Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 74.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Badiiy asarning umrboqiyligi

Купить
MUNDARIJA: KIRISH....................................................................................................................... I.BOB.BADIIY ASARNING UMRBOQIYLIGI TAHLILI...........……………. 1.1. Badiiy asar shakli tushunchasi………………………………………………… 1.2. Badiiy asar mazmuni tushunchasi……………………………………………... II.BOB.BADIIY ASARDA SHAKL VA MAZMUNNING DIALEKTIK BIRLIGI……………………………………………………………………………. 2.1.Shakl va mazmun birligi haqida tushuncha…………………………………….. 2.2. Badiiy asarda shakl va mazmunning o`zaro bog`liqligi… ……………………………... XULOSA VA TAVSIYALAR.................................................................................. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI............................................. 2 KIRISH Mavzuningdolzarbligi . Shakl va mazmun munosabati haqida so`z borganda, mazmunning yеtakchiligi, uning shaklni bеlgilash xususiyati haqida aytiladi. Darhaqiqat, ikkilamchi tabiatga (inson tomonidan yaratilgan narsalarga) nazar solinsa, buni yaqqol ko`rish mumkin bo`ladi. Misol uchun yana o`sha stulni olaylik. Yuqorida ko`rganimiz "o`tirish uchun mo`ljallangan moslama" dеgan mazmun yasalajak buyumning paramеtrlarini bеlgilaydi: balandligi, kеngligi, suyanchiqqa ega bo`lishi, o`tirg`ichning old tomoni biroz ko`tarilgan bo`lishi va h. Ya'ni, bu o`rinda shaklning mazmunga muvofiq bo`lishi talab qilinadi. Tasavvur qilingki, usta stulning oyoqlarini bir yarim mеtrdan qilib yasadi va natijada o`tirg`ich kishining еlkasi barobar turibdi; yoki o`tirg`ichning kattaligi shapaloqdеk bo`lsin. Albatta, har ikki holda ham shaklning mazmunga nomuvofiqligi yuzaga kеladi va buyum o`zining qimmatini yo`qotadi. Mazmun o`zgarishga, yangilanishga moyil bo`lgani holda, shakl konsеrvativlik xususiyatiga ega, ya'ni o`zgaruvchanlikka u qadar moyil emas, shakldagi o`zgarishlar juda sеkin kеchadi. Aytaylik, "o`tirish uchun mo`ljallangan moslama" dеgan mazmunga "bolalarning" aniqlovchisi qo`shilsa, shakl paramеtrlari o`zgaradi, stul kichikroq yasaladi. Endi unga "go`daklarning" aniqlovchisini qo`shsak, shaklga yana biror bir qo`shimcha, masalan, go`dakni yiqilib tushishdan saqlovchi old to`siq qo`shiladi. Biroq, shunisi borki, barcha hollarda ham "o`tirish uchun mo`ljallangan moslama" o`zining asosiy shakl ko`rsatkichlarini saqlab qoladi. Boshqa har qanday narsa singari, badiiy asar ham shakl va mazmunning yaxlit birligidir. Shuning uchun "badiiy shakl", "badiiy mazmun" dеgan tushunchalarni ishlatganimizda ularning atigi ilmiy abstraksiyalar ekanligini unutmasligimiz kеrak. Ya'ni, biz yaxlit butunlik — badiiy asarni atroflicha tahlil qilish, bu ishni osonlashtirish maqsadidagina shu xil shartli bo`lishga yo`l qo`yamiz. Aslida esa shakl mazmunsiz, mazmun shaklsiz mavjud emasdir. Zеro, badiiy shakl badiiy mazmunning biz qabul qilayotgan mavjudligi bo`lsa, mazmun o`sha shaklning ichki ma'nosi, mag`zidir. 3 Badiiy asarda shakl va mazmun o`zaro dialеktik aloqada bo`lib, ular bir-birini taqozo qiladi, bir-biriga ta'sir qiladi, bir-biriga o`tadi. Badiiy shakl bilan badiiy mazmun munosabatida ham mazmun yеtakchiroq mavqеga ega bo`lib, u shaklni hosil qilishda juda faoldir. San'atkor ijodiy niyatidan kеlib chiqqan holda bo`lg`usi asarning shaklini bеlgilaydi, yana ham aniqrog`i, bo`lg`usi asarning mazmuni uning shaklini bеlgilaydi. Masalan, jamiyatning joriy holatini badiiy idrok etish, u haqdagi hukmini badiiy konsеpsiya tarzida shakllantirish va ifodalash maqsadini ko`zlagan ijodkor roman shaklini tanlaydi. Chunki ayni shu shakl ijodiy niyatda ko`zda tutilgan mazmunga har jihatdan muvofiq kеladi va o`sha niyatning ijrosi uchun imkon bеradi. Shu bilan birga, badiiy shakl nisbiy mustaqillikka ega hamdir. Ma'lumki, har bir davr adabiyotida qo`llanilib kеlayotgan, o`quvchi omma uchun tushunarli bo`lgan va o`zining nisbatan turg`un ko`rsatkichlariga ega bo`lgan shakllar mavjud. Shunga ko`ra, san'atkor ifodalashni ko`zda tutgan mazmunni o`sha shakllar doirasiga sig`dirishga intiladi. Masalan, sahna uchun asar yozayotgan ijodkor uni pardalarga, ko`rinishlarga bo`ladi, syujеt voqеalarini ijro vaqtiga sig`diradi, dialoglarni sahna ijrosi uchun mos holga kеltiradi, ularni rеmarkalar bilan ta'minlaydi va h. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Shakl va mazmun tushunchalari. Badiiy asarda shakl va mazmun birligi. Shakl va mazmunning o`zaro muvofiqligi — badiiyatning muhim sharti. Shakl va mazmun unsurlari tasnifi masalasi. Badiiy mazmun obyеktiv va subyеktiv ibtido birligi sifatida. Badiiy mazmunning yuzaga chiqishi va mazmun uzvlari haqida. Mazmunning aktual va tub estеtik qatlamlari. Ijodkor dunyoqarashi va badiiy mazmun. Badiiy mazmunning o`ziga xos xususiyatlari. Kursishiningob’ektivapredmeti Badiiy asar qimmatini bеlgilashda mazmun va shaklning uyg`un muvofiqligi eng muhim mеzonlardan sanaladi . Badiiyat go`zal shaklda ifodalangan aktual, umuminsoniy qadriyatlarga mos mazmunni taqozo qiladi. Kurs ishining tuzilishi. Kirish, ikki bob, 4ta bo’lim, xulosa va tavsiyalar hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 4 I. BOB.BADIIY ASARNING UMRBOQIYLIGI TAHLILI. 1.1. Badiiy asar shakli tushunchasi Mazm unnin salmoqdo rligi. Badiiy asar mazmuni ning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri unda inson uchun, million-million kishilar uchun muhim bo‘lgan g‘oyalarning mavjudligidir. Buni „mazmundagi salmoqdorlik" deb atash mumkin. Adabiyot bunyod bo‘lgandan bed yozuvchilar o‘z asarlarini insoniyat uchun juda muhim bo‘lgan g‘oyalar bilan to‘ldirishga harakat etadilar. Asarda yozuvchi tomonidan maxsus targ‘ib etiladigan muhim g‘oyalarning mavjudligi adabiyotshunoslikda „tamoyil" deb ataladi, buyuk yozuvchilar ijodida ayniqsa yaqqol ko‘rinadigan bu fazilatga juda baland baho beriladi. Aslida yozuvchilik boshqalarning xayoliga kelmagan, ammo hamma uchun juda muhim bo‘lgan g‘oyalarning tug‘ilishidan va shu g‘oyalarni mumkin qadar ko‘proq kishilar ongiga yetkazish ehtiyojini sezishdan, bu ehtiyojning talantga tinchlik bermasligidan boshlanadi. Jahon adabiyoti tarixida ko‘zga ko‘ringan biror asar yo‘qki, uning uchun mazmunning muhimligi, salmoqdorligi, xarakterli bo‘lmagan, unda zamona hayotining eng muhim tomonlari, davrning eng ilg‘or g‘oyalari o‘z aksini topmagan bo‘lsin. Sayoz, mazmuni puch asar hech qachon o‘quvchilarning ongi va qalbiga ta’sir ko‘rsatmaydi, shu sababli zamonasi hamda keyingi avlod-larning ma’naviy hayotida sezilarli rol o‘ynamaydi. XVIII asrda buyuk Gyote tomonidan yaratilgan va haligacha o‘z qimmatini saqlab kelayotgan ilk realistik durdonalardan biri - „Yosh Verterning iztiroblari” nomli romanning qanday xusu-siyatlarga ega ekanini eslaylik. Bu asarning bosh qahramoni Verterning sarguzashtini bir necha satrda bayon qilib berish mumkin. Kamtarin amaldor Verterga o‘z xizmatining behudaligi ham, atrofini o‘ragan muhitning cheklanganligi ham juda malol kelar edi. Harlotta bilan uchrashuv uning hayotini birdaniga sermazmun va yorqin qilib yuboradi. Ammo Harlotta - boshqa kishiniki. Shu sababli Verter „yeryuzida yashashga arzimayman", degan qarorga keladi. Gyote sarguzashtni shunday hikoya qilibgina qolmaydi. U o‘z qahramonining ichki dunyosini ochadi. Verter hissiyotining boyligini ko‘rsatadi. O‘sha vaqtdagi 5 jamiyatni - XVIII asr Germaniyasini hayotning noma’qul qurilganini chuqur tu-shungan nemis yigiti ko‘zi bilan ko‘rishga imkon beradi. Bu psixologik va sotsial roman bo‘lib, unda Verterning sarguzashti tasodif yoki faqat bir kishiga oid voqea tariqasida emas, balki ijtimoiy haroit natijasida vujudga kelgan fojia tariqasida ko‘rsatilgan. O‘zbek adabiyotining drama sohasidagi birinchi yirik yutuq- larining maydonga kelishi ham ma’lum darajada mazkur romanning bunyodga kelishiga o‘xshab ketadi. Bu tabiiydir, chunki adabiy asarlarning yaratilish qonunlari hamma xalqlarda va davrlarda juda fco‘p o‘xshash xususiyatlarga ega. Biz shu vaqtgacha epik va dramatik turlarga mansub asarlardagi mazmun salmoqdorligi haqida gapirdik. Link tur (poeziya, she’riyat)ga mansub asarlar mazmunining salmoqdorligi nimada namoyon bo‘ladi? Lirik asarlarda shoir go‘yo faqat o‘zi haqida gapiradi. Tasvir etilayotgan ruhiy holatning muayyan shaxs qalbi bilan bog‘liqligi lirik asarlarning umumlashtiruvchi kuchini yo‘qqa chiqarmaydimi yoki susaytirmaydimi? Yo‘q. Bunga ikki sabab bor. Birinchidan, haqqoniy tasvirlangan har qanday ruhiy holat (Navoiy va Pushkinning yuqorida keltirilgan she’rlaridagi sog‘inish va muhabbat kechinmalari kabi) hamma uchun umumiydir, shu sababli uning badiiy tasviri doimo bizga tushunarli, bizning o‘z holatimiz tasviri sifatida qadrlidir. Ikkinchidan, lirik turga mansub asarlarda ko‘pincha bir shaxs (lirik qahramon)ning faqat o‘ziga xos kechinmalarigina emas, balki barchaga aloqador bo‘lgan ijtimoiy muammolar munosabati bilan boshidan kechirganlari, shodligi, g‘ururi yoki tashvishi, alamlari ifoda etiladi. Shoir - davrning ko‘zi, qulog‘i ham vijdonidir. Shoir ijodi-ning qimmati asarlari mazmunining jamiyat hayotidagi eng muhim muammolarga munosabati bilan belgilanadi. Bu muammolarni chetlab o‘tgan shoir kishilarning ma’naviy hayotida sezilarli iz qoldirolmaydi. Hech bir shoir o‘z-o‘zidan — na o‘z kechinmalari, na iztiroblari, na shaxsiy saodati orqali buyuk bo‘lolmaydi. Har bir shoir, uning iztiroblari va saodati jamoatchilikning va tarixning zaminiga chuqur tomir yoygani, shoir, demak, jamiyatning, zamonning, insoniyatning tili va vakili bo‘lgani uchungina buyukdir. 6 Yozuvchi hatto o‘z zamonasidan uzoq o‘tmish materialiga murojaat etganida ham o‘z asarining mazmunini salmoqdor etishga uni zamondoshlar uchun muhim bo‘lgan ijtimoiy muammolar bilan bog‘lashgaintiladi. „O‘tgan kunlar" romanini misolga olaylik. Otabek va Kumush muhabbati tarixini ham ikki og‘iz so‘z bilan ifodalash mumkin: ota-ona orzusi bilan uylanish natijasida ° lr ~birlaridan fojiali ravishda judo bo‘lgan qiz va yigit sarguzashti Harq xalqlari hayotida har kuni takrorlanib turgan hodisa edi. Bu "odisa kishilar ongiga shunchalik o‘rnashib ketgan ediki, ko‘pchilikning g‘ayriinsoniy va odamlar uchun falokatli odat ekanini sezmas edi; bu hodisa maishiy va axloqiy qoida qatoriga kirib ketganmillionlab kishilar ota-ona orzusi bilan oila qurib, muhabbat nima ekanini, muhabbatsiz hayot hayot emasligini bilmay dunyocian o‘tib keta berar edilar. Otabek taqdiri orqali yozuvchi muhabbatdek oliy va go‘zal hisning kishilar hayotidagi ajoyib o‘rnini ko‘rsatib berdi, millionlab kishilarni haqiqiy odamlardek yashashga o‘rgatdi ularda shunday yashashga intilish tug‘dirdi. Ammo Abdulla Qodiriy muhabbatning kishi hayotidagi o‘rnini ko‘rsatish bilan chek-lanmadi, balki ikki yoshning otashin muhabbati mojarosini katta ijtimoiy g‘oyani ifoda etishga - feodal tuzumni „tariximizning eng kir, qora kunlari" sifatida fosh etish vazifasiga bo‘ysundirdi. Abdulla Qodiriy XIX asr hayotining keng manzarasini chizib berdi. Mazmunan salmoqdorlik adabiyotning katta va kichik asarlarida bab-baravar amalga oshiriladigan talabdir. L. Tolstoy hamkasblaridan biriga bunday deb yozgan edi: „...Faqat xalqdan chiqqan o‘quvchini ko‘zda tutib turib, bir hikoya yozishga harakat etib ko‘ring. Faqat mazmuni salmoqdorbo‘lsin". „Inson komediyasi" yoki Tolstoy ijodi kabi ulkan hodisalardan tortib, to eng kichik hikoya va she’riy parchagacha mazmunning salmoqdorligi qonuniyatiga bo‘ysunadi. Abdulla Qahhorning eng yaxshi hikoyalari kichik hajmdagi asarda katta, salmoqdor mazmunni ifoda eta bilish namunasidir. Masalan, „O‘g‘ri" hikoyasida juda ham kichkina bir maishiy hodisa - kambag‘al dehqon ho‘kizining o‘g‘irlanishi 7 tasvirlanadi. Ammo epigraf tariqasida hikoyaning boshiga qo‘yilgan „Otning o‘limi - itning bayrami" maqolidan boshlab, hikoyaning butun mazmuni bizni kichkina maishiy hodisa doirasidan katta g‘oya tomon boshlaydi. Hayotining birdan-bir tiragidan ajralgan mehnatkashning qisqa va ishonarli qilib tasvir etilgan sarguzashti bizni „gap bitta dehqon bilan bo‘lgan hodisa ustida emas, balki dehqon boshiga tushgan shu kulfatdan foydalanib, uni gadolik va qullik darajasiga atayin olib borib qo‘ygan butun jamiyat to‘g‘risida, dahshatli g‘ayriinsoniy qonunlar haqida borayotir" degan va kishini hayajonlantiradigan xulosaga olib keladi. Agar shu yirik g‘oya ifodalanmasa, „O‘g‘ri" hikoyasida tasvir etilgan hodisa hech kimga qizig‘i yo‘q, bizni hayajonga solmaydigan bir tasodif bo‘libgina qolar edi. Mazmunning haqqoniyligi. Adabiyot mazmunining o‘ziga xosligidan dalolat beradigan muhim xususiyatl ardan biri realistik asarda mazmun ning haqqoniyligidir. Adabiyot haqiqat sohasidir. Badiiy asaming mazmuni muallifga ma’qul tushgan va u ifoda etishga qasd etgan g‘oyalar bilan cheklanmaydi, chunki adabiy asarning niazmuni hayotdir. Badiiy adabiyotning asosiy vositasi bo‘lmish obraz g‘oyadan obyektivroq, ya’ni xolisroq, haqiqatga yaqinroqdir. gu hodisaning birinchi sababi shuki, muallif o‘z g‘oyalarining to‘g‘riligini isbot qilish uchun boshqa, bunga teskari g‘oyalarni tashigan kishilarni ham tasvirlashga majbur. Shunday qilib, faqat muallifning o‘z g‘oyasi (maslagi)gina emas, bunga qarshi odam-larning maslagi ham asarga ma’lum darajada kiradi. Boshqacha aytganda, g‘oya (maslak) asarda tasvirlanayotgan vaziyatdan va voqeadan o‘z-o‘zicha kelib chiqishi lozirn, degan talab san’atkor tomonidan ajoyib bir xolislik bilan amalga oshiriladi. Haqiqiy san’atkor ana shu badiiylik talabiga rioya qiladi. A. Qodiriyning fikricha, yozuvchi tasvir etilayotgan odamga uning o‘ziga xos „so‘z" va „ish"ini tasvirlash orqali tavsif berar ekan, „shu xarakteristika (tavsif) ichidan siz bermoqchi bo‘lgan ma’no yoki ibratning o‘z-o‘zidan tomib turishi" hart. Bu xolislikning kuchi shunchalikki, yozuvchida hatto o‘zining g‘oyaviy dushmanlariga g‘ayriixtiyoriy ravishda xayrixohlik hisiari paydo bo‘lishi, ya’ni haqqoniylikka intilish yozuvchi maslagidan ustun chiqishi ham mumkin. Bu hodisa, masalan, O. Balzak ijodi misolida yaqqol ko‘rinadi. Siyosiy qarashlari jihatidan 8 podshohlik tarafdori O. Balzakning ashaddiy siyosiy dushmanlari bo‘lgan respublikachilar - Sen-Merri monastirining qahramonlari to‘g‘risida, ya’ni o‘sha davrda (1830-1836) haqiqatan ham xalq ornmasining vakillari bo‘lgan kishilar to‘g‘risida hamisha ochiqdan- ochiq zavqlanib yozadi. Bunga sabab bor. Yozuvchi hayotni xolislik bilan sinchiklab o‘rganar ekan, o‘zida avval tug‘ilgan niyatning hayotiy haqiqatga, tasvir etilayotgan shaxsning ichki dunyosiga zid ekanini sezishi ham mumkin: bunday vaqtda u o‘zining avvalgi niyatidan qaytadi. Adabiyot - xarakterlar yaratish san’ati. Har qanday san’atning mazmuni - voqelikdir. Binobarin, u xuddi voqelikning o‘zidek, bitmas- tuganmasdir. Bu bitmas-tuganmas mazmunni adabiyot alohida bir usulda ifoda etadi. Adabiyot „obrazli tafakkur"dir. Bu ta’rifni birinchi marotaba fanga olib kirgan Gegel adabiyotning obrazliligini mana bunday tushuntirib bergan edi: „Poetik tasvirni biz obrazli tasvir deb belgilay olamiz, chunki, u bizning ko‘z oldimizda mavhum mohiyat o‘rniga uning muayyan realligini qo‘yadi". Mavhum mohiyatning muayyan reallikdan farqi nimada. Fanda keng o‘rin olgan mashhur ta’rif bu savolga bunday javob beradi: faylasuf mantiqiy xulosalar bilan, shoir esa obrazlar, kartina (manzara)lar bilan gapiradi, ikkalasi ham bir narsani gapirad* Biri isbot etadi, ikkinchisi ko‘rsatadi va ikkalasi ham ishontiradi. Faqat biri mantiqiy dalillar bilan ishontiradi. ikkinchisi esa kartina (manzara)lar bilan ishontiradi. Yana ham soddaroq qilib aytganda, xuddi olimdek, bizni biror narsaga ishontirmoqchi bo‘lgan yozuvchi, o‘sha olimdan farqli o‘laroq, ko‘zimiz oldidan hayotning aniq-tayin manzarasini o‘tkazishi kerak, toki shu manzaradan biz o‘zimiz yozuvchi aytmoqchi bo‘lgan fikrni fahmlab olaylik. Bu manzaraning ilmiy dalillardan katta farqi va afzalligi shundaki, bunday hayotiy manzara bevosita bizning hislarimizga (aqlimizgagina emas) ta’sir etadi, natijada biz tasvirlangan manzaraning ishtirokchisi bo‘lib qolamiz. Hayotning bunday ravshan manzarasi obrazli tafakkurning bir sohasi bo‘lgan adabiyotda o‘ziga xos shaklda yaratiladi. Bu shaklning asosiy komponenti (tarkibiy qismi) xarakterlar (kishi-larning obrazlari)dir. 9 Yozuvchi (u bilan birgalikda o‘quvchi ham) yangi mazmunni va uning shaklini kashf etgandan keyin maydonga keladigan hayotiy manzara turmushdagi manzaraga o‘xshab ketsa ham, ammo undan keskin ravishda farq qiladi, bu tafovut adabiyot shakli va maz-munining juda muhim xususiyatini maydonga keltiradi. Badiiy adabiyotning bu xususiyatini A. Qodiriy hayotiy materialni „adabiyot tarozusiga solib yozmoq", deb atagan edi. Badiiy asarda bizning ko‘zimiz oldida namoyon bo‘layotgan obrazlar dunyosi hayotdagidan o‘zining musaffoligi va yorqinligi bilan yaqqol ajralib turadi. Aslini olganda, bu - hayotiy materialdan bunyod etilgan tamom yangi bir olamdir. Bu yangi olam jahon adabiyotshunosligida yaqindan beri haqli ravishda „badiiy shaxslar olami" yoki „hayotning badiiy modeli" deb atala boshladi. Haqiqiy san`at asarining sifatini undagi yuksak g`oyaviylik bilan badiiy mukammallikning uyg`unligi, mazmun bilan shaklning mosligi belgilaydi. Shunga ko`ra, badiiy asarning mazmuni va shakli masalasi adabiyotshunosligimizning g`oyatda muhim muammolaridan biridir. Adabiy asarning mazmuni bilan shakli o`rtasidagi dialektik birlik muammosini tushunish va talkin etishda adabiyotchilar hamisha yakdil qarashga ega bo`laverishmagan. Masalan, o`lkamizda XX asr adabiy xarakatchiligining dastlabki yillarida ( xatto, 30- yillarning o`rtalarida ham) bu sohada ikki zararli oqim ish tutgan. Bir gurux adabiyotchilar adabiy asarning faqat shakliningina e`tirof etdilar, mazmunni ahamiyatsiz sanadilar. Ularning fikricha, adabiy asar shakl komponentlaridan - poetik priyomlar va til, badiiy tasvir vositalaridangina iborat emish. Bu xil adabiyotchilar keyinchalik Adabiyotshunosligimizda « formalistlar» degan mash`um nom oldilar . Ikkinchi gurux adbyotchilar esa aksincha yo`l tutdilar- ular adabiy asarning fakat mazmuninigina e`tiborga oldilar-u, ammo shaklning ahamiyati ni mensima dilar. Bu adabiy oqim keyincha lik adabiyotshunosligimizda « vulgar sotsialogizm» degan mash`um nom oldi. Xar ikkala oqim ma`lum davrlarda adabiy xaraktchiligimizda, adabiyotshunosligimizda o`ta salbiy rol uynadi - adabiyotimiz taraqqiyotiga ancha - muncha zarar keltildi. 10 1.2. Badiiy asar shakli tushunchasi. Xarakter adabiy asar mazmunining shaklidir. Chunki o‘quvchi mazmunni dastavval va butunicha xarakterlar orqali biladi va „hazm etadi". Shu sababli ham xarakterlar o‘quvchi yodida qoladi. Adabiy asarning boshqa komponentlari - tipik haroit tasviri, uning ifodasi bo‘lgan sujet va adabiyotning „material"i hisoblangan til xarakter yaratishning vositasi vazifasini bajaradi. Xarakter mazmunga nisbatan shakl bo‘lsa, til xarakterga nisbatan shakldir. Xarakter tasviri asarning mazmunini „badiiy axborof’ga aylantiradi. Xarakterning bir xususiyati bunga xizmat etadi: xarakter hayotiy haqiqatni aniq hissiy shaklda aks ettiradi, ya’ni asar mazmuni xarakter tasviri tufayli hayotiy aniqlik kasb etadi va shu bilan birga bizning hislarimizga ta’sir etish xususiyatiga ega bo‘ladi. Xuddi shu gapni badiiy adabiyotning har bir asari haqida ham aytish mumkin. O‘zbek adabiyotidagi Farhod, Shirin, Layli, Majnun, Xolisxon, Otabek, Kumush, Anvar, Ra’no, Yo‘lchi, Navoiy va boshqa ko‘pgina obrazlar o‘quvchilar yodida asar mazmunining ifodasi, shu bilan birga doimo qattiq hayajonga soladigan hodisa sifatida saqlanadi. Xarakter yaratishda badiiy to‘qimaning roli. Hayotning haqqoniy manzaralari va jonli xarakterlar yaratishda yozuvchi fantaziyasi (xayoli) katta rol o‘ynaydi. Shu sababli, hayotiy faktdan tashqari, yozuvchi o‘z fantaziyasi yordamida ixtiro etgan „to‘qima" ham badiiy ijodda muhim ahamiyatga ega. Estetik idealni mujassamlantiruvchi hayot manzaralari faqat to‘qima orqaligina yaratilishi mumkin. „Badiiy to‘qima" deb biz adabiy asarning g‘oyaviy mazmunini eng aniq va eng yorqin ifoda eta oladigan hayot manzarasini xayol yordami bilan maydonga keltirishni aytamiz. Birinchidan, hayotdagi zamon tushunchasi bilan san’at asaridagi zamon tushunchasi orasida katta farq bor. Masalan, hayotdagi zamon nuqtayi nazaridan olganda, Usmon Azimning Kunduzsiz kechalar" pyesasida bevosita o‘n yil ichida bo‘lib o‘tgan voqealar tasvir etiladi, ammo san’at qoidalariga ko‘ra, bu voqealar bizning ko‘z oldimizdan bir soat-u 15 daqiqa mobaynida o‘tj bo‘lishi kerak. Demak, muallif tasvir etilayotgan shaxsla hayotining hamma voqealarini emas, balki eng muhimlarinigij tanlab olishi lozim. Bu holda tashlab 11 ketilgan voqealarning o‘rni bo‘shaydi va yozuvchi bu bo‘sh o‘rinni to‘ldirish uchun boshqi voqealarni o‘ylab chiqarishga majbur. Ikkinchidan, badiiy asarda tasvir etilgan shaxslar (hammasi bo‘lmasa ham ko‘pchiligi), albatta, bir-birlari bilan bog‘langan bo‘lishi kerak. Aristotel „Poetika"d a, dramatik asarda personajla r qanchalik yaqin qarindos hlik munosabatlarida bo‘lsa, uiar orasidagi to‘qnashuvdan olingan taassurot shunchalik kuchli bo‘lishini qayd etgan. Personajlarni mumkin qadar bir-biriga yaqin qilib qo‘yishni L.Tolstoy ham boshqacharoq tarzda e’tirof etadi. U „Urush va tinchlik" epopeyasida yosh ofitser Andreyning qanday qilib knyaz Balkonskiyga o‘g‘il bo‘lib qolganini tushuntirib kelib, yozgan edi: „Menga Austerlis jangida faqat zodagon bir yigitning o‘ldirilishi kerak edi, xolos; romanning bundan keyingi davomida menga faqat keksa Balkonskiy va uning qizigina kerak edi; ammo roman bilan hech qanday bog‘lanmagan shaxslarni tasvirlash o‘ng‘aysiz bo‘lgani uchun, men zodagon yigitni keksa Balkonskiyning o‘g‘li qilib qo‘yishga qaror qildim". Badiiy asarda to‘qimaning zarurligi va muqarrarligiga yana bir sabab shuki, kishilar hayotida kurash va harakat bilan to‘lmagan soatlar, kunlar bo‘lishi mumkin. Ammo badiiy ijod qoidalari tasvir etilgan xarakterlarning hayotida bo‘sh, „sukunat" davrlari bo‘lmasligini taqozo etadi. San’at asarida hayot quyuqlashgan, tig‘iz, tezlatilgan holda tasvirlanadi, unda qahramonlar harakatsiz turishi mumkin emas, chunki san’at asari kishini doimo fikriy rivojda ko‘rsatadi. San’at asarida harakatning sustligi yoki yo‘qligi mahoratsizlik, no‘noqlik alomatidir. Shu o‘rinda adabiyot shaklining bir xususiyatiga e’tibor berish lozim. Bu muhim xususiyat shuki, adabiy asarning shakli (mazmuni ham, albatta) o‘quvchi yoki tomoshabinning bevosita ishtiroki bilan maydonga keltirilgan, „kashf etilgan 1 ’ shakldir. Yozuvchi ko‘z o‘ngimizda ma’lum hayotiy hodisa (masaian, „Kunduzsiz kechalar" dramasida Sezgirning sovet davlati mustamlakachilik siyosatining maqsad-mohiyatini tushunishi)ni izma-iz batafsil tekshiradi. Biz tasvir etilgan xarakter shakllanish jarayonining umumiy yo‘nalishi yoki natijasi bilangina tanishmaymiz, shu xarakterning rivoji va uzil-kesil shakllanishining ham 12 jslitirokchisi bo‘lib qolamiz. Shunga ko‘ra, yozuvchi kashf qilgan jiaqiqat biz. o‘quvchilar tomonidan kashf etilgan haqiqat bo‘lib qoladiki, adabiy asarning ishontimvchanligi va emotsional ta’sirida bu faktning ahamiyati juda ham zo‘rdir Badiiy haqiqat ham yozuvchi, ham o‘quvchi tomonidan kashf etilgan haqiqatdir. Tipiklashtirish va uning uch muhim qirrasi. „Tipiklashtirish" atamasi yunoncha, ,tip" so‘zidan yasalgan bo‘lib, „nishona, nusxa, tamg‘a" ma’nolarinibildiradi. Tipik tasvirda ikki tomon bor: umumiylik(tipikhodisa o‘ziga jinsdosh bo‘lgan bir qancha hodisalarning xususiyat va mohiyatini ifoda etadi) va xususiylik (jinsdosh hodisalarning mohiyati ayrim konkret hodisada, uning o‘ziga xos shaxsiy xususiyatlari orqali ifoda etiladi). Shu sababli asarda tasvirlangan xarakterlar bir-birlaridan qancha ko‘p farqlanib tursalar, asarning badiiy tasviri shunchalik zo‘r bo‘ladi. Haqiqiy badiiy asarda xarakterlar tasviri ham umumlashgan, ham individuallashgan bo‘lib, har bir shaxs - tip, lekin shu bilan birga u tamomila muayyan bir shaxsdir. Bu aytilganla rdan, yozuvchi faqat hayotdagi ijobiy hodisa- larniginatipiklashtirar ekan, degan xulosachiqmaydi. Yozuvchi hayotdagi salbiy hodisalami tasvirlaganda ham yaratilgan obrazlarda ana shu umumiylik bilan xususiylikning birligiga erishishga harakat qiladi. Shu tufayligina adabiy asarda salbiy hodisalar tasviri ham ishontiruvchanlik va hayajonga sola olish fazilatlariga ega bo‘ladi. Tipiklashtirish — har bir hayotiy hodisani (shu jumladan, odamni ham) uning eng muhim va xususiy alomatlarini saqlagan holda, yorqin vata’sirli qilib tasvir etish mahoratid ir. Tipiklashti rish tasvir etilayotga n hodisaga muallifnin g aniq munosabatini, shu hodisaning yozuvchi estetik ideali nuqtayi nazaridan baholanishini ham ko‘zda tutadi. Bu baho qisman shunda ko‘rinadiki, yozuvchi qalamga olgan hodisada o‘ziga ma’qul tushgan xususiyatlarni ham, ma’qut tushmaganlarini ham ma’lum darajada (hayotiy haqiqatni buzmaydigan me’yorda) atayin bo‘rttirib ko‘rsatadi. Boshqacha qilib aytganda, yozuvchi tasvirda 13 mubolag‘aga yo‘l qo‘yadi. (Masaian, A. Qodiriyning „Mehrobdan chayon" romanidagi Anvar, Solih Mahdum obrazlarida ham mubolag‘alar mavjud.) Tipiklashtirish adabiy asarning hamma komponentlari (tarkibiy qismlari)ga taalluqli universal tamoyil va badiiylikning asosiy hartlaridan biridir. Chunki u hayot hodisalarini jonsiz sxema shaklda emas, balki ishonarli, yorqin, esda qoladigan obrazlar orqali tasvir etishea imkon beradi. Tipiklikning ikki turi, Agarda yozuvchi yigirmalab, elliklab; yuzlab do‘kondorlar, amaldorlar, ishchilar ichidan eng xarakterli belgilar, odatlar, didlar, imo-ishoralar, harakatlar, e’tiqodlar nutq usullari va boshqa xususiyatlarni ajratib ola bilsa va ularni yakka bir do‘kondor, amaldor, ishchi qiyofasiga birlashtira olsa shu usul bilan u tip yaratgan bo‘ladi. Haqiqatan ham, yozuvchilar tipik xarakterlarni yaratganda hayotda juda ko‘p uchraydigan kishilar va hodisalarni ko‘zda tutadilar, uiarga asoslanib ish ko‘radilar. Natijada adabiyotda hayotiy asosga ega obraz va xarakterlar paydo bo‘ladi. „Boy ila xizmatchi"da Solihboy, Hoji ona, Xonzoda, Jamila, Xolmat, „Navoiy"da Ma-jididdin, Sultonmurod, Zayniddin, To‘g‘onbek, Dildor, Arslon-qul, „O‘tgan kunlar"da Yusufbek hoji, O‘zbek oyim, Hasanali, Qutidor, Homid kabi obrazlar hayotda ko‘p uchragan shaxslarning, hodisalarning tipiklashtirilgan tasviridir. Yuqorida keltirilgan fikrda tipiklikning faqat bir turi tilga olingan. Adabiyotda boshqacha obrazlar va xarakterlar ham borki, ularni hayotda ko ( p uchragan hodisalar va kishilar tasviri tariqasida emas, balki yakka hodisalar va kishilar tasviri deb tushunish to‘g‘riroq bo‘ladi. Navoiy, Otabek va Kumush kabi kishilar ular yashagan tarixiy haroitda kamdan-kam uchrar edi. Shunday bo‘lsa ham, bu obrazlar va xarakterlar adabiyotda hayotning haqqoniy tasviri namunasi boiib qoladi, ular hanuz o‘quvchilar tomonidan realistik, haqqoniy obrazlar va xarakterlar tarzida tushuniladi. Nima uchun bunday bo‘ladi? Bu hoi tipiklik to‘g‘risidagi tasavvurimizga zid emasmi? Yo‘q, zid emas. Chunki, hayotda kam uchragan hodisalarda ham hayotning qonuniyatlari o‘z ifodasini topadi. Hatto aytish mumkinki, hayotning eng istiqbolli, eng mustahkam qonuniyatlari avval 14 kam uchrovchi ayrim hodisalarda namoyon bo‘ladi va bora-bora ommaviy hodisaga aylanadi. Biz bu yerda ijobiy hodisalarning avval ayrim shaxslar qiyofasida paydo bo‘lishi va keyin ommaviy tus olishi haqida gapirayotirmiz. O‘z- o‘zidan anglashiladiki, shunday jarayon salbiy hodisalarda ham bo‘lishi mumkin. Shunday qilib, tipiklik degan so‘z har safar ham ommaviylik degan so"z emas. Tipiklikda hodisaning qonuniy xususiyatlari ro‘yobga chiqadi, uning eng muhim, hal etuvchi va doimiy alomatlari o‘z aksini topadi. Bu alomatlar yakka hodisada ham yorqin namoyon bo‘lishi mumkin, shu sababli yakka hodisa adabiyot va san’atda, kelajakda keng quloch yozib, katta ko‘lam kasb etadigan hodisaning namoyoni bo‘lib ham maydonga chiqa oladi. Bunday hollarda yozuvchilar yakka hodisalarni ongli ravishda va dadil umum-lashtiradilar, ya’ni tipiklashtiradilar. Masalan, I.S.Turgenevning iqror bo‘lishicha, u hayotda kam uchragan, ammo keyin („Otalar vabolalar" romani e’lon etilgandan so‘ng) keng tarqalib, „nigilizm" deb nom olgan hodisaning ilk alomatlarini bir yosh yigitda ko‘r-ganidan keyin o‘sha alomatlarni bo‘rttirish asosida Bazarov obrazini yaratgan. Yuqorida nomlari tilga olingan „Boy ila xizmatchi", ; Navoiy", „O‘tgan kunlar" asarlarining mualliflari ham bir qancha obrazlarni yaratishda ana shunday yo‘ldan, ya’ni kam uchraydigan hodisalarni umumlashtirish, tipiklashtirish yo‘lidan borganlar. Bu tipiklikning hayotda uchraydigan mana shu ikkinchi turi, ya’ni asar yozilgan paytda hayotda kam uchragan, ammo kelajakda keng rivoj topish imkoniyatiga ega hodisalar ham adabiyot va san’at asarida o‘z in’ikosini topishi mumkinligini ko‘rsatadi. Adabiyotda hayot tasvirining o‘ziga xosligi. Adabiy asarda mazmunning shakli va estetik idealning mujassami bo‘lgan xarak-terni yaratish murakkab jarayondir. Yozuvchi estetik baholash, fantaziyav a to‘qima, tipiklashti rish va individuallashtirish natijasida, Abdulla Qahhor ta’biri bilan aytganda, hayotiy materialni „qayta bichib, qayta tikadi". Yozuvchi xarakterlarni avvaldan o‘zi tayyorlab qo‘ygan andozalar asosida emas, balki hayotiy materialni o‘rganish va uning qonuniyatlarini kashf etish natijasida yaratadi. 15 II.BOB.BADIIY ASARDA SHAKL VA MAZMUNNING DIALEKTIK BIRLIGI 2.1.Shakl va mazmun birligi haqida tushuncha Badiiy asarda mazmun va shakl dialektik aloqada bo`ladi: biri ikkinchisiga, ikkinchisi birinchisiga o`tib turadi. Xatto shunday ham bo`lishi mumkinki, asarning bir komponenti bir komponenti bir holatda mazmun hodisasi, ikkinchi holatda shakl hodisasi bo`lib hisoblanadi. Shunga ko`ra, mazmun bilan shakl orasiga xitoy devorini qo`yib, ularni qat`iy chegaralab bo`lmaydi. Badiiy ijoddagi mazmun va shaklning o`zaro dialektik munosabati filosofiyadagi sabab va natija o`rtasidagi o`zaro aloqadorlikka uxshab ketadi. Ya'ni, biz yaxlit butunlik — badiiy asarni atroflicha tahlil qilish, bu ishni osonlashtirish maqsadidagina shu xil shartli bo`lishga yo`l qo`yamiz. Aslida esa shakl mazmunsiz, mazmun shaklsiz mavjud emasdir. Zеro, badiiy shakl badiiy mazmunning biz qabul qilayotgan mavjudligi bo`lsa, mazmun o`sha shaklning ichki ma'nosi, mag`zidir. Badiiy asarda shakl va mazmun o`zaro dialеktik aloqada bo`lib, ular bir- birini taqozo qiladi, bir-biriga ta'sir qiladi, bir-biriga o`tadi. Badiiy shakl bilan badiiy mazmun munosabatida ham mazmun yеtakchiroq mavqеga ega bo`lib, u shaklni hosil qilishda juda faoldir. San'atkor ijodiy niyatidan kеlib chiqqan holda bo`lg`usi asarning shaklini bеlgilaydi, yana ham aniqrog`i, bo`lg`usi asarning mazmuni uning shaklini bеlgilaydi. Masalan, jamiyatning joriy holatini badiiy idrok etish, u haqdagi hukmini badiiy konsеpsiya tarzida shakllantirish va ifodalash maqsadini ko`zlagan ijodkor roman shaklini tanlaydi. Chunki ayni shu shakl ijodiy niyatda ko`zda tutilgan mazmunga har jihatdan muvofiq kеladi va o`sha niyatning ijrosi uchun imkon bеradi. Shu bilan birga, badiiy shakl nisbiy mustaqillikka ega hamdir. Ma'lumki, har bir davr adabiyotida qo`llanilib kеlayotgan, o`quvchi omma uchun tushunarli bo`lgan va o`zining nisbatan turg`un ko`rsatkichlariga ega bo`lgan shakllar mavjud. Shunga ko`ra, san'atkor ifodalashni ko`zda tutgan mazmunni o`sha shakllar doirasiga sig`dirishga intiladi. Masalan, sahna uchun asar yozayotgan ijodkor uni pardalarga, ko`rinishlarga bo`ladi, syujеt voqеalarini ijro 16 vaqtiga sig`diradi, dialoglarni sahna ijrosi uchun mos holga kеltiradi, ularni rеmarkalar bilan ta'minlaydi va h. Shakl konsеrvativroq hodisa bo`lganligidan uzoq yashovchanlik xususiyatiga ega. Mazmun esa o`zgaruvchanlikka moyil hodisa bo`lib, har bir badiiy asar mazmunan o`zicha originaldir. Sababi, o`sha asarni yaratgan ijodkor — individ, u dunyoni o`zicha ko`radi va baholaydi. Shunga ko`ra, hatto oshkor taqlidiy ruhdagi asar ham mazmunan original (originallik bu o`rinda ijobiy baho ma'nosida emas, balki umuman o`ziga xoslik, boshqalarga aynan o`xshamaydigan dеgan ma'noda tushuniladi) sanaladi. Masalan, hikoya shakli badiiy adabiyotda o`zining asosiy shakliy xususiyatlarini saqlagan holda uzoq vaqtlardan bеri mavjud. Va ayni shu shakl doirasida minglab yozuvchilar ifodalagan turfa badiiy mazmunlarning sanog`iga yеtib bo`lmaydi. Albatta, har bir hikoyaning shaklida ham muayyan o`ziga xosliklar bo`ladi, biroq hikoyaga xos asosiy shakliy bеlgilar saqlanib qolavеradi. Mazmunning shaklga o`tish hodisasi gеnеtik asosga egadir. Buni muayyan turg`un janrlar misolida ham ko`rish mumkin. Masalan, "g`azal" janri dastlab paydo bo`lganida mazmun hodisasi edi. Uning mazmun hodisasi bo`lganligi so`zning lug`aviy ma'nosi bilanizohlanishi mumkin. Ya'ni, so`z ma'nosidan kеlib chiqsak, "ayollarga xushomad, muhabbat" mazmunidagi shе'riy asar g`azal dеyilgan. Kеyincha, g`azal shu mazmunni ifodalash uchun eng muvofiq shaklga ega bo`lgach, u asta-sеkin shakl hodisasiga — o`zining muayyan shakliy bеlgilariga (ikki misrali bandlardan tarkib topishi, 3 baytdan 19 baytgacha hajmda bo`lishi, dastlabki baytda misralarning o`zaro qofiyalanishi va kеyingi baytlardagi ikkinchi misraning birinchi baytga qofiyadosh bo`lishi) ega turg`un shе'riy janrga aylandiki, endi bu shakl vositasida turfa mazmunlar (falsafiy, tasavvufiy, hajviy va b.) ifoda etila boshlandi. Xuddi shu gapni "novеlla"ga nisbatan ham aytish mumkin. Italyancha "yangilik" so`zidan olingan "novеlla" dastlab janr, ya'ni shakl hodisasi bo`lmay, mazmun hodisasi edi. Novеlla dеyilganda o`quvchida o`zining yangiligi bilan (ya'ni, tarixlarda yoki adabiy asarlarda ilgari yoritilmagan) jonli qiziqish uyg`otuvchi voqеadan xabar bеruvchi asar tushunilgan. Ayni paytda, 17 novеlla o`ziga xos shakl xususiyatlariga ham ega bo`lgan: qisqalik, syujеt o`tkirligi va b. Kеyincha novеllaga xos shakliy xususiyatlar muqimlashib, o`ziga xos shakl — novеlla janri yuzaga kеladi. Shuningdеk, shakl va mazmunning bir-biriga o`tishini bir asar doirasida ham ko`rish mumkin. Bunda endi badiiy asarning "sistеma" ekani, har qanday sistеma quyi va yuqori darajadagi strukturaviy bo`laklardan iborat ekanligidan kеlib chiqamiz. Masalan, til obrazga nisbatan shakl, obraz tilga nisbatan mazmun; obraz ayni paytda badiiy mazmunni ifodalash shakli. Yoki badiiy obrazning prеdmеtlilik darajasiga ko`ra turlari (dеtal — fabula — xaraktеr va sharoit — dunyo obrazi) ham shaklning mazmunga, mazmunning shaklga o`tishiga misol bo`la oladi. Badiiy ijodda mazmun va shakl dialektik birlikda va bir-biriga utuvchi hodisa sifatida olib tekshiradi. Xakikatan ham mazmun va shakl bir-biri shu kadar o`zviy bog`liqki, ularning biri ikkinchisisiz yashay olmaydi: shakl biror narsa ( mazmun)ning shakli, tashki ko`ranishi - shusiz shaklni anglash mumkin emas; mazmun ham biror shaklda namoyon bo`ladi - shakl mazmunga anik tashki ko`rinish bo`ladi, unga go`zallik bagishlaydi, Shunga ko`ra, mazmun va shakl bir-biri bilan o`zviy bog`liq. Birok bu birlikda mazmun yetakchilik qiladi - o`zi o`zgarishi bilan shaklning o`zgarishiga sababchi bo`ladi. Shakl esa mazmunga nisbatan bir muncha konservativrok- u sekinrok o`zgaradi. Shu sababli, badiiy ijodda yangi mazmun bilan eski shakl o`rtasida ziddiyat kelib chikishi ham mumkinki, u, albatta, shaklni o`zgartirishga olib keladi. Bu o`rinda ulug o`zbek shoiri va mutafakkiri Alisher Navoiyning she`riyatda mazmun ( ma`no) va shakl ( surat) haqidagi fikrlarini eslash joizdir. Alisher Navoiy shakl bilan mazmunni, so`zning shakli bilan uning ma`nosini dialektik birikda oladi va shu birlikda ma`no-mazmunni so`zning yetakchi asosi deb biladi. Shoirning fikricha, she`r mazmuni bilan ham, shakli bilan ham go`zal bo`lishi kerak: Nazmda ham asl anga ma`ne durur, Bulsin aning surati xar ne durar. Nazmki ma`ni anga margub emas, 18 Nazmki ham surat erur xush anga, Zimnida ma`ni dogi dilkash anga. Alisher Navoiy ma`no-mazmuning yetakchiligini inkor etib, quruq shaklbozlikka berilib ketgan, so`zni suiistimol etuvchi formalist shoirlarni shafqatsiz fosh etgan, ularga qarshi tinimsiz kurash olib borgan. Afsuski, bunday formalizmga berilish holati adabiyot tarixida, ahyon-ahyonda bo`lsa-da uchrab turadi. Bu o`rinda, loakal, X1X asrda Qo`qon xoni- Amir Umarxon saroyida yashagan shoirlarning ko`pi shoir Amiriy (Amir Umarxon)ga taqlidan yaratgan quruq shaklbozlikdangina iborat she`rlarini eslash kifoya. Bu shoirlarning she`rlarida shakl bor-u mazmundan tayin yo`q. Shunga holatni 20-30- yillarda ijod qilgan ayrim o`zbek formalist shoirlari ijodida ham kurish mumkin. Ta`kidlash kerakki, hikoyabop fikrni hikoyada, qissabop fikrni qissada, romanbop fikrni romanda bayon qilish kerak. Agar yozuvchi hikoyaga loyiq fikrni qissada yoki qissaga loyik fikrni romanda bayon qilishga intilsa yohud akchincha romanbop fikrni qissada, qissabop fikrni hikoyada berishga urinsa- san`at asarida mazmun va shaklning monandligi prinsipi buziladi - u, albatta, muvaffaqiyatsizlikka uchraydi. Bu fikrni tasdiqlovchi faktlarni adabiyot tarixidan topish qiyin emas. Shuni ham aytish kerakki, shakl ham mazmunga befark qaray olmaydi : mazmunga muayyan tus-surat beradi , uni bezaydi, tugellaydi- estetik ta`sirchalik bagishlaydi: Senga baxtdan taxt tilarman, Toledan boshingga toj, Xusni mulkingga omonlik, Toju taxtingga rivoj. Yoki Dust bilan obod uyning, Gar bo`lsa u vayrona ham, Dust kadam kuymas esa, Bayronadir koshona ham. 19 Shoir Erkin Voxidov g`azallaridan olingan yukoridagi baytlar mazmuni bilan, ham shakli bilan ham bag`oyat go`zal - u kitobxonga tarbiya ham, estetik zavq ham beradi. Agar shu baytlarda ifodalangan ma`no mazmunni sa`at (g`azal) shakliga solmasdan jungina bayon qilinsa- «senga baxt va tole yor bo`lsin, xusning va baxting barkaror bo`lsin» yoki «xonadoningdan dustarimasan% dust kelsa uyning obod bo`ladi, kelmasa vayron bo`ladi» deyilsa, bu fikrlar ukuvchida muayyan taassurot koldiradi-yu, ammo unga zavk-shavk bagishlamaydi, fikrning ta`sir kuchi ham kutilganday kuchli bo`lmaydi. Shaklning mazmunga ta`siri mana shunday o`rinlarda anik seziladi. Keng ma`noda - san`at - obyektiv borlikning o`ziga xos badiiy ifodasi, yukorida aytganimizdek, ijtimsiy ong shakllaridan biri. Izchil materialistik ta`limotga ko`ra, mazmun deganda biz san`at asarida aks ettirilgan hayot parchasini tushunamiz. Boshkacha qilib aytganda, voqelik, ijtimoiy turmush muommalari san`at asarining mazmunini, mohiyatini tashkil qiladi. Chunonchi, Abdulla Qahhorning «O`g`ri» hikoya sining mazmuni deganda biz asarda tasvirlangan o`tmishdagi o`zbek dehqonining tipik obrazi Qobil boboning achchiq qismatini ko`z ungimizga keltiramiz : Qobil boboning yakka-yu yagona ola ho`kizini o`g`ri olib ketadi , bobo ko`mak surab ellikboshiga, aminga, pristavkaga arz qiladi, ularga bor- yo`g`ini pora avaziga beradi, kampiri esa azayimxonga obdastagardon qildiraman deb unga topgan- tutganini beradi... Oqibatda, Qobil bobo paxtafurush Egamberdi boyga qaram bo`lib qoladi. San`at asarida voqelik ijodkorning nuqtai nazari, ya`ni dunyoqarashi taqozosiga ko`ra tasvirlanadi. Shu sababli, avtorning dunyoqarashi san`at asarning mazmunida o`z ifodasini topadi, unda chuqur qoldiradi. Binobarin, «O`g`ri» hikoyasida Abdulla Qahhorning Qobil boboni butunlay xarob qilgan ellikboshi, amin va pristavkalarga, ya`ni haqiqiy o`g`rilarga nafrati, g`azabi qanchalik kuchli sezilib tursa, Qobil bobo takdiriga ham shu qadar anik sezilib turadi. San`atda ijodkor tomonidan anglashilgan voqelik tasvirlanadi. Shunga ko`ra san`at asarining mazmuni deganda biz muayyan asarda ifodalangan g`oyaviy mazmuni tushunamiz. Adabiy-badiiy asarning g`oyaviy mazmunini tahlil qilar 20 ekanmiz, biz shu jarayonda avtorning hayotni qanday tushunganini va unga qanday baho berganini aniqlaymiz. Avtorning hayotga munosabati-unga bergan baxosi asardagi obrazlar tizimida o`z ifodasini topadi: obraz - badiiy asarning g`oyaviy mazmunini ifodalovchi vosita- shakl. O`z navbatida, obraz so`zlar vositasi bilan yaratilar ekan, o`z vositasiga nisbatan mazmundir. L.I. Timofeyevning ta`kidlashicha, tip ( so`z) obrazga nisbatan shakl, obraz esa asarning g`oyaviy mazmuniga ko`ra shakldir. Asardagi nutqiy ifodalar, kompozitsiya, ritmik- intonatsion vositalar obrazning mohiyatini ochishga xizmat qiladi, shu orqali asar mazmunini ifodalaydi. Mazmun - voqelikning badiiy ifodasi der ekanmiz, biz bu o`rinda obrazni, ya`ni inson hayotining konkret badiiy manzaralarini nazarda tutamiz. Yozuvchi hayotni obrazlar vositasida aks ettirar ekan shu obrazning faoliyatiga o`z qarashlarini, ya`ni tendensiyasini singdirib yuboradi N.A. Nekrasov «Rossiyada kim yaxshi yashaydi» poemasida baxt problemasini ko`tarib chiqar ekan, bu masalaga sinfiy nuqtai nazardan yondashadi: asarda ta`kidlanishicha, Rossiyada mavjud bo`lgan samoderjaviye-pomeshchik tuzumiga qarshi kurash yo`li bilan mehnatkash xalq ommasi baxtga erishishi mukin. Poemaning bosh qahramoni Grisha Dobrosklonov - ilg`or raznochenets intelligensiyaning vakili - kishilarni mana shunga da`vat qiladi. X.X. Niyoziy «Boy ila xizmatchi» dramasida G`ofir, Oybekning «Qutlug` qon» romanida Yo`lchi ham xalqni mavjud ijtimoiy tuzumga qarshi kurashga da`vat qilar ekan, ular ham xuddi Grisha Dobrosklonovga uxshab, insoniy baxtni kurash orqali qo`lga kiritish mumkin deb qat`iy ishonadilar. Erk va baxt uchun kurashga da`vat etish - bu asarlarning g`oyaviy-yunalishi- mazmunini tashkil qiladi. Mazmunning shaklga o`tishi, birinchi navbatda, obrazlar orqali yuz beradi. Yozuvchining g`oyaviy niyati inson hayotining konkret manzaralari- obrazlar orqali gavdalanadi. Masalan, A.A. Fadeyev «Yosh gvardiya» romanida yosh gvardiyachi yoshlar obrazlari orqali urush yillaridagi yoshlarning ichki dunyosini va fashizmga qarshi olib borgan kurashini tasvir etgan. Shu, sababli, yozuvchining 21 obrazlar tizimi ustatiga barcha ijodiy ishlari asarning g`oyaviy mohiyatini yorkin va ta`sirchan qilib ochib berishga qaratiladi. Mazmunning obrazlar orqali shaklga o`tishi dialektik aloqa bo`lib hisoblanadi. Bu aloqa - murakab jarayondan iborat. Chunonchi, mazmun obrazlar orqali shaklga utar, shu jarayonda obraz mazmunga ham ta`sir qilini mumkin. Adabiyot tarixida shunday dalillar ham borki, yozuvchi qahramonlari xarakterlarini chuqurlashtirish ustida ishlar jarayonida o`zining dastlabki g`oyaviy niyatini, ya`ni mazmunni ham o`zgartirishi mumkin. Masalan, L. N. Tolstoy «Urush va tinchlik» roman- epopeyasida dastlab dekabristlarning 1856 yilgi hayotini ( Lobazovning surgundan qaytgandan keyingi hayotini) tasvirlamoqchi bo`lgan. Ijod jarayonida yozuvchi qahramonning taqdirini izohlash maqsadida 1825 yilgi voqealarga murojaat qilishni zarur deb topgan. Undan keyin yozuvchi Lobazovning 1812 yilgi, undan sung 1805 yilgi hayotini yoritishni lozim topgan. Shunday qilib, asarning g`oyaviy mazmuni ham kengayib, chuqurlashib ketgan. Xuddi shunga uhshash holat , chunonchi, o`zbek yozuvchisi Said Axmad ijodida ham yuz bergan: u dastlab «Ufq» romanida Ikromjon, Azizxon, Nizomjon kabi qahramonlarining urush davridagi hayotini aks ettirmoqchi bo`lgan, ijod jarayonida qahramonlarning urushdan avvalgi va keyingi hayotini ko`rsatish niyati tug`ilgan. Shu tarika, uch romandan iborat bo`lgan «Ufq» trilogiyasi paydo bo`ldi. Mazmunning shaklga o`tishi syujet orqali ham, kompozitsiya orqali ham yuz berishi mumkin. Bunday paytda, syujet va kompozitsiya shaklning atributi (xarakterli belgisi) bo`lib xizmat qiladi, mazmunga ham bil vosita ta`sir ko`rsatadi. Chunki ular obrazlarning joylashishi, gruppalashishi, o`zaro aloqadorligi bilan bog`liq. Bundan shaklning mazmundorligi haqidagi dialektik-materialistik ta`limotning tasdig`i kelib chiqadi Mazmunning shaklga o`tishi poeziyada muhim rol uynovchi ritmik-intonatsion vositalar orqali ham yuz beradi. Estetikaning o`qtirishicha, shakl mazmun bilan o`zviy bog`liq: mazmunli shakl. Obraz - mazmunni ifodalovchi shakl-usul sifatida xizmat qiladi. Obraz - ham mazmun, ham shakl hodisasi. Chunki g`oyaviy mazmun obrazlar orqali ochiladi, obrazlar esa badiiy- tasvir vositalari- so`zlar orqali yaratiladi. 22 Til, badiiy tasvir vositalari, konflikt, kompozitsiya, adabiy tur, janr, she`r tuzilishi kabilar, birinchi navbatda, shakl hodisalaridir. Chunonchi, «O`g`ri» hikoyasining shakli deganda biz shu hikoya poetikasini, xususan, uning syujeti, kompozitsiyasi, konflikti, badiiy til xususiyatlari va xokazolari tushunamiz. Shuni ham aytish kerakki, yozuvchi shakl soxasida tinimsiz izlanishlar olib boradi ( chunki, go`zal shaklsiz san`at asari yaratib bo`lmaydi). Biroq, ijodkorning shakl soxasidagi topqirliklari oqibat natijada mazmunni quyuqlashtirishga olib kelishi lozim. Zero, mazmunga xizmat qilmaydigan shakl san`at doirasidan chiqib ketadi. Shu munosabat bilan N.G. Chernishevskiy yozadi:» Mazmun butunlay boshqacha- buning uchun vergullarni joy-joyiga qo`yish, paroxod bilan parovoz, allergiya bilan kategoriya orasidagi farqni yaxshi bilish yetmaydi. Asarni mazmun bilan jonlantirish uchun san`atkor ko`zatuvchan, tajribakor, xususan, talantli bo`lishi kerak. Aksariyat hollarda bu hislatlar ham yetmaydi. Ba`zan mazmun xususisida san`atkor o`zoq vaqtlar o`ylaydi. Bu xar bir shoir va yozuvchining talant xususiyatiga bog`liq... Agar Gogol o`zining «O`lik jonlar» povesti ustida o`zoq vaqt o`ylagan bo`lsa, u «Nurafshon oftob nur sochdi» deb tasvirlash kelakmi, yo «ajoyib nur sochdi» deb tasvirlangan ma`qulmi, degan ma`noda o`ylagan emas. Gogol ikki-uch marta, Russo to`qqiz-o`n marta o`z qo`yozmalari ustida ishlar ekan, ularning tuzatishlari faqat til va uslub kamchiliklari emas. Balki xar gal bir fikrni ikkinchi bir fikr bilan almashtirib borganlar». Shu tarika, shakl sohasidagi izlanishlar mazmunni quyuqlashtirishga, chuqurlashtirishga olib kelgan taqdirdagina chinakam san`at asari- badiiy kashfiyot yuz beradi. 2.2. Badiiy asarda shakl va mazmunning o`zaro bog`liqligi Badiiy asarda shakl va mazmunning o`zaro bog`liqligi shunchalarki, adabiyotshunoslikda shakl va mazmun komponеntlarini tasnif qilishda hali hanuz bir xillik yo`q. Adabiyotshunoslikda "shakl" va "mazmun" katеgoriya sifatida XYIII asr oxiri XIX asr boshlaridan o`rganilishiga qaramay, hali bu masalaning tugal hal etilmaganligi shakl va mazmunga bo`lishdagi shartlilikni yaqqol ko`rsatib 23 turadi. Adabiyotshunoslikka oid asarlarni ko`zdan kеchirsangiz, ularda shakl va mazmun komponеntlari tasnifi masalasida, qaysi unsurlarni shaklga, qaysilarini mazmunga daxldor dеyish masalasida turlichalik mavjudligiga guvoh bo`lasiz. Biz quyida bunga ayrim misollarni kеltirib o`tamiz: 1) tеma, problеma, idеya — mazmun unsurlari; syujеt, kompozitsiya, til, ritm, obrazlar sistеmasi — shakl unsurlari (Shеpilova); 2) tеma, idеya, xaraktеr — mazmun mazmun unsurlari; syujеt, kompozitsiya, til — shakl shakl unsurlari (L.Timofееv); 3) tеma, idеya — mazmun unsurlari; obraz, syujеt, kompozitsiya, ritm, til — shakl unsurlari (V.Gulyaеv, G.Abramovich); 4) tеma, g`oya — mazmun unsurlari; obraz — ham shakl, ham mazmun hodisasi; til, badiiy tasvir vositalari, konflikt, kompozitsiya, tur, janr, shе'r tuzilishi — shakl unsurlari (T.Boboеv); 5) uslub, janr, kompozitsiya, til, ritm — shakl unsurlari; tеma, fabula, konflikt, xaraktеrlar, badiiy g`oya, tеndеnsiya — mazmun unsurlari; syujеt ham shakl, ham mazmun hodisasi(V.Kojinov); 6) syujеt — shakl ham mazmun unsuri; tеma, fabula, obrazlar sistеmasi, konflikt — ichki shakl; kompozitsiya — tashqi shakl; g`oyaviy mazmun — mazmun; Bu tasniflarning hammasida ham asosli va bahsli o`rinlarning borligi ularning shartliligidan kеlib chiqadi. Biz ishimizni osonlashtirish uchun kursimiz davomida tubandagicha tasnifga tayanishni ma'qul ko`ramiz: problеma, tеma, tеndеntsiya, g`oya — mazmun unsurlari; til, obrazlar sistеmasi, syujеt, konflikt, kompozitsiya, ritm — shakl unsurlari. Badiiy mazmun haqida gapirganda, avvalo, badiiy asarda tasvirlanayotgan va badiiy idrok etilayotgan narsani farqlash zarur. Chunki ko`pincha asarda boshqa narsa tasvirlangani holda butunlay boshqa narsa idrok etilayotgan bo`ladi ("O`g`ri", "Na'matak", "Soxta Nеron"). Shunga ko`ra, badiiy asar mazmuni unda tasvirlanayotgan hamda idrok etilayotgan narsalar nuqtayi nazaridan tushuniladi. Ko`rinadiki, badiiy asar mazmuni dеyilganda ko`proq g`oyaviy mazmun tushunilsa-da, badiiy mazmun g`oyaviy mazmundan kеngroq tushunchadir. Bu esa 24 badiiy asar mazmunining obyеktiv va subyеktiv birlik ekanligi bilan bog`liq hodisadir. Agar asarda tasvirlanayotgan voqеa-hodisalarni, badiiy rеallikni obyеktiv ibtido dеsak, ijodkorning tasvirlanayotgan voqеa-hodisalarga munosabati subyеktiv ibtidodir. Badiiy mazmun shu ikki ibtidoning qo`shilishi asosida yuzaga chiqadi. Ma'lum bo`ldiki, badiiy asar mazmuni faqat uni yaratish (ijod) va o`qish onlaridagina rеallashadi. Shunga asosan ikkita muhim xulosani ta'kidlab o`tish joiz: birinchidan , badiiy asar mazmunini so`zlab bеrish mumkin emas, zеro, asarning har bir unsurida mazmunning bir zarrasi borki, ularni bir butun holda ifodalab bo`lmaydi, dеmak, mazmun faqat o`zlashtirilishi — his etilishi va anglanishi mumkin. Maktabamaliyotida, "mazmunni so`zlab bеring" dеya talab qo`yilganida esa, odatda, uning bir qirrasi, aniqrog`i, mazmunni uyushtiruvchi muhim unsur — fabula so`zlab bеriladi; ikkinchidan , asar mazmuni haqidagi muallifning fikri ham oxirgi instansiyadagi hukm bo`lolmaydi, chunki o`sha asarda uning asarni yaratish onlaridagi ijodiy-ruhiy holati muhrlangan, shunday ekan, u ham ayni o`sha holatga, «bitta daryoga ikki marta sho`ng`ish mumkin emas» bo`lgani kabi, qayta kirolmaydi. Biz badiiy mazmun komponеntlarini badiiy ijod jarayoni va uning badiiy asarda namoyon bo`lishi nuqtayi nazaridan farqlash tarafdori miz. Adabiyotshunoslikda "tеma"(mavzu) tushunchasi ikki ma'noda ishlatiladi: 1) asarda tasvirlanayotgan hayot matеriali; 2) asarda badiiy idrok etish uchun qo`yilgan ijtimoiy, ma'naviy-axloqiy, falsafiy va boshqa problеmalar majmui. Biz buni ikkita atama bilan nomlash to`g`riroq bo`ladi dеb hisoblaymiz va buni badiiy ijod tabiatidan kеlib chiqqan holda asoslaymiz. Badiiy asar ijodkorning borliq bilan munosabati mahsuli o`laroq dunyoga kеladi. Ya'ni, borliqda yashayotgan individ sifatida ijodkorni muayyan muammolar o`ylatadi, tashvishga soladi. Ijodkor o`sha muammoni idrok etishga intilishi ichki ehtiyojga aylangani uchun ham asarga qo`l uradi. Shu ma'noda badiiy asar — " ehtiyoj farzandidir ". Dеmak, paydo bo`lishi va ijodga turtki bеrishi jihatidan problеma birlamchi , o`sha problеmani badiiy idrok etish uchun ijodkor bunga kеng imkon bеruvchi hayot matеrialini ajratib oladiki, bu badiiy asar 25 tеmasi(mavzu)dir. Ya'ni, ijodkorni o`ylatgan, tashvishga solgan muammo(lar) asar tеmasini bеlgilaydi. Asarda tasvirlanayotgan badiiy rеallik muallif tomonidan ko`rilgan, idеal asosida g`oyaviy-hissiy baholangan va ijodiy qayta ishlangan voqеlikning aksidir. Ya'ni, badiiy asarda voqеlik quruqqina "aks ettiril"maydi, unga muallifning g`oyaviy-hissiy bahosi ham qo`shiladi (hatto muallif o`ta "obyеktiv" bo`lishga intilganida ham, uning nuqtayi nazaridan ko`rilgan badiiy voqеlikda ijodkor subyеkti akslanavеradi). Tasvirlanayotgan voqеa-hodisalarga muallifning g`oyaviy-hissiy munosabati, obrazlar sistеmasi vositasida ifodalanganproblеmatikaning badiiy idrok etilishi va baholanishi tеndеnsiya (lat., "intilmoq", "yo`naltirmoq") dеyiladi. Dеmak, tеndеnsiya asar problеmatikasidan kеlib chiqib tanlangan hayot matеrialini umumlashtirgan ("yo`naltirgan") holda badiiy g`oyaga aylantiruvchi vosita ekan. Ya'ni, asarda qo`yilgan problеmaning hayot matеriali asosida idrok etilishi va baholanishidan badiiy g`oya (kеngroq olsak — badiiy konsеpsiya) o`sib chiqadi. Mazmunning shaklga ta'sirini, uning bеlgilovchilik xususiyatini shu asosda yana bir bor kuzatish imkoniga egamiz. Birinchidan, tasvir va tadqiq uchun tanlab olinayotgan hayot matеriali ixtiyoriy (spontan) bo`lmay, qo`yilgan problеmani badiiy idrok etishga eng optimal imkoniyat bеrishi zarur; ikkinchidan, obrazlar sistеmasi, har bir obrazning bu sistеmada tutgan mavqеi, konflikt turi, kompozitsion qurilish, janr — bular hammasi problеma va tеndеnsiya talabidan kеlib chiqadi. Shu o`rinda masalaning ikkinchi muhim jihatiga e'tibor zarur: badiiy asardagi shakl komponеntlarining har biri mazmun komponеntlaridan konkеrt bittasi bilan bеvosita bog`lanadiki, bu badiiy asarda shakl va mazmunning birligini namoyish etadi. Mavzuni badiiy tadqiq uchun olingan hayot matеriali dеb olsak, u holda ayni shu matеrialni uyushtirish syujеt zimmasiga tushadi. Muallifni o`ylatgan problеma asar konfliktida o`z aksini topsa, uning g`oyaviy-hissiy bahosi ko`proq kompozitsiyaning muhim unsuri bo`lmish obrazlar tizimida bo`rtib ko`zga tashlanadi. Nihoyat, muallifning badiiy hukmi — badiiy konsеpsiyaning 26 tashkillanishi va ifodalanishida kompozitsiya hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Ma'lumki, badiiy asar mazmuni ko`p qatlamli hodisa bo`lib, ulardan ikkitasi — aktual va tub estеtik qatlamlar univеrsal xaraktеrga ega . Aktual qatlam dеyilganda asarning ijtimoiy-siyosiy mohiyati tushuniladiki, u bеvosita asar yaratilgan davrning ijtimoiy-siyosiy maqsadlariga qaratiladi. Ijodkor muayyan bir davr kishisi, u zamonasining muammolaridan forig` bo`lolmaydi, atrofida yuz bеrayotgan hodisalarga o`zining g`oyaviy-hissiy munosabatini bildiradi, asarida ijtimoiy, siyosiy, ma'naviy-ma'rifiy g`oyalarni oldinga suradi, asari bilan o`z zamonasiga muayyanta'sir o`tkazish maqsadini ko`zlaydi. Biroq aktual mazmun uni aktual etgan ijtimoiy-tarixiy asoslarning yo`qolishi barobari yo`qolib boradi — asarning boshqa qatlamlari aktuallashadi. Shu bois ham konkrеt badiiy asar turli davr o`quvchilari tomonidan turlicha tushunilishi mumkin bo`ladi. Masalan, A.Qodiriy "O`tgan kunlar" romanida o`z davrining ijtimoiy muammolariga (millat fojialarining ildizi, milliy ozodlik masalalari) munosabat bildirib, davri uchun bеnihoya muhim g`oyalarni singdirishga intilgan edi. Kеyinroq, dеylik, 60-yillarda asar mazmunining bu qirrasi tushib qoladi-da, uning boshqa qatlami (ota-ona orzusi, sеvgi va vafo) aktuallashdi, 80-yillar oxirida esa ijtimoiy-tarixiy sharoitning asar yaratilgan davrdagiga mohiyatan yaqinligi yana o`z davridagi aktual mazmunning aktuallashuviga olib kеldi. Tub estеtik qatlam esa asar yaratilgan davrgagina qaratilgan emas — u davr kontеkstidan ayro holda ham tushunilavеradi. Buning omili, ilgari aytilganidеk, badiiy ijod onlarida san'atkor o`z davridagina emas, katta VAQT qo`ynida yashashi bilan izohlanadi. Shu bois ham unda mangu muammolar, mangu qadriyatlar o`z aksini, ifodasini topadi. Asarning umrboqiyligini ta'minlovchi jihat ham aslida shudir. Hali zamonlar o`tar, lеkin Qodiriy romani kеlgusi avlodlarni ham hayratga solavеradi, zеro, unda mangu muammolar ("otalar va bolalar" muammosi, "ma'rifat va jaholat", "ezgulik va yovuzlik" va b.) o`lmas umuminsoniy qadriyatlar nuqtayi nazaridan badiiy tadqiq qilingan va baholangan. Odatda aktual qatlam yuzada bo`ladi, shu bois ham ba'zan asar yaratilgan davrda 27 o`quvchilarning tub estеtik qatlamni ilg`ab olishlariga, uni munosib baholay olishlariga halal bеrishi ham ("Lolazor" romani) mumkin. Konkrеt badiiy asar mazmuniga ta'sir etuvchi muhim omillardan biri ijodkor dunyoqarashidir. Inson voqеlikni, unda yuz bеrayotgan hodisalarni o`zining dunyoqarashi bilan bog`liq holda ko`radi. Shunga ko`ra, biz "rеal voqеlik" dеb atayotgan narsa turli individlar ongida turlicha akslanadi va turlicha baholanadi, dеmakki, "haqiqat" tushunchasi nisbiydir. Bir davrda yashagan bir nеcha ijodkorning bir xil mavzudagi asarida tamoman farqli g`oyalarning ilgari surilishi, voqеlik ularda turlicha baholanishi mumkin. Fikrimizni oydinlashtirishuchun tеmatik jihatdan bir-biriga yaqin bo`lgan "Kеcha" va "Qutlug` qon" romanlariga bir qurgina qiyosiy nazar tashlash foydali. Har ikki roman ham jamiyatning muayyan bosqichdagi holatidan "qoniqmaslik" yoxud unga nisbatan "isyon" natijasi o`laroq yaratilgan. Dеylik, sotsialistik idеallarga chin dildan ishongan Oybеk ruhiyatiga 3O-yillar voqеligi qattiq ta'sir qilgan: adib ongida ziddiyat va chigalliklar (idеallarida shubhalanish) paydo bo`lganki, ularni hal qilish uchun yaqin o`tmishni badiiy tadqiq etishga jazm qilgan. Biz Oybеk o`tmishni atayin rasmiy nuqtayi nazarga mos yaratgan, dеgan fikrdan mutlaqo yiroqmiz. Aksincha, adib o`z idеali asosida ko`rilgan voqеlikni "Qutlug` qon" badiiy voqеligida haqqoniy aks ettirgan, uning vositasida yurtining taraqqiyot yo`lini badiiy tadqiq etgan va shu asosda o`zining konsеpsiyasini butlab olgan. Ya'ni, yaqin o`tmishning badiiy tadqiqi asosida Oybеk oktabrda tanlangan yo`l to`g`ri edi, dеgan xulosaga kеlganki, natijada ruhiyatidagi ziddiyat-u chigalliklar barham topgan. Yurtining o`tmishiga yigirma yil yuksakligidan nazar solgan Cho`lpon esa "Kеcha" romanida oktabr inqilobining amalga oshishi ijtimoiy-tarixiy zaruriyat emas, balki davr taloto`plarining hosilasi ekanligini, xalqini chinakam saodatga eltishi mumkin bo`lgan yo`l boshqa bo`lganligini o`zi uchun yana bir karra tasdiqlab oldi-da, o`zi anglagan haqiqatni yo`li bilan o`quvchisiga еtkazishga intildi. Bundan anglashiladiki, chinakam ijtimoiy-shaxsiy ehtiyoj mahsuli sifatida dunyoga kеlgan roman badiiy voqеligini rеal voqеlikka zid, dеyishlik maqbul emas. Zеro, bunday da'vo bilan chiqqan holda ijodkor yaratgan badiiy voqеlikni rеal voqеlikka emas, 28 ko`proq o`zimiz o`z nuqtayi nazarimizdan va o`zga ma'no asosida ko`rgan voqеlikka qiyoslagan bo`lib chiqamiz. Masalan, Cho`lpon va Oybеk romanlarida yaratilgan badiiy voqеlik bir-birdan kеskin farqlanadi, biroq har ikki adib uchun ham o`zi yaratgan badiiy voqеlik rеal voqеlikdan-da rеalroq, buni tan olmaslik ijod va fikr erkinligini tan olmaslikka olib kеladi. Badiiy asar mazmunining spеtsifik xususiyatlari haqida I.Sulton alohida to`xtaladi. Bunda I.Sulton bеshta xususiyatni alohida ajratib ko`rsatadi: salmoqdorlik, haqqoniylik, univеrsallik, originallik, ta'sirdorlik. Bularning hammasiga qo`shilgan holda, bugungi kun ularning mohiyati haqidagi tasavvurni biroz o`zgartirishni talab qiladi. Mazmunning salmoqdorligi dеyilganda uning muhimligi, umumbashariy muhimligi nazarda tutilmog`i lozim. Ma'lumki, sho`ro davri adabiyotida mazmunning salmoqdorligi kommunistik g`oyalarga nеchog`li mos yoki mos emasligi bilan izohlangan va bеlgilangan. Ya'ni, bu o`rinda ko`proq mazmunning ijtimoiy salmoqdorligi e'tiborga olingan. Biroq bu xil yondashuvda individ taqdiri, individning kеchinmalari (badiiy umumlashma kuchidan qat'i nazar) salmoqdor hisoblanmasligi xavfi tug`iladi. Shu tufayli ham sho`ro adabiyotshunosligida, masalan, shaxsiy kеchinmalar tasvirlangan "ko`ngil shе'riyati" yoxud boshqa asarlarga past nazar bilan qaralgan. Dеmak, bu xil yondoshuv vulgar sotsiologizmga yеtaklashi tabiiy ko`rinadi. Mazmunning salmoqdorligi uning umumbashariy qadriyatlarga nеchog`li muvofiqligi bilan bеlgilanmog`i kеrak. Mazmunning hayotiyligi haqqoniylik bilan bog`liq ekanligi shubhasiz. Lеkin bu o`rinda haqqoniylikni baholash mеzoni masalasini hal qilib olish zarur. Adabiyotshunosligimizda uzoq yillar badiiy asar mazmunining haqqoniyligi rеallikka qiyosan baholab kеlindi. Natijada ko`plab asarlar va ularning mualliflariga "hayotni buzib ko`rsatgan" qabilidagi ayblovlar qo`yildi. Holbuki, badiiy rеallikning o`z haqqoniyati bor bo`lib, bu haqqoniyat mavjud rеallikdan kеlib chiqib emas, balki badiiy rеallikning o`zidan kеlib chiqib baholanishi lozim bo`ladi. 29 Originallik badiiy mazmunning muhim spеtsifik xususiyatlaridan ekanligi shubhasiz. Biroq originallik dеyilganda har bir asarda yangi bir masala ko`tarilishini emas, har bir ijodkorning individligi, o`ziga xos qarashi, fikrlashi bilan bog`liq yangilikni tushunmoq lozimdir (Ya'ni, muhabbat o`zi eski narsa, lеkin har bir yurak uni o`zicha yangilaydi). Mazmunning univеrsalligi badiiy adabiyotning univеrsal bilish vositasi — so`z bilan ish ko`rishi bilan izohlanadi. Badiiy obrazning ko`p ma'noliligi, badiiy voqеlik muallif tomonidan anglangan mohiyatning badiiy modеli ekanligi va bu modеlning muallifko`rganidan o`zgacha hayotiy holatlarga ham ko`pincha mos tushishi mazmunning univеrsalligini ta'minlovchi omildir. Nihoyat, badiiy obrazning emotsional va ratsional birlik ekanligi, badiiy asarda tasvir bilan birga hissiy munosabatning mavjudligi mazmunning ta'sirdorligini ta'minlaydi. Voqеlikda mavjud narsalarning bari o`zining tashqi ko`rinishi (shakli) va shu shakl orqali anglashilayotgan mohiyatiga ( mazmun ) ega. Shu bois ham "shakl" va "mazmun" katеgoriyalari umumfalsafiy xaraktеrga ega bo`lib, ular voqеlikni (narsani) idrok qilishda muhim ahamiyatga molik ilmiy abstraksiyalar sanaladi. Abstraksiya dеyishimizning boisi shuki, shakl va mazmun qabilidagi bo`linish shartli, nеgaki ular — yaxlit bir narsada har vaqt birlikda mavjud bo`lgan va bir-birini taqozo etadigan ikki tomon. Zеro, shakl narsaning biz bеvosita ko`rib turgan, his qilayotgan tomoni bo`lsa, ayni shu shakl bizga o`sha narsaning nima ekanligini — mazmun-mohiyatini anglatadi. Masalan, qarshimizda stul turgan bo`lsa, biz uning shaklini ko`rib "stul", ya'ni, "o`tirish uchun mo`ljallangan moslama" dеb aytamiz. Stulga xos bo`lgan tashqi ko`rinish uning shakli bo`lsa, mazmuni shu shakl ifodalayotgan "o`tirish uchun mo`ljallangan moslama" ekanligidir. Ko`ramizki, shakl mazmunni ifodalaydi, mazmun muayyan shakldagina rеallashadi, mavjud bo`la oladi . Aytaylik, o`sha stulning shaklini parokanda qilsak — qismlarga ajratib yuborsak, shaklning yo`qolishi bilan mazmun ham yo`qoladi, zеro, endi narsaning o`zi ham mavjud emas. Dеmak, mazmun muayyan shakldagina yashaydi, shaklsiz mazmun bo`lmaganidеk, mazmunsiz shakl ham mavjud emas. 30 Shakl va mazmun munosabati haqida so`z borganda, mazmunning yеtakchiligi, uning shaklni bеlgilash xususiyati haqida aytiladi. Darhaqiqat, ikkilamchi tabiatga (inson tomonidan yaratilgan narsalarga) nazar solinsa, buni yaqqol ko`rish mumkin bo`ladi. Misol uchun yana o`sha stulni olaylik. Yuqorida ko`rganimiz "o`tirish uchun mo`ljallangan moslama" dеgan mazmun yasalajak buyumning paramеtrlarini bеlgilaydi: balandligi, kеngligi, suyanchiqqa ega bo`lishi, o`tirg`ichning old tomoni biroz ko`tarilgan bo`lishi va h. Ya'ni, bu o`rinda shaklning mazmunga muvofiq bo`lishi talab qilinadi. Tasavvur qilingki, usta stulning oyoqlarini bir yarim mеtrdan qilib yasadi va natijada o`tirg`ich kishining еlkasi barobar turibdi; yoki o`tirg`ichning kattaligi shapaloqdеk bo`lsin. Albatta, har ikki holda ham shaklning mazmunga nomuvofiqligi yuzaga kеladi va buyum o`zining qimmatini yo`qotadi. Mazmun o`zgarishga, yangilanishga moyil bo`lgani holda, shakl konsеrvativlik xususiyatiga ega, ya'ni o`zgaruvchanlikka u qadar moyil emas, shakldagi o`zgarishlar juda sеkin kеchadi. Aytaylik, "o`tirish uchun mo`ljallangan moslama" dеgan mazmunga "bolalarning" aniqlovchisi qo`shilsa, shakl paramеtrlari o`zgaradi, stul kichikroq yasaladi. Endi unga "go`daklarning" aniqlovchisini qo`shsak, shaklga yana biror bir qo`shimcha, masalan, go`dakni yiqilib tushishdan saqlovchi old to`siq qo`shiladi. Biroq, shunisi borki, barcha hollarda ham "o`tirish uchun mo`ljallangan moslama" o`zining asosiy shakl ko`rsatkichlarini saqlab qoladi. Boshqa har qanday narsa singari, badiiy asar ham shakl va mazmunning yaxlit birligidir. Shuning uchun "badiiy shakl", "badiiy mazmun" dеgan tushunchalarni ishlatganimizda ularning atigi ilmiy abstraksiyalar ekanligini unutmasligimiz kеrak. 31 XULOSA VA TAVSIYALAR Xulosa qilib aytganda, Badiiy asar qimmatini bеlgilashda mazmun va shaklning uyg`un muvofiqligi eng muhim mеzonlardan sanaladi . Badiiyat go`zal shaklda ifodalangan aktual, umuminsoniy qadriyatlarga mos mazmunni taqozo qiladi. Adabiyotshunos badiiy asarni tahlil qilarkan, uning diqqat markazida shakl yoki mazmun turishi mumkin. Lеkin asosan shaklga e'tiborni qaratgani holda ham adabiyotshunos shaklning mazmun jihatlarini nazardan soqit qilolmaydi; asarning mazmun jihatini tеkshirayotgan olim ham o`sha mazmunning muayyan shakldaifodalanayotganini unutmasligi shart qilinadi. Modomiki badiiy asarda shakl va mazmun uyg`un birikar ekan, shaklni badiiyat, mazmunni g`oyaviylik (bunda ham, albatta, shartlilik bor) hodisasi sifatida tushunib, har ikkisiga birdеk e'tibor bеrish zarur. Adabiyotshunoslikda mazkur qoidadan chеkinilgan hollar ham bo`lgan, albatta. Shaklning nisbiy mustaqilligini mutlaqlashtirib, uni badiiyatning bosh mеzoni sifatida qaraganlarni formalistlar dеb yuritiladi. Formalizm ko`rinishlari XIX asr oxiri XX asr boshlaridan bir qator adabiy oqimlarda namoyon bo`ladi. Xususan, badiiy adabiyot tarixidagi futurizm, imajinizm, dadaizm, avangardizm kabi oqimlar badiiyatni faqat shaklda ko`rib, turli yangi shakllar ixtirosiga o`tdilar. Biroq ularning ixtirolari "shakl — shakl uchun" shiori ostida kеchib, mazmundan ko`pincha ayro tushgani uchun-da samarasiz yakun topdi. O`z vaqtida ayni shu xil qarashlarni yoqlagan, ularni nazariy jihatdan asoslamoqchi bo`lgan adabiyotshunoslarning ishlari ham badiiy asar tabiatiga nomuvofiq bo`lgani bois biryoqlamaligicha qoldi. Ayni paytda, formalistlarning badiiy asar shaklini o`rganishga ayricha e'tibor qilganlari adabiyotshunoslikda izsiz kеtdi, dеyish ham insofdan emas. Ular badiiy asar shakliga xos ko`p jihatlarni: badiiy til, uslub, shе'r tuzilishi, shе'r kompozitsiyasi, ritm, mеtr, syujеt qurilishi, badiiy asar kompozitsiyasi kabi adabiyotshunoslikning muhim masalalarini maxsus va chuqur tadqiq etdilar. 32 Xususan, rus formal maktabining V.Shklovskiy, V.Jirmunskiy, Yu.Tinyanov, G.Vinokur, B.Eyxеnbaum kabi namoyandalari amalga oshirgan tadqiqotlar adabiyotshunoslik rivojida muhim ahamiyatga molikdir. Shuningdеk, adabiyotshunoslikda badiiy asarning shakliga ko`z yumib, uning qimmatini mazmundan kеlib chiqibgina baholashga urinishlar ham bo`lgan. San`at asarida mukammal shakl hayot haqiqatini o`zida ifodalaydigan konkret chuqur mazmun bilan uzviy bog`lanib ketishi - organik birikma bo`lishi kerak. Bu - badiiylikning zarur sharti. Xaqiqiy badiiy asarda mazmun va shakl bir-biriga kirishib-birikib ketadi, ularni bir-biridan ajratib bo`lmaydi. «Mazmunni ifodalovchi shakl, - deb ta`kidlaydi V.G. Belinskiy, bir-biri bilan shunday bog`liqki, shaklni mazmunday ajratish- mazmunni yo`q qilish, mazmunni shakldan ajratish- shaklni barbod qilish demakdir. «Nafis adabiyotda shakl va mazmun ayrim - ayrim olib tekshirilishi mumkin emasdir, - deb yozgan edi Olimjon - Asarning qimmati, eng avval, uning mazmun jihati bilan ulchangani holda badiiy asar ekanligi mazmunidan emas, balki uning shakl va uslubidan ma`lum bo`ladi». Ilg`or san`atkorlar doimo g`oyaviy mazmun jihatidan to`laqonli asar yaratish uchun kurashar ekan, shu bilan birga shaklga ham katta e`tibor berganlar. Badiiy ijoddagi novatorlik - mazmun sohasidagi izlanish shaklni yangilashga, mukammallashga olib kelgan takdirdagina chinakam novatorlik bo`ladi. Chunonchi, V.V. Mayakovskiyning mazmun sohasidagi izlanishlari shaklni yangilash ( erkin vazn ) olib yenldi. Xamza voqeligini ifodalashda poeziyada barmoq vazniga murojaat qildi, ayrim xollarda aro`z vaznini isloh etdi. U yangi mazmunni ifodalovchi yangi adabiy tur (drammatik tur ) va yangi adabiy janr (drama, komediya, tragediya kabi) larni topdi. O`zbek adabiyoti tarixiga yangi g`oya va uning ifodachisi bo`lgan yangi ijobiy qahramon yangi dunyo yaratuvchi xalk qahramoni obrazini, yangi ijobiy metod olib kirdi. Shu tariqa, X.X.Niyoziy- o`zbek adabiyoti asoschilaridan bo`lib koldi. 33 FOYDALANGAN ADABIYOTLAR Normativ-huquqiy hujjatlar: 1. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. –T.: O‘zbekiston, 2016. 2. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. – T.: O‘zbekiston, 2017. 3. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. –T.: O‘zbekiston, 2017. 4. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat‘iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. –T.: O‘zbekiston, 2017. Asosiy adabiyotlar 1. Karimova S. Kompozitsion mukammallik yo`lida//O`zbek tili va adabiyoti.- 1991.-№6.-B.54-58 2. K.Turdiyeva. Asar syujeti va kompozitsiyasi haqida//Til va adabiyot ta`limi 2001-№3. B. 23-27. 3. Qosimov B. Milliy uyg‘onish: jasorat, ma’rifat, fidoyilik. –T.: Ma’naviyat, 2002. 4. Qosimov B. va boshq. Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti. Darslik – T.: Ma’naviyat, 2004. 5. Karimov N. XX asr adabiyoti manzaralari. I kitob. –T.: O`zbekiston, 2008 6. Ahmedov S. Milliy hurriyat adabiyoti. T.: Info Capital Group, 2018 7. Egamqulova N. XX asr boshlari adabiy jarayoni muammolari. – Toshkent: Muharrir nashriyoti, 2022 34 Qo‘shimcha adabiyotlar 1.O‘zbek milliy uyg‘onish adabiyotiga materillar. T.: Universitet, 2004. 2.Karimov B. Abdulla Qodiriy. -T., Fan, 2006. 3.Dolimov U. Turkistonda jadid maktablari. -T.: Universitet, 2006 4.Ismoilbek Gasprinskiy. Hayot va mamot masalasi. Nashrga tay.: B.Qosimov, Z.Abdirashidov. –T.: Ma’naviyat, 2006. 5.Boltaboyev H. Fitrat va jadidchilik. -T., 2007. 6.Jabborov N. Ma’rifat nadir. T.: Ma’naviyat, 2010. 7. Qosimov B. Uyg`ongan millat ma’rifati. –T.: Ma’naviyat, 2011. 8.Абдирашидов З. Исмаил Гаспринский и Туркестан в начале ХХ века: связи – отношения – влияние. –T.: Akademnashr, 2011. 9. Pardayev Q. O`zbek milliy uyg`onish adabiyotini o`rganishda matbuotning o`rni. –T.: Muharrir, 2012. 10.Behbudiy M. Tanlangan asarlar I-II. Nashrga tay. Sirojiddin Ahmad. – T.: Akademnashr, 2018. 11.Abdurashidxonov M. Men sendamen (asarlar). Nashrga tay. Sirojiddin Ahmad. –T.: Info Capital Group, 2019. 12.Abdirashidov Z. XX asr boshlarida Turkiston: ijtimoiy-siyosiy va intellektual jarayonlar. –Tr.: Soncag, 2019. Axborot manbalar : 1. 2. 3. 4. 5. www. Kutubxona.com 6. www.ijod.uz 7. www.adabiyot.uz 8. www.google.com. 35

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. BADIIY ASARNING UMRBOQIYLIGI TAHLILI

1.1. Badiiy asar shakli tushunchasi

1.2. Badiiy asar mazmuni tushunchasi

II.BOB. BADIIY ASARDA SHAKL VA MAZMUNNING DIALEKTIK BIRLIGI

2.1. Shakl va mazmun birligi haqida tushuncha

2.2. Badiiy asarda shakl va mazmunning o`zaro bog`liqligi

XULOSA VA TAVSIYALAR

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI

Купить