Badiiy matnda yuklamalar vositasida bog‘langan qo‘shma gaplar
![yo'nalishlarida o’rganilib kelmoqda, jumladan, kontrastiv tilshunoslik, areal
tilshunoslik, qiyosiy tipologiya, kognitiv tilshunoslik, lingvokulturologiya va
pragmatik tilshunoslik. Albatta, tilshunoslikning har bir yo'nalishida gaplar
va ularning muammolarini tahlil qilish yangicha yondashuvlarni va usullarni
talab qiladi. Shuning uchun, gaplarning asosiy til birligi sifatida alohida
o’rganish mavzusi diqqatga sazovordir. O’zbek tili sodda gap sintaksisning
takomillashuvida B.O’rinboyevning “Hozirgi o’zbek tilida vokativ kategoriya”,
N.Mahmudovning “O’zbek tilidagi sodda gaplarda mazmun va shakl
assimetriyasi” monografiyalari ahamiyatli bo’ldi. O’zbek tili qo’shma gap
sintaksisi shakllanishida akademik G.Abdurahmonov va M.Askarovlarning
xizmati kattadir. O’zbek tili qo’shma gaplarning tadqiqiga bag’ishlangan
“Hozirgi zamon o’zbek tilida ergashgan qo’shma gaplarning sostavi” asari
bilan o’zbek tilida qo’shma gaplar alohida tadqiq qilinishni boshladilar. 1955
yilda F.Kamol “Qo’shma gaplarga doir masalalar” kitobini nashr etdi va unda
qo’shma gaplarning maqomi, ularning tasnifi haqida dastlabki ma’lumot
berdi. [7] O’zbek tilida qo’shma gaplar tadqiqiga bag’ishlangan
G.Abdurahmonovning ishini ko’rsatishimiz lozimdir. Jumladan, olim qo’shma
gaplarni mazmun jihatdan quyidagi guruhlarga bo’lib chiqadi: aniqlovchi,
ega, kesim, payt, o’rin, sabab, shart, maqsad, to’siqsiz, natija, ravish,
qiyoslash ergash gapli qo’shma gaplar. O’z navbatida, qiyoslash ergash gapli
qo’shma gaplar uchga bo’linadi: chog’ishtirish, o’xshatish, miqdor-daraja
ergash gapli qo’shma gaplar. G.Abdurahmonov qo’shma gaplarning 15
turini izohlaydi.G.Abdurahmonov bog’lovchisiz qo’shma gaplar va
komponentlarning biriktiruvchi bog'lovchilar, bog’lovchisiz qo’shma gaplar
va ularning komponentlarining sabab, natija, shart kabi mazmun
munosabatlari, murakkab qo’shma gaplar va uning turlari bo’yicha
masalalarni atroflicha talqin etdi. Professor G.Abdurahmonov qo’shma](https://docx.uz/documents/c084d3ae-431d-43dd-8dc2-b84d2734dc01/page_6.png?v=1)
![gap egasi bitta, bitta umumiy [Pm]ga ega bo‘lgan birdan ortiq
kesimdan tashkil topgan gap. Misollar: 1. Jamshid o‘qir, yozar va chizar
edi. 2. Do‘kondorlar do‘konlarini ochib, mudrab o‘tirishardi. 3. Qushlar
tinimsiz chug‘urlashar va charx urishar edi. Uyushgan gap esa,
aytilganidek, birdan ortiq egaga, shuningdek, bitta umumiy [ Pm ] li
birdan ortiq kesimga ega bo‘lgan gap. Misollar: 1 . Bahor kelar, dala
ishlari qizib ketar edi. 2. Jamshid o‘qir, Jahongir yozar, Isroil esa chizar edi.
3. Do‘kondorlar savdoga chorlab, attorlar esa mollarini maqtab
o‘tirishardi.
Qo‘shma gap esa har biri o‘z [ Pm ] ga ega bo‘lgan birdan ortiq
kesimdan tashkil topadi: 1 . Jamshid o‘qirdi, Jahongir yozardi, Isroil esa
chizardi.
Substansial yondashuvda bir egali, lekin birdan ortiq kesimli gap
ham qo‘shma gap sifatida qaraladi. Chunki har bir kesimda shaxs-son,
zamon, tasdiq-inkor, modallik (kesimlik) ma’nolari birdan ortiq shakl
bilan ifodalanadi. Bu esa semantik nuqtayi nazardan ularning har
birida alohida axborot mavjudligidan dalolat beradi.
Qo‘shma gap tarkibiga kiruvchi sodda gap orasida teng yoki tobe
sintaktik aloqa mavjud bo‘ladi. Agar u teng bog‘lovchi yordamida
amalga oshirilgan bo‘lsa, tenglanish deyiladi: 1. O‘ g‘lim keldi va to‘yni
boshlab yubordik. 2. Bahor keldi va dala ishlari qizib ketdi. To‘g‘ri, bu
gaplar orasida sabab-oqibat aloqasi mavjud va ularni mazmunan tobe-
hokim gaplarga kiritish mumkin. Biroq gaplarda mazmunan tobelik,
shaklan tenglik mavjud bo‘lganda, formal yondashuv gaplarni teng
munosabatli qo‘shma gap sifatida qaraydi. Shu boisdan bog‘lovchili](https://docx.uz/documents/c084d3ae-431d-43dd-8dc2-b84d2734dc01/page_11.png?v=1)
![og‘riqni, so‘niq simillayotgan og‘riqni sezdi-yu, harakatdan to‘xtadi.
( " Evrilish" Frans Kafka ).
Zidlov bog‘lovchili qo‘shma gap qismlari o‘z semantikasiga mos grammatik
shaklni talab qiladi. Shu sababli bunday qo‘shma gap qismlarini bog‘lashda ammo,
lekin, biroq, balki zidlov bog‘lovchilari, bu bog‘lovchilar vazifasida qo‘llanuvchi -
u(-yu) yuklamasi ishlatiladi. Ular mazmunan zid bo‘lgan qo‘shma gap qismlarini
bog‘laydi.
-u (-yu) yuklamalari zidlov bog‘lovchilari o‘rnida qo‘llanib, zid
munosabatdagi bog‘langan qo‘shma gap qismlarini bog‘lashga xizmat qiladi. Ba’zi
hollarda bu bog‘lovchilar bilan birikkan qo‘shma gaplarda u(-yu) yuklamasi
zidlikni kuchaytirish uchun qo‘llanadi. Masalan: Ishim nihoyatda ko‘p-u,
kelmaslikka ilojim yo‘q. (So‘zl.)
Qo‘shma gap qismlari na... inkor yuklama-bog‘lovchisi yordamida bog‘lanadi.
Bu bog‘lovchi qo‘shma gap qismlarining boshida takrorlanib kelib, yuzaga
chiqmagan voqea-hodisalarni ifodalovchi gaplarni o‘zaro biriktirib, bog‘langan
qo‘shma gapni hosil qiladi. Masalan: ... Na adresi bor, familiyasi bor, na pochta
muhri. (As.M.)
[WP
m « WP
m ] tipik ko‘rinishli qo‘shma gaplarning kesimlarini
shakllantiruvchi vositalar kam miqdorni tashkil etadi:
d) birinchi gap kesimida -sa+mi, ikkinchi gap kesimida -ardi
shakli keladi: 1. Bo‘z o‘tlarning ming-ming yillardan buyon chirib yotgan
ildizlari bu yerlarni o‘g‘itlab, semirtirib yuborgan, agar suv bo‘lsami, tog‘-
tog‘ hosil bitardi. ( Sh.Rash.). Ba’zan -mi yuklamasi -sa shakliga bevosita
qo‘shiladi: 1. Mabodo uning qo‘lidan yetaklasa bormi, mushkuli
osonlashib, ahvoli yengillashardi. ( A.Qah . ). 2 . G‘ ing desa bormi, jonini
sug‘urib olardi. ( S.Nur .).
e) birinchi gap kesimida -sa edi, ikkinchi gap kesimida - (a)rdi
shakllari keladi: 1. Onam bo‘lsa edi, qishlog‘imga ketardim. ( O yb .) 2 . Agar](https://docx.uz/documents/c084d3ae-431d-43dd-8dc2-b84d2734dc01/page_31.png?v=1)
MUNDARIJA
Kirish
I bob. O'zbek tilida qo'shma gaplarning o'rganilishi
1.1. Qo'shma gap haqida umumiy tushunchalar
1.2. Qo'shma gap turlari va ularning tasnifi
II bob. Qo'shma gap qismlarini bog'lovchi vositalarga ko'ra tasniflanishi
2.1. Qo'shma gap qismlarining yuklamalar yordamida bog'lanishi va ularning badiiy asarlardagi o'rni
Umumiy xulosalar
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati