Badiiy ijod tushunchasi

1“ADABIYOTSHUNOSLIKKA KIRISH VA ADABIYOT NAZARIYASI”
FANIDAN
KURS ISHI
Mavzu:   ___________________________________________________ 
Toshkent-2024 2 MUNDARIJA
KIRISH .............................................................................................................................................................................. 3
I BOB. BADIIY IJOD TUSHUNCHASI VA UNING FALSAFIY-NAZARIY ASOSLARI ........................................................ 7
1.1. Badiiy ijod tushunchasining ta'rifi va mohiyati ....................................................................................... 7
1.2. Badiiy ijodning asosiy shakllari: ............................................................................................................. 10
1.3. Badiiy ijodda estetik va ma'naviy qadriyatlarning ahamiyati. .............................................................. 15
II BOB. RUHIYAT VA IJODIY JARAYON O’RTASIDAGI O’ZARO BOG’LIQLIK ............................................................ 18
2.1. Ruhiy jarayonlar va ijod ......................................................................................................................... 18
2.2. Psixologik nazariyalar: ........................................................................................................................... 20
2.3. Ijodkor shaxsning xususiyatlari: ............................................................................................................ 23
III BOB. BADIIY IJOD VA UNING INSON RUHIYATIGA TA’SIRI ............................................................................... 27
3.1. Badiiy ijodning ruhiy salomatlikka ijobiy ta'siri ..................................................................................... 27
3.2. Negativ jihatlar ...................................................................................................................................... 29
XULOSA ......................................................................................................................................................................... 32
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ................................................................................................................... 34 3 KIRISH
Mavzuning dolzarbligi:
Inson   ruhiyati   va   badiiy   ijod   o‘rtasidagi   bog‘liqlik   masalasi   zamonaviy
fanlararo tadqiqotlarda muhim o‘rin egallaydi. Bugungi globallashuv va texnologik
taraqqiyot davrida insonning ichki dunyosi, hissiy holati va yaratuvchanligi tobora
muhim   ahamiyat   kasb   etmoqda.   Chunki   badiiy   ijod   nafaqat   insonning   estetik
ehtiyojlarini   qondiradi,   balki   ruhiy   salomatlikni   saqlash   va   rivojlantirishda   ham
beqiyos vositadir.
Bundan   tashqari,   san’at   va   ijod   jarayonlari   orqali   inson   o‘z   ichki
kechinmalarini ifoda etadi, hayotiy muammolarga yangi qarashlar kiritadi va o‘zini
anglashda   chuqurroq   darajaga   erishadi.   Zamonaviy   psixologiya   va   nevrologiya
tadqiqotlari   badiiy   ijodning   inson   miyasidagi   ijodkorlik,   e’tibor   va   hissiyotlarni
boshqaruvchi tizimlarga ta’sirini o‘rganmoqda. Shu sababli, mazkur mavzu nazariy
va amaliy jihatdan ham dolzarbdir.
Bundan   tashqari,   o‘zbek   xalqining   boy   madaniy   va   badiiy   merosi,
shuningdek,   yosh   avlodni   estetik   tarbiyalash   masalasi   bu   mavzuni   o‘rganish
ahamiyatini yanada oshiradi.
Mavzuning o’rganilish darajasi:  
·    Nazariy yondashuvlar :
 ·     Badiiy   ijodning   mohiyati   haqida   klassik   va   zamonaviy   nazariyalar.
Masalan,   A.   Aristotelning   "Poetika"   asaridagi   ijod   nazariyalari   yoki   G.
Hegelning san'at falsafasi.
 Ruhiyat   masalasi   bo‘yicha   psixologik   va   falsafiy   qarashlar.   Masalan,   S.
Freydning ijod va ruhiyat o‘rtasidagi bog‘liqlikni tahlil qiluvchi ishlari yoki
K. Yungning arxetiplarga asoslangan nazariyalari. 4·    Ilmiy tadqiqotlar :
 ·     Zamonaviy   psixologiya   va   neurofanlar   sohasida   badiiy   ijod   jarayonini
tahlil   qiluvchi   ishlar.   Masalan,   ijodkorlik   bilan   bog‘liq   bo‘lgan   miyaning
faoliyati va hissiyotlarning roli.
 San'atshunoslik   va   adabiyotshunoslikda   badiiy   ijod   va   ruhiyatni   o‘rgangan
mualliflarning ishlari.
·    O‘zbek adabiyotida o‘rganishlar :
 ·     O‘zbek   mumtoz   adabiyoti   namoyandalarining   ijodiy   faoliyatida   ruhiyat
masalasi qanday aks etgani (Navoiy, Bobur va boshqalar).
 Zamonaviy adabiyot va san'atda badiiy ijodning psixologik jihatlari.
·    Amaliy ahamiyati :
 Mavzuning   hozirgi   zamonda,   masalan,   ijodiy   ta'lim,   terapiya   va
madaniyatshunoslikda qanday qo‘llanilishi.
 Ruhiyatning badiiy ijodga ijobiy yoki salbiy ta'sirini tahlil qilish.
Tadqiqot predmeti:
 Badiiy   ijod   jarayonining   psixologik   asoslari:   Inson   ruhiyatidagi   ijodiy
potentsialning shakllanishi, rivojlanishi va ijod jarayonidagi emotsional hamda
intellektual omillarning o‘rni.
 Ijodkor   shaxsning   ruhiy   holati:   Badiiy   ijod   bilan   shug‘ullanayotgan
shaxslarning   ruhiy   xususiyatlari,   ijodkorning   hissiy   va   fikriy   faoliyatidagi
o‘ziga xosliklar.
 Badiiy asar va ruhiyat:  San’at va adabiyot namunalarining inson ruhiy holatiga
ko‘rsatadigan   ta’siri,   asarlarning   ruhiy   qabul   qilinishi   va   ulardan   hosil
bo‘ladigan estetik zavqning mexanizmlari.
 Madaniyat   va   ruhiyatning   o‘zaro   bog‘liqligi:   Turli   tarixiy   davrlar   va
madaniyatlar kontekstida ijodkorlarning ruhiy kechinmalari va ular tomonidan
yaratilgan badiiy asarlarning o‘z davri jamiyatiga ta’siri. 5 Badiiy   ijod   va   terapevtik   jarayon:   Badiiy   ijodning   ruhiy   salomatlikni   tiklash,
emotsional   kechinmalarni   ifoda   etish   va   insonning   ichki   muvozanatini
tiklashdagi ahamiyati.
Tadqiqot maqsadi:  
Badiiy   ijod   jarayonida   inson   ruhiy   holatining   o‘rni   va   ta’sirini   o‘rganish,
ijodiy faoliyat bilan shug‘ullanuvchi shaxslarning psixologik xususiyatlarini  tahlil
qilish   hamda   ijodning   ruhiyatga   ta’sir   ko‘rsatish   mexanizmlarini   aniqlash.
Shuningdek,  badiiy   ijod  orqali   insonning   emotsional   va   intellektual   rivojlanishini
o‘rganish.
Agar   bu   maqsadni   yanada   konkretlashtirish   kerak   bo‘lsa,   mavzu   doirasida   qaysi
jihatlarga e’tibor qaratishni belgilashingiz mumkin. Masalan:
 Ijodning stress va depressiyani kamaytirishdagi roli.
 Ijodkorlar ruhiyatiga ijodiy jarayonning ta’siri.
 Badiiy ijod va motivatsiya o‘rtasidagi bog‘liqlik.
Kurs ishining obyekti:
Ushbu mavzuda adabiy asarlar, ijodkorning psixologik holati, ijodiy jarayon
davomida   yuzaga   keladigan   emotsional   va   ruhiy   holatlar,   shuningdek,   ijod
mahsulotining jamiyatga ta'siri tadqiqotning obyektiga aylanishi mumkin.
 ·   O‘quvchi tomonidan badiiy obrazlarning qabul qilinishi.
 ·   Asardagi g‘oyalar va voqealar ruhiy rezonansga sabab bo‘lishi.
 ·   O‘quvchilarda ijodiy fikrlash va tasavvurni rivojlantirishdagi o‘rni.
 ·   Kitobxonlikning terapiya sifatidagi ahamiyati (biblioterapiya).
Kurs ishining predmeti:
Badiiy ijod jarayonida inson ruhiyatining o‘zaro bog‘liqligi, ijodiy fikrlash,
emotsiyalar va psixologik omillarning san’at asarlariga ta’siri.
Kurs ishida quyidagi masalalar ko‘rib chiqilishi mumkin: 6 Ijodiy jarayonning psixologik asoslari:  Inson ruhiy holatining ijodga ta’siri.
 Badiiy ijod va emotsiyalar:  His-tuyg‘ular ijodda qanday namoyon bo‘ladi?
 Ijodkor   shaxsning   psixologiyasi:   Yaratilish   jarayonidagi   ichki   motivatsiya   va
ruhiy kuchlanish.
 San’at va auditoriya:  San’at asarlarining inson ruhiyatiga ta’siri. 7I BOB. BADIIY IJOD TUSHUNCHASI VA UNING FALSAFIY-NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Badiiy ijod tushunchasining ta'rifi va mohiyati
Adabiy asarlar shaki phatidan benihoya rang-barang bo'ladi. Shuning uchun
ularni   alohida-alohida   guruhlarga   ajratib   o'rganish   lozim.   Adabiy   asariar   shaklan
quyidagi klassifikatsiya qilinib o'rganilishi maqsadga muvofiq: adabiy asarlarning
eng yirik gruppalari adabiy tur, adabiy turning ichki gruppalari adabiy tur formalari
yoxud adabiy xillar, adabiy xilning ichki guruhlari adabiy janrlar (frans. genre) va
nihoyat, adabiy janriaming ichki bo'linishi janr formalari Masalan, roman - adabiy
janr. U epik tuming katta formasiga mansub, aynı choqda, romanning o'zi ham har
xil bo'ladi: tarixiy roman, tarixiy inqilobiy roman, harbiy roman kabi. Bular roman
janri formalari. Adabiy ijodni bu xilda tasnif qilish, albatta, shartli an'ana, Ammo
bu an'ana ham adabiy jarayonning muayyan bosqichidagi adabiy-estetik ehtiyojlar
taqozosi   bo'lib,   u   shu   davr   adabiy   jarayonini,   undagi   uzluksiz   o'zgartirishlarni
ozida   mujassamlashtira   oladi.   Chunki   adabiy   tur   va   adabiy   janrlar   tarixiy
kategonya   silaida   doimiy   harakat,   rivojlanish   va   o'zgarish   jarayonini   boshidan-
kechirib turadi adabiy hayotda qandaydir forma sifat o'zgarishlariga uchraydi yoki
o'z   umrini   tugatadi,   qandaydir   yangi   forma   tug'iladi   va   hakozo.   Adabiy   turlar   va
adabiy janrlarning har biri tarixan tarkib topgan o'ziga xos qonuniyatlar, normalar
va xususiyatlarga ega bo'lindi. 
Voqealarni keng hikoya qilishga asoslangan  adabiy asarlar  gruppasiga  epik
tur   yolke   epos   (yunoncha   epos-   rivoya,   hikoya,   so'z,   nutq)   deb   ataladi.   A.
Qahhorning "Sarob", Oybekning "Qutlug' qon kabi asarlari eposga kiradi. Chunki,
ularda   ma'lum   voqealar   tizmasi   (kishilar   va   ulaming   boshidan   o'tgan   voqealar)
hikoya qilinadi.   Epik tur   1
kichik, o'rta va katta formalarga bo'linadi. Kichik epik
forma   -   latifa,   ertak,   leleton,   hikoya,   ocherk   janrlaridan   iborat.   O'rta   epik   forma
povest va katta forma - epopeya va roman janrlarini o'z ichiga oladi. 
1
 Olimov M. Risolai aruz.-T.: «Yozuvchi», 2002. 8Roman   (fransuzcha   roman-dastlab   roman   tillarida   yaratilgan   adabiy   asar)-
inson   xususiy   hayotini   jamiyat   bilan   bog'lab,   keng   tasvirlovchi   yirik   epik   janr.
Muayyan   shaxs   taqdiri,   uning   o'z-o'zini   anglab   yetishi:   ongining   uyg'onishi,
xarakterining   tashkil   topishi   va   shakllanishi   roman   markazida   turadi,   shaxslar
taqdiri   vositasida   ijtimoiy   hayotning   u   yaxud   bu   jihatlari   ifodalanadi.   Povest   va
hikoyadan   farqli   o'laroq,   romanda   qalamga   olingan   voqea-hodisalarda   ko'p   kishi
qatnashadi, ulaming hayoti va kurashlari bir- biri bilan bog'lanadi, to'qnashadi. 
Povest   2
(ruscha povestvovat rivayaviy hikoya qilish) bosh qahramon taqdiri
vositasida hayotning u yoxud bu qirralarini o'rta epik formada rivoyaviy usul bilan
aks ettiruvchi asar 
Hikoya, novella (italyancha novella yangilik) - inson hayotidagi u yoxud bu
yorqin   hodisani,   sotsial   yoxud   psixologik   konfliktni   xarakter   bilan   uzviy   bog'liq
holda   rivoyaviy   usulda   tasvirlovchi   kichik   epik   asar.   Hikoya   yoki   novella   epik
tuming   kichik   janri.   Bu   asar,   odatda,   kishi   hayotidagi   g'oyatda   muhim   voqea
tasviriga  bag'ishlanadi   va   unda  shu   voqeaga   qadar   va  undan   so'ng   ro'y   beradigan
voqealar batafsil bayon qilinmaydi. 
Ocherk  3
(ruscha ocherkat tasvirlash, chizish) ijtimoiy hayot voqealarini, real
kishilar   faoliyatidagi   muhim   hodisalari,   zarur   ijtimoiy   muammolarni   rivoyaviy
usulda aks ettiruvchi epik asar. 
Lirika 4
  (yunoncha lyrisos lira jo'rligida kuylash)  badily adabiyotning asosiy
turlaridan   biri   bo'lib,   biror   hayotiy   voqea-hodisa   ta'sirida   inson   qalbida   tug'ilgan
ruhiy kechinma, fikr va tuyg'ular orqali voqelikni aks ettiradi. 
Janrlar va ularning formalari taqozosiga ko'ra, link she'riyatimiz quyidagicha
klassifikatsiya   qilinadi:   g'azal,   qasida,   qo'shiq,   qit'a,   ruboiy,   masnaviy,   murabba,
muxammas,   musaddas,   musamman,   tuyuq,   fard,   munozara,   muqaddimot,
2
  B.Rahmonov V. She'r san'atlari.-T.: «Yozuvchi», 2001.
3
 Hojiahmedov A. Mumtoz badiiyat malohati-T.: «Sharq», 1999
4
 Valixo'jaev B. O'zbek adabiyotshunosligi tarixi.-T. «O'zbekiston», 1993/ARXIV.UZ 9mustazod,   tajn   band,   tarkibband,   soqiynoma,   muammo,   muvashshah,   ta'rix,
chiston, marsiya, manzuma, sonet, musammar, gimn va boshqalar. O'rni kelganda
shuni   ham   aytish   kerakki,   o'tmishda   she'rlarga   hozirgidek   mazmunga   mos
sarlavhalar qo'yish adat bo'lmagan, shu she'r yozilgan janning nomi (g'azal, qasida,
ruboiy,   tuyuq,   tarji   band   kabi)   yoxud   she'r   qanday   band   usulida   yozilgan   bo'lsa,
shu   band   nomi   (masnaviy,   murabba,   muxammas,   musaddas,   musamman   kabi)
bilan   yuritilgan.   Har   bir   she'rga   uning   mazmuniga   mos   sarlavha   qo'yish   odati
so'nggi davrlar mahsulidir. 
Ba'zan   she'rny   asarlar   borki,   ularda   shoir   ham   voqealarni   tasvir   etadi,   ham
shu voqealardan olgan taassurotlarini, kechinmalarini ifodalaydi. Bunday asarlarda
epizm bilan lirizm bir-biriga payvandlashib ketadi. Bular lirik-epik asarlardir. 
Poema 5
  (yunoncha   roiema   inson   qalb   prizmalari   osha   mamentarini   va
dolzarb   muam   muammolarini   aks   ettiruvchi   epik,   hayotning   poetik   momentlarini
lirik, lirik-epik va dramatik xarakterdagi yirik hajmli she'riy asardir. 
Ballada 6
  (fransuzcha   ballade   lotincha   ballo   raqsga   tushaman)-   inson
hayotining dramatik momentlari va poetik nuqtalarini ko'tarinki ruhda ifodalovchi
rivoyaviy   (ixcham)she'riy   asar,   qalb   tug'yoni.   Ballada   uslubida   romantika   yorqin
üfurib turadi. Ballada, odatda, o'tkir dramatik voqea zaminiga quriladi, unda hayot
dramasi   gahramonning   qalb   prizmalaridan   o'tkazilib   tahlil   etiladi,   Turmushdagi
g'oyatda   muhim   muammolar   yoritiladi,   keskin   vaziyatla   lirik   qahramon   qalbida
tug'ilgan his-tuyg'ular, qaynoq qalb harorati lirik-romantik bo'yoqlarda ifodalanadi.
Masal  (arabcha namuna)   7
ta'limiy-axloqiy, didaktik, kinoyaviy xarakterdagi
kichik   hajmli   she'riy   yoxud   nasriy   asar.   Masalda,   odatda,   odamlarning   ayrim
nuqsonlari,   ijtimoiy   munosabatlardagi   nobopliklar   allergik   obrazlar   (hayvonlar,
parrandalar, qushlar, jonivorlar, tabiat hodisalari) vositasikia tanqid qilinadi, pand-
5
 Sultonov Adabiyot nazariyasi.-T.: «Sharq», 2006.
6
 Fitrat. Adabiyot qoidalari.-T.: «O'qituvchi», 1995.
7
 Alisher Navoiy. Mezon ul avzon. Asarlar. O'n besh tomlik. 14-tom.T.: «Fan», 1967, 10nasihat,   axloqiy  o'gitlar   targ'ib   etiladi   Badiiy  adabiyotning   uchinchi   turi   dramatik
turdir.   V.G.Belinskiy.   dramatik   poeziyaning   xususiyatlari   haqida   to'xtalib,   deydi:
dramada   epos   lirika   bir   butun   bo'lib   birlashadi:   Ichki   ichki   hodisa   hodisa   o'z   o
ichida   qolishdan   to'xtaydi   va   tashqariga   chiqindi,   amalda   o'zini   ko'rsatadi:   ichki,
ideal (sub'ektiv) hodisa tashqi, real (ob'ektiv) hodisa bo'lib qoladi. 
Tragediya   8
(yunoncha tragos echki, taka, ado qo'shiq; tragoidia- taka haqida
qo'shiq)   -qahramonlarning   ruhiy   kolliziyasiga   asoslanadigan,   g'oyatda   jo'shqin,
ehtirosli, ta'sirli va oqibati fojia bilan tugaydigan dramatik janr. 
Komediya 9
  (yunoncha   somodia;   somos   xushchaqchaq   olomon   va   oide
qo'shiq)   ijtimoiy   hayotning   ayrim   jihatlarini   va   kishilar   hayotidagi,   xarakteridagi
nuqsonlarni, eskilik sarqitlari, qoloqlik va boshqalarni masxara qilish, ular ustidan
xushchaqchaq kulish ruhi bilan yo'g'rilgan pesa. Drama (yunoncha drama amaliyot,
harakat)   -   inson   xarakteri   va   taqdiri   dramatik   vaziyatda   ko'rsatuvchi,   nayotning
murakkab   damlarini   qahramonlaming   amaliyoti-harakatlari   vositasida   ifodalovchi
sahna asari.
1.2. Badiiy ijodning asosiy shakllari:
Badily asar poerikasi deganda asarning tuzilishi, sujet va kompozitsiyasi, til
susaislyatlari, hikoya qilish yo'sini, ifoda tarzi, tasvir usullari va vositalari, ohangi
va umuman, uning hadily olami tushuniladi. "Poetika"  10
so'zi yunoncha bo'lib, "san
at, badiiyat" kabi ma'nolami anglatadi. 
Badiiy asar pafosi 
Pafos 11
  (yun.   "hissiyot",   "ehtiros",   "iztirob")   yozuvchini   maftun   etgan   va
butun asarga singib ketgan undagi badiiy tasviming yo'nalishini belgilab beradigan
jo'shqin tuyg'u, g'oya, his-hayajondir. 
8
 Arastu. Poetika. Ahloqi kabir-T.: «Yangi asr avlodi», 2004
9
 Adabiyot nazanyasi. Ikki jildlik.-T.: «Fan», 1978-1979.
10
 N.Karimov vb. "Adabiyot". 11-sinf uchun darslik. Tosh., 2004. 122-b.)
11
 Q.Yo'ldoshev va b. "Adabiyot". 9-sinf uchun darslik majmua. Tosh  11Badiiy asar mavzusi 
Mavzu yozuvchini hayajonga solgan va qo'liga qalam olishga majbur etgan
hayotiy materialdir. U odatda yozuvchi yortimoqchi bo'lgan ijtimoiy yoki axloqiy
muammo bilan birga tug'iladi. 
Badiiy g'oya 
G'oya   asarning   tasvir   ob'yekti   ustidan   chiqarilgan   "hukm",   ya'ni   hayot
hodisalari   haqida   kishtlaming   tasavvurlari   va   o'sha   hodisalarga   munosabatlarini
ifodalagan   tafakkinriart.   Badily   g'oya 12
  badily   asarda   tasvirlangan   hodisa,   tuyg'u,
qahramonlar   xarakteri,   ruhlyati,   xatti-harakati   va   taqdiridan   kelib   chiqadigan
fikrdir.   Kitobxon   qaldia   tug'ilgan   his-hayajon,   o'ylari,   adih   o'z   oldiga   qo'ygan
badiiy niyatning amaliyotdagi samarasidir. 
Badiiy asar kompozitsiyasi 
Kompozitsiya  (lot.  "nizib  chiqish,  tartibga  solish")   badiiy  asardagi  qismlar,
obrazlar   va   badiiy   vositalaming   ma'lum   bir   g'oyaviy   maqsadga   xizmat   qiladigan
tartibda joylashishi, ularning tasvirdagi mezoni va muvofiqligi hisoblanadi.
Badiiy asarda ishtirok etuvchi hamma shaxslarga nisbatan personaj atamasi
qo'llaniladi. Ko'plocha asaradagi epizodik obrazlar personajlar deb yuritiladi. 
Obraz 13
  esa   keng   ma'noda   ijodkorning   fikr-tuyg'ulari   singdirilgan   hayot
manzarasi,   tor   ma'noda   esa   badily   asarda   aks   ettirilgan   inson   slymosidir.   Badily
adabiyotda aks ettirilgan inson obrazi adahly asar qahramoni deh ham yuritiladi.  
Badiiy  adabiyotda  insonning  aniq  shaxs   qiyofasida  yaratilgan,  qyni  paytda,
badiiy   umumlashma   xususiyatlariga   va   hissly   ta'sir   kuchiga   ega   bo'lgan   surati
badiiy obraz 14
 deyiladi.
12
 N.Karimov.vb. "Adabiyot". 9-sinf uchun darslik. -Tosh., 2002. 234-b.)
13
 N.Karimov v b. "Adabiyot". 11-sinf uchun darslik. -Tosh., 2004, 86-b.
14
 Q.Yo'ldoshev va b. "Adabiyot", 7-sinf uchun darslik. Tosh., 2005. 162-b 12Obrazlar uifxil bo'ladi. 
1. Realistik   obrazlar   hayor   haqiqatiga   monand   obrazlar.   M.:   Otabek,   Yo'lchi,
Saida. 
2.   Romantik   obrazlar   hayotda   aynan   bo'hnagan,   ammo   bo'lishi   orzu   qilingan
obrazlar. M.: Farhod, Bahrom. 
3. Xayolly   fantastik   obrazlar.   haddan   tashqari   bo'rttirilgan,   lohiylashtirilgan,
mojizaviy   xarakterga   ega   bo'lgan   obrazlar.   M.:   Alpomish,   Rustam,   Suhrob,
Oshiq G'arib. 
4. Afsonaviy   obrazlar   butunlay   xayolly   bo'lib,   ular   bitmas-tuganmas   kuch-
qudrarga, yuksak fazilatlarga ega bo'ladi. Dev, ajina, Kenja botir. 
5. Ramziy   obrazlar   narsalar,   o'simliklar,   jonivorla,   ranglar   orqali   Ijtimoiy
hodisalami umumlashuvchi obrazla. M.: Kalila, Dimna, Simurg', Hudhud. 
6. Mifologik   obrazlar   afsonalar   asosida   yaratilgan   asotiriy   obrazlar.   M:   Oy,
Quyosh.
7. Satirik-komik-yumoristik obrazlar  kulgu bilan tasvirlangan obrazlar. M:  Xo'ja
Nasriddin, Mushfiq, Bahlul, Aldarko sa 
8. Bosh   obrazlar   asar   voqealari   markazida   turib,   asar   ziddiyatining   etilishida
yetakchi   rol   o'ynaydigan,   sujet   voqealarini   harakatga   keltiruvchi,   yozuvchi
g'oyasini ifodalaydigan obrazlar. M.: Otabek, Kumush, Gulnor, Asadbek. 
9. Ikkinchi   darajali   obrazlar   asar   markazida   nurmasa   ham,   biror   jihati   bilan
yozuvchi g'oyasihi ifodalaydigan, uni to'ldirishga xizmat qiladigan obrazlar. M:
Homid, Ohoboyim, Mirzakarim qutidor, Shokir ota. 
10. Epizodik   obrazlar   voqealar   zanjirida   bir-ikki   o'rindagina   qatnashib,   keyin
tushib qoladigan obrazlar. M.: mashhoq, Rahmat, Ziyo shohichi. 
11. Tragik   obrazlar   fojialardagi   obrazlar,   ular   haqiqatan   tarixiy   shaxs,   qadimgi
afsona,   rivoyat,   ikoyalarda   tasvirlangan   qahramon   yoki   muallif   badily
tafakkurining   mahsaili   sifatidagi   to'qima   obraz   ham   bo'lishi   mumkin.   Tragik
obraz   zamirida   hayot   haqiqatiga   aqiqatiga   asoslangan   badily   haqiqat   yotadi, 13ular   keskin,   beayov,   murosasiz   kurashni   boshdan   kechiradılar.   M.:   Edip,   Lir,
Romeo, Otella, Dizdemona, Qo'chqor, Temir xotin. 
Prototip
Prototip   (yun,   "ilk",   "dastlabki   nuqta",   "nishona")   badiiy   umumlashtirilgan
obraz,   tip   yaratishga   asos,   manba   bolfgan,   hayou   vi   va   xarakteri   yazarvchi
tomonidan   asar   qahramoni   to'g'risida   mujassamlashtirilgan   haotdagi   kishi,   aniq
shars 
Xarakter   (yun.   "xususiyat,   helgi)   obrazning   mukammallashgan   ko'rinishi,
turli xususiyatlari aniq ko'rinib turgan, yakka xususiyatlari kashf etilgan shaklidir.
Xarakter   qahramouning   muhim   xususiyatlarini   aniqlaydigan   asosiy   belgilar
majmui hisoblanadi 
Adabiy   qahramonga   mansub   ichki   fe'l-avor,   fazilatlar,   xususiyatlar   birligi
qahramonning   fikrlash   tarzi,   tabiati,   his-tuyg'ularining   ma'naviy-axloqiy
belgilarming namoyon bo'lishidagi o'ziga xosliklar; badiiy asarda harakat qiluvchi
ishining,   personažning   Individualligini   ifodalovchi   shaxs   o'zligi   estetikada   va
adabiyot   limida   umumlashthilgan   holda   xarakter   deb   yuritiladi.   Slaydlar   (maktab
darsliklari   bo'yicha)   Eslatma:   Abdulla   Qahhor   xarakter   darajasiga   olib   chiqilgan
qahramonni   "adabiyot   uy   daftarida   bir   odamning   paydo   bo'lishi"   deb   baholagan
edi.  
Tip   (yum.   ir,   nusxa,   tamg'a,   namuna,   obraz")   xarakterning   g'oyat
mukammallashgan   ko'rinishi,   unga   mos   xususiyatlarni   butun   to'laligi   bilan   aks
ettiruvchi shaxs obrazi. U muayyan tarixiy sharoitdagi jamiyatning butun-bir sinfi
yoxud  butun  bir  toifasiga  mansub   bo'lgan  kishilarning  tipik  xususiyatlarini  o'zida
mujassamlashtirgan mukammal badiiy obraz hisoblanadi.  
Sujet-   badiiy   asarlarning   bevosita   mazmunini   tashkil   etgan,   o'zaro
bog'langan   va   rivojlanib   boruvchi   hayotiy   voqealar   tizimi.   Sujet   xarakter   bilan
voqealar o'rtasidagi munosabami ifodalaydi. U quyidagilardan tashkil topadi:  141.  Ekspozitsiya   (lot.   "tushuntirish")   voqealar   yuz   beruvchi   orin-joy
qahramonlarining   xarakterini   shakllantiruvchi   ftimoly   muhit   va   shart-sharoitlar
tasviri. Barchasi 
2.    Koullikt   (lot.   "ixtilof,   to'qnashuv")   asar   sujeti   asosida   ytgan   hayorty
ziddiyaæ, u dramatizmni kuchaytiradi, voqealar rivojiga turtki va keskinlik beradi. 
3.    Tugan   badiiy   asarda   voqea   va   qahramonlar   o'rtasidagi   ziddiyatning,
asosiy voqealarming boshlanishi, badiiy asar sujetida ziddiyatlaming paydi bo'lishi,
boshlanishiga sabab bo'lovchi voqea. Tugun ekspozitsiyadan o'sib chiqadi. 
4.  Voqea rivoji ugindan so'ng voqealarning kuchayib, keskinlashib borishi. 
5.  Kulminatsiya (lot. "cho'qqi") - badiiy asardagi voqealar rivojining eng olly
nuqtasi, yuksak cho'qqisi, ish-harakat va kurashning g'oyat keskinlashgan o'mi 
6.  Yechim - badiiy asar ziddiyatning hal etilishi, xarakterlar 
7.  Epilog (yun. "so'nggi  so'z")  asar  oxirida qahramonlaming keyingi  taqdiri
haqida ma'lumot berivchi xotima. 
Badiiy ijod usullari 
Badily   obraz   usuli,   san'atkorning   hayot   dalillarini   tanlash   usuli,   badily
umulashtirish va badiiy rasvir usuli prinsipilan badiiy ijod usullari deyiladi. San'at
va   adabiyotda   bir   necha   badiiy   ijod   usali   bor.   Bulardan   eng   asosiylari
quyidagilardir: 
1.  Romantizm   orzularni   tasvirlash.   turmushning   o'zidan   ko'ra   ko'proq   turmush
haqidagi 
2.  Realizm   voqealami   haqqoniylik   bilan   tasvirlash.   Realist   san'atkorlar   hayotning
xarakterli tomonlarini topa oladi. Tipik xarakterlami tipik sharoitlarda haqqoniyat
bilan   tasvirlash   realistik   san   aming   negizidir.   "Realizm"   lotincha   so'z   bo'lib,
"moddiy",   "hayotiy"   degan   ma'nolarni   anglatadi.   Realizm   ijodiy   oqim   sifatida
badiiy   asarda   xarakter   va   voqealami   o'z   ko'rinishida   ko'rsatish   demakdir.   Realist
adiblar   quyidagilar:   U.Shekspir,   O.Balzak,   L.Tolstoy,   F.Dostoyevskiy,
M.Sholuxov, A.Qodiriy, Oybek, A.Qahhor va boshq.  153.  Klassitsizm 15
 (lot. "namuna, ibrat") realizmning o'ziga xos bir ko Crinishi Uning
vakillari otmish antik adabiyotining eng n eng nodir asarlarini o'zlari uchun klassik
namunalar   hisoblab,   o'shalarga   o'xshagan   asarlı   yozishiga   intilganlar.   Ular
adabiyotda   hamma   narsalar   aniq   va   qat'iy   qolda   asosida   tasvirlanishi   shart,
"adahlyot saroy va shahar uchun yaratilishi  kerak", deb hisoblaganlar  va janrlami
tabaqalashtirganlar. 
4.    Sentimentalizm 16
  (r.   "hissiyot,   his   qilish").   Bu   oqim   XVIII   asr   o'rtalarida
Angliyada feodalizm saqulariga qanai kurashni, oddiy kishilarming olijanobligini,
qalbini   tasvir   markaziga   olgan.   Sentimentalizm   oddiy   qahramonlar   qismatini   har
qanday kitobxonni achintiradigan tarzda tasvirlaydi. 
5.    Modernizm 17
  (fr. yangi, zamonaviy"). U XX asr boshlarida Yevropada yuzaga
kelgan.   Modem   adablyotda   hayot   haqiqatiga   rioya   qilish   muhim   hisoblanmaydi.
Modern   yozuvchilar   uchun   tasvirning   hayotdagiga,   borliqdagiga   o’xshashi   shart
emas,   balki   odamning   ichki   olamini,   ruhiy   kechinmalarini   aks   ettirishi   muhim
sanaladi. Bunda deyarli hech narsa o’z oti bilan atalmaydi. 
1.3. Badiiy ijodda estetik va ma'naviy qadriyatlarning ahamiyati.
Badiiy   ijodda   estetik   va   ma'naviy   qadriyatlarning   ahamiyati   juda   katta.
Ushbu   qadriyatlar   badiiy   asarlarning   mazmunini   va   tomoshabinlar   bilan   bo'lgan
aloqasini   belgilaydi.   Ularning   o'zaro   bog'liqligi,   badiiy   ijodning   nafaqat   go'zallik
yaratishga, balki inson ruhiyatiga ta'sir ko'rsatishga qaratilganligini ko'rsatadi.
Estetik   qadriyatlar   badiiy   asarlarning   tashqi   ko'rinishini,   ularning   shaklini,
ranglarini,   kompozitsiyasini   va   boshqa   estetik   jihatlarini   o'z   ichiga   oladi.   Estetik
qadriyatlar   orqali   asar   tomoshabinlarni   his-tuyg'ulari,  taassurotlari   bilan   bog'laydi
va   ularni   go'zallikni,   har   xil   tasvirlarni   va   san'atning   nozikliklarini   qadrlashga
o'rgatadi.   Estetik   qadriyatlar   badiiy   asarning   bezakli   va   jozibador   bo'lishi,   uning
aniq shakllar, xatti-harakatlar va ranglar orqali ifodalangan go'zallikni ta'kidlaydi.
15
 Bakhtin, M. M. (1981). The Dialogic Imagination. University of Texas Press.
16
 Hegel, G. W. F. (1835). Aesthetics: Lectures on Fine Art.
17
 Ginzburg, R. (2010). The History of Russian Literature. Cambridge University Press. 16Misol uchun:
 Klassik   san'atda   go'zallik   va   nisbiylik   qonunlari,   simmetriya   va
proporsiyalar ko'pincha estetik qadriyatlar sifatida taqdim etiladi.
 Zamonaviy   san'atda   esa,   go'zallikni   faqat   tashqi   ko'rinishda   emas,   balki
shakl   va   mazmunning   uyg'unligida   ko'rish   mumkin.   Yangi   shakllar   va
usullar, estetik jihatdan yangi yondashuvlar yaratishga imkon beradi.
Ma'naviy   qadriyatlar   esa   badiiy  asarlarning   ichki   mazmunini   tashkil   qiladi.
Badiiy   asarlarda   ma'naviy   qadriyatlar   odatda   axloqiy,   madaniy   va   ijtimoiy
masalalar  bilan bog'liq bo'ladi. Badiiy asarlar, tomoshabinni  faqat  tashqi  go'zallik
bilan emas, balki ular orqali axloqiy va ma'naviy qadrlarni o'zgartirishga undaydi.
 Axloqiy qadriyatlar : Badiiy asarlar ko'pincha jamiyatdagi ahloqiy, ijtimoiy,
diniy   yoki   falsafiy   masalalarni   ko'rib   chiqadi.   Masalan,   badiiy   asarlarni
o'qish   yoki   tomosha   qilish   orqali   insonlar   hayotning   axloqiy   tamoyillarini,
adolatni, haqiqiy sevgini yoki tinchlikni his qilishlari mumkin.
 Madaniy   qadriyatlar :   Badiiy   asarlar   milliy   madaniyatni,   urf-odatlarni   va
an'analarni   aks   ettiradi.   Ular   orqali   xalqning   tarixiy   yo'lini,   me'yorlarini   va
qadriyatlarini   o'rganish   mumkin.   Badiiy   asarlar,   shuningdek,   madaniy
xilma-xillikni hurmat qilishga undaydi.
 Ruhiy   qadriyatlar :   San'at   odamning   ruhiy   holatini   o'zgartirishi,   ularni   ichki
koinotiga   yo'naltirishi   mumkin.   Badiiy   asarlarning   tasviri,   simgalar   va
ramzlar   orqali   insonlarning   ichki   hayoti,   orzulari   va   maqsadlari   haqida
chuqur tasavvur hosil qilish mumkin.
Badiiy   ijodda   estetik   va   ma'naviy   qadriyatlar   ko'pincha   bir-birini   to'ldiradi
va uyg'unlikda mavjud bo'ladi. Estetik jihatdan go'zal va tasvirlari chuqur bo'lgan
asar, ayni paytda ma'naviy jihatdan kuchli bo'lishi mumkin. Badiiy asarlarning bu
ikki   jihati   bir-birini   to'ldirish   orqali   asarlarni   yanada   boyitadi   va   tomoshabinlar
uchun yanada chuqurroq tajriba yaratadi. 17Masalan:
 Sosial   realistik   asarlar   odatda   estetik   jihatdan   oddiy   va   to'g'ridan-to'g'ri
bo'lishi   mumkin,   lekin   ma'naviy   qadriyatlari   (adolat,   tenglik,   inson
huquqlari) juda kuchli va ta'sirli bo'ladi.
 Abstrakt   san'at   esa   ko'pincha   estetik   jihatdan   ko'proq   tajriba   va   yangi
shakllar   yaratishga   intiladi,   lekin   ularning   ma'naviy   qadriyatlari   muhim
bo'lib, tomoshabinni yangi tushunchalarga va dunyoqarashlarga yo'naltiradi.
Badiiy asarlar faqat estetik qadrga ega bo'lishi bilan birga, ularning ma'naviy
qadriyatlari odamlarni ijtimoiy va axloqiy o'zgarishlarga undaydi. San'at asarlarini
o'qish yoki ko'rish orqali insonlar o'zlarining ichki olamlarini tushunishadi, axloqiy
qarorlar qabul qilishda yordam oladilar.
Masalan :
 Badiiy   asarlarning   tarixiy   o'rni:   Tarixiy   badiiy   asarlar,   masalan,   milliy
qahramonlar   yoki   muhim   tarixiy   voqealar   haqida   yozilgan   asarlar,
tomoshabinlarga   o'z   xalqining   tarixiy   merosini   eslatib,   milliy   g'urur   va
madaniyatni shakllantirishga yordam beradi.
 Ijtimoiy tazyiqlar  va badiiy ifoda:  Bugungi  kunda san'at  asarlari, ko'pincha
ijtimoiy muammolarni, odam huquqlarini yoki  ekologik xavflarni ko'rsatib,
jamiyatni xabardor qilish va ijtimoiy o'zgarishlarga undash uchun ishlatiladi.
Badiiy   ijodda   estetik   va   ma'naviy   qadriyatlar   bir-birini   to'ldiradi,   va
birgalikda insonning go'zallik va axloqiy yo'nalishlarida rivojlanishini ta'minlaydi.
Estetik   qadriyatlar   badiiy   asarlarning   tashqi   go'zalligini,   shaklini   va   tasvirlarini
ta'kidlaydi, ma'naviy qadriyatlar esa uning mazmunini, tomoshabinlar bilan o'zaro
aloqasini   va   ijtimoiy   maqsadlarini   shakllantiradi.   Ular   birgalikda   badiiy   ijodning
kuchli va ta'sirchan bo'lishini ta'minlaydi. 18II BOB. RUHIYAT VA IJODIY JARAYON O’RTASIDAGI O’ZARO
BOG’LIQLIK
2.1. Ruhiy jarayonlar va ijod
Adabiyotshunoslikda ruhiy jarayonlar va ijodning o'zaro aloqasi, badiiy asarlarning
yaratilishida   va   qabul   qilinishida   muhim   ahamiyatga   ega.   Ruhiy   jarayonlar
ijodkorning ichki dunyosini, uning fikrlash va his qilish tizimini aks ettiradi. Ijod
esa   bu   jarayonlarning   tashqi   ifodasi,   ya'ni   badiiy   asarlarga   aylanishidir.   Bu   ikki
o'zaro bog'liq jarayon adabiyotshunoslikda chuqur tahlil qilinadi.
Ruhiy   jarayonlar 18
  —   bu   insonning   ichki   dunyosi,   unga   ta'sir   etadigan
hissiyotlar,   his-tuyg'ular,   fikrlar   va   xotiralar   to'plamidir.   Ruhiy   jarayonlar
ijodkorning   dunyoqarashini,   qadriyatlarini   va   jamiyat   bilan   o'zaro   aloqalarini
shakllantiradi.   Ular   ijodkorning   shaxsiy   tajribalari,   hayotiy   muammolari,   o'zini
anglash jarayoni va hissiy holatlaridan tashkil topadi.
 Hissiyotlar   va   his-tuyg'ular :   Badiiy   asarlarning   yaratilishida   ijodkorning
ichki hissiyotlari  va his-tuyg'ulari asosiy omil hisoblanadi. Asar, ko'pincha,
ijodkorning o'z dunyosidagi  hissiy  qarama-qarshiliklarni, tashvishlarni  yoki
sevgi, g'azab, qo'rquv kabi asosiy his-tuyg'ularni aks ettiradi.
 Ichki   konfliktlar   va   qarorlar :   Ruhiy   jarayonlar   ijodkorning   ichki   kurashlari
va   qarorlarini   ifodalaydi.   Adabiyotda,   masalan,   personajlarning   ichki
konflikti   ularning   xatti-harakatlarini,   qahramonning   rivojlanishini   va
asarlarning asosiy mazmunini shakllantiradi.
 O'zlikni   anglash :   Ijodkor   o'z   ruhiy   jarayonlarini   asarda   ifodalaydi.   Bu
o'zlikni anglash, o'z orzulari, umidlari, xatolaridan o'rganish va maqsadlarini
belgilash jarayonidir.
18
 Tolstoy, L. (1897). What is Art?. 19Ijodning   psixologik   jarayonlari   ijodkorning   ichki   dunyosidagi   ruhiy
jarayonlarning   badiiy   shaklga   aylanishi   bilan   bog'liqdir.   Ijodkorning   ongli   va
ongsiz jarayonlari, ularning maqsadlari va niyatlari badiiy ifodada ko'rinadi.
Ongsiz   jarayonlar   va   yaratish :   Psixologiya   va   adabiyotshunoslikda   ongsiz
jarayonlar,   ya'ni   ijodkorning   o'zining   ongidan   tashqarida   bo'lgan   fikrlar   va   his-
tuyg'ulari   asarlariga   ta'sir   qilishi   mumkin.   C.G.   Yungning   arxetiplari   yoki
Freudning   psixoanalitik   nazariyasi   ijodda   ongsiz   jarayonlarning   ahamiyatini
ko'rsatadi.   Bu   jarayonlar   ijodkorning   bilinmagan   motivatsiyalarini,   orzu   va
xohishlarini ko'rsatib beradi.
Imaginatsiya 19
  va   yaratuvchanlik :   Ijodkorning   imajinatsiyasi,   ya'ni   uning
tasavvurlari   va   hayoloti,   badiiy   asarlarning   shakllanishida   asosiy   rol   o'ynaydi.
Imaginatsiya   orqali   ijodkor   o'z   ruhiy   jarayonlarini   tashqi   olamga   ko'chiradi.   U
tasavvurlar   yordamida   yangi   dunyo   yaratadi,   yangi   obrazlar   va   ramzlarni   kashf
qiladi.   Adabiyotshunoslikda   badiiy   asarlarning   yaratilish   jarayonida   ijodkorning
ruhiy   jarayonlari   qanday   aks   etishi   tahlil   qilinadi.   Asarlarning   psixologik   va
ma'naviy   tomonlarini   o'rganish   ijodkorning   ichki   jarayonlarining   qanday   badiiy
shakllarda ifodalanishini ochib beradi.
Personajning ichki dunyosi : Adabiy asarda personajlarning ruhiy jarayonlari,
ularning o'zlikni anglash, qarorlar qabul qilish, hissiy va fikriy holatlari ko'pincha
markaziy   mavzu   bo'ladi.   Personajlarning   ichki   muammolari   va   ularning   bu
muammolar bilan kurashi asarning rivojlanishiga turtki beradi.
Narrativ 20
  va   stilistik   uslublar :   Badiiy   asarning   ruhiy   jarayonlarga   mos
shaklda   yaratilishi   muhimdir.   Masalan,   ichki   monolog,   badiiy   tasvirlar,   ramzlar,
allegoriyalar   va   boshqa   stilistik   uslublar   orqali   ijodkor   o'zining   ichki   holatini   va
fikrlarini   ifodalaydi.   Bu   uslublar   asarning   ruhiy   va   psixologik   tomonlarini
tushunishda yordam beradi.
19
 Jung, C. G. (1964). Man and His Symbols. Doubleday.
20
 Fromm, E. (1976). The Art of Loving. Harper & Row. 20Adabiyotshunoslikda ruhiy jarayonlarning badiiy asarlarda qanday aks etishi
va asar  qahramonlarining ruhiy holatlarini tahlil qilish keng tarqalgan. Psixologik
adabiyotshunoslik va psixoanalitik tahlil, asarlarni tahlil qilishda ijodkorning ruhiy
jarayonlariga e'tibor qaratadi. Asarlarni tahlil qilishda, shuningdek, personajlarning
ichki   dunyosidagi   o'zgarishlar,   ularning   hissiy   holatlari   va   qarorlari   qanday
ifodalanishi ham muhim.
Ijodkorning hayoti, uning shaxsiy tajribalari, o'zlikni anglash jarayoni, ruhiy
kurashlari   va   tasavvurlari   badiiy   asarlarga   ta'sir   ko'rsatadi.   Ko'plab
adabiyotshunoslar   ijodkorning   hayoti   va   uning   ruhiy   holati   asarlarning
shakllanishiga qanday ta'sir  qilishini  o'rganadilar. Adabiy asarlarni tahlil qilishda,
ijodkorning o'z hissiyotlari, shaxsiy tajribalari va hayotiy holatlari ko'pincha uning
asarlarini to'ldiradi va chuqurlashtiradi.
Adabiyotshunoslikda   ruhiy   jarayonlar   va   ijodning   aloqasi,   asarlarning
nafaqat   tashqi   shakli,   balki   ichki   mazmuni   va   hissiy   ta'sirini   ham   tushunishga
yordam   beradi.   Ruhiy   jarayonlar   ijodkorning   shaxsiy   dunyosini   aks   ettiradi,   ijod
esa   bu   jarayonlarning   tashqi   ifodasidir.   Ijodkorning   ichki   dunyosi   va   badiiy
asarlarning shakllanishi o'rtasidagi o'zaro aloqani tahlil qilish adabiyotshunoslikda
chuqur va boy ma'lumotlar olishga imkon beradi.
2.2. Psixologik nazariyalar:
Adabiyotshunoslikda ruhiy jarayonlar va ijodning psixologik aspektlari tahlil
qilinganida,   bir   qator   psixologik   nazariyalar   muhim   o'rin   tutadi.   Bu   nazariyalar
badiiy ijodning psixologik asoslarini va ijodkorning ichki jarayonlarini tushunishga
yordam   beradi.   Psixologik   nazariyalar   asosan   ijodkorning   ruhiy   jarayonlarini,
personajlarning   psixologik   holatlarini   va   asarlarning   psixologik   tahlilini   amalga
oshirishga yo'naltirilgan.
Sigmund   Freudning   psixoanalitik   nazariyasi,   adabiyotshunoslikda,
asarlarning   psixologik   tahlilida   eng   asosiy   nazariyalardan   biridir.   Freudning 21fikricha,   insonning   ong   osti   jarayonlari,   uning   xatti-harakatlari,   va   hissiyotlari
badiiy asarlarda ifodalanadi. Psixoanaliz san'at asarlarini, ayniqsa, personajlarning
ichki holatlarini tushunish uchun juda muhim vosita hisoblanadi.
 Ong osti va repressiya 21
: Freudning asosiy tushunchalaridan biri, insonning ong
osti va repressiya jarayonlari hisoblanadi. Inson o'zining ichki istaklari, orzu va
qo'rquvlarini bilinçaltida yashiradi. Bu jarayonlar ijodkorning asariga, xususan,
personajlarning ichki kurashlarini yaratishga turtki beradi.
 Ruyolar   va   fantaziyalar :   Freudning   psixoanaliziga   ko'ra,   ijodkorning   orzulari
va fantaziyalari  uning ichki  dunyosini  aks  ettiradi. Ularning badiiy shakllarga
aylanishi,   ong   osti   istaklarning   ifodasi   sifatida   ko'riladi.   Badiiy   asarlar,
ijodkorning his-tuyg'ularini va ichki dunyosini tashqi olamga chiqaradi.
 Id,   ego,   super   ego 22
:   Freudning   psixologik   modelida   "id"   (insonning   tabiiy
instinktiv ehtiyojlari), "ego" (insonning ongli  qarorlar  qabul  qilish  qobiliyati),
va "super  ego"  (axloqiy me'yorlar)   jarayonlari   o'zaro  ta'sir  qiladi.  Ijodkorning
asarida   bu   uch   qatlam   orasidagi   ziddiyatlar   va   kurashlar   aks   etishi   mumkin.
Masalan,   qahramonning   ichki   konfliktlari   "id"   va   "ego"   o'rtasidagi   kurashdan
kelib chiqishi mumkin.
Carl   Gustav   Yungning   arxetiplar   nazariyasi,   adabiyotshunoslikda,   badiiy
asarlarning   psixologik   tahlilini   yanada   kengaytiradi.   Yungning   fikriga   ko'ra,
arxetiplar   —   bu   insonning   kollektiv   ongsizidan   kelib   chiqqan,   umumbashariy
tajribalarni   aks   ettiruvchi   psixologik   obrazlardir.   Bu   obrazlar   badiiy   asarlarda   va
personajlarda ko'rinadi.
 Arxetiplar   va   simvolizm :   Arxetiplar   badiiy   asarlarning   asosiy   tasvirlari,
ramzlari   va   obrazlari   sifatida   mavjud.   Masalan,   "qahramon"   arxetipi,   "onani
sevish"   yoki   "yaxshi   va   yomon   kurashi"   kabi   tasvirlar   badiiy   asarlarda   ko'p
uchraydi. Yung bu obrazlarni kollektiv ongsizning ifodasi sifatida tushunadi.
21
 Shklovsky, V. (1917). Art as Technique.
22
 Nietzsche, F. (1886). Beyond Good and Evil. 22 Individuatsiya  jarayoni :  Yungning fikriga ko'ra, individuatsiya jarayoni  — bu
insonning o'zligini anglash va ichki shaxsiyati  bilan uyg'unlashish jarayonidir.
Bu   jarayon,   badiiy   asarlarda   ko'pincha   personajning   ichki   o'zgarishlari   va
o'zligini   anglash   shaklida   aks   etadi.   Yung,   shuningdek,   san'atni   individaning
o'zligini anglash va ruhiy rivojlanishi sifatida ko'radi.
Humanistik   psixologiya,   masalan,   Abraham   Maslou   va   Carl   Rogers
tomonidan   ishlab   chiqilgan,   insonning   o'zligini   anglash,   o'z   imkoniyatlarini
ro'yobga   chiqarish   va   ijodiy   potensialini   rivojlantirishga   asoslangan.   Bu   nazariya
ijodkorning psixologik holatini, o'zlikni anglashni  va shaxsiy o'sishni  tushunishda
yordam beradi.
 Maslouning   o'zlikni   ro'yobga   chiqarish   nazariyasi :   Maslou   o'zlikni   ro'yobga
chiqarish   (self-actualization)   jarayonini   insonning   yuqori   ehtiyojlarini
qondirish sifatida ko'radi. Ijodkorning asarida bu jarayonni anglash va amalga
oshirish ko'rsatiladi. Asarda qahramonning o'zligini kashf etish va uning o'sish
jarayoni muhim mavzu bo'lishi mumkin.
 Carl   Rogersning   insonning   salbiy   his-tuyg'ularidan   xalos   bo'lishi :   Rogers,
insonning   ichki   salbiy   holatlarni   yengib,   o'z   imkoniyatlarini   ro'yobga
chiqarishga intilishiga e'tibor qaratadi. Badiiy asar orqali, shaxsiy izlanishlar va
ichki   dardlarni   ifodalash   orqali   inson   o'zining   haqiqiy   "men"ini   kashf   etishi
mumkin.
Eksistensial   psixologiya,   ya'ni   Viktor   Frankl,   Jean-Paul   Sartre   va   boshqa
falsafiy   psixologlar   tomonidan   ishlab   chiqilgan,   insonning   hayot   maqsadi   va
erkinligi   masalalarini   o'rganadi.   Bu   nazariyaga   ko'ra,   insonning   ijodi   uning
hayotidagi maqsadni qidirish va mavjudlikni anglash jarayoni sifatida ko'riladi.
 Hayot maqsadi  va erkinlik : Eksistensial  psixologiya badiiy asarlarda, ayniqsa,
qahramonning maqsadini qidirishi, o'z hayotining mazmunini topishga intilishi
orqali   aks   etadi.   Masalan,   hayotda   oxirgi   maqsadga   erishish   uchun 23kurashayotgan   personajlar,   o'zlikni   anglashni,   o'lim   va   erkinlikni   anglashni
talab qiladi.
 Falsafiy   masalalar :   Eksistensializm   badiiy   asarlarda   insonning   mavjudligi,
maqsadi,   erkinligi   va   o'lim   bilan   bog'liq   masalalarni   yoritadi.   Bu   jarayonlar
ko'pincha personajlarning ichki dunyosida yansiydi.
Psixologik   adabiyotshunoslik   —   bu   adabiyotshunoslikning   bir   tarmog'i   bo'lib,
asarlarni tahlil qilishda psixologik nazariyalar va yondashuvlardan foydalanadi. U
ijodkorning   ruhiy   jarayonlarini,   personajlarning   psixologik   holatini,   o'zlikni
anglashni   va   qarorlarni   tahlil   qilishga   imkon   beradi.   Psixologik
adabiyotshunoslikda   ko'pincha   Freudian,   Yungian   va   boshqa   psixologik
nazariyalar qo'llaniladi.
Psixologik nazariyalar, badiiy asarlarni tushunishda va tahlil qilishda muhim
vositalar   bo'lib,   ijodkorning   ruhiy   jarayonlari   va   psixologik   holatini   tushunishga
yordam   beradi.   Freud,   Yung,   Maslou   va   boshqa   psixologik   yo'nalishlar   ijod   va
psixologiyaning o'zaro aloqasini  o'rganishda kuchli asoslarni  taqdim etadi. Badiiy
asarlar, psixologik jarayonlarni, insonning ichki dunyosini va shaxsiy rivojlanishini
aks ettirish orqali o'ziga xos ma'no kasb etadi.
2.3. Ijodkor shaxsning xususiyatlari:
Adabiyotshunoslikda   ijodkor   shaxsning   xususiyatlari,   badiiy   asarlarning
yaratilish   jarayonini   va   ijodkorning   shaxsiy   o'ziga   xosligini   tushunishga   yordam
beradi.   Ijodkorning   psixologik,   ruhiy   va   ma'naviy   xususiyatlari   uning   ijodiy
jarayonlarini,   asarlarning   mazmunini   va   shaklini   belgilaydi.   Shaxsning   ichki
dunyosi, dunyoqarashi, hissiyotlari, fikrlash uslubi va boshqa shaxsiy xususiyatlari
badiiy asarlarning yaratishda muhim rol o'ynaydi.
Ijodkorning   ma'naviy   dunyosi   uning   badiiy   asarlarini   shakllantirishda
muhim   omil   bo'lib   xizmat   qiladi.   Adabiyotshunoslikda,   ijodkorning   ma'naviy 24qadriyatlari,   axloqiy   me'yorlari,   dunyoqarashi   va   estetik   qarashlari   asarlarning
mazmunini va xususiyatlarini belgilaydi.
Dunyoqarash :   Ijodkorning   dunyoqarashi,   uning   hayotga,   jamiyatga,   insoniyatga
bo'lgan   munosabati   badiiy   asarlarda   aks   etadi.   Masalan,   romantik   yozuvchi
insonning erkinligini  va  tabiiy holatdagi  go'zalligini  ulug'laydi, realistik yozuvchi
esa   jamiyatning   muammolariga   e'tibor   qaratadi.   Ijodkorning   dunyoqarashi
asarlarini   shakllantiradi   va   uni   o'quvchi   uchun   muayyan   bir   nuqtai   nazardan
yoritadi.
Axloqiy   qarashlar :   Ijodkorning   axloqiy   qarashlari   va   prinsiplari,   uning
personajlarining   qarorlarini,   xatti-harakatlarini   va   insoniy   munosabatlarini
belgilaydi.   Masalan,   dastlabki   XX   asrda,   ko'plab   adiblar,   insonni   jamiyatdagi
axloqiy   me'yorlarga   mos   ravishda   tasvirlab,   unga   qarshi   turgan   yondoshuvlarni
ko'rsatganlar.
Ijodkorning   hissiyotlari,   uning   badiiy   asarlarini   yaratishda   markaziy   rol
o'ynaydi.  Hissiyotlar   asarlarning  emosional  tonusini  belgilaydi  va   asarlarni   o'qish
yoki ko'rishda o'quvchi yoki tomoshabinda kuchli ta'sir qoldiradi.
Emotsional sezgirlik : Ijodkorlar ko'pincha o'z hissiyotlariga juda sezgir bo'ladilar.
Ularning   ichki   dunyosi   kuchli   va   ko'pincha   ijodkorning   shaxsiy   tajribalari,
o'zgarishlari va hissiy holatlari asarlarda aks etadi. Bu, ularning o'z his-tuyg'ularini
o'quvchilarga ta'sir qiluvchi shakllarda ifodalashlariga yordam beradi.
Empatiya : Ijodkorlar ko'pincha boshqa odamlarning holatlarini tushunish va ularga
nisbatan   his-tuyg'ularni   ifodalashda   yuqori   empatiya   qobiliyatiga   ega   bo'lishadi.
Ular   boshqa   odamlarning   ruhiy   va   ijtimoiy   holatlarini   o'z   ichki   dunyosiga   olib
kirishadi va shunday qilib, badiiy asarlar orqali umumiy insoniyatni aks ettiradilar.
Ijodkorning   kreativligi   va   innovatsion   qobiliyati   badiiy   asarlarni   yaratishda
muhim omildir. Ijodkor yangi g'oyalar, obrazlar, shakllar va uslublar  yaratadi, bu
esa uning asarlarini o'ziga xos va noyob qiladi. 25Kreativ   fikrlash :   Ijodkorning   ijodiy   yondashuvi   o'zining   g'oyalarini   ifodalashda
yangi   va   unikal   usullarni   qidirishga   olib   keladi.   Ijodkorlar,   mavjud   shakllar   va
an'analarga   qarshi   turib,   yangi   tazyiqlar,   ramzlar   va   obrazlarni   yaratadilar.   Bu,
adabiy asarning shakli va mazmunini o'zgartirishga imkon beradi.
Innovatsionlik :   Ijodkorlar   ko'pincha   jamiyatdagi   mavjud   paradigmalarga   qarshi
turib,   yangi   g'oyalar   va   shakllarni   kiritadilar.   Masalan,   modernizm   yoki
postmodernizmda ijodkorlar an'anaviy adabiy shakllarni buzish orqali yangi san'at
shakllarini yaratganlar.
Ijodkorning   ijtimoiy   va   madaniy   aloqalari   uning   asarlariga   sezilarli   ta'sir
ko'rsatadi.   Ijodkor   jamiyatning   muammolariga,   qadriyatlariga,   tarixiga   va
madaniyatiga javob beradi.
Jamiyatga   munosabat :   Ijodkorlar   ko'pincha   o'z   asarlarini   jamiyatdagi
muammolarga qarshi turish uchun vosita sifatida ishlatadilar. Ular adabiyot orqali
ijtimoiy   adolatsizlik,   tengsizlik,   siyosiy   inqirozlar   yoki   inson   huquqlari
masalalariga e'tibor qaratadilar.
Madaniy aloqalar : Ijodkorlarning shaxsiy madaniyati, urf-odatlari va tarixiy merosi
ularning   ijodiga   ta'sir   qiladi.   Ular   o'z   madaniyati   yoki   tarixiy   davrini   aks
ettiradigan badiiy asarlar yaratadilar. Bu, asarlarning ma'naviy va estetik qiymatini
oshiradi va ularni ijtimoiy-madaniy kontekstga moslashtiradi.
Ijodkorning   psixologik   xususiyatlari   uning   ijodiy   jarayonlarida   katta
ahamiyatga ega. Ijodkorning ichki dunyosi, fikrlash uslubi, qarorlar qabul qilish va
o'zini anglash jarayoni badiiy asarlarda aks etadi.
Ichki kurashlar : Ijodkorlarning ko'plab asarlari, ularning ichki konfliktlari, shaxsiy
tajribalari   va   o'zlikni   anglash   jarayonlarini   aks   ettiradi.   Bu   ichki   kurashlar
personajlarning   ruhiy   holatlarini,   ularning   qarorlarini   va   xatti-harakatlarini
shakllantiradi. 26O'zlikni   anglash :   Ijodkorlar   ko'pincha   o'zlarini   va   o'z   hayotlarini   tahlil   qilishda
chuqur   va   his-tuyg'ularga   ega.   Ular   o'z   tajribalari   va   fikrlarini   badiiy   asar   orqali
izhor   etadilar,   bu   ularning   ijodiga   chuqur   ma'no   va   mazmun   beradi.   Ijodkorning
bilim   doirasi   va   o'qigan   asarlari   uning   ijodiga   katta   ta'sir   qiladi.   Ularning   ilmiy,
falsafiy   yoki   adabiy   bilimlari   badiiy   asarlarning   chuqurligini   va   yangiligining
asosini tashkil qiladi.
Eslatma   va   taassurotlar :   Ijodkorlar   ko'pincha   o'z   hayotida   o'qigan,   ko'rgan   yoki
boshidan   kechirgan   narsalarini   asarlarida   yoritadilar.   Ularning   tajribalari   va
bilimlari, asarlarning ilmiy va falsafiy qismlarini shakllantiradi.
Bilim   va   san'at :   Ijodkorlarning   san'at   va   adabiyotga   bo'lgan   chuqur   qiziqishi,
ularning asarlariga noyob uslub va ma'no beradi. Ularning san'ati ko'pincha o'ziga
xos intellektual va estetik ma'lumotlarga asoslanadi.
Ijodkor   shaxsning   xususiyatlari,   uning   badiiy   asarlariga   to'liq   aks   etadi.
Ijodkorning   ma'naviy   qadriyatlari,   hissiyotlari,   kreativlik,   madaniy   aloqalari,
psixologik   xususiyatlari   va   bilimlari   uning   asarlarini   yaratishda   markaziy   rol
o'ynaydi.   Adabiyotshunoslikda,   bu   xususiyatlar   asarlarning   shakli,   mazmuni,
obrazlari   va   mavzularini   tushunishga   yordam   beradi,   shuningdek,   ijodkorni   va
uning asarini chuqur tahlil qilish imkonini beradi. 27III BOB. BADIIY IJOD VA UNING INSON RUHIYATIGA TA’SIRI
3.1. Badiiy ijodning ruhiy salomatlikka ijobiy ta'siri
Badiiy   ijodning   ruhiy   salomatlikka   ijobiy   ta'siri   keng   o'rganilgan   va
psixologiya,   pedagogika   va   san'atshunoslik   sohalarida   katta   e'tibor   qaratilgan.
Ijodiy faoliyat, ya'ni san'at yaratish, yozish, musiqa, rassomlik yoki boshqa badiiy
ifodalar, insonning ruhiy holatini  yaxshilashda  va salomatligini  mustahkamlashda
samarali   vosita   sifatida   tan   olinadi.   Badiiy   ijodning   ruhiy   salomatlikka   ta'siri
quyidagi jihatlarda ko'rinadi: 23
Ijodiy faoliyat stressni kamaytirishda juda samarali bo'lishi mumkin. Badiiy
ijod   orqali   inson   o'z   hissiyotlarini   ifodalash   va   tashqariga   chiqarish   imkoniyatiga
ega   bo'ladi.   Bunday   jarayonlar,   ya'ni   badiiy   asar   yaratish,   nafaqat   o'zgacha
energiya   chiqarish,   balki   diqqatni   boshqa   narsalarga   jamlash   va   hissiy   yukni
kamaytirish   imkoniyatini   beradi.   Masalan,   musiqa   chalish   yoki   rasm   chizish
stressni   kamaytiradigan,   aqliy   va   jismoniy   tetiklantiruvchi   faoliyatlar   sifatida
ma'lum.
Badiiy ijod orqali inson o'z ichki his-tuyg'ularini tashqariga chiqarish va ular
bilan   ishlash   imkoniyatiga   ega   bo'ladi.   Bu,   ayniqsa,   hissiy   yuksalishlar,   stress,
g'azab yoki qayg'u kabi salbiy hissiyotlarni boshqarishda yordam beradi. Masalan,
badiiy   yozuv   orqali   inson   o'zining   ichki   izlanishlarini,   tashvishlarini   yoki
baxtsizliklarini   ifodalashi   mumkin.   Bu   orqali   hissiyotlarni   boshqarish   va   ularga
aniqlik kiritish, ruhiy salomatlikni yaxshilashga yordam beradi.
Ijodiy   faoliyat,   xususan,   san'at   yaratish,   ko'pincha   meditatsiya   kabi   ta'sir
ko'rsatadi.   Bu   jarayonlar,   asosan,   insonni   hozirgi   vaqtga   jamlash   va   o'zini   atrof-
muhitdan ajratish imkoniyatini beradi. Rasm chizish, musiqa eshitish yoki boshqa
ijodiy   faoliyatlar   orqali   inson   diqqatini   bir   nuqtaga   jamlaydi,   bu   esa   aqliy
tinchlanish va ruhiy barqarorlikni ta'minlaydi.
23
 ·  Freud, Z. (1900). The Interpretation of Dreams. Macmillan. 28Badiiy ijod, insonning o'zlikni anglash jarayonida ham muhim rol o'ynaydi.
Ijodkorlar   o'z   ichki   dunyosini   va   shaxsiy   tajribalarini   badiiy   ifoda   etish   orqali
o'zlarini anglashadi va o'zlarining mavjudligini tasdiqlashadi. Bu o'zlikni ifodalash
va   qabul   qilish   orqali   salbiy   hissiyotlar   va   ichki   ziddiyatlarni   bartaraf   etish
imkoniyatini beradi.
Ijodiy faoliyat odamni o'ziga nisbatan ijobiy munosabatda bo'lishga undaydi.
Ijodiy   ishlanmalar   orqali   inson   o'zining   muvaffaqiyatlarini,   yutuqlarini   va
imkoniyatlarini   ko'radi.   Badiiy   asar   yaratish,   insonni   o'zida   mavjud   bo'lgan
qobiliyatlarni   anglash   va   ulardan   foydalanishga   yordam   beradi,   bu   esa   o'ziga
bo'lgan hurmat va qadrlashni oshiradi.
Ijodkorlar   ko'pincha   o'z   asarlarini   yaratishda   to'siqlarga   duch   kelishadi.
Bunday   qiyinchiliklarni   yengish   jarayoni,   odamga   ruhiy   chidamlilik   va
qarshiliklarni   yengish   qobiliyatini   rivojlantiradi.   Asar   yaratish   jarayonida   yuzaga
kelgan   muammolarni   hal   qilish,   insonning   mantiqiy   fikrlashini   va   muammolarni
hal   qilish   qobiliyatini   oshiradi.   Bu,   ruhiy   salomatlikni   yaxshilashda   muhim   omil
hisoblanadi.
Ijodiy   faoliyatni   amalga   oshirish,   ko'pincha,   jamiyatning   ijtimoiy
tarmoqlarida   yoki   ijodiy   guruhlarda   aloqalar   yaratishga   yordam   beradi.   Badiiy
asarlarni   yaratish   yoki   ko'rsatish   orqali   inson   boshqa   odamlardan   hissiy   qo'llab-
quvvatlashni qabul qilishi mumkin, bu esa ruhiy salomatlikni yaxshilaydi. Ko'plab
psixologik tadqiqotlar shuni  ko'rsatadiki, o'z ijodiy ishlanmalarini boshqalar  bilan
baham ko'rish ijtimoiy bog'lanishlarni kuchaytiradi va xotirjamlikni oshiradi.
Badiiy   ijod,   yangi   maqsadlar   yaratish   va   ijobiy   o'zgarishlar   qilish   uchun
rag'batlantiruvchi   omil   bo'lishi   mumkin.   Asar   yaratish   jarayoni   insonni   o'zining
salbiy   holatlaridan   chiqish   va   yangi   imkoniyatlarni   qidirmaga   undaydi.   Badiiy
faoliyat   orqali   inson   o'zining   yangi   imkoniyatlari   va   resurslarini   topadi,   bu   esa
ruhiy salomatlikka ijobiy ta'sir qiladi. 29Badiiy  ijodning  ijtimoiy  ta'siri   ham   muhimdir.  Ijodkorlar   o'z  asarlari  orqali
ijtimoiy   masalalar,   inson   huquqlari,   ekologiya,   adolat   kabi   mavzularni   ko'tarib
chiqishlari   mumkin.   Bu,   nafaqat   ijodkorning   o'zida,   balki   jamiyatda   ham   ijobiy
o'zgarishlarga sabab bo'lishi mumkin. O'z asarlarini yaratish orqali inson jamiyatga
ijobiy hissa qo'shishi va o'zining ruhiy holatini yaxshilashga yordam beradi.
Badiiy   ijodning   ruhiy   salomatlikka   ta'siri   juda   keng   va   ko'p   qirrali.
Ijodkorlar   o'z   asarlari   orqali   stressni   kamaytirish,   hissiyotlarini   boshqarish,   o'zini
anglash,   ijtimoiy   bog'lanishlarni   kuchaytirish   va   ruhiy   barqarorlikni   saqlashda
katta   yordam   olishadi.   Shuningdek,   ijodiy   faoliyat   orqali   inson   o'zining   ruhiy
holatini boshqarish va ijobiy o'zgarishlarga erishish imkoniyatiga ega bo'ladi.
3.2. Negativ jihatlar
Badiiy   ijodning   ruhiy   salomatlikka   ijobiy   ta'sirlarini   ko'rib   chiqqan   holda,
uning   ba'zi   negativ   jihatlari   ham   mavjud.   Ijodiy   faoliyat,   ayniqsa   intensiv   yoki
stressli holatlarda, insonning ruhiy holatiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Badiiy
ijodning ba'zi mumkin bo'lgan salbiy jihatlari quyidagilardir:
Ijodiy jarayonlar  ba'zida juda stressli  bo'lishi  mumkin. Ijodkorlar  ko'pincha
o'z   asarlariga  katta   vaqt   va  energiya   sarflab,  natijalardan   norozi   bo'lishi   mumkin.
Ijod   jarayonida   mukammallikka   intilish,   yaratuvchanlikni   namoyish   etish   yoki
boshqalar   bilan   raqobatlashish,   ruhiy   stressni   oshirishi   mumkin.   Ba'zida   bu
jarayonlar   depressiya   yoki   bezovtalikni   kuchaytirishi   mumkin,   chunki   ijodkorlar
o'zlarining ishlaridan qoniqmaydilar yoki muvaffaqiyatga erisha olmaydilar.
Badiiy   ijod,   ba'zi   hollarda,   insonni   ijtimoiy   izolyatsiyaga   olib   kelishi
mumkin. Ko'plab ijodkorlar uzoq vaqt davomida mustaqil ishlashni afzal ko'rishadi
va   bu   ularning   ijtimoiy   aloqalarini   kamaytirishi   mumkin.   Yolg'izlik   va   ijtimoiy
aloqalarning   cheklanishi,   ruhiy   salomatlikni   yomonlashtirishi   va   depressiv
holatlarni   kuchaytirishi   mumkin.   Ba'zida   ijodkorlar   o'zlariga   haddan   tashqari 30diqqatni   qaratib,   atrofdagi   odamlardan   ajralib   qolishadi,   bu   esa   psixologik
izolyatsiya va yolg'izlikka olib kelishi mumkin.
Ijodkorlar   ko'pincha   o'z   asarlarini   yaratish   jarayonida   ichki   konfliktlarga
duch   keladilar.   O'zlarini   va   hayotlarini   chuqur   tahlil   qilish,   ba'zan   ortiqcha   o'zini
anglash  va ichki  kurashlarga  olib keladi. Bu ichki  ziddiyatlar, ijobiy hissiyotlarni
boshqarish   va   stressni   engish   o'rniga,   insonning   ruhiy   holatini   yanada
yomonlashtirishi   mumkin.   Ijodkorning   o'ziga   bo'lgan   tanqidchiligi   va
maqsadlaridagi ortiqcha bosim, ruhiy salomatlikka zarar etkazishi mumkin.
Ba'zi   tadqiqotlar  shuni   ko'rsatadiki,  ijodkorlarning  yaratuvchanligi  va  ruhiy
kasalliklar,   masalan,   depressiya   o'rtasida   bog'liqlik   mavjud.   Ko'plab   mashhur
adiblar,   rassomlar   va   musiqachilar   o'z   asarlarini   yaratish   jarayonida   ruhiy
muammolarga duch kelganlar. Ijodkorlik, ba'zida, insonni o'z ichki his-tuyg'ularini,
tashvishlarini   va   qayg'ularini   ifodalashga   majbur   qiladi,   bu   esa   ruhiy
kasalliklarning belgilari sifatida namoyon bo'lishi mumkin.
Ijodkorlar   ko'pincha   mukammallikka   intilishadi   va   o'z   asarlaridan   norozi
bo'lishadi. Bu holat, ba'zan, ijod jarayonida davom etadigan stressni kuchaytiradi.
Ijodkorlar o'zlarini mukammal yaratish talabiga bog'lashlari mumkin, natijada ular
o'z   ishlari   bilan   qoniqmaydilar   yoki   o'zlarini   past   baholashadi.   Bu,   o'z   navbatida,
ruhiy salomatlikka zarar etkazishi va o'z-o'zini qadrlashni pasaytirishi mumkin.
Ijodiy   jarayon,   xususan,   badiiy   yozuv   yoki   san'at   yaratish,   juda   emotsional
va   ruhiy   yukni   talab   qilishi   mumkin.   Ko'plab   ijodkorlar   o'z   asarlarida   shaxsiy
tajribalarini   va   hissiyotlarini   aks   ettiradilar.   Ba'zi   hollarda,   bu   hissiyotlar   ustida
ishlash,   qayg'u   yoki   g'azabni   yuzaga   chiqarish,   insonning   ruhiy   holatini
yomonlashtirishi mumkin. Hissiy yukni haddan tashqari ko'tarish, ijodiy faoliyatni
salbiy tajribaga aylantirishi mumkin.
Ijodkorlar   ko'pincha   ijodiy   inqirozlarga   duch   keladilar,   ya'ni   "yaratuvchan
bo'shliq"   yoki   "blok"   holatlariga.   Bu   holatlar,   ular   yaratishda   to'xtab   qolgan   yoki 31ilhomdan   mahrum   bo'lgan   paytlarda   yuzaga   keladi.   Bu   jarayon   ko'pincha   o'ziga
bo'lgan   ishonchsizlikni   oshiradi   va   ruhiy   salomatlikni   yomonlashtirishi   mumkin.
Ijodiy   bloklar,   ijodkorlarni   chuqur   bezovtalik   va   qayg'u   holatlariga   olib   kelishi
mumkin.
Ijodiy   faoliyat   uzoq   vaqt   davomida   jismoniy   harakatsizlikka   olib   kelishi
mumkin. Ko'pincha, rasm chizish, yozish yoki boshqa ijodiy jarayonlar uzun vaqt
davomida jismoniy harakatsizlikka sabab bo'ladi, bu esa turli jismoniy salomatlik
muammolariga,   masalan,   orqa   yoki   bo'yin   og'riqlari,   bosh   og'rig'i   va   ko'zlar
buzilishiga   olib   kelishi   mumkin.   Jismoniy   faoliyatning   kamayishi,   ruhiy   holatni
ham yomonlashtirishi mumkin.
Ijodkorlar   ko'pincha   asarlarini   ommaga   taqdim   etishdan   oldin   katta
tashvishlar   va   xavotirlar   bilan   yuzma-yuz   keladilar.   Ularning   ishlari   boshqalar
tomonidan   qanday   qabul   qilinadi,   qanchalik   muvaffaqiyatli   bo'ladi,   bu   savollar
ijodkorni   xavotirga   solishi   mumkin.   Bu   tashvishlar,   ba'zan,   ijodiy   jarayonni
beqarorlashtirishi   va   insonning   ruhiy   salomatligini   yomonlashtirishi   mumkin.
Badiiy   ijodning   ruhiy   salomatlikka   ijobiy   ta'siri   keng   ko'lamli   bo'lsa-da,   uning
salbiy jihatlari ham mavjud. Stress, izolyatsiya, o'zini tanqid qilish, ijodiy bloklar
va boshqa salbiy holatlar, ijodkorlarning ruhiy holatini  yomonlashtirishi  mumkin.
Shuning   uchun   ijodiy   jarayonlarda   ruhiy   salomatlikni   qo'llab-quvvatlash   va
ijtimoiy   aloqalarni   mustahkamlash   muhimdir.   Ijodkorlar   uchun   balansni   topish,
ichki tinchlikni saqlash va o'z salomatliklariga e'tibor qaratish zarur. 32 XULOSA
Badiiy ijod va ruhiyat masalasi insoniyat tarixida bir necha asrlar davomida
o‘rganilib   kelinmoqda,   chunki   u   insonning   ichki   dunyosi   va   tashqi   olamni
ifodalash o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni ochib beradi. Ijodiy faoliyat, ayniqsa, badiiy
asarlar   yaratish,   insonning   ruhiyatini   anglash   va   unga   ta’sir   qilishda   alohida
ahamiyatga  ega.   Badiiy  ijod  insonning  ichki  kechinmalarini,  o‘ylari,  tuyg‘ularini,
tashvishlarini,   qo‘rquvlarini   va   umidlarini   ifodalash   uchun   zarur   vosita
hisoblanadi.   Ruhiyat   esa,   insonning   hissiy   va   psixologik   holati,   ichki   dunyosi,
fikrlari va his-tuyg‘ularining shakllanishi jarayonini ifodalaydi.
Badiiy   ijodning   ruhiyat   bilan   aloqasi   chuqur   va   o‘zaro   bog‘liqdir.   Ijodkor,
o‘zining   badiiy   asarlarini   yaratish   jarayonida   ko‘pincha   o‘zining   ichki   holatini,
hissiy tajribalarini va ongini aks ettiradi. Bu, asar  yaratish jarayonining o‘zi ham,
ijodkorning  ruhiyatini   ifodalovchi  bir   shakl  bo‘lib  xizmat   qiladi.  Shu  bilan   birga,
badiiy   asarlar   nafaqat   ijodkorning   ichki   dunyosini,   balki   jamiyatning   umumiy
ruhiyatini,   uning   g‘oyalarini   va   hissiyotlarini   ham   ifodalashga   qaratilgan   bo‘lishi
mumkin.   Badiiy   ijod,   shu   tarzda,   nafaqat   individual   ruhiyatni,   balki   kollektiv
ruhiyatni ham aks ettiradi.
Badiiy   ijodning   ruhiyatga   ta’siri   haqida   gapirganda,   badiiy   asarlarning
tomoshabinlarga   qanday   ta’sir   qilishini   ham   eslash   muhimdir.   Ijodkorning
asaridagi   obrazlar,   tasvirlar   va   ramzlar,   tomoshabinda   turli   hissiy   reaktsiyalarni,
refleksiyalarni keltirib chiqaradi. Asar, tomoshabinga ijodkorning ruhiyatini emas,
balki o‘zining ham ichki dunyosini anglash imkoniyatini beradi. Bu o‘zaro aloqada
tomoshabin   badiiy   asardan   o‘zini   topishi,   uning   muammolarini,   tashvishlarini,
orzularini   ko‘rishi   mumkin.   Badiiy   ijod   va   ruhiyatning   o‘zaro   bog‘liqligi,   badiiy
asarning tomoshabin bilan muloqoti sifatida namoyon bo‘ladi.
Badiiy   ijodda   ruhiyatning   roli   hamda   uning   tasvirlangan   asarlarda   qanday
aks  etishi   juda xilma-xildir.  Masalan,   adabiyotda  ijodkorning ichki   dunyosini   aks 33ettirish   uchun   o‘z   tuyg‘ularini   yoki   og‘ir   hayotiy   vaziyatlarni   tasvirlashda   ba’zan
metafora, simvolizm yoki psixologik tahlil kabi usullardan foydalaniladi. Rasmlar,
musiqalar va boshqa badiiy shakllarda esa, tasvirlangan obrazlar, ranglar va ritmlar
orqali   ijodkorning   ruhiyatini   yoritish   mumkin.   Bu   usullar   orqali,   tomoshabinlar
yoki   tinglovchilar   asarni   shunchaki   kuzatib   turishmaydi,   balki   ular   badiiy
ifodaning chuqur qatlamlarini his etadilar va unga hissiy javob beradilar.
Bundan tashqari, badiiy ijodning ruhiyatga ta’siri psixologik nuqtai nazardan
ham o‘rganiladi. Badiiy asarlar, insonlar uchun o‘zlarining ichki olamini anglash,
ruhiy   holatini   aniqlash   va   uni   ifodalash   uchun   bir   vosita   bo‘lib   xizmat   qiladi.
Badiiy ijod, insonning psixologik holatini izohlashda muhim rol o‘ynaydi, chunki
u ruhiy holatlarning har birini, o‘sha vaqtdagi individual va kollektiv hissiyotlarni
o‘zida aks ettiradi.
Shu bilan birga, badiiy ijodning shifobaxsh kuchi ham mavjud. Badiiy asar
yaratish   jarayoni,   ayniqsa,   insonning   ruhiy   holatini   tiklash   yoki   tuzatish   uchun
yordam   beradi.   Badiy   asar   yaratish,   ko‘plab   ijodkorlar   uchun   o‘z   ruhiy
kechinmalarini ishlov berish va qayta ishlashning bir usuli bo‘ladi. Asarni yaratish
jarayonida   ijodkor   o‘zining   ruhiyatidagi   ziddiyatlarni,   xavotirlarni   yoki
umidsizlikni badiiy shaklda ifodalash orqali bu holatlarni bartaraf etishi mumkin.
Xulosa  qilib  aytganda,   badiiy  ijod  va   ruhiyat  o‘rtasidagi   aloqani  tushunish,
nafaqat   ijodkorning   shaxsiy   tajribalarini,   balki   umuman   insoniyatning   ichki
dunyosini   anglashda   muhim   ahamiyatga   ega.   Badiy   ijod,  ruhiyatni   ifodalashning,
tushunishning   va   qayta   ishlashning   kuchli   vositasi   sifatida   insonlarni   o‘zlarining
ichki   holatini   ko‘rishga,   anglashga   va   o‘zgartirishga   undaydi.   Shu   bilan   birga,
badiy asarlar  nafaqat ijodkorning ruhiyatini, balki  jamiyatning umumiy ruhiyatini
ham   ifodalaydi   va   tomoshabinlarga   yangi   hissiy   tajribalar,   fikrlar   va   qarashlar
keltiradi. 34FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
Rahbariy adabiyotlar:
1.   O‘zbekiston   Respublikasining   Ma’muriy   javobgarlik   to‘g‘risidagi   kodeksi.
22.09.1994.  https://lex.uz/ru/docs/-97664
2 .   O‘zbekiston   Respublikasining   Ma’muriy   javobgarlik   to‘g‘risidagi   kodeksi.
(n.d.). Lex.Uz. Retrieved December 21, 2020
Asosiy va qo’shimcha adabiyotlar
1.   Alisher   Navoiy.   Mezon   ul   avzon.   Asarlar.   O'n   besh   tomlik.   14-tom.   –   T.:
«Fan», 1967.
2.  Arastu. Poetika. Ahloqi kabir. – T.: «Yangi asr avlodi», 2004.
3. Fitrat. Adabiyot qoidalari. – T.: «O'qituvchi», 1995.
4. Hojiahmedov A. Mumtoz badiiyat malohati. – T.: «Sharq», 1999.
5.  N.Karimov va b. "Adabiyot". 11-sinf uchun darslik. – Toshkent, 2004. 122-b.
6.  N.Karimov va b. "Adabiyot". 9-sinf uchun darslik. – Toshkent, 2002. 234-b.
7.  N.Karimov va b. "Adabiyot". 11-sinf uchun darslik. – Toshkent, 2004, 86-b.
8. Olimov M. Risolai aruz. – T.: «Yozuvchi», 2002.
9.  Q.Yo'ldoshev va b. "Adabiyot". 7-sinf uchun darslik. – Toshkent, 2005. 162-b.
10.  Q.Yo'ldoshev va b. "Adabiyot". 9-sinf uchun darslik majmua. – Toshkent.
11.  Rahmonov B. She'r san'atlari. – T.: «Yozuvchi», 2001.
12.  Sultonov. Adabiyot nazariyasi. – T.: «Sharq», 2006.
13.  Valixo'jaev B. O'zbek adabiyotshunosligi tarixi. – T.: «O'zbekiston», 1993.
14.  Adabiyot nazariyasi. Ikki jildlik. – T.: «Fan», 1978-1979.
15.  Bakhtin, M. M. (1981). The Dialogic Imagination. University of Texas Press.
16.  Freud, Z. (1900). The Interpretation of Dreams. Macmillan.
17.  Ginzburg, R. (2010). The History of Russian Literature. Cambridge University
Press.
18. Hegel, G. W. F. (1835). Aesthetics: Lectures on Fine Art.
19. Jung, C. G. (1964). Man and His Symbols. Doubleday. 3520.  Nietzsche, F. (1886). Beyond Good and Evil.
21. Shklovsky, V. (1917). Art as Technique.
22.  Tolstoy, L. (1897). What is Art?.
23. Fromm, E. (1976). The Art of Loving. Harper & Row.
Veb-sayt va havolalar
https://dx.doi.org/10.31838/jcr.07.14.194
http://dx.doi.org
https://lex.uz/ru/docs/-97664
https://wiselawyer.ru/poleznoe/43591-razvitie-sudebnykh-rechevedcheskikh-
ehkspertiz-rossii   
e-mail: til_adabiyot@umail.uz

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Badiiy ijod tushunchasi va uning falsafiy-nazariy asoslari

1.1. Badiiy ijod tushunchasining ta'rifi va mohiyati

1.2. Badiiy ijodning asosiy shakllari

1.3. Badiiy ijodda estetik va ma'naviy qadriyatlarning ahamiyati

II bob. Ruhiyat va ijodiy jarayon o’rtasidagi o’zaro bog’liqlik

2.1. Ruhiy jarayonlar va ijod

2.2. Psixologik nazariyalar

2.3. Ijodkor shaxsning xususiyatlari

III bob. Badiiy ijod va uning inson ruhiyatiga ta’siri

3.1. Badiiy ijodning ruhiy salomatlikka ijobiy ta'siri

3.2. Negativ jihatlar

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati