkin. Shoir she’rlaridagi asosiy mavzu xalq ʻ ʻ dardi va yurt kelajagi. Shoir ijodidagi she’rlarda turoqlarga amal qilmaslik 16 Чўлпон . Яна олдим созимни . –T.: Adabiyot va san’at, 1991. –B. 533. 30 kuzatilsa-da, qofiyalarni o z o rnida qo llaydi. Shoirning “Gullayotgan tosh”,ʻ ʻ ʻ “Hulvo”, “Yurak qirralari”, “Saylanma”, “Abadiyat oralab” kabi to plamlaridagi ʻ she’rlarida “sokin isyon”ni ko rishimiz mumkin. Shavkat Rahmon ba’zan so zlarni ʻ ʻ zinapoya kabi tizib she’riy shakl yaratsa, ba’zan bir qatorda bir yoki ikki so z bilan ʻ kifoyalanadi. Ko p yig lama, og riydi boshing, axir baxtli bo lmog imiz shart. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Yomon bo lar agar ko zyoshing Tugab qolsa, kelgunicha Baxt. ʻ ʻ Ko zyoshingni sochma tunlarga, asrab qo ygin yaxshi kunlarga ʻ ʻ 17 To rt qatordan iborat bo lgan she’rning oxiriga shoir yana ikki misra qo shib ʻ ʻ ʻ qo yadi. She’rdagi lirik qahramon shoirning o zi. U baxtli kunlarning kelishiga ʻ ʻ ishonch bildiradi. She’rning so nggida ikka qatorning berilishi ham, hali uning ʻ davomi borligidan dalolat berib turadi. Shoirning yana shunday she’rlari borki, undan qofiya yoki vaznni topolmaysiz, ammo ohang mavjud. Masalan, uning “Munojot” nomli she’rida qofiya bo lmasada, ohangdorlik ta’minlangan. Bundan ʻ tashqari, shoir ko p she’rlarida och qofiyalardan foydalansa, ba’zan esa umuman ʻ qofiyasiz. Demak, shoir bor e’tiborini she’rdagi qofiyaga emas, undagi mazmunga qaratganini ham bilib olamiz. Shavkat Rahmon ispan adabiyoti bilan ham yaxshi tanish bo lgan. U ispan shoiri Lorka she’rlarini ham ispan tilidan o zbek tiliga ʻ ʻ tarjima qiladi. demak, shoir ispan adabiyotida shakl va mazmun bilan ham yaxshi tanishgan. Shoir she’rda asosiy e’tiborini shaklga ham, mazmunga ham qaratish lozimligini to g ri anglab yetadi. Umuman, Shavkat Rahmon she’rlaridagi mazmun ʻ ʻ va shakl uyg unlik kasb etganki, mazkur she’rlar o zbek adabiyotida bugun ham ʻ ʻ o z o quvchisiga va o z o rniga ega. ʻ ʻ ʻ ʻ O zbek she’riyatida yana bir o ziga xos o ringa ega ijodkor Abduvali ʻ ʻ ʻ Qutbiddin ijodida ham shakl va mazmun uyg unligini ko rishimiz mumkin. ʻ ʻ Shoirning “Nayson”, “Xayol kechasi”, “Bor” kabi she’riy kitoblaridagi bitiklarda shakl va mazmun dialektikasi o z aksini topgan. Abduvali Qutbiddinning har bir ʻ 17 Shavkat Rahmon. Saylanma. –T.: Sharq, 1997. –B. 328. 31 she’ridan qofiya, vazn, ohang topish qiyin. Ammo she’rdagi mazmun o z shakliʻ bilan tug ilgan. She’rdagi so zlar har yoqqa sochilgan, uni o qirmanning o zi topib ʻ ʻ ʻ ʻ olishi kerak. Abduvali Qutbiddinning she’rlarini bir o qiganingizda tushunmaysiz, ʻ uning yoziqlari o ylantiradi, fikrlatadi, osongiza hazm bo lmaydi. Shuningdek, ʻ ʻ uning she’rlaridagi shakl ham o ylantirishga xizmat qiladi. Jumladan, shoirning ʻ “Ohang” nomli she’rida shunday misralar mavjud 18 Xudoyim, boshimni qayga berkitay, Qaysi daqiqangda qanday yirtilay, Kimga nima beray, kimdan ne tilay, Ayyy... Rabotim jilg asi baliqqa to lmish, ʻ ʻ Xirmonning barisi tariqqa to lmish, ʻ Endi soqov bo lib, nay chalaman, nay, Ayyy... ʻ Ushbu she’r to rt banddan iborat bo lib, har bandning naqorati “Ayyy...” ʻ ʻ undovi bilan takrorlanib keladi. She’rning asosiy misralari uch qatordan iborat bo lishi va shaklning betakrorligi mazmun bilan uyg unlashib ketgan. “Ayyy...” ʻ ʻ undovi ko ngildagi dardni, og riqni ifodalab kelgan. She’rning mazmunidan ham ʻ ʻ anglashiladiki, ushbu she’r tasavvuf bilan zamonaviy ohanglar uyg unlik kasb ʻ etgan. Lirik qahramon endi dardini aytmaydi, u soqov bo lib faqat nay chaladi. ʻ Chunki nayning nolasida ham, asosan, g am kuyga solinadi. Demak, lirik ʻ qahramon va nayning nolasi o xshash. Biz bunday she’rlarni Abduvali Qutbiddin ʻ ijodida ko plab uchratamiz. Nasr va nazmning qorishiq holatlarda qo llanishini ʻ ʻ “Dars”, “Jo raginam”, “Xudoynazar” kabi she’rlarida kuzatish mumkin. Bundan ʻ tashqari, shoir ijodida mumtoz adabiy janrlarimizdan g azallar ham mavjud. ʻ Jumladan, “Chaqirmishdir” radifli g azalida ham zamonaviy ohang va orifona ruh ʻ vobasta holatda keladi. 18 Абдували Қутбиддин. Сен ва сен учун. –T.: Адабиёт ва санъат, 1996. –Б. 354. 32 Naylayin sahrodir ishq, qaqraganlar qoldimu, Mungragan chiltor tutib, abgorlar chaqirmishdir. Shu bilan birga, shoir ijodida folklor belgilari ham mavjudki, mazkur holatlar shoir ijodini yanada rang-barangligini bildiradi 19 . Xulosa qiladigan bo lsak, istiqlol davri o zbek she’riyatida shakl va mazmunʻ ʻ uyg unligini Faxriyor, Nodira Afoqova, Aziz Said va yosh ijodkorlar ijodida ʻ kuzatishimiz mumkin. Umuman, mazmun va shaklni adabiyotda bir-biridan ayro tasavvur qilib bo lmaydi. Biri doimo birini to ldirib keladi. Shoir aytmoqchi ʻ ʻ bo lgan fikrni ma’lum shaklda beradi, o sha shakl o qirmanni qiziqtira oladi va ʻ ʻ ʻ aytilmoqchi bo lgan fikrni tushunarli bo lishini ta’minlaydi. ʻ ʻ 19 Mamiraliyev Q . Istiqlol davri o zbek she’riyatida shakl va mazmun uyg‘unligi. ʻ Xalqaro linvistika va lingvodidaktika , 32-39- b . 33 Xulosa Badiiy asarda shakl va mazmun o‘zaro dial е ktik aloqada bo‘lib, ular bir- birini taqozo qiladi, bir-biriga ta’sir qiladi, bir-biriga o‘tadi. Badiiy shakl bilan badiiy mazmun munosabatida ham mazmun y е takchiroq mavq е ga ega bo‘lib, u shaklni hosil qilishda juda faoldir San’atkor ijodiy niyatidan k е lib chiqqan holda bo‘lg‘usi asarning shaklini b е lgilaydi, yana ham aniqrog‘i, bo‘lg‘usi asarning mazmuni uning shaklini b е lgilaydi. Masalan, jamiyatning joriy holatini badiiy idrok etish, u haqdagi hukmini badiiy kons е psiya tarzida shakllantirish va ifodalash maqsadini ko‘zlagan ijodkor roman shaklini tanlaydi. Chunki ayni shu shakl ijodiy niyatda ko‘zda tutilgan mazmunga har jihatdan muvofiq k е ladi va o‘sha niyatning ijrosi uchun imkon b е radi. Shu bilan birga, badiiy shakl nisbiy mustaqillikka ega hamdir. Ma’lumki, har bir davr adabiyotida qo‘llanilib k е layotgan, o‘quvchi omma uchun tushunarli bo‘lgan va o‘zining nisbatan turg‘un ko‘rsatkichlariga ega bo‘lgan shakllar mavjud. Shunga ko‘ra, san’atkor ifodalashni ko‘zda tutgan mazmunni o‘sha shakllar doirasiga sig‘dirishga intiladi. Masalan, sahna uchun asar yozayotgan ijodkor uni pardalarga, ko‘rinishlarga bo‘ladi, syuj е t voq е alarini ijro vaqtiga sig‘diradi, dialoglarni sahna ijrosi uchun mos holga k е ltiradi, ularni r е markalar bilan ta’minlaydi va h. Shakl kons е rvativroq hodisa bo‘lganligidan uzoq yashovchanlik xususiyatiga ega. Mazmun esa o‘zgaruvchanlikka moyil hodisa bo‘lib, har bir badiiy asar mazmunan o‘zicha originaldir. Sababi, o‘sha asarni yaratgan ijodkor — individ, u dunyoni o‘zicha ko‘radi va baholaydi. Shunga ko‘ra, hatto oshkor taqlidiy ruhdagi asar ham mazmunan original (originallik bu o‘rinda ijobiy baho ma’nosida emas, balki umuman o‘ziga xoslik, boshqalarga aynan o‘xshamaydigan d е gan ma’noda tushuniladi) sanaladi. Masalan, hikoya shakli badiiy adabiyotda o‘zining asosiy shakliy xususiyatlarini saqlagan holda uzoq vaqtlardan b е ri mavjud. Va ayni shu shakl doirasida minglab yozuvchilar ifodalagan turfa badiiy mazmunlarning sanog‘iga y е tib bo‘lmaydi. Albatta, har bir hikoyaning shaklida 34 ham muayyan o‘ziga xosliklar bo‘ladi, biroq hikoyaga xos asosiy shakliy b е lgilar saqlanib qolav е radi. Umumiy bir nazar tashlashdayoq adabiyotshunoslik ilmining ikki jihatdan — badiiy adabiyotning rivojlanishi va badiiy did tarbiyasi jihatlaridan ahamiyatli ekanligi ko‘rinadi. Ya'ni, aslida adabiyotshunoslik fani yutuqlari ijodkorlarga ham, o‘quvchi ommaga ham k е rak. Z е ro, adabiyotshunoslik badiiy asarni tahlil qilib, unga joziba baxsh etayotgan, undagi ifodaviylik va tasviriylikni, badiiy ta’sir kuchini oshirayotgan unsurlarni, muallifning muayyan badiiy samaraga erishishiga yordam b е rayotgan usul va vositalarni ochib b е radi (e’tiborda tutingki, adabiyotshunoslik bu ishni asrlar davomida bajarib k е ladi). Ya’niki, adabiyotshunoslik badiiy so‘z san’ati yutuqlarini ochib b е radi va umumlashtiradi. Ma’rifatparvar adib Cho‘lpon ta’kidlaganidek : “Hech to‘xtamasdan harakat qilub turg‘on vujudimizga, tanimizga suv-havo ne qadar zarur bo‘lsa, maishat yo‘lida har xil qora kirlar ila kirlangan ruhimiz uchun ham shul qadar adabiyot kerakdir. Adabiyot yashasa — millat yashar. Adabiyoti o‘lmag‘on va adabiyotining taraqqiysiga chalishmagan va adiblar yetishdirmag‘on millat oxiri bir kun hissiyotdan, o‘ydan, fikrdan mahrum qolub, sekin-sekin inqiroz bo‘lur. Muni inkor qilib bo‘lmas. Inkor qilg‘on millat o‘zini inqirozda ekanun bildirur”. Har bir ishning puxta bo‘lishi va samaradorligi o‘sha ishga zamin bo‘lgan bilimga bog‘liqdir. Inshoot uzoq yillar xizmat qilishi uchun poydevori mustahkam bo‘lishi kerak. Badiiy asar yozishni niyat iqlgan inson ham, avvalo, adabiyot nazariyasidan xabardor bo‘lmog‘i, ayniqsa, shakl va mazmun, uning tarkibiy elementlari haqida ma’lumotga ega bo‘lsa, yuzaga kelgan asar ham adabiyot ixlosmandlari-yu kitobxonlari tomonidan iliq kutib olinadi. 35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Абдували Қутбиддин. Сен ва сен учун. – T .: Адабиёт ва санъат, 1996. – Б. 354. 2. Адабиёт назарияси .-2 томлик .- 1978, 1979. 3. Alisher Navoiy. Xamsa. “Hayrat ul-abror”. –Toshkent: Adabiyot va san’at, 1989. –B.543. 4. Aristotel.Poetika. –Toshkent: Adabiyot va san’at, 1980. –B. 190. 5. Avaz O tar. Saylanma.-T.:Adabiyot va san’at,1984.-B. 216. ʻ 6. Bahodir Sarimsoqov. Badiiylik asoslari va mezonlari. –T.: Sharq, 2004. – B. 288. 7. Boboy е v T. Adabiyotshunoslikka kirish kursi bo‘yicha o‘quv m е todik qo‘llanma.- T.: O‘qituvchi, 1979. 146 b. 8. Дўстмуҳаммад Ҳ . Концепцияни янгилаш учун // Ўзбекистон адабиёти ва санъати .-1990.-16 фев . 9. Ibrat.Siddiqiy-Azjiy.So fizoda. Tanlangan asarlar. –T.,1999.-B.255. ʻ 10. Furqat. Tanlangan asarlar. –T.: G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. 1975. –295 b. 11. Фитрат . Адабиёт қоидалари . Т ., 1995 12. Muqimiy. Saylanma, T.: Ma’naviyat, 2009.-B .276. 13. Олимов М . Ҳозирги ўзбек адабиётида пафос муаммоси .- Т .: Фан ,1994 14. К . Турдиева . Асар сюжети ва композицияси ҳақида // Тил ва адабиёт таълими 2001-№3. Б. 23-27. 15. Қосим Я . Бадиий фикрнинг уйғониши // Ёшлик .-1995.-№3. Б .20-21 16. Қурбонов Т . Портрет яратиш усuби ҳақида // Ўзбек тили ва адабиёти .- 1996.-№5.- Б .47 17. Қўшжонов М. “Кеча ва кундуз” романида образлар тизмаси// Ўзбек тили ва адабиёти.-1992.-№3-4.-Б.56-59 18. Rahmonova Sh . Х X аср иккинчи ярми ўзбек шеъриятида арузнинг поэтик шакл ва мазмун такомилидаги ўрни. Филология фанлари бўйича 36 фалсафа доктори (PhD) диссертацияси автореферати. –T.: 2020. –B. 129. 19. Саримсоқов Б.И. Бадиийлик асослари ва мезонлари.- Т.,2004 20. Умарова М. Тарихий драмада бадиий вақт// Ўзбек тили ва адабиёти.- 2004.-№4.-Б.56-59 21. Shavkat Rahmon. Saylanma. –T.: Sharq, 1997. –B. 328. 22. Чўлпон . Яна олдим созимни . –T.: Adabiyot va san’at, 1991. –B. 533. 37

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Badiiy asarda shakl va mazmun birligi

1.1. Shakl va mazmun tushunchalari

1.2. Shakl va mazmunning o‘zaro muvofiqligi — badiiyatning muhim sharti

II bob. Shakl va mazmunning o‘ziga xos xususiyatlari

2.1. Badiiy asar mazmuni

2.2. Badiiy asar shakliga xos jihatlar

III bob. Oʻzbek she’riyatida shakl va mazmun hodisasining aks etishi

3.1. Shakl va mazmun doim bir-birini to‘ldiradi

3.2. She’riyatda shakl va mazmun kategoriyalari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить