Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 63.2KB
Покупки 7
Дата загрузки 14 Август 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

Bohodir Jalolov

Badiiy matnda yuklamalar vositasida bog’langan qo’shma gaplar

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI ALISHER NAVOIY NOMIDAGI TOSHKENT DAVLAT O’ZBEK TILI VA ADABIYOTI UNIVERSITETI MASOFAVIY TA’LIM YO’NALISHI O’ZBEK TILI VA ADABIYOTI KAFEDRASI Himoyaga tavsiya etaman Masofaviy ta’lim fakultet dekani ________ N. Chiniqulov “____” ____________ MAVZU: “ Badiiy matnda yuklamalar vositasida bog’langan qo’shma gaplar ” mavzusida KURS ISHI Himoyaga tavsiya etildi. Masofaviy ta’lim kafedrasi Mudiri _________ R. Abdullayeva Toshkent – 2024 1 Talabaning F.I.SH . Matyoqubova Dilnura Sirtqi ta’lim yo’nalishi: IV kurs 403 - guruh Fan nomi : Hozirgi o’zbek adabiy tili Kurs ishi mavzusi : “Badiiy matnda yuklamalar vositasida bog’langan qo’shma gaplar” Kurs ishi bo’yicha komissiya xulosasi _____________________________________________________________ _____________________________________________________________ _____________________________________________________________ _____________________________________________________________ _____________________________________________________________ Himoya qilgan sana ___ ___ ______ Komissiya raisi _______ R.Abdullayeva A’zolar: ________________ __________ ____________________ __________ ____________________ __________ ___________________________________________________________ __ REJA: 2 KIRISH…………………………………………………………………………….3 I.BOB. BOG’LANGAN QO’SHMA GAPLARNING FORMAL -SINTAKTIK TALQINI VA TURLARI…………………………………………………………5 1. 1. Badiiy matnda yuklamalar vositasida bog'langan qo'shma gaplar formal - sintaktik talqini…………………………………………………………………..…5 1.2. Bog’langan qo’shma gaplarning turlari ……………………………………...12 II. BOB. BADIIY MATNDA YUKLAMALAR VOSITASIDA BOG'LANGAN QO'SHMA GAPLAR SINTAKTIK VA SEMANTIK Х USUSIYATLARI VA O’ZIGA XOS YONDASHUV……………………….14 2.1. Badiiy matnda yuklamalar vositasida bog'langan qo'shma gaplar sintaktik va semantik х ususiyatlari……………………………………………………………14 2.2. Bog'langan qo'shma gaplarning sintaktik va semantik xususiyatlarida o’ziga xos yondashuv…………………………………………………………………….18 XULOSA…………………………………………………………………………29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..31 3 KIRISH An’anaviy sintaktik nazariyalarda bog’lovchisiz qo’shma gap mavqei jihatdan teng huquqli bo’lgan sodda gaplarning tenglanish munosabati asosida mazmun va grammatik jihatdan o’zaro birikuvidan tashkil topgan gaplar sifatida talqin etiladi. Quyida bog’lovchisiz qo’shma gapning formal hamda semantik- sintaktik tadqiqi natijalari xususida fikr yuritamiz. Bog’lovchisiz qo’shma gapni tashkil etuvchi teng huquqli qismlar shaklan mustaqil, mazmunan o’zaro bog’langan, ba’zan mantiqan biri-ikkinchisiga tobe gaplardan tashkil topadi. Bunday aloqa-bog’liqlik qo’shma gap qismlarining tuzilishida, kesimlarining mazmunan va grammatik munosabatida yoki umumiy gap bo’laklarining mavjud bo’lishida ko’rinadi. Anglashiladiki, bunday turdagi qo’shma gaplarning qismlari mantiqan bir-birini taqozo qilsa-da, grammatik jihatdan tobe bo’lmaydi 1 . Bog’lovchisiz qo’shma gapdagi birinchi komponent birmuncha mustaqillik xususiyatiga ega bo’lsa, ikkinchi komponent birinchi gapga bog’liq holda tuziladi. Bu qismlar birgalikda yaxlit sintaktik qurilmani, ya’ni qo’shma gapni hosil qiladi. Bog’lovchisiz qo’shma gap qismlari: 1) teng bog’lovchisizlar; 2) teng bog’lovchisiz vazifasida qo’llanadigan yuklamalar; 3) bo’lsa, esa yordamchilari; 4) tenglik ohangi yordamida bog’lanadi. Biriktiruv bog’lovchisizli bog’lovchisiz qo’shma gap. Biriktiruv bog’lovchisizli bog’lovchisiz qo’shma gap qismlari ma’lum bir paytda yoki ketma- ket ro’y beradigan voqea-hodisani bildiradi hamda va, hamda, ham, -u (-yu), -da, bo’lsa, esa yordamchilari orqali bog’lanadi. Kurs ishi maqsadi: Bog’lovchisiz qo’shma gaplarning sintaktik va semantik xususiyatlari haqida ilmiy-metodik tavsiyalar ishlab chiqish. 1 Alikayev, R.S. Zamonaviy tilshunoslik paradigmasida fan tili.- Nalchik: El-Fa, 1999.- 318 b. 4 Kurs ishi ob’ekti: Bog’lovchisiz qo’shma gaplarning sintaktik va semantik xususiyatlari bilan tanishtirish jarayoni Kurs ishi predmeti: Bog’lovchisiz qo’shma gaplarning sintaktik va semantik xususiyatlari bilan tanishtirish ko’nikmalari Kurs ishining amaliy ahamiyati. Kurs ishi jarayonida ilgari surilgan fikrlardan, yondashuvlardan hamda samaradorligini ta’minlovchi Kurs ishi natijalaridan pedagogik fanlar bo’yicha ma’ruzalar tayyorlash, qo’llanmalar yaratish, shuningdek metodik tavsiyanomalar yaratishda, ish tajribalarini ommalashtirishda samarali foydalanishga xizmat qiladi. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi va hajmi: ish kirish, 2 bob, 4 bo’lim, umumiy xulosalar va tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro’yhatidan iborat. 5 I.BOB. BOG’LANGAN QO’SHMA GAPLARNING FORMAL -SINTAKTIK TALQINI VA TURLARI 1. 1. Badiiy matnda yuklamalar vositasida bog'langan qo'shma gaplar formal - sintaktik talqini. Keyingi yillarda qo’shma gap sintaksisi sohasida ham ko’pgina jiddiy va yirik ilmiy tadqiqot ishlari olib borildi: Qo’shma gap nazariyasi ularning taraqqiyot qonunlari semantik grammatik tuzilmasi va klassifikatsiyasi ancha oydinlashdi, biroq qo’shma gap sintaksisining hali aniqlanmagan qirralari ko’p bo’lib, qo’shma gap sintaksisi va u bilan bog’liq bo’lgan qator muammolar o’z yechimini kutmoqda. Qo’shma gap sintaksisini tarixiy tarzda o’rganish qo’shma gap tillarini aniq belgilash va ular orasidagi farqlarni ilmiy dalillash uchun zamin yaratdi. Bu lingvistika ilmi uchun yangi g’oya va qiziqarli kashfiyotlarning tug’ilishi uchun juda muhimdir. Qadimda qo’shma gaplarning oddiy tuziluvi asosida vujudga kelganligi ma’lum. Misollarga e’tibor bering: birlik bor – tiriklik bor; birlik yo’q- baraka yo’q, dard boshqa – o’lim boshqa dard mehmon – tana qo’rg’on va boshqalar. Jumladan gap nazariyasinig ilmiy yechimi sodda va qo’shma gap tushunchalari hamda ular orasidagi farqni aniq belgilash imkoniyatini anglatadi; qo’shma gap sintaksisi umuman gapning grammatik tuzilmasi turkiy tillarda shuningdek o’zbek tilida sinxronik tarzda ancha o’rganildi, ammo diaxronik tarzda yetarlicha o’rganilgan emas. Ma’lum bo’ladiki, o’rdak o’rdak bilan uchar, g’oz g’oz bilan uchar; o’rik o’rikni ko’rib rang oladi, uzum uzumni ko’rib chumak uradi, o’rganish oson o’rgatish qiyin tipidagi qo’shma gap ko’rinishlari qadimiydir /bo’lovchisiz bog’lanish – bog’lovchisiz qo’shma gap. Bu haqda tilshunos olimlarning fikrlari deyarli bir xil. Yuqoridagi har bir qo’shma gapning qismlari o’zaro bitishuv a’loqasi asosida birikkan. Lekin har birida semantik – grammatik munosabat turlichadir: birinchi ikki misolda moslashtirish /xoslash/, ta’kidlash va qisman taqqoslash munosabatlari mavjud ; uchinchi misolda esa taqqoslash munosabati 6 ustundir /bundagi qisman zidlik munosabati oson va qiyin so’zlarining leksik ma’nosi bilan bo’gliq/ Ko’rinadiki, qo’shma gap turlarini shuningdek bo’g’lovchisiz qo’shma gap turlarini ajratishda grammatik munosabatining ro’li muhim bo’lib, asosiy kreteriy /o’lchov sanaladi/: gaplarning birikish usullari va ular orasidagi munosabatni o’rganish qo’shma gap sintaksisining asosidir. Shuni takidlash zarurki, bog’lovchilar nisbiy so’zlar va bog’lovchi vasifasini bajaruvchi boshqa leksik – grammatik vositalar muayyan qo’shma gapdagi u yoki bu munosabatni bo’rttirish bu gapga muvofiqlashtirish /xoslash/ uchun xizmat qiladi. Nutq vaziyati tartib grammatik tuzilma leksik grammatik vosita kabilarning munosabatlarini bir-biridan farqlashdagi ularning muayyan turdagi gaplarga muvofiqlashdagi ahamiyati kattadir. Masalan, teng bog’lovchilar bog’langan qo’shma gaplarni ergatiruvchi bog’lovchilar esa ergashgan qo’shma gaplarni chegaralash va farqlash vositalaridan hisoblanadi. Aslida bog’lovchilarning hozirgi nomlanishi va guruhlanishi gapdagi qanday munosabatni ko’rsatishi sintaktik vasifasi bilan bog’liqdir. Qo’shma gap sintaksisi sohasida qo’shma gaplarning taraqqiyot qonunlari va rivojlanish tendensiyalarini aniqlash hamda mavjud klassifikatsiyalariga aniqliklar kiritish eng aktual masalalardan hisoblanadi. Qo’shma gaplarni turlarga ajratishda ayniqsa bog’lovchisiz qo’shma gap haqida tilshunoslarning nuqtai nazarlari turlichadir. Bog’lovchisiz qoshma gaplarni monografik o’rganish orqali yuqoridagi so’roqqa uzil-kesil javob berish mumkin. Mazkur maqolada qo’shma gap turlarining hosil bo’lish texnologiyasi va terminalogiyasi haqida o’z mulohazalarimizni bildirmoqchimiz. Qo’shma gap sintaksisiga oid ayrim terminlarning noqulay va nomuofiqligi haqida mutaxassislar tomonidan ko’p tanqidiy fikrlar aytilgan. Masalan, qo’shma gap komponentlariga nisbatan “Sodda gap” terminining nomunofiqligi “ergashgan qo’shma gap” terminining nomunofiqligi v.b “Ergashgan” termin qanchalik o’rinsiz bo’lsa “bog’langan” xam shunchalik noo’rindir. Yuqorida ta’kidlanganidek bitishuv aloqasi asosida bog’lovchisiz qo’shilmalar hosil bo’lar ekan. Buning aksi sifatida bog’lovchilar vositasida “bog’lovchili qoshilmalar” vujudga keladi. Bitishuv aloqasi asosida birikkan qo’shilmalar ikki xil predikativ munosabatda bo’ladi a/ 7 tenglanish munosabati. Bu munosabat asosida teng funksiyali gaplar birikib voqea hodisalarning bir paytda yoki ketma-ket bo’lishi taqqoslanishi, zid qo’yilishi kabi mazmuniy munosabatlarni bildiradi: Asal aynimas-saryog’ sasimas; qor yog’di- don yog’di; Kuz keldi, yig’im terim ishlari boshlandi. b/tobelanish munosabati. Bu munosabat asosida “tobe-hokim” munosabatidagi gaplar birikib izoh, sabab, shart, toliqsizlik kabi mazmuniy munosabatlarni ifodalaydi; Arslon bo’kirsa otning oyoqlari chalishar/DLT/. Dalaga chiqdik ko’rdik; paxtalar oppoq ochilgan. Qo’shning tinch-sen tinch. /Maqol/. Bu-qo’shma gap hosil bo’lishining bog’lovchisiz usulidir. Til taraqqiyotida har ikki yo’nalish birdek davom etgan. Lekin ularning rivoji taraqqiyotining turli bosqichlarida turlicha bo’lishi mumkin. Ular semantikasidagi tarraqiyot o’z navbatida qo’shma gaplarning tuzilmasiga ham ta’sir etadi va aksincha. “Bog’lovchili qo’llanish shunday tarrqiyotining muayyan ko’rinishidir nu maxsus ilmiy-tadqiqot obyektidir. Tilining ichki taraqqiyot tendensiyasi kommunikatsiya talabiga va differensiyasi qonuniga ko’ra yuqoridagi usulga parallel ravishda bog’lovchili usul ham taraqqiy etadi. Natijada, bitishuv aloqasi asosida hosil bo’lgan qo’shilmalarning “bog’lovchili“ turi vujudga keladi / bog’lovchili qo’shma gaplar/. Bu o’rinda qadimgi bog’lovchi vositalarning hozirgidan farqli bo’lganini unutmaslik kerak. 8 9 1.2. Bog’lovchisiz qo’shma gapning turlari Qo’shma gap haqida umumiy tushuncha. Qo’shma gap bilan sodda gap qiyosiy xarakteristkasi Ikki yoki undan ortiq sodda gapning mazmun, grammatik va ohang jihatidan birikuvidan tuzilgan gap qo’shma gap deyiladi: Eshik sekin ochildi-yu , Qalandarovning yuzi ko’rindi. Sodda gap tarkibida bitta ega va kesim birligi ishtirok etsa, qo’shma gap tarkibida ikki va undan ortiq ega va kesim birligi qatnashadi. Qo’shma gap tarkibidagi sodda gaplar o’zaro bog’lovchisizlar, yuklamalar, ko’makchilar va fe’l shakllari hamda ohang orqali bog’lanadi. Mazmun munosabati va bog’lovchisiz vositalarining qo’llanishiga ko’ra qo’shma gaplar 3 xil bo’ladi: bog’langan qo’shma gaplar, ergash gapli qo’shma gaplar va bog’lovchisizsiz qo’shma gaplar. Mazmun munosabati va bog’lovchisiz vositalarining qo’llanishiga ko’ra qo’shma gaplar 3 xil bo’ladi: bog’langan qo’shma gaplar, ergash gapli qo’shma gaplar va bog’lovchisizsiz qo’shma gaplar. Ayrim darsliklarda qo’shma gaplar quyidagi guruhlarga bo’linadi: 1) Teng bog’lovchisizlar vositasida bog’langan qo’shma gaplar. 2) Ergashtiruvchi bog’lovchisizlar vositasida bog’langan qo’shma gaplar. 3) Bog’lovchisiz-yuklamalar vositasida bog’langan qo’shma gaplar. 4) Nisbiy so’zlar vositasida bog’langan qo’shma gaplar. 5) Faqat ohang vositasida bog’langan qo’shma gaplar. Ergash va bosh gaplar haqida ma’lumot Birdan ortiq sodda gaplarning mazmun jihatdan tobe-hokim munosabati asosai, ya’ni birining boshqasiga ergashishidan tuzilgan qo’shma gap ergash gapli qo’shma gap deyiladi: Ildiz oziq bersa, novda ko’karar. Ergashgan gapda bosh gap va ergash gap bo’ladi. Mazmuni izohlanadigan gap bosh gap hisoblanadi. Bosh gapga ergashib , uning mazmunini izohlab kelgan gap ergash gap deyiladi : Hamma yig ’ ilgach , majlis 10 boshlandi . Bu gapda Hamma yig’ilgachgapi ergash gap bo’lib, Majlis boshlandi degan gap bosh gap orqali ifodalangan voqea-hodisaning bajarilish paytini izohlab kelgan. Ergash gap bosh gapni butunicha yoki uning biror bo’lagini izohlaydi: Rais kirgach, hamma tinchlandi gapida ergash gap bosh gapni butunicha izohlayapti. Siz shuni unutmangki, kurashchilar yolg’iz emas gapida esa ergash gap bosh gap tarkibidagi olmosh bilan ifodalangan to’ldiruvchini (shuni) izohlayapti. Ergash gap bosh gapdan oldin, undan keyin yoki uning ichida kela oladi: O’qituvchi, qo’ng’iroq chalingach, sinfga kirdi. Bu gapda ergash gap bosh gap ichida qolgan. Ergash gap bosh gapni butunicha yoki uning biror bo’lagini izohlaydi: Rais kirgach, hamma tinchlandi gapida ergash gap bosh gapni butunicha izohlayapti. Siz shuni unutmangki, kurashchilar yolg’iz emas gapida esa ergash gap bosh gap tarkibidagi olmosh bilan ifodalangan to’ldiruvchini (shuni) izohlayapti. Ergash gap bosh gapdan oldin, undan keyin yoki uning ichida kela oladi: O’qituvchi, qo’ng’iroq chalingach, sinfga kirdi. Bu gapda ergash gap bosh gap ichida qolgan. Ergash gaplar bosh gaplarga chunki, shuning uchun , -ki, agar, garchi, mabodo, go’yo(ki) (ayrim darsliklarda go’yo bog’lovchisizsi bog’lovchisiz vazifasidagi so’z deb atalgan) kabi ergashtiruvchi bog’lovchisizlar, fe’lning ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi shakllari, shuningdek , yuklama, ko’makchilar, ko’makchili qurilmalar (shuning uchun, shu sababli, shu tufayli), turli vazifadagi ko’rsatish olmoshlari, kim – u, qanday – shunday, qancha – shuncha, qaysi – o’sha, qayerda – u yerda kabi bir-biriga ishora ma’nosini bildiradigan so’roq olmoshlari va ko’rsatish olmoshlaridan iborat nisbiy so’zlar, sababli, tufayli, deb so’zlari orqali bog’lanadi: 1) Biz kitobni sevamiz , chunki u bilim manbaidir. 2) Hosil to’kin bo’lsa, to’ylar to’xtamas. Bog’lovchisizsiz qo’shma gaplar Maxsus bog’lovchisiz vositalarsiz, asosan ohang yordamida birikkan sodda gaplardan tuzilgan qo’shma gaplar bog’lovchisizsiz qo’shma gaplar deyiladi. 11 Bunday qo’shma gap qismlari ohangdan tashqari ayrim so’zlarning takrorlanishi, gap qurilishi, umumiy bo’laklar vositasida birikadi: Kech kirdi, tevarak-atrofga qorong’ulik tusha boshladi. Bu qo’shma gapdagi sodda gaplar o’zaro faqat ohang yordamida bog’langan, ularning o’rnini almashtirib bo’lmaydi. Bog’lovchisizsiz qo’shma gaplar quyidagi turlarga bo’linadi: Bog’lovchisizsiz qo’shma gaplar quyidagi turlarga bo’linadi: Bog’langan qo’shma gapga sinonim bo’lgan bog’lovchisizsiz qo’shma gap: Tig’ yarasi tuzaladi, til yarasi tuzalmaydi. Ergashgan qo’shma gapga sinonim bo’lgan bog’lovchisizsiz qo’shma gap: Qor yog’di – don yog’di. (O’xshatish) Bog’lovchisizli qo’shma gapga sinonim bo’lmagan bog’lovchisizsiz qo’shma gap: Xushxabar olib keldim: garnizon yanchildi. (Sh.) Bog’lovchisizsiz qo’shma gaplar tarkibida tinish belgilari quyidagicha qo’llanadi: Agar bog’lovchisizsiz qo’shma gap qismlari bir paytda yoki ketma-ket yuz bergan voqea-hodisalarni ifodalasa , ular orasiga vergul qo’yiladi: Arava g’ijirlab borar, aravakash xirgoyisini bir zumga ham to’xtatmas edi. Agar bog’lovchisizsiz qo’shma gap qismlari o’zaro mazmunan bir-biridan ancha uzoq bo’lsa, ular orasiga nuqtali vergul qo’yiladi: Yomg’ir chelakdan quyganday sharillab yog’ardi; uning hayoli uzoq yoshlik paytlarida kezar edi. Politsmeyster zinada to’xtadi; uning basharasi yovuz va quturgan edi. (O.) Bog’lovchisizsiz qo’shma gapning ikkinchi qismi birinchi qismining sababini bildirsa, izohlasa, to’ldirsa, ular orasiga ikki nuqta qo’yiladi: Gap shu: Ertaga men bilan yo’lga chiqasiz. Agar bog’lovchisizsiz qo’shma gap qismlari o’zaro zidlik, o’xshashlik yoki shart munosabatiga kirishgan bo’lsa, ular orasiga tire qo’yiladi: Qor yog’di – don yog’di. Yoshim yetmish ikkida –o’zim yigitman 2 . Bog’langan qo’shma gaplar 2 Baiburin, A. K. An'anaviy madaniyatdagi marosim. - Sankt-Peterburg: Nauka, 1993. - 253 b. 12 Teng munosabatdagi sodda gaplarning o’zaro teng bog’lovchisizlar yordamida bog’lanishidan tuzilgan qo’shma gap bog’langan qo’shma gap deyiladi: Kechasi qalin qor yog’di, lekin havo sovimadi. Tarkibidagi sodda gaplarning o’zaro mazmun-munosabatiga ko’ra bog’langan qo’shma gaplar quyidagi turlarga bo’linadi: 1) Biriktiruv munosabatli bog’langan qo’shma gaplar: Bunday bog’langan qo’shma gaplar tarkibidagi sodda gaplar o’zaro va, hamda bog’lovchisizlari, ham, - u(-yu), -da yuklamalari yordamida bog’lanadi va bir paytda yoki ketma-ket ro’y bergan voqea-hodisalarni ifodalaydi: Mashg’ulotlar tugadi va hamma o’z uyiga tarqaldi. Odam qo’li tegdi-yu, tashlandiq yerlar obod bo’ldi. Qattiq izg’irin ko’tarildi-da, hech kim uydan chiqmay qo’ydi. 2) Zidlov munosabatli bog’langan qo’shma gaplar va ularda tinish belgilarining ishlatilishi.Bunday gaplar tarkibidagi sodda gaplar o’zaro ammo, lekin, biroq bog’lovchisizlari, -u(-yu) yordamida bog’lanadi: Yurtimizning bu kuni chiroyli , lekin ertasi , indini yanada chiroyliroq, baxtliroq bo’ladi. Havo ochildi-yu, harorat sezilmadi. Ba’zan zidlik mazmunini kuchaytirish uchun zidlov bog’lovchisizsi va bu vazifada qo’llangan -u(-yu) yuklamasi birga ishlatiladi: Kechasi qor yog’di-yu, lekin havo unchalik sovimadi. Yozuvda zidlov bog’lovchisizlaridan oldin, yuklamalardan keyin vergul qo’yiladi. 2) Zidlov munosabatli bog’langan qo’shma gaplar va ularda tinish belgilarining ishlatilishi. Bunday gaplar tarkibidagi sodda gaplar o’zaro ammo, lekin, biroq bog’lovchisizlari, -u(-yu) yordamida bog’lanadi: Yurtimizning bu kuni chiroyli, lekin ertasi, indini yanada chiroyliroq, baxtliroq bo’ladi. Havo ochildi-yu, harorat sezilmadi. Ba’zan zidlik mazmunini kuchaytirish uchun zidlov bog’lovchisizsi va bu vazifada qo’llangan -u(-yu) yuklamasi birga ishlatiladi: Kechasi qor yog’di-yu, lekin havo unchalik sovimadi. Yozuvda zidlov bog’lovchisizlaridan oldin, yuklamalardan keyin vergul qo’yiladi. 3) Ayiruv munosabatli bog’langan qo’shma gaplar va ularda vergulning ishlatilishi. Bunday ishlardagi sodda gaplar o’zaro ayiruv bog’lovchisizlari – goh…goh, yoki…yoki, ba’zan…ba’zan, dam…dam, yohud…yohud yordamida 13 bog’lanadi. Ayiruv bog’lovchisizli bog’langan qo’shma gaplar voqea- hodisalarning galma-gal bo’lishini yoki ulardan biri bo’lishini ifodalaydi: Goh osmonni tutib ashula yangrar, goh allaqayerdan garmon tovushi eshitilib qolar edi. Takrorlanib qo’llangan ayiruv bog’lovchisizlarining ikkinchisidan oldin vergul qo’yiladi, ayiruv bog’lovchisizlar yakka qo’llansa, tinish belgisi qo’yilmaydi. 4) Inkor munosabatli bog’langan qo’shma gaplar. Bunday gaplar qismlari o’zaro na inkor yuklamasi orqali bog’lanadi va orasiga vergul qo’yiladi: Na suv bor, na biron yemish qolibdi. 4) Inkor munosabatli bog’langan qo’shma gaplar. Bunday gaplar qismlari o’zaro na inkor yuklamasi orqali bog’lanadi va orasiga vergul qo’yiladi: Na suv bor, na biron yemish qolibdi. 5) Bo’lsa, esa so’zlari yordamida bog’langan qo’shma gaplar. Bunday gaplarda qiyoslash va zidlash munosabatlari mavjud bo’ladi: Otabek sukutda, O’zbek oyim bo’lsa boshi bilan “shundog’” ishorasini berar edi. (A.Qod.) Asosiy tushunchalar: sodda gap, qo shma gap, bog’lovchisizsiz qo’shma gaplar,ʻ bog’langan qo’shma gaplar, ergashgan qo’shma gaplar, ega ergash gapli qo shma ʻ gap, aniqlovchi ergash gapli qo shma gap, to ldiruvchi ergash gapli qo shma ʻ ʻ ʻ gap,kesim ergash gapli qo shma gap, payt ergash gap, shart ergash gap. ʻ Ikki va undan ortiq sodda gaplarning birikuvidan hosil bo’lgan gap qo’shma gap hisoblanadi. Qo’shma gaplar tarkibidagi sodda gaplar o’zaro teng yoki tobe munosabatda bo’ladi. Turkiy tillar tarixiy taraqqiyotining ilk davrlarida kommunikativ vazifani, asosan, sodda gaplar bajargan. Murakkab fikrlarni ifodalashda sintaktik aloqaning eng qadimgi turi bo’lgan bitishuv yo’li bilan bog’langan konstruksiyalardan foydalanilgan. Qo’shma gap tarkibidagi sodda gaplarning grammatik munosabati deganda, shu sodda gaplarning bir-biri bilan ma’lum grammatik vositalar (bog’lovchisizlar, yuklamalar, olmoshlar, ohang) yordamida bog’lanishi tushuniladi. Mazmuniy munosabati deganda esa, qo’shma gap tarkibidagi sodda gaplarning mazmuniy muvofiqligi nazarda tutiladi. Qo’shma gapni tashkil etgan sodda gaplar qo’shma gap qismlari sanaladi. Bu qismlarni bog’lash uchun xizmat qiladigan vositalar esa bog’lovchisiz vositalardir. Qo’shma 14 gap qismlari bog’lovchisizlar, bog’lovchisiz vazifasidagi vositalar, ohang yordamida bog’lanadi. Qismlarining qanday bog’lovchisiz vositalar yordamida bog’lanishiga ko’ra qo’shma gaplar quyidagi guruhlarga bo’linadi: bog’langan qo’shma gaplar; ergashgan qo’shma gaplar; bog’lovchisizsiz qo’shma gaplar. Barcha qo’shma gaplar tarkibida ikki yoki undan ortiq sodda gaplarni mujassamlantirishi bilan xarakterlanadi. Bu sodda gaplar o’zaro teng munosabatda bo’lishi yoki qo’shma gapning bir qismi ikkinchisini izohlab kelishii mumkin. Bog’lovchisizsiz qo’shma gaplar qadimgi yodnomalar tilining asosini tashkil etadi. Qo shma gaplar tarkibidagi sodda gaplar tuzilishiga ko ra oddiy (ko pincha soddaʻ ʻ ʻ yig iq) bo lib, ular umumiy bir fikrni ifodalash uchun xizmat qiladi, mazmunan va ʻ ʻ shaklan bir-biriga tobe bolmaydi. Bunda sodda gaplar asosan sanash ohangi, intonatsiya vositasida bog lanadi, bir paytda, ketma-ket ro y bergan voqea-hodisa, ʻ ʻ belgi-xususiyat, shuningdek, zidlik, qiyoslash, sabab-natija, izohlash munosabatlarini ifodalaydi: 15 II. BOB. BADIIY MATNDA YUKLAMALAR VOSITASIDA BOG'LANGAN QO'SHMA GAPLAR SINTAKTIK VA SEMANTIK Х USUSIYATLARI VA O’ZIGA XOS YONDASHUV 2.1. Badiiy matnda yuklamalar vositasida bog'langan qo'shma gaplar sintaktik va semantik х ususiyatlari Bog’lovchisiz gapning yordamchi qismi bo’lib, uning yordamida murakkab gap bo’laklari, matndagi alohida gaplar o’rtasida, shuningdek (bu ba’zi bog’lovchisizlarga tegishli) sodda gapdagi so’z shakllari orasidagi bog’lanish hosil bo’ladi. Asosiy funktsiya bog'lovchi, shuningdek sifatlovchi, ya'ni bog'langan gaplar yoki ularning a'zolari o'rtasidagi munosabatni bildiradi (turli o'ziga xoslik darajasi bilan). Ko’pchilik bog’lovchisizlar yordamida bog’lanishning sintaktik turi (muvofiqlashtiruvchi yoki bo’ysunuvchi) ajratiladi. Bog’lovchisizning gap bo’lagi sifatidagi grammatik ma’nosi uni kirish (modal) so’zlar bilan bir qatorda yuklama va zarrachalarga ham yaqinlashtiradi. 3 Bog’lovchisizlar predloglar kabi o’zgarmaydi. Biroq, o’z vazifasini faqat otning hol shakllari bilan birgalikda bajaradigan yuklamalardan farqli o’laroq, bog’lovchisizlar o’zlari bog’lagan so’zlar bilan grammatik jihatdan bog’liq emas va bu so’zlarning u yoki bu gap bo’laklariga mansubligiga bog’liq emas. Bog’lovchisizlar faqat gapdagi so’zlar yoki alohida gaplar orasidagi bog’lanishni aniqlash va rasmiylashtirishga yordam beradi. Bog’lovchisiz yordamida qanday sintaktik munosabatlar ifodalanishiga qarab qo’shma gaplar quyidagilarga bo’linadi: muvofiqlashtiruvchi va bo’ysunuvchi. Muvofiqlashtiruvchi qo’shma gaplar sodda gap doirasidagi bir jinsli a’zolarni ham, mustaqil gaplarni ham bog’lashi mumkin. Tobe bog’lovchisizlar, asosan, murakkab gapda bosh va tobe bo’laklar o’rtasidagi har xil semantik munosabatlarni ifodalashga yordam beradi; munosabatlar vaqtinchalik, maqsadli, taqqoslash, tergov, sabab va boshqalar. 3 Baxtin, M. M. Nutq janrlari muammosi // Og'zaki ijod estetikasi. - M: Art, 1979. - 360 b. 16 Ba’zan tobe bog’lovchisizlar sodda gapda alohida a’zolarni bog’lash uchun ishlatiladi: “Bu yoz men yangidan o’rgandim... ko’p so’zlarni o’sha paytgacha menga ma’lum bo’lsa-da, uzoq va tajribasiz edi” (O’tgan.) – bog’lovchisiz, garchi... lekin ta'riflarni bog'laydi va ular o'rtasidagi qiyosiy-imtiyozli munosabatlarni beradi; “Ko’zgudek ko’lmak” predmetni predmet bilan bog’lovchisiz, qiyosiylik tuyg’usi bilan predikat ma’nosini to’ldiradigan qo’shma gap. Bu sintaktik vazifada tobe bog’lovchilar nihoyatda kam uchraydi. Asosan, u, than kabi birikmalar yordamida bajarilishi mumkin. Muvofiqlashtiruvchi va tobe bog’lovchisizlar o’rtasida sezilarli farq bor. Tobe bog’lovchisizlar ma’no jihatdan ergash gaplar bilan chambarchas bog’lanib, ular bilan “yaxlit semantik massa” hosil qiladi. Bog’lovchisizlarning bu xossasi murakkab gap tarkibidagi bo’laklarning joylashish tartibini belgilaydi: sodda gaplarni birlashtirgan muvofiqlashtiruvchi bog’lovchisizlar hamisha shu gaplar orasida bo’ladi, tobe bog’lovchisiz esa to’g’ridan-to’g’ri ergash gap bilan boshlansa, murakkab gap boshida paydo bo’lishi mumkin. Muvofiqlashtiruvchi qo’shma gaplar ma’nosiga ko’ra quyidagi guruhlarga bo’linadi: a) sanoq munosabatlarini ifodalovchi bog’lovchisizlar : va, ha, va... va, na... na, ham, ham. b) o’zaro istisno munosabatlarini ifodalovchi ayirma bog’lovchisizlar: yo, yo, keyin... keyin, u emas... u emas va hokazo. v) ergash gapli qo’shma gaplar : a, lekin, lekin, ammo, lekin, lekin, lekin, lekin, lekin, lekin, lekin, lekin, lekin, lekin, lekin, lekin, lekin, lekin, lekin, lekin, lekin, lekin, lekin, lekin, lekin, lekin, lekin, va hokazo. d) gradatsion qo’shma gaplar : nafaqat... balki, agar bo’lmasa... u holda, unchalik emas... kabi, kabi... va hokazo: “ Lekin jallod emas, balki g’ayritabiiy qo’rqinchli. yorug'lik... faqat dunyo falokatlari paytida bo'lgani kabi qaynab turgan va erga tushadigan qandaydir bulutdan paydo bo'lgan "(M. Bulg.); bu bog’lovchisizlar guruhi bog’langan a’zolardan biri (odatda ikkinchisi) muhimroq, ahamiyatliroq ekanligini bildiradi; 17 e) bog’lovchisiz bog’lovchisizlar : va, ha va, ha va u, yoki va boshqalar, to’ldiruvchi gaplar yoki gapning alohida a’zolari ilgari bildirilgan fikrni rivojlantiradi: “ Kampir va bechora ko’r odamga nima bo’ldi, men "Bilmayman. Meni, men, sayohatchi ofitser, odamlarning quvonchlari va baxtsizliklari bilan nima qiziqtiradi " (L.). Tobe bog’lovchisizlar (ma’nosi bo’yicha): a) muvaqqat : qachon, hozir, as uzun, qadar, qachon... keyin, kabi kabi. b) qiyosiy: go’yo, go’yo, aniq kabi. v) maqsad : tartibda, tartibda, tartibda va hokazo. d) konsessiv: shunga qaramay, garchi, va hokazo. e) shartlar: agar, agar... keyin, qachon... keyin. f) izohlovchi : nima, go’yo, shunday, shunday, go’yo bo’lmagandek va h.k.) sabab: chunki, beri, uchun va hokazo. h) oqibatlari; shuning uchun, bundan oldin, buning natijasida. Uyushgan so’zlarni tobe bog’lovchisizlardan – nisbiy olmoshlardan va olmoshlardan farqlash kerak: qayerda, qaysi, kim, nima, qayerdan, dan va hokazo. Bog’lovchisiz so’zlar qo’shma gaplar bilan bir xil sintaktik vazifani bajaradi (ular bosh gapga ergash gapni biriktiradi), lekin ergash gapda uning a’zolaridan biri vazifasini bajaradigan muhim so’zlardir. Qiyoslang: “Ular unga xuddi shunday belgilar bilan aytishdiki, ular xususiy odamlardan buyruq olmaydilar” (O'tgan.) - bosh gapga ergash gapni biriktiruvchi izohli bog'lovchi. - “Hunarmand ayollardan biri yuzida hayratni tasvirlab, bezovtalik belgisi sifatida kaftini oldinga qo yib, ko zlari bilan ungaʻ ʻ nima kerakligini so radi” (O tgan.) ʻ ʻ - izohlovchi gapning predmeti bo lgan ʻ nisbiy olmosh. Predloglar singari, bog'lovchilar ham bir ma'noli yoki noaniq bo'lishi mumkin. Masalan, bog’lovchisizlar bir ma’noga ega: maqsadida...; sifatida; boshqalarga qaramay Avvalo, bir necha so’z bilan ifodalangan qo’shma gaplar bir xil ma’noga ega. Undan farqli ravishda va, yoki, ha, shunday, o’sha kabi qo’shma gaplar. ko'p qiymatli. Shunday qilib, ha bog’lovchisizsi uchun 4 jildlik “Rus tili lug’ati”da to’rt ma’no ko’rsatilgan: 1) 18 bog’lovchisiz: “Atrofda dasht va dasht.Yo’l uzoq”; 2) bir nechta bir xil a'zolarning sanoqli qo'shilishi bilan amalga oshiriladigan sanoq, shuningdek, bir nechta jumlalar: "Mening idealim - uy bekasi. Mening orzularim - tinchlik. Menga bir qozon karam va kattasini bering" (P.); 3) bog’lovchisiz: “Qanday quloq! 4) qarama-qarshilik: “Ular hatto meni kollegial baholovchi qilmoqchi bo’lishdi, ha, nega deb o’ylayman” (Yuj.); "Va biz hammamiz hech bo'lmaganda bir kun ispan bo'lamiz" (Mayoq). 19 2.2. Bog’lovchisiz qo’shma gaplarning sintaktik va semantik xususiyatlarida o’ziga xos yondashuv Tuzilishi nuqtai nazaridan bog’lovchisizlar sodda ( bir so’zdan iborat: va, a, lekin, bo’lsa-da, go’yo va hokazo) va qo’shma (bir necha so’zdan iborat: chunki, shunday, kabi va hokazo) bo’linadi. ) Sodda qo’shma gaplar hosila emas : a, lekin hosila ham: garchi - garchi gerundiga qaytadi; go'yoki, shunday, shunday, va hokazo - muhim so'z bilan funktsiyali so'zning muzlatilgan birikmasiga qayting. Hozirgi vaqtda kompozit uyushmalar toifasi faol ravishda to'ldirilmoqda. Nihoyat, bog’lovchisizlar birlik bo’lishi mumkin: va, that, boshqalar kabi, takrorlovchi: na... na, keyin... o’sha (majburiy takror bilan); juft, yoki juftlangan : agar... keyin, qachon... keyin, zo'rg'a... qanday (ularning ikkinchi qismi mumkin, lekin shart emas); kabi... shunday va, kabi... shunchalik (ikkinchi qism zarur). Sodda qo’shma gaplarga o’zining shakliy tuzilishiga ko’ra ham, semantik ixtisoslashuvi va qo’llanish shartlariga ko’ra ham bir-biridan farq qiluvchi bog’lovchisiz va bog’lovchisiz zarrachalar kiradi. (a, baribir, shunchalik, an, yaxshi, go'yo, kabi, shunday, ha, hatto, zo'rg'a, yoki, go'yo, bo'lsa-da, hech bo'lmaganda, va hokazo). Bu, shuningdek, ittifoqdosh vositalar sohasida faol ishtirok etuvchi sifatlovchi leksik ma'noga ega so'zlar guruhini o'z ichiga oladi, ya'ni. jumlada ular bog'lovchilarning o'xshashlari sifatida ishlaydi: qo'shimcha ravishda ("qo'shimcha", "bundan tashqari"), oxir-oqibat, yoki to'g'rirog'i, shunday bo'ladi ("shuning uchun"), lekin, shuning uchun, aslida ("aniq"), bundan tashqari, haqiqatdan ham, darvoqe, faqat va hokazo. Kasaba uyushmalarining analoglari, xuddi uyushmalarning o'zlari kabi, ma'lum bir malakaviy ma'noning tashuvchisi bo'lganligi sababli, birlashmalarning boshqa CRlar bilan o'zaro bog'liqligini tavsiflashda analoglar birlashmalardan ajratilmaydi. Qo’shma (=yakka so’z bo’lmagan) bog’lovchisizlar o’z tarkibida ikki yoki undan ortiq elementlarning integral shakllanmagan bog’lanishlarini ifodalaydi, ularning 20 har biri bir vaqtda tilda alohida so’z sifatida mavjud. Bularning ko pchiliginingʻ shakllanishida oddiy polisemantik bog lanishlar (va, nima, nima bilan, qanday, ʻ qachon, bo lsa) mavjud. ʻ Masalan, shu sababli, nima bo’lishidan qat’iy nazar, shunga qaramay, chunki, chunki, chunki, birdaniga, birdaniga, shu vaqtdan beri, tez orada, zo’rg’a, oldin va hokazo. Elementlar orasidagi bog’lanish xususiyatiga ko’ra qo’shma qo’shma gaplar: (1) sintaktik turtkisiz (sitagmatik tur), (2) sintaktik turtki (sitagmatik tip). 1 - oddiy ulash, torli qilish printsipi bo'yicha birlashtirilgan. Bosh gap ishtirokisiz tuzilgan qo’shma gaplar sintagmatik bo’lmagan tuzilishga ega va hokazo. hol so’z shaklini o’z ichiga olmaydi. (ya'ni, va emas, va u emas, va shuningdek, zo'rg'a, agar shunday bo'lsa va hokazo.) 2 – elementlar tilda mavjud so’z birikmalari modeliga ko’ra bog’lanadi. Ularning asosiy qismi bosh gap ishtirokida tuziladi va ya’ni. mos keluvchi bosh gap birikmalari bilan bog’lanish. Bunday uyushmalarning qurilish bloki oddiy birlashmadir (qanday, nima, shunday, agar). Misollar: shu nuqtagacha, oldin, bo'lmasdan, maqsadida, yoqtirish uchun, bunga qo'shimcha sifatida va hokazo. Bir jumlada egallagan pozitsiyalar soniga ko'ra, barcha ittifoqlar yagona va yagona bo'lmaganlarga bo'linadi. Bir o rinli bog lovchi matnning bog langan ʻ ʻ ʻ qismlari orasida joylashgan yoki ulardan biriga pozitsiya jihatdan yondosh bo ladi ʻ (va, lekin, shunga qaramay, qachon, faqat, qanday holatda, nimaga zid); Yagona bo’lmagan bog’lovchisiz shunday joylashganki, uning tarkibiy qismlari bog’langan tuzilmaning har bir qismida joylashadi (yoki – yoki, kabi – shunday va, garchi – lekin, nafaqat – balki, yetarlicha – shunday va hokazo). Yagona bo'lmagan: ikki va ko'p o'rindiqli. Ko’p o’rinli qo’shma gap bir necha o’rinli bo’laklarning birikmasidir: va...va...va, ha...ha...ha, na... na... na, na... yoki... yoki va boshqalar. Qo’sh qo’shma gaplar ikki shaklan mos kelmaydigan va o’z o’rnida ajratilgan elementning birikmalari bo’lib, ularning hosil bo’lishida o’ziga xos bog’lovchisizlardan tashqari, zarrachalar, modal so’zlar, ergash gaplar, shuningdek, turg’un birikmalar “nafaqat bu... (ham)”dir. “bunday demaslik 21 uchun... (lekin)”, “...(bu) uchun”. Bu vositalarning barchasi qo'shma birikmalar hosil qilib, kvalifikatsiya yoki sub'ektiv baholash ma'nolarining tashuvchisi hisoblanadi. Gap bo’laklari orasida munosabatni ko’rsatishda ham ohang muhim o’r in tutadi. Men – men, sen – sen gaplarida gap bo’lak (ega-kesim)larini farqlashda va ular orasidagi munosabatni ko’rsatishda ohang hal qiluvchi rol o’ynaydi . Halim, ukam o’qishga kirdi va Halim ukam o’qishga kirdi gaplarida Halim so’zining (1-gapda) undalma yoki (2-gapda) aniqlovchi ekanligi og’zaki nutqda ohang orqali bilinib turadi. O’zbek tilshunosligida N.Said, A.Yo’ldoshev, H.G’oziyev, G’.Abdurahmonov, H.Boltaboyeva, G’.Abdurahmonov,A.G’ulomov, M.Asqarova, Sh.Rahmatullayev, R .Rasulov, A.Sayfullayev va A.Mamatov kabi olimlarning sodda gaplar muammosiga doir tadqiqotlari, muhim fikrlari mavjud. Bog’langan qo’shma gaplar bog’lovchilari, ham yuklama-bog’lovchisi yordamida tuzilgan qo’shma gaplarda bir vaqtda va turli vaqtlarda yuzaga kelgan voqea- hodisa yoki harakat ifodalanadi. Qiyoslang: 1. Qo’shma gapda bir vaqtda yuzaga keladigan voqea-hodisa ifodalanadi: Mudir jadal qadam tashlagan holda to’xtovsiz gapirar va uning so’zlari hammani qiziqtirar edi. (P.T.) 2. Qo’shma gapda turli vaqtda yuzaga kelgan voqelik yoki harakat ifodalanadi: Soy guvillab oqar va uning muzdek shamoli qirg’oqda tartibsiz o’sgan o’tlarni silkitar edi (S.Ahm.) -da, -u (yu) yuklamalarining biriktiruv bog’lovchili bog’langan qo’shma gap tarkibida qo’llanishida quyidagi holat kuzatiladi: 1. -da yuklamasi qo’shma gap tarkibida harakatning odatdagidan ko’ra tezroq bajarilishini ifodalaydi: Eshik g’irch etib ochildi-da, ruxsat so’rab Darveshali kirdi. (O.) 22 2. -u(-yu) yuklamasi hodisalarning bajarilish paytini, sababini, harakat yoki voqea- hodisaning to’satdan, kutilmaganda va ketma-ket bajarilishini ko’rsatadi: Shu payt to’satdan ko’cha eshigi ochildi-yu, Zunnunxo’ja xaloslagancha kirib keldi. (A.Q.) Bog’lovchi vazifasida qo’llanuvchi bo’lsa, esa so’zlari yordamida tuzilgan bog’langan qo’shma gaplarda ham bir paytda yoki ketma-ket sodir bo’lgan voqealar ifodalanadi, shu bilan birga bunday tuzilishdagi gaplarda qiyos, izoh, zidlik kabi ma’no munosabatlari ham shakllanadi.24 Masalan: Uning gavdasi juda katta, tovushi bo’lsa juda baland edi. (S.A.) Zidlov bog’lovchili bog’langan qo’shma gaplar. Zidlov bog’lovchili qo’shma gap qismlari o’z semantikasiga mos grammatik shaklni talab qiladi. Shu sababli bunday qo’shma gap qismlarini bog’lashda ammo, lekin, biroq, balki zidlov bog’lovchilari, bu bog’lovchilar vazifasida qo’llanuvchi -u(-yu) yuklamasi ishlatiladi. Ular mazmunan zid bo’lgan qo’shma gap qismlarini bog’laydi. Zidlov bog’lovchili bog’langan qo’shma gaplarda voqea-hodisaning yoki harakatning bir-biriga zidligi, shunga qaramay ulardan birining yuzaga kelishi yoki yuzaga kelmaganligi ifodalanadi. Masalan: Vasiyatnoma shunday ham tiklangani ma’lum bo’lgani rost, lekin bundan bolaning xabari yo’q-ku! (О’.U.) -u (-yu) yuklamalari zidlov bog’lovchilari o’rnida qo’llanib, zid munosabatdagi bog’langan qo’shma gap qismlarini bog’lashga xizmat qiladi. Ba’zi hollarda bu bog’lovchilar bilan birikkan qo’shma gaplarda u(-yu) yuklamasi zidlikni kuchaytirish uchun qo’llanadi. Masalan: Ishim nihoyatda ko’p-u, kelmaslikka ilojim yo’q. Zidlov bog’lovchili bog’langan qo’shma gaplarda ba’zan zidlik bilan birga to’siqsizlik munosabati ham shakllanadi. Qiyoslang: Men u bilan gaplashmadim, lekin uning ko’zlari ba’zi-ba’zida uzun kipriklari ostidan menga boqardi. (I.R.) Ayiruv bog’lovchili bog’langan qo’shma gaplar. Ayiruv bog’lovchili bog’langan qo’shma gaplar ketma-ket yuzaga keladigan yoki bir-biri bilan almashinib 23 turadigan, navbatma -navbat yuzaga keladigan birdan ortiq voqea -hodisa yoki harakatni ifodalab, semantik jihatdan ayiruv va ichki zidlik, izoh, qiyos, gumon, shart kabi ma’no munosabatlarni ifodalaydi 4 . 1. Bir.., dam.., ba’zan.., goh..bog’lovchilari bilan shakllangan qo’shma gaplar ketma-ket sodir bo’lgan voqealarni ifodalab, semantik jihatdan zidlik va izoh ma’no munosabatlarini anglatadi. Masalan: Dam jahlim chiqadi, dam kulgim qistaydi. (O.) 2. Yo, yoki, bo’lmasa ayiruv bog’lovchili bog’langan qo’shma gaplarda voqea- hodisalardan faqat birining sodir bo’lishi aks etadi hamda qiyos, gumon, shart ma’no munasabatlari ifodalanadi. Masalan: Mayli siz keting bu shahardan, yoki biz ko’chib ketamiz. (A.Q.) Inkor bog’lovchili bog’langan qo’shma gaplar. Bunday qo’shma gaplarda inkor munosabati ifodalanadi. Qo’shma gap qismlari na... inkor yuklama-bog’lovchisi yordamida bog’lanadi. Bu bog’lovchi qo’shma gap qismlarining boshida takrorlanib kelib, yuzaga chiqmagan voqea-hodisalarni ifodalovchi gaplarni o’zaro biriktirib, bog’langan qo’shma gapni hosil qiladi. Masalan:... Na adresi bor, familiyasi bor, na pochta muhri. (As.M.) Inkor bog’lovchili qo’shma gaplarning kesimlari, odatda, tasdiq shaklida bo’ladi. Ba’zi hollarda ma’noni kuchaytirish uchun gap kesimi inkor shaklda ham qo’llanadi. Masalan:...Bu haqda na Kimsanoy bir narsa deya olmadi, na Anzirat xola. (A.Q.) Inkor bog’lovchili bog’langan qo’shma gaplarning kesimlari bir xil so’z bilan ifodalanib, bir zamonda shakllanganda, ko’pincha oxirgi kesim qo’llanmaydi: Bular orasida bo’lib o’tgan mojarodan na Umidaning xabari bor, na Isroilning. (A.Q.) 4 Bobyreva, E. V. Diniy nutq: qadriyatlar va janrlar / E. V. Bobyreva // Moskva gumanitar fanlar universitetining ilmiy jurnali: Bilim, tushunish, mahorat - 2008. - № 1. -- Bilan. 162-167. 24 Matn talabi bilan inkor bog’lovchili qo’shma gaplarda ba’zan hamma kesimlar qo’llanmasligi mumkin: Cho’chima jigarim, o’z uyingdasan bu yerda, na g’urbat, na ofat, na g’am. (G’.G’.) Xullas, an’anaviy sintaktik ta’limotda bog’langan qo’shma gaplar: biriktiruv, zidlov, ayiruv va inkor bog’lovchili bog’langan qo’shma gaplarga ajratiladi. Har bir tur nafaqat bog’lovchi vositalariga ko’ra, balki ularda aks etgan mazmuniy munosabatlar asosida ham o’zaro farqli belgilarini namoyon qiladi. Qo’shma qo’shma qo’shma gaplar, masalan: bo’lsa, chunki, beri, va hokazolar ot, olmosh va ergash gaplar bilan bog’lanib, alohida komponentlarga bo’linadi. Qo’shma gaplar sintaktik vazifalariga ko’ra muvofiqlashtiruvchi va tobe bog’lovchilarga bo’linadi. Muvofiqlashtiruvchi bog’lovchilar gapning bir jinsli a’zolarini, shuningdek, murakkab gaplarning qismlarini bog’laydi. Bu qo’shma gaplar ma’nosiga ko’ra bog’lovchilarga bo’linadi: va, ha (va ma’nosida); va...va, na... na; qiyosiy: nafaqat... balki, ham, ham... va; ko’makchi qo’shimchalar: a, lekin, ha (lekin ma’nosi), ammo, bir xil, lekin; bo’luvchi: yoki, yoki... yoki, yo, yoki... yoki, keyin... o’sha, u emas... u emas, ham... yoki; bog’lovchi: ha va, shuningdek, ham. Tobe bog’lovchilar odatda murakkab gaplarning qismlarini bog’laydi, garchi ba’zan nisbatan kamdan-kam hollarda ular sodda gapda gap a’zolarini bog’lash uchun ishlatilishi mumkin. Masalan: U yaxshi usta sifatida tanilgan. Ayrim tobe bog’lovchilarni ikki qismga bo’lish mumkin, masalan, chunki, beri va boshqalar: bir bo’lak gapning bosh bo’lagida o’zaro bog’lovchi so’z yasasa, ikkinchisi tobe gapda bog’lovchi hosil qiladi 5 . Tobe bog’lovchilar o’tkinchi (qachon, zo’rg’a, faqat, hozircha, hozircha, uzoq, faqat, beri), sabab (chunki, chunki, chunki, natijada), maqsad (shunday) kabilarga bo’linadi., maqsadida), oqibatlar (shunday), shartlar (agar, bo’lsa, bo’lsa), murosasiz (garchi, bo’lsin, shunga qaramay), qiyosiy (go’yo, go’yo, go’yo), izohlovchi (shunday). 5 Danilova, N. K. "Mavzuning belgilari" nutqida.- Samara: "Samara universiteti" nashriyoti, 2001. - 228 b. 25 Muvofiqlashtiruvchi va tobe bog’lovchilar o’rtasidagi farq morfologik va sintaktik jihatdan barqaror emas. Bog’lovchilar vazifasida olmoshlar va olmoshlar qo’llanilishi mumkin, bu holda ular ittifoqdosh yoki nisbiy so’zlar deb ataladi. Kasaba uyushmalari sifatida harakat qilish, ya'ni. Aloqa vositasi vazifasini o’tagan turdosh so’zlar qo’shma gaplardan farqli ravishda gapning tobe bo’lak a’zolari hisoblanadi. Va boshqalar. Nima eksang shuni olasan. (nisbiy so'z, qo'shimcha). Men g'azablanganim uchun ahmoqman. (bu birlashma). Qo’llanish jihatidan bog’lovchilar uch xil bo’ladi: 1) bitta, bir marta ishlatilgan. Muvofiqlashtiruvchi qo’shma gaplardan bu boradagi tipik qo’shma gap lekin (tobe bog’lovchilar odatda bitta bo’ladi) Ex. Kichik olim, ammo pedant. 2) takrorlash: va...va, yoki... yoki, keyin... o’sha, yo... yo, na... na, na va hokazo. 3) qo'sh, uning tarkibiy qismlari foydalanish bo'yicha o'zaro bog'liq. Muvofiqlashtiruvchi qo’shma gaplar qo’sh (ham... va, nafaqat... balki): va tobe bog’lovchilar (agar... keyin; shundan beri... keyin, faqat... kabi va hokazo) bo’lishi mumkin. Masalan: Va agar kimdir aybdor bo'lsa, men yolg'izman (L. T.). Uyushma tahlili: ittifoq 1. Muvofiqlashtiruvchi / bo'ysunuvchi 2. 1p ga qarab tasniflash. 3. Oddiy/kompozitsiya 4. Yagona/takroriy/ikki marta 5. Olingan, bo’lsa, nimadan / nohosia 6. gapdagi vazifa Gapning xizmat qismlari mustaqillardan farqli o'laroq, predmet va ob'ektlarni, ularning xususiyatlarini, harakatlarini, miqdorlarini nomlay olmaydi. 26 Ular gap ichida muloqot qilish va hodisalar yoki ob'ektlar o'rtasidagi munosabatlarni bildirish uchun ishlatiladi. 6 Uyushma bir qator xususiyatlarga ega: ta'zim qilmaydi; konjuge emas; gapning bir qismi emas. Bog’lovchilar gap bo’laklari – sintaktik birliklar orasidagi semantik munosabatlarni ifodalash uchun ishlatiladi. Kelib chiqishi bo'yicha uyushmalar quyidagilarga bo'linadi: hosilalar; hosila bo'lmagan. Foydalanishga ko'ra ular quyidagilarga bo'linadi: yagona (ha, ha, lekin); takrorlash (na... na, na... yoki); qo’sh (... o’shandan beri, kabi... shunday va). Rolga qarab quyidagilar mavjud: bastalash; bo'ysunuvchi. Muvofiqlashtiruvchi birikmalar Muvofiqlashtiruvchi qo’shma gaplar qo’shma gap tarkibidagi bir hil a’zolar va sodda gaplarni bog’lovchilardir. Muvofiqlashtiruvchi birikmalar quyidagilarga bo'linadi: ulash; salbiy; bo'linish. Bog’lovchi bog’lanishni bildiradi. Ular qo’llanganda gapning semantik bo’laklarining umumiyligi va yaxlitligini ko’rsatadi: va, ha (ma’nosida va), nafaqat... balki, kabi... va. 6 Erofeeva, T. I. Tilning tabiati va tizimi masalasiga / T. I. Erofeeva // Ijtimoiy va psixolingvistika muammolari: Sat. Art. - Perm. un-t. - Perm, 2003. - 3-son. -- Bilan. 28-36. 27 Qarama-qarshiliklar qarama-qarshilik ma'nosiga ega. Ular semantik qismlar orasidagi farqni ko'rsatish zarur bo'lgan hollarda qo'llaniladi: a, ha (lekin ma'nosida), lekin, lekin, bir xil. Bo'lish, ajratish ma'nosini anglatadi. Bu bog’lovchilar guruhi gaplarning ma’no qismlarini ajratish uchun ishlatiladi: yo, yo, keyin... o’sha, yoki... yoki, yo... yo. Asosiy uchta guruhdan tashqari, quyidagilar ham mavjud: bosqichma-bosqich; tushuntirish; ulash. Darajali bog’lovchilar gap a’zolaridan birining yoki bir jinsli turkumning ahamiyatini kuchaytirish yoki kuchsizlantirishni ko’rsatish zarur bo’lganda qo’llaniladi: unchalik emas... lekin; garchi va... lekin; nafaqat... qancha. Tushuntirish munosabatlarini ifodalovchi, yozilgan yoki aytilgan narsaning ma'nosini aniqlaydigan qo'shma qo'shma gaplar: ya'ni, yoki (ma'nosida), ya'ni. Bog’lovchilar gapning bosh ma’nosidan keyin kelgan qo’shimcha ma’lumot yoki izohlarni kiritish uchun ishlatiladi: bundan tashqari, bundan tashqari, ham. Tobe bog’lovchilar Tobe bo'laklar gapning teng bo'lmagan qismlarini bog'laydigan yordamchi bo'laklar deb qaraladi, ulardan biri yoki bir nechtasi ma'no jihatdan asosiyga bog'liq. Tobe bog’lovchilar turkumiga ko’ra, ya’ni ma’nosiga ko’ra yoki gapning tobe bo’lagiga berilgan savollarga ko’ra bo’linadi. Ular toifalarga bo'linadi: vaqtinchalik; sabab; maqsadli; shartli; imtiyozli; qiyosiy; 28 tergov; tushuntirish. Vaqtinchalik bo'lganlar ish-harakatning gapning tobe bo'lakda bajarilgan vaqtini bildiradi. Tobe ergash gap savollarga javob beradi: qachon? Qancha vaqt oldin? qachondan beri? qachongacha? Misollar: qachon, zo'rg'a, tez orada, faqat. Sabab bog’lovchilari sodir bo’lgan voqeaning sababini bildiradi. Tobe bo'lak javob beradi: nima uchun? nima sababdan? Misollar: chunki, chunki, chunki. Maqsadlar ob'ekt yoki shaxs tomonidan harakatni amalga oshirish uchun ko'zlangan maqsadni ko'rsatadi. Tobe ergash gapga beriladigan savollar: nega? qanday maqsad bilan? bu nima uchun qilingan? Misollar: maqsadida, maqsadida, keyin. Shartlar ish-harakat bajarilgan yoki hech qachon erishilmagan shartni bildiradi. Tobe bo'lak so'roq: qanday sharoitda? Misollar: agar, agar, agar shunday bo'lsa... keyin, agar. Konsessiv qo’shma gaplar hodisa jarayonida yuzaga kelgan ziddiyatlarni bildiruvchi qo’shma gaplardir. Tobe gap javob berishi kerak: nimaga qaramay? nimaga qaramay? Taqqoslash solishtirishni bildiradi. Tobe gapning asosiy savoli qanday qilib? Misollar: go'yo, aynan, go'yo, qanday. 29 30 X ULOSA Gap bo’laklari orasida munosabatni ko’rsatishda ham ohang muhim o’r in tutadi. Men – men, sen – sen gaplarida gap bo’lak (ega-kesim)larini farqlashda va ular orasidagi munosabatni ko’rsatishda ohang hal qiluvchi rol o’ynaydi . Halim, ukam o’qishga kirdi va Halim ukam o’qishga kirdi gaplarida Halim so’zining (1-gapda) undalma yoki (2-gapda) aniqlovchi ekanligi og’zaki nutqda ohang orqali bilinib turadi. O’zbek tilshunosligida N.Said, A.Yo’ldoshev, H.G’oziyev, G’.Abdurahmonov, H.Boltaboyeva, G’.Abdurahmonov,A.G’ulomov, M.Asqarova, Sh.Rahmatullayev, R .Rasulov, A.Sayfullayev va A.Mamatov kabi olimlarning sodda gaplar muammosiga doir tadqiqotlari, muhim fikrlari mavjud. Bog’lovchisiz qo’shma gaplar bog’lovchilari, ham yuklama-bog’lovchisi yordamida tuzilgan qo’shma gaplarda bir vaqtda va turli vaqtlarda yuzaga kelgan voqea- hodisa yoki harakat ifodalanadi. Qiyoslang: 1. Qo’shma gapda bir vaqtda yuzaga keladigan voqea-hodisa ifodalanadi: Mudir jadal qadam tashlagan holda to’xtovsiz gapirar va uning so’zlari hammani qiziqtirar edi. (P.T.) 2. Qo’shma gapda turli vaqtda yuzaga kelgan voqelik yoki harakat ifodalanadi: Soy guvillab oqar va uning muzdek shamoli qirg’oqda tartibsiz o’sgan o’tlarni silkitar edi (S.Ahm.) -da, -u (yu) yuklamalarining biriktiruv bog’lovchili bog’lovchisiz qo’shma gap tarkibida qo’llanishida quyidagi holat kuzatiladi: 1. -da yuklamasi qo’shma gap tarkibida harakatning odatdagidan ko’ra tezroq bajarilishini ifodalaydi: Eshik g’irch etib ochildi-da, ruxsat so’rab Darveshali kirdi. (O.) 31 2. -u(-yu) yuklamasi hodisalarning bajarilish paytini, sababini, harakat yoki voqea- hodisaning to’satdan, kutilmaganda va ketma-ket bajarilishini ko’rsatadi: Shu payt to’satdan ko’cha eshigi ochildi-yu, Zunnunxo’ja xaloslagancha kirib keldi. (A.Q.) Bog’lovchi vazifasida qo’llanuvchi bo’lsa, esa so’zlari yordamida tuzilgan bog’lovchisiz qo’shma gaplarda ham bir paytda yoki ketma-ket sodir bo’lgan voqealar ifodalanadi, shu bilan birga bunday tuzilishdagi gaplarda qiyos, izoh, zidlik kabi ma’no munosabatlari ham shakllanadi. 32 Foyd а l а nilg а n а d а biyotl а r ro’yx а ti Normativ-huquqiy hujjatlar: 1. Shаvkаt Mirziyoеv. “Milliy tаrаqqiyot yo’lini qаt’iyat bilаn dаvоm ettirib, yangi bоsqichgа ko’tаrаmiz”. Tоshkеnt, “O’zbеkistоn”, 2017 yil 2. Shavkat Mirziyoyev. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz Darslik va o’quv qo’llanmalar: 1. Alikayev, R.S. Zamonaviy tilshunoslik paradigmasida fan tili.- Nalchik: El-Fa, 1999.- 318 b. 2. Arutyunova, N. D. Til ma’nolarining turlari (baho, hodisa, fakt). - M.: Nauka, 1988. - 341 b. 3. Baiburin, A. K. An'anaviy madaniyatdagi marosim. - Sankt-Peterburg: Nauka, 1993. - 253 b. 4. Baranov, A. N. Siyosiy nutq: tematik tuzilma va metaforalarni tahlil qilish usullari / Baranov A. N., Mixaylova O. V., Satarov G. A., Shipova E. A. - M.: INDEM fondi, 2004. -- 94 b. 5. Baxtin, M. M. Nutq janrlari muammosi // Og'zaki ijod estetikasi. - M.: Art, 1979. - 360 b. 6. Bobyreva, E. V. Diniy nutq: qadriyatlar va janrlar / E. V. Bobyreva // Moskva gumanitar fanlar universitetining ilmiy jurnali: Bilim, tushunish, mahorat - 2008. - № 1. -- Bilan. 162-167. 7. Bogdanov, V.V. Kommunikativ kompetentsiya va kommunikativ etakchilik / V.V. Bogdanov // Til, nutq va shaxsiyat: Tver. davlat un-t. - Tver, 1990. - p. 26 - 31. 8. Varshavskaya, A. I. Til tuzilishidagi semantik munosabatlar: (zamonaviy ingliz tili materiali bo'yicha).- L.: 1984. - 134 b. 9. Vinogradov, VV Badiiy nasr tili haqida. - M.: Nauka, 1980. - 362 b. 33 10. Galperin, I. R. Matn lingvistik tadqiqot ob'ekti sifatida. -M.: "Nauka", 1981. - 136 b. 11. Grigoryeva, V.S. Muloqot kommunikativ jarayonning elementi sifatida: pragmalingvistik va kognitiv jihatlar: monografiya / V.S. Grigorieva. - Tambov: Tambov nashriyoti. davlat texnologiya. un-ta, 2007. - 288 b. 12. Danilova, N. K. "Mavzuning belgilari" nutqida. - Samara: "Samara universiteti" nashriyoti, 2001. - 228 b. 13. Dijk van, T. A., Kinch V. Muvofiq matnni tushunish strategiyasi // Chet el tilshunosligida yangilik. - M.: Progress, 1988. - XXIII. -- Bilan. 153-211. 14. Erofeeva, T. I. Tilning tabiati va tizimi masalasiga / T. I. Erofeeva // Ijtimoiy va psixolingvistika muammolari: Sat. Art. - Perm. un-t. - Perm, 2003. - 3-son. -- Bilan. 28-36. 15. Zalogina, E. M. Lingvistik shaxs: lingvistik va psixologik jihatlar: "Jinlar" romani va "Yozuvchining kundaligi" asosida F.M. Dostoevskiy: yoshlarning yo'nalishlari va ularning zamonaviy rus jamiyatidagi o'zgarishlarining tabiati: filologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun dissertatsiya. RGPU im. Gertsen, Sankt-Peterburg, 2001 yil. 16. Karasik, V. I. Til doirasi: shaxs, tushunchalar, nutq. - Volgograd: O'zgarish, 2002. - 477 p. 34 35 KURS ISHIGA XULOSA (NAMUNA) Toshkent amaliy fanlar universiteti 2-kurs 208-guruh talabasi Qurbonova Intizor Baxtiyorovnaning “O’zb е k tilshunosligida ergashgan qo’shma gaplar talqini” mavzusida yozilgan kurs ishiga X U L O S A Kurs ishi mavzusining dolzarbligi, o’rganilganlik darajasining aniqlanganligi_ ____________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________ Kurs ishining maqsad va vazifalari, tadqiq usullarining to’g’ri belgilanganligi ___________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________ Kurs ishi mavzusiga oid daliliy materiallarning to’planganligi, mavjud ilmiy manbalarning qay darajada tahlil qilinganligi____________________________________ ___________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________ Kurs ishi mavzusi yuzasidan talabaning o’z nuqtayi nazarini haqqoniy aks ettira olganligi, ko’tarilgan muammoni hal etishga ijodiy yondashuvi __________________________________________________________________________ __________________________________________________________________________ __________________________________________________________________________ Talabaning kurs ishi mavzusini yozma madaniy nutq talablari asosida chuqur ilmiy mushohada bilan izchillikida yoritib berganligi darajasi_____________________ __________________________________________________________________________ __________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________ 36 Talabaning kurs ishida ko’rarilgan muammo yuzasidan umumlashma ilmiy-nazariy xulosalar chiqara olganligi _________________________________________ _________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________ Talabaning kurs ishini rasmiylashtirishi va ochiq himoya qilshi. Himoya vaqtida talabaning mavzuni ilmiy nutq malakasi asosida izchil yorita berish mahorati, uning axborot texnologiyalaridan to’giri va samarali foydalanganlik darajasi ___________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________ Ilmiy rahbar _____________________________________________________________ Kaf е dra mudiri _____________________________________________________________ 37 Kurs ishi Toshkent amaliy fanlar universiteti o’zbek tili va adabiyoti kafedrasida bajarilgan. Ilmiy rahbar _________________________________________ Himoya 2023-yil _______ oyining ____ kuni soat_____ da Toshkent amaliy fanlar universiteti “O’zbek tili va adabiyoti” kafedrasida kurs ishlari himoyasi yig’ilishida o’tkaziladi. Manzil: ______________________________ Kurs ishi 2023-yil ___ oyining ___ kunida kafedraga topshirildi. Kurs ishi bilan Toshkent amaliy fanlar universiteti o’zbek tili va adabiyoti kafedrasida tanishish mumkin. Manzil: ______________________________ Yig’ilish kotibi: ______________ 38

Badiiy matnda yuklamalar vositasida bog’langan qo’shma gaplar

Купить