Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 38.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Badiiy nutqda soʻz kengaytiruvchilar

Купить
KURS ISHI MAVZU: BADIIY NUTQDA SO Z KENGAYTIRUVCHILARʻ . Reja: I. Kirish. So z kengaytiruvchilari haqida ma lumotʻ ʼ II. Asosiy qism. 1. Aniqlovchi so z kengaytiruvchilari ʻ 2. To ldiruvchi so z kengaytiruvchilari ʻ ʻ 3. Modal so z kengaytiruvchilari ʻ 4. So z kengaytiruvchilari va gap kengaytiruvchilarining farqi ʻ III. Xulosa. Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati. ʻ Kirish. Mavzuning dolzarbligi . Jamiyat hayotida ro‘y b е rgan tub o‘zgarishlar barcha sohalar kabi ilmu fanning tubdan o‘zgarishi, yangicha rivoj topishiga sabab bo‘ldi. O‘zb е kistonning o‘z istiqloliga erishishi o‘zb е k tilshunosligining rivoji va uning taraqqiyoti yo‘llarini b е lgilab b е rishda, o‘rganishda yangi davr ochdi. Pr е zid е ntimiz Islom Karimov «Har qaysi davlat, har qaysi millat nafaqat y е r osti va y е r usti boyliklari bilan, harbiy qudrati va ishlab chiqarish salohiyati bilan, birinchi navbatda o‘zining yuksak madaniyati va ma’naviyati bilan kuchlidir»,- d е gan edilar. Shu bois mamlakatimizning istiqlol yo‘lidagi birinchi qadamlaridanoq, buyuk ma'naviyatimizni tiklash va yanada yuksaltirish millat ta’lim-tarbiya tizimini takomillashtirish, uning milliy zaminini mustahkamlash, zamon talablari bilan yo‘nalashtirish asosida jahon andozalari va ko‘nikmalari darajasiga chiqarish maqsadiga katta ahamiyat b е rib k е linmoqda. Bizning tanlagan kurs ishimizning mazmuni nutqda so‘z kengaytiruvchilarining o‘rni ahamyati yoritib beriladi. Har qanday muloqotning asosida to‘g‘ri tuzilgan nutq yotadi. Nutqni to‘g‘ri tuzush uchun uchun esa O‘quvchilardan ma’lum bilim, ko‘nikma va malakalar talab etiladi Kurs ishining maqsad va vazifalari. Kurs ishidan ko‘zlangan maqsad grammatik tushunchalarni chuqur o‘rganish. Shu jarayonda so‘z kengaytiruvchilariga oid bilimlarni uning tushunchasini amaliyotga tatbiq qilishdan iborat. Ana shu maqsadni amalga oshirish uchun kurs ishimiz oldiga quyidagi vazifalar qo‘yildi: -o‘zb е k tili so‘z kengaytiruvchilarini shakliy tuzilishini o‘rganib chiqish; -o‘zb е k tili so‘z kengaytiruvchilari mazmuniy tuzilishini tahlil qilish; -o‘zb е k tili gap qurilishida so‘z kengaytiruvchilarni o‘rni va o‘rganilishini tahlil qilish; So z kengaytiruvchilari haqida ma lumot.ʻ ʼ Gap tarkibidagi mustaqil so zlik mavqeini saqlagan barcha so zlarning ʻ ʻ ma’noviy qobiliyati asosida kengaya olishini va shu qobiliyatni namoyon qilishini ta minlovchi lug aviy birlik so z kengaytiruvchisi deyiladi. So z kengaytiruvchisi ʻ ʻ ʻ ʻ gapning qurilishiga bevosita aloqador hodisa bo lmay, ma’lum bir so zning ʻ ʻ ma’nosini muayyanlashtirish, uni ochib berishga aloqador bo lgan hodisa. So z ʻ ʻ kengaytiruvchisi mustaqil, alohida bir gap bo lagi – gap qurilishining zaruriy ʻ tarkibiy qismi emas. U gapning ma’lum bir bo lagiga ergashib, tobelanib keladi, ʻ gap markazi – kesim tarkibidagi kesimlik qo shimchasi bilan bog lanmaydi. ʻ ʻ Aniqlovchi ana shunday bo lakning tipik ko rinishi. Masalan, Bu kitobni kecha ʻ ʻ o qidik gapidagi bu aniqlovchisi to ldiruvchi (kitobni) ga tobelangan va gap ʻ ʻ tarkibida to ldiruvchi bilan bir butun holda kesimga bog lanadi. ʻ ʻ Aniqlovchi gapdagi barcha bo laklarni kengaytirishi mumkin. ʻ 1 a) eganing kengaytiruvchisi : A’lochi Tohir keldi. b) kesimning kengaytiruvchisi: Sen ilg or o qituvchisan. ʻ ʻ v) holning kengaytiruvchisi: U azim shaharda yashaydi. g) to ldiruvchining kengaytiruvchisi: Aqlli bolalarni sevaman. ʻ e) aniqlovchining kengaytiruvchisi: Beg ubor yoshligim taassurotlari hech ʻ 1 . R. Sayfullaeva. Tilshunoslik. qachon o chmaydi.ʻ So z kengaytiruvchisi nutqda kesim vazifasida kelgan so zga mansub bo lishi ʻ ʻ ʻ ham mumkin. 2 Masalan, Gulnora iste’dodli talaba. Bu holatda ham so z ʻ kengaytiruvchisi gap qurilishiga o zi ergashib kelgan so z bilan birga kirib keladi ʻ ʻ va gap qurilishida alohida o rin egallamaydi. Yuqoridagi gapda iste’dodli so zi gap ʻ ʻ kesimiga tobelanib kelganday ko rinadi. Aslida esa u gap kesimiga emas, balki ʻ mana shu gapdagi kesim vazifasida voqelangan talaba so ziga tobelanib kelmoqda. ʻ Shuning uchun gapning kesimi vazifasida kelgan so zning leksik-semantik ʻ valentligi bilan bog liq bo lgan kengaytiruvchi bo lak ham so z kengaytiruvchisi. ʻ ʻ ʻ ʻ Biz kecha bu kitobni o qidik gapidagi kitobni so z shakli bilan ifodalangan ʻ ʻ vositasiz to ldiruvchini olib ko raylik. Ma’lumki, vositasiz to ldiruvchi bilan ʻ ʻ ʻ birikish faqat o timli fe’lga xos. Shu boisdan vositasiz to ldiruvchi kesimlik shakli ʻ ʻ bilan emas, balki kesim vazifasida ma’no jihatidan o timli bo lgan fe’lning kelishi ʻ ʻ bilan bog liq. So z va gap kengaytiruvchilarini farqlashga yuqorida tasvirlangan ʻ ʻ mezon asosida yondashadigan bo lsak, bu gapdagi to ldiruvchini ham so z ʻ ʻ ʻ kengaytiruvchisi – o timli fe’lning lug aviy ma’nosi bilan bog liq bo lgan ʻ ʻ ʻ ʻ muayyanlashtiruvchi bo lak sifatida baholash lozim. ʻ 3 Vositali to ldiruvchi ham ʻ vositasiz to ldiruvchi kabi gapda so z kengaytiruvchisi mavqeida bo ladi va gap ʻ ʻ ʻ 2 . R. Sayfullaeva. Tilshunoslik. 3 . M. Nabiyeva.KESIM KENGAYTIRUVCHILARINI ANIQLASHDA SINTAKTIK POZITSIYANING O‘RNI nomli dissertatsiyasi. qurilishida mustaqil o ringa ega emas.ʻ Demak, to ldiruvchi ham aniqlovchi kabi so z kengaytiruvchisi bo lib, ʻ ʻ ʻ gapning qurilishida mustaqil o rin egallamaydi, balki gap tarkibiga o zi ʻ ʻ bog lanayotgan o timli fe’l bilan birga kiradi. O timli fe’l gapda qanday mavqeda ʻ ʻ ʻ kelmasin, vositasiz to ldiruvchi u bilan bir butunlikni tashkil etib, shu butunlikka ʻ nisbatan bo lak maqomida bo ladi. Boshqacha aytganda, mazkur gapda ʻ ʻ to ldiruvchi gapning bo lagi emas, balki kesimning bo lagi – bo lak ichidagi ʻ ʻ ʻ ʻ bo lak. ʻ To ldiruvchi gapda, ko pincha, kesimga bog lanadi. Lekin to ldiruvchi faqat ʻ ʻ ʻ ʻ kesimga tobelanib keladi, degani emas. U barcha bo laklarni to ldirishi mumkin: ʻ ʻ Kattani hurmat qil. Kattani hurmat qilishni o rgan. ʻ Kattani hurmat qilish - yoshlarning fazilati. Bolalarimizni yoshligidan kattani hurmat qilishga o rgatishimiz zarur. ʻ Yoshlarimizdagi eng yaxshi fazilatlardan biri kattani hurmat qilishdir. Ko rinadiki, vositasiz to ldiruvchi 1-gapda kesimga, 2- gapda vositasiz ʻ ʻ to ldiruvchiga, 3- gapda egaga, 4- gapda vositali to ldiruvchiga, 5- gapda yana ʻ ʻ kesimga bog lanib kelayapti. ʻ Demak, to ldiruvchi fe’l bilan ifodalangan barcha gap bo laklariga bog lanadi ʻ ʻ ʻ va gap tarkibiga o zi bog langan bo lak bilan yaxlitligicha kiradi. Bu ʻ ʻ ʻ kengaytiruvchilar o zi birikayotgan so z bilan so z birikmasi hosil qiladi, biroq gap ʻ ʻ ʻ qurilishi bilan bevosita aloqador emas. Asosiy qism. 1. Aniqlovchi-so z kengaytiruvchilariʻ Aniqlovchi ва uning ifodalanishi. Aniqlovchi ot bilan ifodalangan, shuningdek, bo lak yoki bo lak bo laklarining, undalma yoki kirish birikmalarining ʻ ʻ ʻ kegaytiruvchisidir. To ldiruvchi kabi aniqlovchi ham so z kengaytiruvchisi sifatida ʻ ʻ gap tarkibida qatnashayotgan otlarning lug aviy valentligini to ldiruvchi vosita ʻ ʻ sifatida namoyon bo ladi va gap konstruktiv tuzilmasi o rin egallamaydi. ʻ ʻ 4 Uning lisoniy satrga aloqadorligi muayyanlashuvchi otning qanday valentligiga muvofiq kelishi va uni sintaktik aloqa bilan voqelantirishidir. Aniqlovchi so z kengaytiruvchisi ekan, u istagan gap bo laklariga tobelanishi ʻ ʻ mumkin: 1.Kesim aniqlovchisi: Nilufar a’lochi talaba. 2.Ega aniqlovchisi: Kimning gapi to g ri. ʻ ʻ 3.Hol aniqlovchisi: So lim va xushhavo vodiyda o rnashdilar. ʻ ʻ 4.To ldiruvchi aniqlovchisi: Bizning yorni ko rgan bormi( ʻ ʻ 5.Undalma aniqlovchisi: Xayr endi, yashil vodiy, xushmanzara tog . ʻ Aniqlovchi mustaqil holda biror bo lakka bog lanishi ham, kengaytiruvchilar ʻ ʻ tarkibida kelishi ham mumkin. Qiyoslang: Bir yonda lojuvard Bahri muhit bor Bir yonda zafaron Sahroyi kabir Bir yonda oq sochli tog lar purviqor ʻ 4 . R. Sayfullaeva. Tilshunoslik. . R. Sayfullaeva. Tilshunoslik. Sening toleinga o qiydi takbirʻ Misralardagi lojuvard so zi Bahri muhit (ega), zafaron so zi esa Sahroyi kabir ʻ ʻ (kesim) so ziga aniqlovchi bo lib, bo laklar kengaytiruvchisi sifatida namoyon ʻ ʻ ʻ bo lgan.Uchinchi misradagi sochli so zi tog lar (ega) so ziga tobelangan bo lib, o z ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ navbatida oq so zini o zi tobelangan. ʻ ʻ Aniqlovchi gapda turlicha ifodalanishga ega.Aniqlashning o ziga xosligiga ko ra, ʻ ʻ aniqlovchining materiali ham, shunga muvofiq, uning kengayuvchi so z bilan ʻ sintaktik aloqasi ham turlicha bo ladi. ʻ Aniqlovchining turlari. Predmetning qandayligi, tusi, xususiyati, maza-ta’mi, shakli, tabiati kabilarni muayyanlashtirish lozim bo lganda aniqlovchi sifat, ʻ sifatdosh, ba’zan ot turkumlaridan bo lgan so zlar bilan ifodalanadi. Biror shaxs ʻ ʻ yoki predmetga qarashlilikni anglatish zaruriyati bo lganda aniqlovchi ot yoki ot ʻ o rnidagi so z bilan ifodalanadi. Shunga ko ra, aniqlovchi ikki xil bo ladi: ʻ ʻ ʻ ʻ 1.Belgini muayyanlashtiruvchi aniqlovchi (sifatlovchi) 2.Qarashlilikni muayyanlashtiruvchi aniqlovchi (qaratuvchi). Sifatlovchi aniqlovchi quyidagicha ifodalanadi: 1.Sifat bilan: A’lo mamlakatning a’lo farzandi, bilib qo yki, seni vatan kutadi. ʻ 2.Sifatdosh bilan: Oqar daryo oqmasdan qolmas. 3.Ravish bilan: Kechagi noxush manzarani bir umr unutmasa kerak. 4.Son bilan: O ninchi yillarning sargardonligi. ʻ 5.Belgi aniqlovchisi (sifat vazifasidagi) ot bilan: anor yuz, oltin kuz. 6.Olmosh bilan: Qaysi yuzim bilan unga qarayman? 5 5 . R. Sayfullaeva. Tilshunoslik. . R. Sayfullaeva. Tilshunoslik. Qaratuvchi aniqlovchi quyidagi so zlar bilan ifodalanadi:ʻ 1.Ot yoki ot o rnidagi so z: 1.Ona yerning otash qaridan, o g lim degan nido ʻ ʻ ʻ ʻ keladi.(E.V.)2. Mening ikki onam bor. 2.Otlashgan so z bilan: 1.Ko pning duosi ko l 2.O qiganning tili ko p uzun bo ldi. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Aytilganidek, aniqlovchi mohiyatan uch xil bo ladi: sifatlovchi, qaratuvchi, ʻ izohlovchi. Sifatlovchi. Sifatlovchi birikmada tobe uzv (sifatlovchi) hokim uzvning biror xususiyatini aniqlab keladi va unga tobe aloqaning bitishuv yo li bilan bog lanadi. ʻ ʻ Sifatlovchining qo llanishida ikki holatni farqlash lozim. ʻ 1.Sifatlovchining sifatlanmish ma’nosini toraytirishi-muayyanlashtirishi: Oq ilon, oppoq ilon, oydinda yotganing qani. Bunda oq so zi bilan ifodalangan sifatlovchi ʻ sifatlanmish zamiridagi tushunchani ajratish, farqlash vazifasini bajargan (qora ilon, sariq ilon). 2.Sifatlovchining ta’kid vazifasitni bajarishi. Bunda ajratish, muayyanlashtirish vazifasi kuzatilmaydi: oppoq qor, oq sut bergan ona, oq paxta. Bu holat nutqiy jihatdan me’yoriy bo lsa-da, lisoniy nuqtai nazardan ortiqlik sanaladi. Chunki qor, ʻ sut, paxta tabiatan oq bo lganligi sababli uni yana aniqlovchi bilan takrorlab ʻ o tirishga hojat bo lmaydi. ʻ ʻ Sifatlovchi vazifasida tabiatan tobe uzvlikka xoslangan so zlar kelganligi bois, u ʻ sifatlanmishga bitishuv yo li bilan bog lanadi. Sifatlovchi vazifasida kelgan otlar ʻ ʻ ham «tobega xos»lardek xususiyat kasb etib, hokim uzvga bitishuv yo li bilan ʻ bog lanadi. Sifatlovchi vazifasida kelgan otlar ham «tobega xos»lardek xususiyat ʻ kasb etib, hokim uzvga bitishuv yo li bilan bog lanadi. ʻ ʻ 6 6 M. Nabiyeva.KESIM KENGAYTIRUVCHILARINI ANIQLASHDA SINTAKTIK POZITSIYANING O‘RNI nomli dissertatsiyasi. Sifatlovchi qaratuvchili birikmaga kengaytiruvchi bo lganda, ikki holatʻ farqlanadi.Sifatlovchi bunda qaratuvchili birikmaga butunicha yoki undan faqat qaratuvchiga kengaytiruvchi sifatida namoyon bo lishi mumkin. Quyidagi gaplarda ʻ sifatlovchi kengaytiruvchining kengayuvchiga munosabatini qiyoslaymiz: yangi xo jalik rahbari - yangi xo jalik rahbari. Birinchi gapda yangi so zi xo jalik ʻ ʻ ʻ ʻ so zining kengaytiruvchisi bo lib, bu hokim so zning qaratqich kelishigini olishini ʻ ʻ ʻ taqozo etadi.Keyingi birikuvda yangi sifatlovchisi xo jalik rahbari birikmasining ʻ kengaytiruvchisidir. Sifatlovchilar ketma-ket kelib sifatlovchilar zanjirini tashkil etadi. E’tibor bering: Sifatlanmish uyushiq holatda bo lganda sifatlovchining barcha uyushgan ʻ birikmalarga yoki ularning biriga tegishli ekanligi anglashilmay qoladi. Bunda belgining qaysi birlikka xos ekanligi matndan, biriktiruvning valentlik imkoniyatlaridan va boshqa nutqiy omillkardan ayon bo lib turadi. ʻ Sifatlovchi va sifatlanmish orasiga izofa shaklida - sifatlanmish-sifatlovchi ko rinishini olgan bo lish mumkin: majnuni gumrox, devonai Mashrab, oynai ʻ ʻ jahon va boshqalar. Bunday birikuvlar o zbek nutqi nuqtai nazaridan sifatlovchili ʻ birikma sifatida qaralishi ma’qul emas. Sifatlovchi va sifatlanmish tobelanishida uning birikuv omillari MJSH tartibida bo ladi. Chunki sifatlovchi maxsus ko rsatkichlarsiz tobe uzv maqomini ʻ ʻ egallaydi.Shu boisdan unda shakliy omil o ta kuchsizlanadi. Sifatlovchi va ʻ sifatlanmish orasiga so z kiritish, ularni bir-biridan uzish imkoniyati ʻ bo lmaganligi, bog lanishda sintaktik pozitsiya ustivor ahamiyatga ega bo lganligi ʻ ʻ ʻ bois joylashuv omili faollashadi. Birikuvda ma’noviy omil birinchi o rinda ʻ bo ladi.Uning joylashuv omilidan ustunligi birikuvchi unsurlarning ma’noviy ʻ muvofiqligi har doim ham ahamiyatli bo lib qolishi bilan belgilanadi. ʻ Qaratuvchi aniqlovchi.Qaratuvchili birikmada qaralmishdan anglashilayotgan predmet yoki predmet tasavvuridagi narsaning qaratuvchidan anglashilgan narsa/shaxsga mansublik, tegishlilik ma’nosidagi daxldorligi anglashiladi.Qaralmish vazifasidagi so zning lisoniy valentligida qaratuvchiʻ to ldiruvchiga qaram bo lgan bo sh o rin fakultativ, nozaruriydir.Shu boisdan ʻ ʻ ʻ ʻ qaralmish egalik qo shimchalari bilan shakllanib, bu lisoniy nozarurlikni ʻ zaruriyatga aylantiradi. Qaratuvchi va qaralmish munosabati ikki tomonlamadir. Birinchi a’zo (qaratuvchi) qaratqich kelishigi yoki bosh kelishik bilan, hokim a’zo esa egalik qo shimchasi bilan yoki usiz shakllanadi. ʻ 7 1.Qaratuvchining qaratqich kelishigi bilan shakllanishi: olmaning shoxi, ammamning daftari, Salimning kitobi. 2.Qaratuvchining bosh kelishikda bo lishi: mart oyi, bozor kuni, nafrat hissi. ʻ 3.Qaralmishning egalik qo shimchasisiz shakillanishi: bizning uy, sizning ayvon, ʻ Bizning yorni ko rgan bormi. ʻ Qaratuvchili birikmadan bu vazifada kelayotgan so zlarning o zaro ʻ ʻ munosabatlaridan turli ma’nolar anglashilishi mumkin: 1.Qarashlilik: Azizaning kitobi, mening onam. 2.Xoslik: olmaning bari, piyozning pusti. 3.Butun bo lak: stolning oyog i, uyning eshigi, ʻ ʻ 4.Tur-jins: olmaning yaxshisi, odamning aqllisi. 5.Bajaruvchi va harakat munosabati: bolaning yig isi, itning hurishi. ʻ Bu ma’nolarning barchasi [Ism q.k. - Ism e.q. = qaratuvchi va qaralmish] qolipi emas, balki so zlarning ma’noviy munosabatlari hosilasidir. ʻ Qaralmishdagi egalik affiksi qaratuvchining qaysi shaxsda ekanligini bildirib turadi. Shu boisdan ko p hollarda qaratuvchi qo llanilmasligi ham mumkin: ukang, ʻ ʻ 7 M. Nabiyeva.KESIM KENGAYTIRUVCHILARINI ANIQLASHDA SINTAKTIK POZITSIYANING O‘RNI nomli dissertatsiyasi. kitobing kabi. Bunda ta’kid muhim rol o ynaydi.Qaratuvchini ta’kidlash lozimʻ bo lganda, u, albatta, qo llanadi.Boshqa hollarda qaratuvchining qo llanishi nutqiy ʻ ʻ ʻ ortiqchalikni keltirib chiqaradi. Umuman, qaratuvchining qo llanmasligi quyidagi hollarda yuz beradi: ʻ 1.Qaratuvchi vazifasida o zlik olmoshi qo llanishi lozim bo lganda: Salim ʻ ʻ ʻ o rtoqlariga xat jo natdi. ʻ ʻ 2.Qaratuvchidan anglashilgan ma’no birinchi gaplardan ma’lum bo lib turgan ʻ bo lsa, uslubiy ortiqchalikdan qochish maqsadida: Men sevgan qizimga uylandim. ʻ (Mening) Xotinimning otasi savdogar edi. 8 3.Ta’kidlash lozim ko rilmaganda: Bog imda anorim bor. ʻ ʻ 2 . To ldiruvchi-so z kengaytiruvchilari. ʻ ʻ Aytilganidek, so z kengaytiruvchilari gapning konstruktiv bo laklari sirasiga ʻ ʻ kirmaydi, balki so zlarning lug aviy ma’nolarini muayyanlashtiruvchi vosita ʻ ʻ sanaladi. To ldiruvchi ham nutqiy gap qurilishida so z kengaytiruvchisi sifatida ʻ ʻ ishtirok etadi va fe’l bilan ifodalangan har qanday bo lak yoki bo lak qismining ʻ ʻ ma’noviy valentligini to ldiradi. To ldiruvchini faqat kesimga bog lanadi deb ʻ ʻ ʻ tushunish yaramaydi. Quyidagi gaplarga diqqat qiling: 1.Kitobni olib kel. 2.Kitobni olib kelishni unutma. 3.Kitobni keltirish sening vazifang. 4.Kitobni tushunishning yaxshi tomonlari ko p. ʻ Ko rinadiki, to ldiruvchi birinchi gapda kesimga (olib kel), ikkinchi gapda ʻ ʻ to ldiruvchiga (olib kelishni), uchinchi gapda egaga (keltirish), to rtinchi gapda ʻ ʻ aniqlovchiga (tushunishning) bog langan.Kesimga bog langanda ham undagi Pm ʻ ʻ ma’nolariga emas, balki W ga tortiladi - uning ma’nosini oydinlashtirishga xizmat qiladi. To ldiruvchi qaysi gap bo lagiga aylanishidan qat’i nazar, shu bo lak ʻ ʻ ʻ ifodalanayotgan fe’lning ma’nosini muayyanlashtiradi. To ldiruvchi so z ʻ ʻ 8 Internet ma lumotlari. ʼ kengaytiruvchisi bo lganligi bois u kengaytirayotgan ma’nosi muayyanlashayotganʻ so z gap bo lagi maqomiga ega bo lmasligi ham mumkin. Yuqorida aytilganidek, ʻ ʻ ʻ kesim, ega, hol gapning konstruktiv bo laklari bo lib, to ldiruvchi va aniqlovchi ʻ ʻ ʻ bo lakning bo laklari sifatida keladi. Bu, ayniqsa, kengaygan ravishdosh, sifatdosh, ʻ ʻ harakat nomi gap bo laklari modeliga ega bo lganda, yaqqol ko zga tashlanadi. ʻ ʻ ʻ E’tibor bering: 1.SHalola kitobni keltirdi. 2. Kecha kitobni keltirgan Shalola bugun kelmadi. Birinchi gapda kitobni to ldiruvchisi kesimga bog langan.Ikkinchi gapda ʻ ʻ esa aniqlovchiga (keltirgan) tobelangan. Birinchi gapda to ldiruvchi kesim ʻ (keltirdi) ning emas, balki uning tarkibiy qismi bo lgan keltir fe’li ma’nosini ʻ izohlagan va gap bo lagining bo lagiga daxldordir. Ikkinchi gapda esa aniqlovchi ʻ ʻ (so z kengaytiruvchisi) ning kengaytiruvchisi vazifasida kelgan. To ldiruvchi o zi ʻ ʻ ʻ bog lanayotgan fe’lning ob ekt valentligini to ldiradi va, shunga muvofiq ravishda, ʻ ʻ ʻ uning mazmunidan shaxs/predmetlik ma’nosi anglashilib turadi. Ko pincha to ldiruvchi va holni farqlash qiyin bo ladi. Masalan, Baliq ʻ ʻ ʻ dengizda yashaydi, Samalyot havoda uchadi gaplaridagi dengizda, havoda so zlari ʻ hol yoki to ldiruvchi ekanligini aniqlash mushkul.Chunki bu so zlarda vosita yoki ʻ ʻ o rin ma’nosini keskin ajratish qiyin. Shuningdek, harakatni bajarish vositasini ʻ ifodalovchi gap bo lagini uning predmet yoki nopredmetlik ma’nosidan qat i ʻ ʻ nazar, to ldiruvchi yoki fe’l deb atashning o zi ham muammolidir. Chunki ular bir ʻ ʻ vaqtning o zida nimada so rog iga ham, qanday, qay holda, qay yo sinda ʻ ʻ ʻ ʻ so roqlariga ham javob bo lishi tabiiylikka yaqin hamda ularning mohiyatini ʻ ʻ to laroq ochishga xizmat qiladi.Shuni alohida ta kidlash kerakki, misollardagi ʻ ʻ so zlarning bunday so roqlarni olishida o rin-payt kelishigi ko rsatkichining roli ʻ ʻ ʻ ʻ muhimdir.O rin ma’nosini ifodalovchi -da kelishik shakli gap propozitsiyasining ʻ tayanch bo lagi bo lgan makonni ifodalashda alohida mavqega ega. Ma lumki, ʻ ʻ ʻ makon va zamon ma’nosidagi hollar gap kesimini shakillantiruvchi [Pm] ning o rin va payt ko rsatkichlariga mos keladi. Xususan, quyidagi ko rinishli: ʻ ʻ ʻ Men hozir Qarshida o qituvchiman, xursandman ikkinchiman gaplarida o rin ʻ ʻ ma’noli Qo qon so zi bilan yasha fe’li orasida, Qo qon so zi bilan o qituvchi so zi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ orasida, shuningdek, sifatga xos xursand, songa xos ikkinchi so zlarining bir-birigaʻ bog lanish xususiyatlari yo q edi. Keyin keluvchi hokim uzvga kesimlik ʻ ʻ qo shimchalarining qo shilishi unga kengayishi imkoniyatini berdi va natijada ʻ ʻ [WPm] hosilasi bo lgan gap shaxs kengaytiruvchisi qatorida o rin va payt ʻ ʻ kengaytiruvchilariga ham ega bo ldi. Demak, zikr etilgan gaplarda qatnashgan ʻ havoda, dengizda so zshakllaridagi o rin-payt shakli Pm ta siriga berilgan bo lib, ʻ ʻ ʻ ʻ bu ularning gap kengaytiruvchilari ekanligidan dalolat beradi.To ldiruvchi esa so z ʻ ʻ kengay tiruvchisi bo lib, Pm ga befarqdir. ʻ 9 To ldiruvchining ma’no turlari. To ldiruvchi o zi birikayotgan fe’lning tabiatiga ʻ ʻ ʻ ko ra vositali va vositasiz turlarga ajraladi. ʻ Vositasiz to ldiruvchi bilan birikish faqat o timli fe’llarga xos. Shu boisdan ʻ ʻ vositasiz to ldiruvchi o timli fe’lning ob ekt valentligini to ldiruvchi so z ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ kengaytiruvchisidir. Vositasiz to ldiruvchi vazifasida bosh yoki tushum ʻ kelishigidagi so z keladi. ʻ 1.Bosh kelishikdagi vositasiz to ldiruvchi: ʻ Bunda bulbul kitob o qiydi. ʻ Bunda qurtlar ipak to qiydi. ʻ Bunda ari keltiradi bol, Bunda qushlar topadi iqbol. 2.Tushum kelishigidagi vositasiz to ldiruvchi: ʻ 1.Sen bahorni sog inmadingmi?. ʻ 2. Har bir tuki kiyimlarini teshib chiqib ketgan edi. Vositasiz to ldiruvchi vazifasidagi so z turli-tuman ma’nolarni ifodalaydi. ʻ ʻ 9 Internet ma lumotlari. ʼ Vositasiz to ldiruvchi o timli fe’lga bog lanadi deyish o timli fe’l vositasizʻ ʻ ʻ ʻ to ldiruvchini qabul qila olmaydi degani emas. O timli fe’llar ham vositali, ham ʻ ʻ vositasiz to ldiruvchini o ziga biriktiradi. O timsiz fe’llar esa faqat vositali ʻ ʻ ʻ to ldiruvchilarnigina o ziga biriktiradi. ʻ ʻ Vositasiz to ldiruvchi bevosita harakatni o z ustiga olgan predmetni anglatsa, ʻ ʻ vositali to ldiruvchi harakat qamrab olgan, lekin harakatga daxldor bo lmagan ʻ ʻ predmetni ifodalaydi.Vositali to ldiruvchi turli grammatik ko rsatkichlar bilan ʻ ʻ ifodalanadi. 10 jo nalish kelishigi: Senga oldim. ʻ chiqish kelishigi: Sendan oldim. o rin-payt kelshigi: Menda qoldi. ʻ ko makchi: Sen uchun oldim. To ldiruvchining tuzilish turlari. Boshqa bo laklar ʻ ʻ ʻ kabi to ldiruvchilar hamda sodda yoki murakkab bo ladi: ʻ ʻ 1.Sodda to ldiruvchi bir so z yoki bir so zga teng birliklar bilan ifodalanadi: ʻ ʻ ʻ 1.Xotirangiz mening xotiramdan o tkir ekan. 2. U yana Pushkinga murojaat qildi. ʻ 3.Turmushimizda hamma narsa bir-biri bilan bog liq. ʻ 2.Murakkab to ldiruvchi kengaygan birikmalar bilan ifodalanadi: ʻ 1.Men Mirzacho lni ham, Surxon diyorining Sherobod dashtini ham, Farg ona ʻ ʻ vodiysining Yozyovon qumliklarini ham ko rganman. 2.Hasharchilarning shart- ʻ sharoitlarini yaxshilash, ularga yordam ko rsatish to grisida ko rsatma ʻ ʻ ʻ berildi.3.Tevarak-atrof qushlar chug uriga, anvoyi gullar isiga to lib ketdi. ʻ ʻ Izohlanayotgan fe’lning bo sh o rnini to ldirishda sodda to ldiruvchi ham ʻ ʻ ʻ ʻ kengaygan to ldiruvchi ham bir xil mavqega ega bo ladi - u qancha kengaygan ʻ ʻ bo lmasin, baribir bir o rinni to ldiradi. Bir so zdan iborat to ldiruvchiga ham, bir ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ 10 . R. Sayfullaeva. Tilshunoslik. necha so z bilan kengaygan to ldiruvchiga ham fe’l valentligidan bitta bo sh o rinʻ ʻ ʻ ʻ «ajratilgan». 3. Modal -so z kengaytiruvchilari. ʻ Tegishli nutqiy muloqot ehtiyoji va talabiga muvofiq gapning (yoki matnning) hajmi, strukturasi, modal-kommunikativ, badiiy-estetik jihatlari turlicha bo lishi ʻ mumkin. Ana shu ehtiyoj va talabga uyg un ravishda nutqiy jarayonda jumla ʻ ixchamlashishi, kengayishi, odatdagi shaklini saqlagan holda mazmun sig imini ʻ orttirishi, turli qo shimcha axborotni o z ichiga olishi, ifodalanayotgan fikrga ʻ ʻ so zlovchining munosabatidagi o zgarishlarni turli darajada aks ettirishi, yaxlit ʻ ʻ yoki muayyan bir qismining ayricha poetik ta’kid olishi kabi juda ko p xilma-xil ʻ hodisalar mavjudki, ular turli sintaktik usul va vositalar orqali voqe bo ladi. ʻ Masalan, ikkinchi darajali predikatsiyali konstruksiyalarning sodda gapga kiritilishi bilan gapning odatdagi shakli saqlangani holda uning mazmun sig imi ʻ ortadi va gapda shakliy-mazmuniy nomutanosiblik yuzaga keladi, bu va shunga o xshash qonuniyatlar o zbek tilshunosligida N.Mahmudov tomonidan tadqiq ʻ ʻ etilgan. Mazkur usul va vositalardan yana biri kirish va kiritmalardir. Bunday birliklar, shuningdek, ajratilgan bo laklar, undalmalar, aktual bo laklanish, gapning ʻ ʻ kommunikativ tiplari, ilova konstruksiyalar, parsellyatsiyalar va boshqa shu kabi hodisalar kommunikativ sintaksis kategoriyalari sifatida turli tilshunosliklarda qayd etilgan. [Pm] da mujassamlashgan va turli vositalar bilan ifodalangan tasdiq-inkor, taxmin, gumon, shubha, ishonch, aniqlik, qat iylik, shart, istak, tilak, buyruq, ʻ imkoniyat, zarurat, majburiylik kabi ma’nolar gap tarkibida turlicha – kirish bo lak, kiritma bo lak kabi gapning boshqa bo laklari bilan tobe-hokimlik ʻ ʻ ʻ munosabatiga kirishmaydigan va shu boisdan so z birikmalarini ham tashkil eta ʻ olmaydigan modal va tasdiq-inkor so zlar vositasida kengaytiriladi. ʻ 11 Masalan: 1.Nigora, ehtimol keladi. 2. Biz, shubhasiz, yutib chiqamiz. Gaplardagi ehtimol, shubhasiz so z-gaplari sodda gap tarkibiga kirar ekan, gap bo laklari bilan ʻ ʻ grammatik aloqaga kirishmasa-da, mazmunan (Pm) ning tegishli ma’nolarini muayyanlashtiradi. Xususan, kirish va kiritmalar gapda (matnda) jiddiy kommunikativ va ayni paytda semantik, struktur hamda lingvopoetik qimmatga egaligi bilan alohida diqqatga sazovordir. Tabiiyki, kirish va kiritmalar ham kommunikativ sintaksisning, ham konstruktiv sintaksisning o rganish obyekti ʻ ekanligini isbotlab o tirishning keragi yo q. ʻ ʻ Bu o rinda, avvalo, mazkur birliklarni ifodalovchi terminlarga to xtalib o tish ʻ ʻ ʻ maqsadga muvofiq. Aksar tilshunosliklarda bunday birliklar “paranteza” yoki “parenteza” termini ostida umumlashtiriladi. Masalan, “parenteza” termini nemis tili grammatikalarida an’anaviy ravishda ham kirish, ham kiritma birliklarni ifodalash uchun qo llangan. ʻ Bunday holat belorus, rus va boshqa tilshunoslarning nemis va ingliz tillari muammolariga bag ishlangan ishlarida ham kuzatiladi. ʻ Nemis tili grammatikasining yirik tadqiqotchisi V.G.Admoni shunday yozadi: 11 . R. Sayfullaeva. Tilshunoslik. “Kiritma konstruksiya (parenteza) deganda odatda biron-bir formal-grammatik aloqalarsiz boshqa biror gap (kirituvchi, o z ichiga oluvchi) tarkibiga ajratilgan ʻ holda kiritilgan gap tushuniladi... Parenteza va kirituvchi gap orasidagi mazmuniy munosabatlar favqulodda xilma-xildir.” Bu fikrdan anglashilib turganiday, olim “parenteza” termini ostida muayyan formal-grammatik aloqa ko rsatkichlarisiz gap ʻ tarkibiga kiritilgan birlikni, xususan, ham kirishlarni, ham kiritmalarni nazarda tutgan. Shubhasiz, u parenteza va asosiy kirituvchi gap o rtasidagi mazmuniy ʻ munosabatlarning benihoya xilma-xilligini ta’kidlar ekan, kirish va kiritmalar orasidagi semantik-funksional farqlar, shuningdek, ularning har biriga xos bo lgan ʻ mazmuniy jihatlarga urg u beradi. Bu jihatlarni konkret badiiy asar tili misolida ʻ ko rsatib beradi. Keltirilgan fikrlardan shu narsa ayon bo ladiki, “paranteza” ʻ ʻ terminida “kiritmalilik, kiritish” va “qavs (yoki boshqa tinish belgilari) bilan ajratilganlik” ma’nolari aniq ifodalanadi. Zotan, kirishlarning ham, kiritmalarning ham gapdagipozitsion-struktural mohiyati shundan iboratki, ularning har ikkisi ham asosiy gap tarkibiga tashqaridan kiritiladi. Ayni paytda asosiy gap ichida intonatsion ajratiladi va bu ajratilish yozuvda qavs yoki boshqa tegishli tinish belgilari bilan ko rsatiladi. ʻ 12 Tilshunoslar mazkur hodisaning ayni shu jihatiga jiddiy e tibor beradilar va ʻ shuning uchun bo lsa kerak, aksar hollarda kirish va kiritmalar tavsifiga ʻ tilshunoslikning tinish belgilari haqidag8i qismida ham alohida o rin ajratadilar.1 ʻ Shuni ham aytish kerakki, kirish va kiritmalarni umumlashtiruvchi nom sifatida turli tilshunosliklarda “paranteza // parenteza”dan boshqa terminlardan 12 . R. Sayfullaeva. Tilshunoslik. ham foydalanilgan. Masalan, rus tilshunosligida ayrim tadqiqotchilar “vstavka” (kiritma) terminini ham qo llaydilar. A.A.Reformatskiy nafaqat kirish vaʻ kiritmalarni, balki ular bilan birgalikda undalmalarni ham umumlashtirgan holda ularga nisbatan “vneseniye” (kirgizma) terminini qo llaydi. Kirish va kiritmalar, ʻ shuningdek, pozitsion-struktural jihatdan ularga yaqin boshqa birliklar I.F.Vardul tomonidan ilgari surilgan sintaktik konsepsiyada “vklineniye” (yorib kirgizma, suqib kirgizma) termini ostida o rganilgan. Fransuz tilidagi jumla muammosini ʻ tadqiq etgan L.G.Vedenina ham ayni terminni qo llaydi, bir gapning boshqasi ʻ ichiga yorib kirgizishni “vklineniye” deb ataydi va buning matn shakllantiruvchi usul ekanligini ta kidlaydi. ʻ 13 Turk tilshunosligida kirish va kiritmalar, shuningdek, gap bo laklari bilan ʻ (xususan, gap kesimi bilan) bevosita sintaktik aloqaga ega bo lmagan, gap ʻ tarkibiga tashqar8idan kiritilgan sintaktik birliklarni ifodalash uchun alohida ixcham bir termin yo q, shuning uchun ham bunday birliklar “gapdan tashqari ʻ unsurlar” (“cümle dışı unsurlar”) tarzidagi tavcifiy ifoda bilan nomlanadi. O zbek tilshunosligida ham kirish va kiritmalar uchun umumlashtiruvchi ʻ muayyan bir termin yo q. Aslida, umumiy termin sifatida “kiritma” so zidan ʻ ʻ foydalanish mumkin, u gapning pozitsion-struktural tarkibi ichiga boshqa birlikni kiritishdan iborat hodisani ifodalay oladi. 13 M. Nabiyeva.KESIM KENGAYTIRUVCHILARINI ANIQLASHDA SINTAKTIK POZITSIYANING O‘RNI nomli dissertatsiyasi. 4 . So z kengaytiruvchilarining gap kengaytiruvchilaridan farqi.ʻ Pozitsion-struktural mohiyati shundan iboratki, ularning har ikkisi ham asosiy gap tarkibiga tashqaridan kiritiladi. Ayni paytda asosiy gap ichida intonatsion ajratiladi va bu ajratilish yozuvda qavs yoki boshqa tegishli tinish belgilari bilan ko rsatiladi. ʻ Tilshunoslar mazkur hodisaning ayni shu jihatiga jiddiy e’tibor beradilar va shuning uchun bo lsa kerak, aksar hollarda kirish va kiritmalar tavsifiga ʻ tilshunoslikning tinish belgilari haqidagi qismida ham alohida o rin ajratadilar.1 ʻ Shuni ham aytish kerakki, kirish va kiritmalarni umumlashtiruvchi nom sifatida turli tilshunosliklarda “paranteza // parenteza”dan boshqa terminlardan ham foydalanilgan. Masalan, rus tilshunosligida ayrim tadqiqotchilar “vstavka” (kiritma) terminini ham qo llaydilar. A.A.Reformatskiy nafaqat kirish va ʻ kiritmalarni, balki ular bilan birgalikda undalmalarni ham umumlashtirgan holda ularga nisbatan “vneseniye” (kirgizma) terminini qo llaydi. Kirish va kiritmalar, ʻ shuningdek, pozitsion-struktural jihatdan ularga yaqin boshqa birliklar I.F.Vardul tomonidan ilgari surilgan sintaktik konsepsiyada “vklineniye” (yorib kirgizma, suqib kirgizma) termini ostida o rganilgan. Fransuz tilidagi jumla muammosini ʻ tadqiq etgan L.G.Vedenina ham ayni terminni qo llaydi, bir gapning boshqasi ʻ ichiga yorib kirgizishni “vklineniye” deb ataydi va buning matn shakllantiruvchi usul ekanligini ta’kidlaydi. Turk tilshunosligida kirish va kiritmalar, shuningdek, gap bo laklari bilan ʻ (xususan, gap kesimi bilan) bevosita sintaktik aloqaga ega bo lmagan, gap ʻ tarkibiga tashqaridan kiritilgan sintaktik birliklarni ifodalash uchun alohida ixcham bir termin yo q, shuning uchun ham bunday birliklar “gapdan tashqari ʻ unsurlar” (“cümle dışı unsurlar”) tarzidagi tavsifiy ifoda bilan nomlanadi. 14 O zbek tilshunosligida ham kirish va kiritmalar uchun umumlashtiruvchi ʻ muayyan bir termin yo q. Aslida, umumiy termin sifatida “kiritma” so zidan ʻ ʻ foydalanish mumkin, u gapning pozitsion-struktural tarkibi ichiga boshqa birlikni kiritishdan iborat hodisani ifodalay oladi. III. XULOSA. Xulosa qilib aytish mumkinki, sintaktik qurilmada ishtirok etayotgan A’zolarning qurilmadagi vazifasini aniqlash, gap bo laklari tahlilida bo lakning ʻ ʻ qanday so z bilan ifodalanishi, so rog i, grammatik shakligina emas, balki uning ʻ ʻ ʻ gap yadrosi – markazi kesimning qaysi bo shlig ini to ldirayotganligi, kesimga ʻ ʻ ʻ nisbatan joylashuvi – pozitsiyasi ham muhim rol o ynaydi. O zbek nutqining turli ʻ ʻ uslubiy shakllarida uchraydigan har qanday qo llanishlarning sintaktik qurilishi ʻ tahlilida mavjud mezonlarga qo shimcha sintaktik pozitsiya tushunchasidan kelib ʻ chiqib yondashish gap bo laklari tahlilida bo shliq qolishiga yo l qo ymaydi. ʻ ʻ ʻ ʻ 14 M. Nabiyeva.KESIM KENGAYTIRUVCHILARINI ANIQLASHDA SINTAKTIK POZITSIYANING O‘RNI nomli dissertatsiyasi. Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati:ʻ 1. R. Sayfullaeva. Tilshunoslik. 2. M. Nabiyeva.KESIM KENGAYTIRUVCHILARINI ANIQLASHDA SINTAKTIK POZITSIYANING O RNI nomli dissertatsiyasi. ʻ 3 .Ne’matov H. va b. O ʻ zbek tili struktural sintaksisi. -T.: Universitet, 2000. 4 Mengliev B. O ʻ zbek tilining struktur sintaksisi –Qarshi., 2003. 5. O ʻ zbek tili grammatikasi. II tom. Sintaksis. - T.: Fan, 1975. - 548 b . 6 R.SAYFULLAYEVA VA BOSHQ. HOZIRGI O ʻ ZBEK ADABIY TILI. TOSHKENT-2009 7. Internet ma lumotlari.ʼ

MUNDARIJA

I. Kirish

Soʻz kengaytiruvchilari haqida maʼlumot

II. Asosiy qism

1. Aniqlovchi soʻz kengaytiruvchilari

2. Toʻldiruvchi soʻz kengaytiruvchilari

3. Modal soʻz kengaytiruvchilari

4. Soʻz kengaytiruvchilari va gap kengaytiruvchilarining farqi

III. Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati

Купить