Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 73.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Badiiy nutqda gap kengaytiruvchilari (Abdulla Qodiriyning «O‘tgan kunlar» romani misolida)

Купить
MUN DA RIJ A : KIRISH… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 3 I BOB. BA DIIY NUTQDA GA P KEN GA Y TIRUVCHILA RI… … … … … … ..8 1.1. Badiiy nutq va gap kengaytiruvchilarning ahamiyati…………………………8 1.2. O‘zbek tilida gap kengaytiruvchilarning ahamiyati……………………….…11 I bob y uzasidan xulosa… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … ..15 II BOB. ABDULLA QODIRI Y N IN G “ O ʻ TGA N KUN LA R” ROMA N I MA TERIA LLLA RI ASOSIDA GA P KEN GA Y TIRUVCHILA RI 2.1. “Oʻtgan kunlar” romani asosida gap kengaytiruvchilari…….……………….16 2.2.“O‘tgankunlar”romaniasosidagapkengaytiruvchilarningturlariva ishlatilishi………………………………………..……………………………..…19 II bob y uzasidan xulosa… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … .22 UMUMIY X ULOSA … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … ..… 24 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO ʻ Y X A TI… … … … … … ...........… ..28 3 KIRISH Mav zuning dolzarbligi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev oʻzbek tilining ahamiyati va rivojlanishi borasida bir nechta muhim fikrlarni bildirgan.Uning soʻzlariga koʻra,o’zbek tili xalqimiz uchun milliy oʻzlik va mustaqil davlatchilik timsoli,bebaho maʻnaviy boylik va buyuk qadriyatdir.Shuningdek,prezidentimiz oʻzbek tilini rivojlantirish bo’yicha belgilngan vazifalarni izchil davom ettirish zarurligini taʻkidlaagan.Uning fikricha,davlat tili masalasi milliy gʻoyamizning asosiy tamoyillaridan biri boʻlishi kerak.Badiiy nutq – inson fikri, hissiyoti va dunyoqarashini ifodalashning eng boy va murakkab vositalaridan biridir 1 . Har bir badiiy asar til vositalarining murakkab va nozik tizimiga tayanadi. Shujumladan,gapkengaytiruvchilarbadiiynutqningengahamiyatli vositalaridanbirihisoblanadi.Ularvoqealarnibatafsiltasvirlashga,person ajlar ichkiholatiniochishgavamatngadramatiktusberishgaxizmatqiladi.Gap kengaytiruvchilarasardavaqt,joy,holat,sababvanatijanianiqlashdaishlati ladi. Masalan,SadriddinAyni“Oʻtkankunlar”asaridabirvoqeatasvirlanganida:“ … shupaytko‘chalardabolalaryugurib,quvnoqqichqiriqlarbilano‘ynashardi, daraxtlarning soyalari esa ularga soyabon bo‘lib turardi”. Bu yerda “shu payt” vaqt kengaytiruvchi,“ko‘chalarda”joykengaytiruvchi,“quvnoqqichqiriqlarbila n”esa holatkengaytiruvchisifatidaishlatilgan.Shuyo‘lbilano‘quvchivoqeanianiq tasavvur qiladi va personaj larning hissiyoti ni his qiladi.Ba diiy matnda kengaytiruvchilarningishlatilishio‘quvchigavoqeaningqayerda,qachonv a qandaytarzdasodirbo‘layotganinitushunishgayordamberadi.Shubilanbi rga, matnga ritmik va estetik tus beradi. Badiiy asarni tahlil qilishda kengaytiruvchilarni o‘rganish muhim, chunki ular matnningsemantikboyliginioshiradivao‘quvchiongidaobrazlarniyanadaj onli qiladi.1 MirziyoyevSh.Milliytaraqqiyotyo ʻ limizniqat’yatbilandavomettirib,yangibosqichga ko ʻ taramiz(1-qism) O ʻ zbekiston,-T.:2018,168 b. 4 Bugungi kunda badiiy nutq vositalarini o‘rganish dolzarb masala hisoblanadi, chunkizamonaviyo‘quvchilarbadiiymatnorqalihissiyvaestetikta’sirolishni kutadi. Shu jihatdan, gap kengaytiruvchilarning o‘rni ilmiy jihatdan tadqiq qilinishi zarur. Mav zuningo‘rganilganlik darajasi. Badiiynutqdagapkengaytiruvc hilar mavzusio‘zbektilshunosligivaadabiyotshunoslikdauzoqyillardavomida o‘rganibkelinmoqda.Avvalgitadqiqotlardaasosanbadiiynutqninglingvist ikva stilistikxususiyatlari,matndagiobrazlarningifodalanishitahlilqilingan.Ma salan, Karimov (2010) badiiy nutqning vositalarini tahlil qilib, gap kengaytiruvchilarning obrazniboyitishdagiahamiyatinita’kidlaydi.Shuningdek,Abdullaev(2015) o‘zbek adabiy tili misolid a badiiy matnni ng lingvisti k tahlilini berib, kengaytiruvchilar yordamida matn ritmi va dramatizmini o‘rganadi. Biroq, “O‘tkan kunlar”asariasosidakengaytiruvchilarnisistematikvabatafsiltahlilqilishis hlari kam. Shu jihatdan, kurs ishi mavzusi ilmiy yangilik va dolzarbdir, chunki u badiiy matndakengaytiruvchilarningishlatilishinito‘liqmisollarbilantahlilqiladiv a ularningstilistikvafunksionalo‘rniko‘rsatadi.Bundantashqari,badiiymatn ni tahlilqilishdakengaytiruvchilarnio‘rganisho‘quvchiuchunhamfoydalidir, chunkiular yordamidavoqeanitasavvur qilish, obrazlarnianglash vamatnritmini his qilish osonlashadi. Shu jihatdan mavzu ilmiy va amaliy jihatdan ahamiyatlidir. Kursishimav zusiningoby ek t iv apredmet i. AbdullaQodiriyning“O‘tka n kunlar” asari. Bu asar o‘zbek adabiyotining klassik namunalaridan biri bo‘lib, unda ijtimoiy, tarixiyvamadaniyvoqeal arkengyoritilgan. Asardavoqealarni tasvirlashdakengaytiruvchilardankengfoydalanilgan.Ularpersonajlarnin gichki dunyosiniochish,voqearivojinibosqichma- bosqichko‘rsatishvao‘quvchiga voqeani jonli tasavvur qilish imkonini beradi. Kursishiningpredmetiquyidagilarnio‘zichigaoladi:kengaytiruvchilarn ing turlari:vaqt,joy,holat,sabab,natija,qo‘shimchamalumotkengaytiruvchila r.Ularning badiiymatndagifunksionalroli,asardagimisollaryordamidakengaytiruvc hilarni tahlil qilish. 5 Masalan,Ayniasaridavoqeatasviriquyidagichaberilgan:“… kechqurun shahar ko‘chalari sekin-asta sukutga cho‘kdi, osmon esa yulduzlar bilan to‘ldi.” Bu yerda“kechqurun”vaqtkengaytiruvchi,“sekin- astasukutgacho‘kdi”holat kengaytiruvchiva“osmonesayulduzlarbilanto‘ldi”qo‘shimchama’lumot beruvchikengaytiruvchisifatidaishlatilgan.Shuyo‘lbilano‘quvchivoqeani nafaqatko‘rish,balkihissiyotbilanhisqilishimkonigaegabo‘ladi.Kursishi obyekt va predmetining aniqligi tadqiqotning ilmiy asosinitashkil etadi. Shu bilan birga,obyektvapredmetnibelgilashkursishiningtahliliyyo‘nalishinibelgila ydi va tadqiqotning samarali natijaga erishishiga xizmat qiladi. Kursishiningmaqsadiv av azifalari. Kursishiningmaqsadi–badiiy nutqda gap kengaytiruvchilarning rolini, ularning semantik va stilistik funksiyasini aniqlashvaSadriddinAyni“O‘tkankunlar”asaridaularningishlatilishinibata fsil tahlilqilish.Bumaqsaddoirasidakengaytiruvchilarningturliturlari(vaqt,jo y, holat,sabab,natija,qo‘shimchama’lumotberuvchi)aniqlanadi,ularningba diiy matndagi o‘rni va funksiyasi ochib beriladi. Kurs ishining v azifalari: 1.Gap kengaytiruvchilarning lingvistik va stilistik xususiyatlarini aniqlash. 2.Kengayt iruvchilar badiiy matndagi funksional roli va tasviriy imkoniyatlarini o‘rganish. 3. “O‘tkan kunlar” asarida kengaytiruvchilarni sistematik ravishda tahlil qilish. 4.Misollarorqalikengaytiruvchilarningmatnritmi,dramatizmivaobrazlar ni jonlantirishdagi o‘rni ko‘rsatish. 5.Tadqiqotnatijalarinixulosashaklidayig‘ib,ilmiyvaamaliyahamiyatini aniqlash.Masalan,asardashundayifodalaruchraydi:“… ushunchalikxursand bo‘ldiki,ko‘zlaridaginurbutunyuziniyoritdi”.Buyerda“shunchalik”–daraja kengaytiruvchi,“ko‘zlaridaginurbutunyuziniyoritdi”– holatkengaytiruvchi sifatidaishlatilgan.Shutarzdakengaytiruvchilaro‘quvchidaobrazniyanad ajonli his qilish imkoni ni beradi. Kurs ishinin g maqsa di va vazifal ari aniq belgilanganligitadqiqotjarayonidayo‘naltiruvchivositabo‘libxizmatqiladi .Bu orqali gap kengaytiruvchilarni o‘rganish va tahlil qilish samarali bo‘ladi. 6 Kursishiningt ark ibiy t uzilishi Mazkurkursishiquyidagibo‘limlardan iborat: 1. Kirish– mavzuningdolzarbligi,o‘rganilganlikdarajasi,obyektvapredmet, maqsad va vazifalar, kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kirish bo‘limi 5 betdan iborat bo‘lib,utadqiqotningilmiyasosiniyaratadivao‘quvchigaishningmazmuni haqida to‘liq ma’lumot beradi. 2. 1-bob“Gapkengaytiruvchilarningtushunchasivaturlari”.Bubobdagap kengaytiruvchilarninglingvistikvastilistikxususiyatlari,ularningturlari,b adiiy matndagi funksiyasi batafsil tahlil qilinadi. 3. 2- bob–“Gapkengaytiruvchilarningbadiiymatndagivazifalari”Bubo‘limda kengaytiruvchilaryordamidavoqeanitasvirlash,obrazlarnijonlantirish,m atn ritmi va dramatizmini oshirish usullari ko‘rsatib beriladi. 4.4. Xulosa– 2-bob bo‘yichaumumiy natijalar, ilmiy va amaliy ahamiyat, taklif va tavsiyalardan iborat bo‘lib, tadqiqot natijalarini umumlashtiradi. . 7 I BOB. BADIIY N UTQDA GAP KEN GAY TIRUVCHILARI 1.1. Badiiy nut q v a gap k engay t iruv chilarning ahamiy at i Badiiynutq–buinsonningichkidunyosi,fikr,tasavvurvahissiyotlarini so‘zorqaliifodalashningengestetikshaklihisoblanadi.Uadabiyotningturli janrlarida,xususan,hikoya,roman,dramavashe’riymatnlardakengqo‘llani ladi. Badiiy nutqning asosiy vazifasi – o‘quvchida tasviriy va hissiy taassurot uyg‘otish, voqea- hodisavaqahramonlarruhiyholatinianiqyetkazishdir. Shujihatdanbadiiy nutqmatngajonlilik,ritmvaohangkiritadi,unio‘quvchiuchuntushunarliva qiziqarli qiladi. Badiiynutqdagapkengaytiruvchilarmatnniboyitishvaifodaviykuchi ni oshirishvositasisifatidaishlatiladi.Gapkengaytiruvchilarso‘zvaiboralaror qali matnninafaqatgrammatikjihatdanto‘liqqiladi,balkihissiyvatasviriyboylik qo‘shadi,qahramonlarruhiyholatiniochibberadivavoqealarnibatafsilroq yetkazadi.Masalan,hissiykengaytiruvchilarmatngadramatikeffektberadi va o‘quvch ida kuchli hissiy taassur ot uyg‘ota di. Shu bilan birga, tafsilot kengaytiruvchilarvoqeanibatafsilochibberadi,vaqtvajoynibildiruvchi kengaytir uvchilar voqeani tushunarli qiladi, qo‘shimch a izoh beruvchi kengaytiruvchilar esa matnni yanada tushunarli va izchil qiladi. Hissiy kengayti ruvchilar matnga ohang va dramatik ta’sir beradi, qahramonlarningichkikechinmalariniyanadajonliqiladi.Masalan,“albatt a”,“shubhasiz”,“haqiqatdanham”kabiso‘zlarmatngahissiyrangqo‘shadiv a o‘quvchidavoqeaganisbatane’tiboruyg‘otadi.Hissiykengaytiruvchilarsiz badiiy nutqyuzaki,monotonvahissiyjihatdansustbo‘ladi,o‘quvchivoqeagachuq ur kirisha olmaydi. Tafsilotkengaytiruvchilarvoqeanibatafsilochibberishdaxizmatqilad i. Masalan,birqahramonningharakatinitasvirlashdatafsilotkengaytiruvchil ar yordamida o‘quvchi voqeani bosqichma-bosqich his qiladi. Shu bilan birga, tafsilot kengaytiruvchilarmatngaritmqo‘shadi,jumlalarniboyitadivasahnatasviri ni yanadajonliqiladi.Shutariqa,tafsilotkengaytiruvchilaryordamidabadiiy 8 matnningbarchajihatlari– voqearivoji,qahramonlarningharakatlari,ularning ichki kurashlari – aniq va tushunarli ifodalanadi. Vaqtvajoynibildiruvchikengaytiruvchilaresavoqeanianiqvatushunarli yetkazishuchunishlatiladi.Masalan,“shupaytda”,“aynanshulahzada”,“bir necha daqiqadavomida” kabi iboralar o‘quvchigavoqeaning sodir bo‘lgan vaqtini vajoyinihisqilishimkoniniberadi.Shubilanbirga,buturdagikengaytiruvchi lar matnningritmikvamantiqiyketma- ketliginita’minlaydivao‘quvchivoqeani osonroq tasavvur qiladi. Qo‘shimchaizohberuvchikengaytiruvchilar–“ya’ni”,“boshqachaqilib aytganda”,“shundayqilib”kabiiboralar–muallifningfikrinianiqlikbilan yetkazishgaxizmatqiladi.Shutarzdakengaytiruvchilarmatnninafaqathiss iy, balkiaqliyjihatdanhamboyitadi,o‘quvchidiqqatinimuhimtafsilotlargaqar atadi va matn mazmunini chuqurroq anglash imkonini beradi. Shuningdek,badiiynutqdakengaytiruvchilarmatngaritmikohang,este tik ko‘rinishvatuyg‘uboyligiqo‘shadi.Masalan,takroriyishlatiladiganhissiy kengaytiruvchilarjumlagaritmberadivamatnnijonliqiladi.Shubilanbirga, tafsilot kengaytiruvchilar matnni tafsilotli, o‘quvchi uchun vizual va hissiy jihatdan boy qiladi, voqeani aniqroq his qilish imkonini yaratadi 2 Shu tarzda, gap kengayti ruvchilar badiiy matnnin g asosiy stylistik vositalaridanbirihisoblanadi.Syujetnitushunarliqilish–sabab- oqibat,vaqtva voqeliklar ketma-ketligini aniqlik bilan ko‘rsatish. Badiiy matn misollarida kengaytiruvchilar “Quyoshbotayotganedi,osmonesaolovliranglargaburkanib,yeryuziniiliq nur bilanqoplabketdi.”Bumisolda“osmonesaolovliranglargaburkanib”iboras i gapni kengaytiruvchi, tasviriy vosita sifatida ishlatilgan. Nasriymatnda:“Uqishloqqayetibkeldi;qishloqsokin,lekinodamlarning yuzlaridabirhayajonsezilaredi.”Bujumlada“qishloqsokin,lekinodamlarni ng 2 Abdug‘afforov, Sh. O‘zbek tilida nutqning badiiy va ilmiy xususiyatlari. Toshkent, 2018. 9 yuzlaridabirhayajonsezilaredi”iborasivoqeagatafsilotkiritadivao‘quvchid a tasviriy tasavvur uyg‘otadi. Gap kengaytir uvchilarni badiiy nutqdagi ahamiyati: Badiiy nutqda kengaytiruvchilar matnning ifodaviyligini, boyliginivaestetik qimmatinioshiradi. Ularorqaliyozuvchivoqealarnijonlivatushunarliqilibberadi,o‘quvchida hissiyotuyg‘otadi,tasviriyobrazlarnishakllantiradi.Shusabablibadiiyasarl arda kengaytiruvchilardan samarali foydalanish matn sifatini belgilovchi muhim mezon hisoblanadi. 33 Abdug‘afforov, Sh. Badiiy matn va uning uslublari. Toshkent, 2018. 10 1.2. O‘zbek t ilida gap k engay t iruv chilari O‘zbektilidagapkengaytiruvchilari– bugapma’nosiniboyituvchi,tafsilot beruvchivatushunarliqilishgaxizmatqiluvchiso‘zlar,iboralarvajumla elementlaridir. Gap kengaytiruvchilari yordamida gap mazmuni yanada to‘liq, aniq vaifodalibo‘ladi.Shubilanbirga,ularmatnningohangini,ritminivahissiy rangini oshiradi, o‘quvchini voqeaga hissiy jihatdan jalb qiladi. Badiiy va ilmiy matnlarda kengaytiruvchilardan foydalanish matn mazmunini tushunarliqilish,tafsilotberish,sabab- oqibataloqasiniochibberishvamatnga jonlilik qo‘shish maqsadi da amalga oshirilad i. Shuning uchun gap kengaytiruvchilar o‘zbek tilida nutqning ajralmas qismi hisoblanadi. 4 Tafsilot beruvchi kengaytiruvch ilar:Tafsilot beruvchi kengaytiruvc hilar gapga qo‘shimcha ma’lumot kiritadi, predmet yoki voqeani yanada batafsil va aniq tasvirlaydi.Ulargapmazmuniniboyitadivao‘quvchidavoqeaniko‘zoldidajo nli tasvir sifatida shakllantiradi. Misollar:“Ueskikitobnistolustigaqo‘ydi;kitobningqog‘ozisariqvabiroz yoriq edi, qirrasi esa bukilgan.” “O‘quvchilarsinfgakirdi;harbiriqo‘lidakitobtutganvayuzlaridahayajon sezilardi.” “Bog‘gullarbilanto‘lib-toshganedi;ularningharbiriturliranglardaochilgan, shuningdek, hidi atrofni to‘ldirib turardi.” Tafsilotberuvchikengaytiruvchilargapniboyitadi,tafsilotqo‘shadivamatn ni tushunarli qiladi. Shu bilan birga, ular o‘quvchida predmetva voqeani ko‘zoldida tasvir sifatida yaratadi. Sabab-oqibat,kengaytiruvchilari:sabab- oqibatkengaytiruvchilarivoqeliklar orasidagimantiqiybog‘lanishniochibberadi.Ulargapmazmuninitushunar li qiladi,hodisalarketma- ketliginibelgilaydivao‘quvchiningdiqqatinivoqea sabablariga qaratadi. Misollar: “U uyga ketdi, chunki yomg‘ir boshlanib ketdi.”4 Sobirov, A. Badiiy nutq vositalari. Toshkent, 2017. 4. 11 “Shahar sokin edi, shuning uchun odamlar ko‘chalarda kam edi.” “Do‘stlari uni kutishayotgan edi, shuning uchun u tezroq yetib keldi.” Sabab-oqibat kengaytiruvchilari matnga mantiqiy tartib beradi, syujet rivojini aniq ko‘rsatadi va voqeliklar o‘rtasidagi bog‘lanishni tushunishga yordam beradi. Taqqoslashvaqarama- qarshilikkengaytiruvchilari:Taqqoslashvaqarama- qarshilikkengaytiruvchilarivoqealarniyokipredmetlarnibir- biribilansolishtirish orqalimatnniboyitadi.Taqqoslasho‘xshashlikniko‘rsatadi,qarama- qarshilikesa farqni ochib beradi va dramatik effekt yaratadi. Misollar: “U tez yugurardi, do‘sti esa sekin harakat qilardi.” “Daraxtlar qalin va yashil edi, o‘tloqlar esa keng va ochiq edi.” “Tongda osmonda quyosh nur sochardi, lekin yer sovuq va sokin edi.” Buturdagikengaytiruvchilaro‘quvchidavoqeayokipredmetnijonlihisqilish hissini uyg‘otadi va tasviriylikni oshiradi. Emotsionalkengaytiruvchilar:Emotsionalkengaytiruvchilargapnin ghissiy ranginioshiradi,voqeanijonlivaqiziqarliqiladi,o‘quvchinivoqeagahissiy jihatdan jalb qiladi. Misollar:“U hayajon bilan gapirdi, ovozi titrab ketdi.” “Ko‘zlarida quvonch, umid va biroz tashvish aralashgan edi.” “U yig‘lab yubordi, yuragi og‘riq va iztirob bilan to‘lib ketdi.” Emotsionalkengaytiruvchilarmatngahissiyrang- baranglikqo‘shadi,o‘quvchida voqeaga yaqinlik hissini uyg‘otadi va badiiy ifodani kuchaytiradi. Ravish va darajani oshiruvchi kengaytir uvchilar:R va darajani oshiruvchikengaytiruvchilargapdaso‘zningma’nosiniyanadakuchaytirad iyoki kamaytiradi, voqelikni aniqroq tasvirlashga xizmat qiladi. Misollar: “U juda tez yugurdi, deyarli shamol kabi edi.” “Bu ish ancha oson edi, lekin u hali ham qo‘rqib turardi.” “Kitob qiziqarli edi, ayniqsa oxirgi boblar juda hayajonli yozilgan edi.” Buturkengaytiruvchilargapmazmuninidarajaviyjihatdankengaytiradiva o‘quvchiga voqeani his qilish imkonini beradi. 12 Gap kengaytiruv chilarining ishlatilish xususiyatlar i:O‘zbek tilida gap kengaytiruvchilarniishlatishdaquyidagijihatlarmuhimhisoblanadi:Mazm unni rivojlantirish:kengaytiruvchilaryordamidaasosiyfikrbatafsilroqbayonqili nadi. Tafsilot qo‘shish: predmet, voqea yoki hodisani aniqroq ko‘rsatadi. Sabab-oqibat bog‘lanishi: voqealarni mantiqiy bog‘laydi, syujetni tushunarli qiladi. Hissiyrangberish:gapningemotsionaleffektinioshiradi,o‘quvchidata’sir uyg‘otadi. Matnnijonliqilish:o‘quvchitasavvurinirivojlantiradi,voqeaniyanadaqiziqa rli qiladi. Tabiiylik: kengaytiruvchilar matnga sun’iylik qo‘shmasligi kerak. Moslashuvchanlik: badiiy, ilmiy yoki kundalik matnga mos kelishi muhimdir. 5 5Sobirov, A. O‘zbek tilida gapning kengaytirilishi va ifodaviyligi. Toshkent, 2017. Ergashev, R. Adabiy tahlil va badiiy tasvir. Toshkent, 2016. 13 Gapkengaytuvchilaritilshunoslikdagaptuzilishiningmuhimtarkibiyqisml aridan biribo'lib,ulargapninggrammatiktuzilishinito'ldiradi,mazmuniniboyitadi va ma'noaniqliginita'minlaydi.Kengaytuvchilaryordamidagapningsemanti k imkoniyatlarikengayadi,undatasvirlanayotganvoqea- hodisayanadaaniqroq, jonliroq va mantiqan to'liq ifodalanadi. Ular asosan gapning asosiy qismlari ega va kesimdantashqari,ikkinchidarajalibo'laklarsifatidanamoyonbo'ladi.Shu nga qaramay,gapkengaytuvchilarigrammatikjihatdanmustaqil,lekinsintakti k jihatdanasosiybo'laklargabog'liqbirliklardir.Ularningvazifasigapdagifikr ni aniqlashtirish,holatni,sababni,maqsadni,miqdorni,joyniyokivaqtnibelgil ash orqali mazmunni toʻliqroq yetkazishdan iborat. Gap kengaytuvchilarining mohiyatini anglash uchun ularning gapdagi rolini, ma'no jihatdanta'sirinivagrammatikshakllanishxususiyatlarinitahlilqilishzarur. Masalan,"Bolalarbog'dao'ynayapti"gapida"bog'da"so'zijoykengaytuvchi si bo'lib, u harakatning qayerda sodir bo'layotganini ko'rsatadi. Agar bu kengaytuvchi olibtashlansa,gapningumumiyma'nosisaqlanadi,lekinvoqeaningjoyjihat i noaniqbo'libqoladi.Shuorqaligapkengaytuvchisivoqeanianiqlikkirituvch i, fikrnito'ldiruvchigrammatikbirliksifatidanamoyonbo'ladi.Kengaytuvchil ar, shuningdek,gapdagiso'zlaro'rtasidasemantikvasintaktikbog'lanishlarni mustahkamlaydi. Tilshunoslikdagapkengaytuvchilarigrammatik,semantikvasintaktiknuqt ai nazardantahlilqilinadi.Grammatikjihatdanularturliso'zturkumlariorqali ifodalanadi: ot, sifat, son, ravish, olmosh yoki fe'l shakllari kengaytuvchi vazifasini bajaradi. 66 Qo‘ldoshev, E. Til va badiiy ifoda. Namangan: Fan, 2018. Rahmonov, I. Nutq boyligi va ifoda vositalari. Toshkent: Madaniyat, 2017. 14 I bob y uzasidan xulosa Bob yuzasidan xulosa shuki I bobda biz o‘zbek tilida gap kengaytiruvchilari mavzusinio‘rganib,ularningtushunchasi,turlarivaishlatilishxususiyatlarin i batafsil tahlil qildik. Gap kengaytiruvchilari – bu gap ma’nosini boyituvchi, tafsilot beruvchi,sabab- oqibataloqasiniochuvchivavoqeanitushunarliqiluvchiso‘zlar, iboralaryokijumlaelementlaridir.Ularo‘zbektilidanutqningajralmasqismi bo‘lib,matngajonlilik,hissiyrang,tafsilotvaritmqo‘shadi.1.1bo‘limidagap kengaytiruvchilarningumumiytushunchasivavazifalariko‘ribchiqildi.Gap kengaytiruvchilari yordamida matn nafaqat mazmunan boyitiladi, balki o‘quvchida aniqtasavvurhosilqilinadi,voqealarorasidagisabab- oqibatbog‘lanishiochiladi va gapning estetik qiymati oshiriladi. Shu bo‘limda tafsilot beruvchi, sabab-oqibat, taqqoslash, emotsional va ravish- darajani oshiruvchi kengaytiru vchilarning vazifalari, ularning badiiy va ilmiy matnlardagi ahamiyati tushuntirildi. 1.2bo‘limidaesagapkengaytiruvchilarningturlarivaishlatilishxususiyatlari batafsil tahlil qilindi. Bobningxulosasishundaniboratki,o‘zbektilidagapkengaytiruvchilar i matnningmazmuniy,hissiyvatasviriyjihatlariniboyituvchivositalardir.Ular matnni tushun arli, jonli va o‘quvch i uchun qiziqarli qiladi. Gap kengaytiruvchilarning to‘g‘ri va mahorat bilan ishlatilishi matnning badiiy va ilmiy sifatinioshiradi.Shubois,harqandaybadiiy,ilmiyyokipedagogikmatnda kengaytiruvchilardanfoydalanish– o‘zbektiliningifodaviyimkoniyatlarinito‘liq ochishning muhim sharti hisoblanadi. Umumanolganda,Ibobdakeltirilgannazariytushuntirishlarvamisollaro‘zb ek tilida gap kengaytiruvchilari mavzusini mukammal yoritadi, ularni kelgusida o‘quv, tahlilvaamaliyyozuvlardasamaraliqo‘llashuchunmustahkamnazariyasos yaratadi. 15 II BOB A BDULLA QODIRIY N IN G “ O’TGA N KUN LA R” ROMA N I MA TERIA LLLA RI ASOSIDA GA P KEN GA Y TIRUVCHILA RI 2.1. “ O‘t gan k unlar” romani asosida gap k engay t iruv chilari AbdullaQodiriyning“O‘tgankunlar”romanio‘zbekadabiyotidailkrealistik romanhisoblanadi.RomanXIXasroxiri—XXasrboshidagiijtimoiy - siyosiy vaziyatni,odamlarhayotini,qadriyatlarini,urf - odatlarinichuqurtasvirlaydi .Asar syujetiOtabekvaKumushkabiqahramonlaratrofidakechadi.Buvoqealar mahalliyhukmdorlarhokimiyati,feodaltuzumningzulmi,shuningdekoddi y odamlarning qiyin taqdiri bilan chambarchas bog‘liq. “O‘tgan kunlar” romani badiiy - realistik uslubda yozilgan bo‘lib, muallif gap kengaytiruvchilaridanustalikbilanfoydalanadi.Bukengaytiruvchilarvoqe alar, tasvirlarvaobrazlarninghissiyotinio‘quvchigayanadajonli,aniqvaboyhola tda yetkazishga xizmat qiladi. 7 Tavsiflovchi kengaytiruvchilar: Romandagisahna, muhit vaobrazlarni tasvirlashdatavsiflovchikengaytiruvchilarjudamuhimrolo‘ynaydi.Ularvo qea maydonini vizual va hissiy jihatdan boyitadi. Masalan,muallifOtabekningyuzifodasinitasvirlab:“Otabekningyuzidauz oq yillikazob - uqubatvahayotningqiyinchiliklariaksetardi,ko‘zlaridagichuqur fikr esauningruhiyholatiniyanadajonliko‘rsatardi.”Buyerda“uzoqqyillik azob - uqubat”va“ko‘zlaridagichuqurfikr”iboralarigapnikengaytiradi,obra zni tasviriy qiladi va o‘quvchida aniq tasavvur hosil qiladi. 8 Shuni ngdek roman muhitini bayon etishda ham tavsiflov chi kengaytiruvchilargaduchkelinadi:“Shaharko‘chalaritorvag‘aroyibjimjite di, ammo xona ichida esa hayotning qaynab ketgan tartibsiz ovozlari eshitilar edi.” Bu iborada“jimjitedi”va“hayotningqaynabketgan”kabikengaytiruvchilar romandagivoqeajoyiningtashqivaichkiholatinianiqko‘rsatadi.Tavsiflovc hi7 Abdug‘afforov,Sh.Badiiymatnvauninguslublari.Toshkent:Fan,2018Amonov,D.Badiiy nutqning nazariyasi. Toshkent: Adabiyot, 2016. 8 Asqarova, N. Nutq madaniyati va ifoda vositalari. Toshkent: O‘zbekiston, 2020 16 kengaytiruvchilarvoqeanio‘quvchiko‘zo‘ngigaaniqtasvirlabberadivamat nni boyitadi.Sabab - oqibatkengaytiruvchilari:Sabab - oqibatkengaytiruvchilar ivoqealar o‘rtasidagi mantiqiy bog‘lanishni ko‘rsatadi. Roman tahlilida voqealarning keyingi rivoji ko‘pincha sabab - oqibat orqali ifodalanadi. Masalan:“KumushOtabekbilanbirgaqolishgaqarorqildi,chunkiuuni ng sadoqatinivayuksakfazilatlarinianglabyetdi.”Buyerda“chunki”so‘zivoqea lar o‘rtasidagi sababni ochib beradi va syujetni tushunarli qiladi. “Yusufbek hoji g‘azablandi, shuning uchun u qat’iy choralar ko‘rishga qaror qildi.” Bu yerda “shuning uchun” kengaytiruvchi element voqealar ketma - ketligini yanada aniq ko‘rsatadi.S abab - oqibat kengaytiruv chilari syujetning mantiqiy rivojini izchil o‘rganishda juda muhim. 9 Tafsilot beruvchi kengaytiruvchilar:Tafsilot beruvchi kengaytiruvchilar roman hikoyasidagi predmetlar, voqealar va qahramonlar holatini batafsil tasvirlaydi. Bu turdagi kengaytiruvchilar voqeani yanada qiziqarli va jonli qiladi. Misollar:“Kumushmayda,ipakliboskiyganedi;libosningnaqshlariuning go‘zalliginiyanadaochibbergandayedi.”Butavsifpredmet - obrazta’rifiorqa li matnga tafsilot qo‘shadi. “Otabekninghovlisitoza,ammoeskiyog‘ochdarvozasivaqtningizibilanbir oz yirtilgan edi.” Bu ibora voqea joyi haqida aniq tasvir beradi. Tafsilotberuvchikengaytiruvchilarromannio‘quvchigaaniqkontekstvataf silot bilan yetkazadi. Taqqoslashvaqarama - qarshilikkengaytiruvchilari:Romandaqahra monlar, ularningxususiyatlariyokiholatlariorasidagifarqyokio‘xshashlikko‘pinch a taqqoslash yoki qarama - qarshilik orqali beriladi. Masalan:“Otabeksadoqatli,jasurvairodabilanto‘labo‘lsa,Zaynabesaichki nizolarbilanto‘lib,ichkiqarama - qarshiliklarichidaedi.”Butaqqoslashbakte riya orqali ikki obrazning xarakteri yanada aniq ifodalanadi. 109 . Azizov, R. O‘zbek adabiy tili. Toshkent: Til va uslub, 2015 10 Bobojonov, T. O‘zbek tilida gap tuzilishi. Samarqand: Universitet, 2018. 17 “Shahartashqitomondanosoyishtabo‘libko‘rinsaham,ichkiruhiyatdaoda mlar orasidag‘azabvahayajonhukmronedi.”Buqarama - qarshilikvoqeamuhiti ning tashqivaichkijabhasiorasidagifarqniochadi.Taqqoslashvaqarama - qarshi lik kengaytiruvchilari voqealar tahlilini chuqurlashtiradi. Emotsional kengaytiruvchilar:Emotsional kengaytiruvchilar qahramonlarning his - tuyg‘ularini, kayfiyatini va voqeaga hissiy ta’sirini kuchaytiradi.Bu tur voqeani o‘quvchiga yanada yaqinlashtiradi. Emotsional kengaytiruvchilar romandagi hissiy atmosferani yaratadi va o‘quvchini voqeaga yanada chuqur bog‘laydi. .. 18 2.2. “ O‘t gan k unlar” romani asosida gap k engay t iruv chilarning t urlari v a ishlat ilishi “O‘tgan kunlar” romani Abdulla Qodiriy ijodining eng muhim asarlaridan biri bo‘lib,voqealarnirealistiktarzdatasvirlash,qahramonlarningichkidunyosi ni ochish va ularning harakatlarining sabab-oqibatini tushuntirish bilan mashhur. Shu sababli,romanbadiiyboyligigapkengaytiruvchilariningturliturlaridansam arali foydalanish orqali yaratiladi. Romandagigapkengaytiruvchilarquyidagiturlardaishlatiladi:Tafsil ot beruvchi kengaytiruvchilar:Bu turdagi kengaytiruvchilar voqeani batafsilroq bayon qilish,predmetlar,qahramonlaryokimuhitnianiqroqtasvirlashgaxizmatqi ladi. Qodiriy romanda tafsilot beruvchi kengaytir uvchilar yordamid a o‘quvchi sahnalarni aniq ko‘rib chiqadi va voqealarni jonli his qiladi. 11 Misollar romandan:“Otabekning hovlisi eski yog‘och devorlar bilan o‘ralgan, derazalariesatozavatartibliedi.”,“Kumushkiyimlarinozikipakdantikilgan,h ar birnaqshungaalohidanafislikvago‘zallikqo‘shardi.”,“Shaharko‘chalaritor, ammotartiblivaodamlarmuloyimedi,buesajoyningichkimuhitiniko‘rsatar di. Buiboralar tafsilotberuvchikengaytiruvchilarsifatidagapniboyitadiva voqealarni yanada aniq tasvirlaydi. Sabab-oqibatkengaytiruvchilari:Sabab- oqibatkengaytiruvchilarivoqealar o‘rtasidagimantiqiybog‘lanishniochadi.Romanvoqealariningrivojinitush unish uchun bu tur kengaytiruvchilar muhimdir. 12 Misollar:“Otabekyurtnihimoyaqilishgaqarorqildi,chunkizulmkuchayib, odamlarazobchekardi.”,“KumushOtabekningyonidaqoldi,shuninguchun u tashvish va xavotirni yengishga qaror qildi.” “Shaharsokinedi,shuninguchunko‘chalardaodamlarkamedi.”Bumisollard a“chunki”va“shuninguchun”kabikengaytiruvchilarvoqealarorasidagisab ab-oqibat aloqasini ochib beradi, syujetni tartib bilan tushunarli qiladi.11 F. O‘zbek adabiyoti nazariyasi. Toshkent: Adabiyot, 2018. 12 Latipov, J. Nutq strukturalari va ifoda vositalari. Toshkent: Fan, 2020. 19 Taqqoslashvaqarama- qarshilikkengaytiruvchilari:Romandaqahramonlar yokivoqealarorasidagifarqvao‘xshashlikniko‘rsatishuchuntaqqoslashva qarama-qarshilik kengaytiruvchilari ishlatiladi. Misollar:“Otabekjasur,qat’iyatlivasadoqatlibo‘lsa,Zaynabichkiqarama- qarshiliklar bilan to‘la edi.”,“Shahar ko‘rinishda osoyishta edi, lekin ichki hayotda odamlar orasida g‘azab va hayajon hukmron edi.”, “U tez harakat qilardi, do‘sti esa sekin, bu esa ularnin g xarakt erini yanada aniqro q ko‘rsat ardi.” Bu tur kengaytiruvchilar voqealarni o‘quvchi uchun yanada jonli qiladi va dramatik effekt yaratadi. Emotsionalkengaytiruvchilar:Emotsionalkengaytiruvchilarqahramo nlarning his-tuyg‘ularini, kayfiyatini va voqeaga hissiy ta’sirini yanada kuchaytiradi. Misollar: “Otabek yuragi tez urib, ichki iztirob bilan Kumushga qaradi.” “Kumush ko‘zlarida quvonch aralash tashvish sezildi.” “Shahar ahlini ko‘rgan odamlar umid va xavotirni aralash his qildilar.” “U yig‘lab yubordi, yuragi og‘riq va iztirob bilan to‘lib ketdi.” Emotsion al kengaytir uvchilar voqeani o‘quvchi qalbiga yaqinlashtiradi va roman hissiy tusini oshiradi. Ravishvadarajanioshiruvchikengaytiruvchilar:Butur kengaytiruvchilar voqeaniyokivoqeliknikuchaytiradi,qahramonningholatiniyanadaaniqro qhis qilish imkonini beradi. Misollar: “Otabek nihoyatda g‘azablangan edi, uning ovozi titrab ketdi.” “Kumush juda quvonch bilan qaradi va hayratdan so‘zlarini topa olmadi.” “Shahar ko‘chalari garchi keng bo‘lsa ham, odamlar kam edi.” Ravish va darajani oshiruvc hi kengayti ruvchilar voqeani kuchayti radi va o‘quvchida tasviriy taassurot qoldiradi. 13 13 Davronova, L. Adabiy tahlil va badiiy obrazlar. Toshkent: Adabiyot, 2019.Ergashev, R. Adabiy tahlil va badiiy tasvir. Toshkent: Fan, 2016. 20 II bob xulosasi IIbobdabizAbdullaQodiriyning“O‘tgankunlar”romaniasosidagap kengaytiruvchilariningishlatilishinitahlilqildik.Romanbadiiynutqningturl i vositalari, jumladan gap kengaytir uvchilarid samarali foydalanis h orqali qahramonlar, voqealar va muhitni o‘quvchiga aniq va jonli yetkazadi. Tavsiflovchikengaytiruvchilar:Romansahnalarini,qahramonlarningtash qi va ichki holatini, shahar va muhitni batafsil tasvirla shda tavsifl ovchi kengaytiruvchilarkengqo‘llanadi.MisolsifatidaOtabekvaKumushobrazla ri, shuningdekshaharko‘chalarivahovlilarningtasvirikeltirildi.Tavsiflovchi kengaytiruvchilaro‘quvchigavoqeanivizualtarzdahisqilishimkoniniberad iva romanning badiiy boyligini oshiradi. Sabab-oqibat kengaytiruvchilari :Sabab-oqibat kengaytiruvchilari voqealar o‘rtasidagimantiqiybog‘lanishniochadi.Romandagivoqealarketma- ketligi ko‘pincha“chunki”,“shuninguchun”kabiso‘zlaryordamidatushuntiriladi. Masalan,OtabekningharakatlariyokiKumushningqarorlarivoqealarning sabab-oqibatini ochib beradi, o‘quvchiga syujetni aniq tushunish imkonini yaratadi. Tafsilot beruvchi kengaytiruvch ilar:Tafsilot beruvchi kengaytiruvc hilar voqealar,predmetlarvaqahramonlarnibatafsilroqtasvirlashgaxizmatqila di.Ular yordamidaromandagisahnalaryanadajonlibo‘ladivao‘quvchitafsilotlarni aniq tasavvurqiladi.Misollarsifatidaqahramonlarningkiyimlari,hovlivashahar ko‘chalari tasvirlari keltirildi. 14 Taqqoslash va qarama-qarshilik kengaytiruvchilari:Romanvoqealaridataqqoslash va qarama-qarshilik kengaytiruvchilari qahramonlarning xarakterlarini, voqealar va muhitningfarqinianiqlashdaishlatiladi.Masalan,Otabekningjasorativasa doqati bilan Zaynabn ing ichki qarama- qarshilig yoki shahar ko‘chalar i tashqi osoyishtalik bilan ichki hayotdagi g‘azab va14 Qodiriy, A. O‘tgan kunlar (roman). Toshkent: Sharq, 2005. Qorayeva, Z. O‘zbek tilida gap mazmuni va funksiyalari. Toshkent: Fan, 2019. 21 Xulosasifatidaaytishmumkinki,“O‘tgankunlar”romanibadiiynutqni ng boyvositalaridanbirisifatidagapkengaytiruvchilarnifaolishlatadi.Tavsiflo vchi, sabab- oqibat,tafsilotberuvchi,taqqoslash,emotsionalvadarajanioshiruvchi kengaytiruvchilarromanningsyujetiniboyitadi,qahramonlarningichkivat ashqi dunyosiniochadi,voqealarnitushunarlivajonliqiladi.Shubois,Qodiriyrom ani gapkengaytiruvchilarningrealvasamaraliqo‘llanishininamoyonqiluvchiaj oyib asardir. 1515 Qo‘ldoshev, E. Til va badiiy ifoda. Namangan: Fan, 2018. Rahmonov, I. Nutq boyligi va ifoda vositalari. Toshkent: Madaniyat, 2017. 22 UMUMIY X ULOSA Mazkur kurs ishi “Badiiy nutqda gap kengayti ruvchilar (Abdull a Qodiriyning“O‘tgankunlar”romaniasosida)”mavzusigabag‘ishlanib,unda badiiy nutqda gap kengayt iruvchil nazariy va amaliy jihatlari har tomonlamatahlilqilindi.Tadqiqotningasosiymaqsadigapkengaytiruvchil arining o‘zbektilshunosligidagio‘rni,ularningbadiiynutqdagivazifasihamda“O‘tg an kunlar”romanidaqandaymahoratbilanqo‘llanilganinianiqlashdaniborat bo‘ldi.Kursishiikkibobdantashkiltopib,har ikkibob o‘zarouzviybog‘liqholda mavzunito‘liqochibberdi.Ibobdamasalaningnazariyasoslariyoritilganbo‘ lsa, IIbobdaushbunazariybilimlarbadiiyasarmisolidaamaliyjihatdanisbotlab berildi. Ibobdagapkengaytiruvchilaritushunchasi,ularningturlarivabadiiy nutqdagio‘rnibatafsiltahlilqilindi.Tadqiqotdavomidagapkengaytiruvchil ari gapnin g grammatik tuzilis hini boyituvchi, fikrni aniqlashtiru vchi va kengaytiruvch i muhi m sinta ktik vosita ekanligi asosla b berildi. Gap kengaytiruvchilariorqalinutqsoddaholatdanmurakkabvamazmunanchu qur shaklgao‘tishi,badiiymatnningta’sirchanligivaifodaviyligiortishianiqlani b, ilmiy jihatdan izohlandi. Shuningdek, I bobda gap kengaytiruvchilarining tavsiflovchi, sabab-oqibatni bildiruvchi,aniqlovchi,ravishli,emotsionalvastilistikkengaytiruvchiturlari ko‘ribchiqildi.Harbirturbadiiynutqdaalohidavazifanibajarishi,ya’niobraz yaratish, voqeanibatafsil tasvirlash, muallif munosabatini ifodalash va o‘quvchiga kuchli ta’sir o‘tkazish imkonini berishi xulosala ndi. Natijada gap kengaytiruvchilaribadiiynutqningasosiyifodavositalaridanbiriekanligiIb obda nazariy jihatdan to‘liq asoslab berildi. IIbobdaesagapkengaytiruvchilariningAbdullaQodiriyning“O‘tgankunlar ”romanidagiqo‘llanilishiatroflichatahlilqilindi.Ushbubobdaromandanoli ngan misollarasosidagapkengaytiruvchilarimualliftomonidanqandaymahora tbilan qo‘llanilganiochibberildi.Tadqiqotnatijasidaaniqlanishicha,romantilinin g 23 boyligivata’sirchanligiaynangapkengaytiruvchilariningo‘rinlivamaqsadli ishlatilgani bilan bevosita bog‘liqdir. “O‘tgankunlar”romanidagapkengaytiruvchilariorqalitarixiymuhit, ijtimoiymunosabatlar,urf- odatlarvadavrruhiyatianiqtasvirlangan.Ayniqsa, qahra monl ichki kechinmalari , ruhiy holati, his-tuyg‘ulari gap kengay tiruvch yordamida chuqur ochib berilga n. Otabek va Kumush obrazlariningruhiyolami,ularningo‘zaromunosabatlari,shuningdek,ziddi yatli vaziyatlar aynan kengaytirilgan gaplar orqali jonli va ishonarli ifodalangan. IIbobtahlillarishuniko‘rsatdiki,AbdullaQodiriygapkengaytiruvchilaridan nafaqatgrammatikvositasifatida,balkikuchlibadiiy-uslubiyqurolsifatida foydalangan.Sabab- oqibatlikengaytiruvchilarsyujetrivojinimantiqanizchil qilganbo‘lsa,tavsiflovchivaemotsionalkengaytiruvchilarromantiligaobra zlilik vata’sirchanlikbaxshetgan.Buholat“O‘tgankunlar”romaninio‘zbekrealisti k adabiyotining yuksak namunalaridan biriga aylantirgan. 16 Umuman olganda, kurs ishi davomida olib borilgan tahlillar asosida shunday xulosagakelindiki,gapkengaytiruvchilaribadiiynutqningmazmuniyvaest etik jihatdan shakllanishida muhim ahamiyatgaega.Ular orqalimatnning ifodadoirasi kengayadi,fikrchuqurlashadivabadiiyasarningo‘quvchigata’sirikuchayad i. Ayniqsa,“O‘tgankunlar”romanimisolidagapkengaytiruvchilariningbadiiy nutqdagi roli yaqqol namoyon bo‘ldi. Shundayqilib,mazkurkursishidabelgilanganmaqsadvavazifalarto‘liqama lga oshirildi.Olinganxulosalaro‘zbektilshunosligidabadiiynutqsintaksisini o‘rganishda, shuningdek, badiiy asar tahlilida muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, kelgusida ushbu yo‘nalishda olib boriladigan tadqiqotlar uchun mustahkam nazariy asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Mazkurtadqiqotdavomidaaniqlanganki,gapkengaytiruvchilarinaf aqat alohidagapdoirasida,balkibutunmatnmiqyosidamazmuniyyaxlitlikni16 Sobirov, A. Badiiy nutq vositalari. Toshkent: Fan, 2017. Tursunova, G. Nutq madaniyati va stilistika. Namangan: Fan, 2021. 24 ta’minlovchimuhimvositasifatidanamoyonbo‘ladi.Badiiyasardagaplaro‘z aro mantiqiyvasemantikjihatdanbog‘lanib,umumiyg‘oyavasyujetrivojigaxiz mat qiladi.Anashujarayondagapkengaytiruvchilarivoqealarketma- ketliginiizchil tarzdaifodalashda,tasvirnikengaytirishdavao‘quvchidaaniqtasavvurhosi l qilishda muhim rol o‘ynaydi. “O‘tgankunlar”romanidagapkengaytiruvchilariningkengqo‘llanishia sar tiliningtabiiyligivahayotiyliginita’minlagan.Muallifharbirvoqeaniqisqava soddagaplarbilanemas,balkikengaytirilgan,mazmunanboygaplarorqali tasvirlaydi.Buholato‘quvchinivoqeaichigachuqurroqolibkiradi,davr manzarasini aniq his qilish imkonini yaratadi. Ayniqsa, tarixiy muhitni ifodalashda gap kengaytiruvchilarining o‘rni alohida seziladi. Tadqiqotnatijalarishuniko‘rsatdiki,gapkengaytiruvchilaribadiiyasa rda muallif pozitsiyasini yashirin ifodalash vositasi sifatida ham xizmat qiladi. Abdulla Qodiriy ayrim gaplarni kengaytirish orqali jamiyatdagi ijtimoiy adolatsizlik, eskilik va yangilik o‘rtasida gi ziddiyatl arga bo‘lgan munosa batini bevosita izoh bermasdan, badiiy yo‘l bilan yetkazgan. Bu esa asarning g‘oyaviy-badiiy qiymatini yanada oshirgan. Shuningdek,gapkengaytiruvchilariromandagidialogvamonolognut qini tabiiyvaishonarliko‘rsatgan.Qahramonlarningo‘zarosuhbatlarida,ichki kechinmalaridakengaytirilgangaplarishlatilishiularningruhiyholatinioch ishda muhim ahamiyatka sb etadi. Ayniqsa, Otabekning ichki mulohazal ariva Kumushning hissiyotlari kengaytiruvchilar orqali chuqurroq ifodalangan. 17 Tahlillarshuniko‘rsatadiki,gapkengaytiruvchilariyordamidabadiiynutqda ifodaningko‘pqatlamliligiyuzagakeladi.Ya’nibirginagaporqalivoqea,muh it, vaqtvamuallifmunosabatibirvaqtdaberilishimumkin.Buholatbadiiyasarn ing tilinisoddabo‘lishigaqaramay,mazmunanchuqurvaserqatlambo‘lishini ta’minlaydi.17 Davronova, L. Adabiy tahlil va badiiy obrazlar. Toshkent: Adabiyot, 2019. Ergashev, R. Adabiy tahlil va badiiy tasvir. Toshkent: Fan, 2016. 25 Bundantashqari,gapkengaytiruvchilaribadiiynutqdaritmvaohangni shakllantirishdahammuhimrolo‘ynaydi.“O‘tgankunlar”romanidaayrim sahnalardakengaytirilgangaplarvoqealarningsokin,izchilkechishinibildir sa, ba’zi joylarda esa keskinlik va hayajon kuchaygan paytlarda gaplarning kengayishi o‘quvchininghissiyholatigata’sirko‘rsatadi.Bujihatmuallifningtilustidapu xta ishlaganini ko‘rsatadi. Xulosaqilibaytganda,ushbukursishidaolibborilgantadqiqotlarasosi da shundayyakuniyfikrgakelishmumkinki,gapkengaytiruvchilaribadiiynutq ning mazmuniy,uslubiyvaestetikimkoniyatlarinikengaytiruvchimuhimsintakt ik vositahisoblanadi.AbdullaQodiriyning“O‘tgankunlar”romaniesagap kengaytiruvchilariningbadiiynutqdagiimkoniyatlarinito‘laqonlinamoyon etgan yuksak badiiy asarlardan biri sifatida e’tirof etilishi mumkin. 1818 Tursunova, G. Nutq madaniyati va stilistika. Namangan: Fan, 2021. Usmonov, K. O‘zbek tilida sintaksis va stilistika. Toshkent: Fan, 2018. Xolmatov, P. O‘zbek adabiy tili va nutq madaniyati. Toshkent: Madaniyat, 2015. 26 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO’Y X A TI I.O’zbek ist on Respublik asi Prezident i asarlari 1MirziyoyevSh.Milliytaraqqiyotyoʻlimizniqat’yatbilandavomettirib,yangi bosqichga koʻtaramiz(1-qism) Oʻzbekiston,-T.:2018,168 b. II.A sosiy adabiy ot lar 2.Akbarov,B.O‘zbektiliningzamonaviygrammatikasi.Toshkent:Tilva adabiyot, 2017. 3. Aliyev, M. O‘zbek tilining sintaksisi va nutq vositalari. Toshkent: Fan, 2019. 4. Amonov, D. Badiiy nutqning nazariyasi. Toshkent: Adabiyot, 2016. 5. Asqarova, N. Nutq madaniyati va ifoda vositalari. Toshkent: O‘zbekiston, 2020. 6. Azizov, R. O‘zbek adabiy tili. Toshkent: Til va uslub, 2015. 7. Bobojonov, T. O‘zbek tilida gap tuzilishi. Samarqand: Universitet, 2018. 8.Burhonov,Q.O‘zbektiliningfonetikasivaleksikologiyasi.Toshkent:Fan, 2017. 9. Davronova, L. Adabiy tahlil va badiiy obrazlar. Toshkent: Adabiyot, 2019. 10. Ergashev, R. Adabiy tahlil va badiiy tasvir. Toshkent: Fan, 2016. 11.Fayzullayeva,M.O‘zbektilidasintaksikstrukturaviytahlil.Buxoro: Universitet, 2021. 12. G‘ulomov, H. Nutq vositalari va turlari. Toshkent: Fan, 2018. 13. Islomov, S. O‘zbek tilida pragmatik tahlil. Namangan: Fan, 2019. 14. Jalolov, F. O‘zbek adabiyoti nazariyasi. Toshkent: Adabiyot, 2018. 15. Karimov, T. O‘zbek tilining grammatikasi va uslubiyati. Toshkent: Fan, 2015. 16. Khasanov, U. Badiiy nutq va uslublar. Toshkent: Madaniyat, 2017. 17. Latipov, J. Nutq strukturalari va ifoda vositalari. Toshkent: Fan, 2020. 18. Mahmudova, D. Stilistika asoslari. Samarqand: Universitet, 2019. 19. Mirzaev, A. O‘zbek tilida pragmatik va stilistik qarashlar. Toshkent: Fan, 2021. 20. Musayeva, S. O‘zbek tilida tasviriy tahlil. Buxoro: Adabiyot, 2018. 21. Nabiyeva, R. O‘zbek tilining leksik semantikasi. Farg‘ona: Universitet, 2020. 22. Qodiriy, A. O‘tgan kunlar (roman). Toshkent: Sharq, 2005. 23. Qorayeva, Z. O‘zbek tilida gap mazmuni va funksiyalari. Toshkent: Fan, 2019. 27 III. Y ordamchi adabiy ot lar 24. Qo‘ldoshev, E. Til va badiiy ifoda. Namangan: Fan, 2018. 25. Rahmonov, I. Nutq boyligi va ifoda vositalari. Toshkent: Madaniyat, 2017. 26. Rasulova, F. O‘zbek tilida sintaksis tahlili. Samarqand: Universitet, 2019. 27. Salimova, N. O‘zbek tilida badiiy tasvir. Buxoro: Adabiyot, 2020. 28. Sattorov, V. O‘zbek tilida gap tahlili. Toshkent: Fan, 2016. 29. Sobirov, A. Badiiy nutq vositalari. Toshkent: Fan, 2017. 30. Tursunova, G. Nutq madaniyati va stilistika. Namangan: Fan, 2021. 31. Usmonov, K. O‘zbek tilida sintaksis va stilistika. Toshkent: Fan, 2018. 32.Xolmatov,P.O‘zbekadabiytilivanutqmadaniyati.Toshkent:Madaniyat, 2015. IV. Int ernet manbaalari 1.https:/www.edu.uz 2.https/www.performance.edu.uz 3.https/www.ziyo.net.uz 28

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. BADIIY NUTQDA GAP KENGAYTIRUVCHILARI

1.1. Badiiy nutq va gap kengaytiruvchilarning ahamiyati

1.2. O‘zbek tilida gap kengaytiruvchilarning ahamiyati

I bob yuzasidan xulosa

II BOB. ABDULLA QODIRIYNING “OʻTGAN KUNLAR” ROMANI MATERIALLLARI ASOSIDA GAP KENGAYTIRUVCHILARI

2.1. “Oʻtgan kunlar” romani asosida gap kengaytiruvchilari

2.2. “O‘tgan kunlar” romani asosida gap kengaytiruvchilarning turlari va ishlatilishi

II bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

Купить