Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 130.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Badiiy nutqda so‘z kengaytiruvchilar

Купить
Hozirgi o‘zbek tili fanidan “Badiiy nutqda so‘z kengaytiruvchilar” mavzusidagi KURS ISHI 1 Mundarija KIRISH ………………………………………………………..3 I BOB. SO‘Z KENGAYTIRUVCHILAR HAQIDA MA’LUMOT …………………………………………...……..5 1.1.Badiiy nutq haqida umumiy ma’lumot………………...…..5 1.2.So‘z kengaytiruvchilar…………………………………….14 II BOB. BADIIY NUTQDA SO‘Z KENGAYTIRUVCHI…...27 2.1.Gap kengaytiruvchilar………..……………..………..........27 2.2.So‘z kengaytiruvchilarning badiiy nutqdagi vazifalari……32 XULOSA ………………………………………………………39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ……….40 2 Kirish. Badiiy nutq inson tafakkurining noyob ko‘rinishidir. Bu nutq turi orqali ijodkor o‘z his-tuyg‘ularini, dunyoqarashini va estetik qarashlarini ifodalaydi. Badiiy nutq til vositalarining keng ko‘lamda va ijodiy yondashuv bilan qo‘llanilishi natijasida yuzaga keladi. Unda so‘z kengaytiruvchilar muhim o‘rin tutadi, chunki ular nutqning mazmunini boyitadi va obrazlilikni kuchaytiradi. So‘z kengaytiruvchilar – badiiy nutqni obrazli, ta’sirchan va mazmunan boy qilish uchun ishlatiladigan lingvistik vositalardir. Ular asosan leksik, grammatik va stilistik darajada nutqni kengaytiradi. Ushbu vositalar ijodkor nutqining o‘ziga xosligini namoyon qiladi, shuningdek, o‘quvchi yoki tinglovchida his-tuyg‘u uyg‘otish uchun xizmat qiladi. Adabiy nutq insonning fikri va maqsadni ifodalashdagi eng samarali vosita sifatida insoniyat tarixida muhim o‘rin egallaydi. Badiiy asarlar esa insonning dunyoqarashi, ma’naviy va axloqiy qadriyatlari, jamiyat va shaxs o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni o‘ziga xos badiiy til vositalari orqali ifodalashda katta ahamiyat kasb etadi. Aynan shu jihatdan badiiy nutqning tuzilishi, ularning badiiy vositalar bilan boyitilishi o‘quvchi yoki tinglovchi ongiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Bunday vositalardan biri so‘z kengaytiruvchilaridir. So‘z kengaytiruvchilari bu matndagi fikrni kengaytirish, yanada aniqroq va ta’sirchanroq ifodalashda ishlatiladigan stilistuk vositalar bo‘lib, ular badiiy asarni o‘qishli jarayonida mavzuning chuqurligini va obrazlarning ta’sirchanligini oshiradi. So‘z kengaytiruvchilari turli xil usullar orqali amalga oshirilishi mumkin, masalan, epitet, metafora, tashbeh, takror, parallelizm va boshqa badiiy vositalardan foydalanish orqali. Shu bilan birga, so‘z kengaytiruvchilar asar tiliga badiiylik va ma’nodorlik bag‘ishlashda asosiy rol o‘ynaydi. Mazkur kurs ishida badiiy nutqda so‘z kengaytiruvchilarining o‘rganilishi, ulardan qanday usullar orqali foydalanilganligi va badiiy asarda qanday estetik ta’sir yaratganligi muayyan asar misolida tahlil qilinadi. Ushbu tadqiqotning dolzarbligi shundan iboratki, so‘z kengaytiruvchilarini tahlil qilish orqali adibning til ustida qay tarzda ishlagani, badiiy nutqning estetik va semantik jihatlari yanada chuqurroq tushuniladi. Kurs ishida badiiy nutqdagi so‘z kengaytiruvchilari keng ko‘lamda o‘rganilib, ularning badiiy asar mazmuni va uslubiyati bilan uzviy aloqasi ko‘rsatib beriladi. Kurs ishida badiiy nutqdagi so‘z kengaytiruvchilari keng ko‘lamda o‘rganilib, ularning badiiy asar mazmuni va uslubiyati bilan uzviy aloqasi ko‘rsatib beriladi. Badiiy nutqda so‘z kengaytiruvchilar ijodkorning dunyoqarashini, tasvirlash mahoratini va tilning boy imkoniyatlarini ochib beradi. Ularning o‘ziga xos xususiyatlari quyidagicha: Sinonimlar – bir xil yoki yaqin ma’noni ifodalovchi so‘zlar bo‘lib, ular nutqda ma’noni nozik jihatdan ifodalashga yordam beradi. Sinonimlar asarda so‘zlarning takrorlanishini oldini oladi, muallifga nutqni xilma- 3 xil qilish imkoniyatini beradi. Masalan: Baxt – so‘zi o‘rniga saodat, iqbol, omad kabi so‘zlar ishlatilishi nutqqa o‘ziga xos ohang va ko‘rinish bag‘ishlaydi. Mavzuning dolzarbligi: Badiiy nutqning semantik boyligini o‘rganish va unda ishlatiladigan kengaytiruv vositalarining ahamiyatini tadqiq qilish bugungi adabiy tahlillar uchun muhim masala hisoblanadi. O‘zbek adabiyotining boy merosini yanada chuqurroq o‘rganish ushbu mavzuning dolzarbligini oshiradi. Kurs ishining maqsadi: So‘z kengaytiruvchilarni nazariy va amaliy jihatdan o‘rganib, ularning badiiy nutqdagi o‘rnini aniqlash, mazmun va ta’sirchanlikni oshirishdagi rolini tadqiq qilish. Badiiy nutqda so‘z kengaytiruvchilarining rolini o‘rganish va ularning muayyan badiiy asarda qanday usullar orqali qo‘llanganligini tahlil qilish orqali asar mazmuni va uslubiyatiga ta’sirini aniqlash. Ushbu jarayonda so‘z kengaytiruvchilarning adabiy tilni boyitish va badüy obrazlarni yaratishdagi ahamiyatini ochib berish. Kurs ishning vazifalari: 1. Badiiy mutqda so‘z kengaytiruvchilari tushunchasiu nazariy jihatdan yoritish. 2. Badiiy asarda qo‘llanilgan so‘z kengaytiruvchilarini tahlil qilish va ularning funksiyalarini aniqlash. 3. Muayyan asar misolida so‘z kengaytiruvchilarining obrazlar tizimiga va asar mazmuniga ta’sirini o‘rganish, 4. So‘z kengaytiruvchilarining badiiy asar uslubiyati va estetik ta’siriga qanday hissa qo‘shishini tahlil qilish. 5. So‘z kengaytinıvchilarining badiiy asardagi alıamiyatıni va ularning o‘quvchi yaki tinglovchiga ta’sirini ochib berish. 4 I BOB. SO‘Z KENGAYTIRUVCHILAR HAQIDA MA’LUMOT. I.1. Badiiy nutq haqida umumiy ma’lumot. Barcha nutq uslublari kommunikativ vazifa bajaradi. Ya’ni ma’lum bir axborot tashiydi. Ayrim nutq uslublari kommunikativ vazifadan tashqari ekspresiv vazifaga ham egadir. M. Yuldashev badiiy matnning nobadiiy matndan farqini quyidagicha izohlaydi: badiiy matnda muallifning o‘quvchi yoki kitobxonga estetik ta’sir qilish maqsadi birinchi planda tursa, noadabiy matnda muallifning asosiy maqsadi o‘quvchi yoki kitobxonga kommunikativ ta’sir qilishi, noadabiy matnda muayyan axborotning mazmuni va uning ifodasi birlamchi bo‘lsa, badiiy matnda shu axborot vositasida aytilmoqchi bo‘lgan fikr-g‘oyaning estetik ta’sirli ifodasi mutlaqo hal qiluvchi ekanligi ‘kidlangan. Demak, badiiy matn nobadiiy matndan, avvalo, estetik ta’sirchanligi bilan farqlanadi. Garchi barcha matnlar kommunikativ vazifa bajarsa-da, axborotni qay tarzda yetkazishiga, til vositalarining qo‘llanish ko‘lamiga ko ra o zaro farqlanadi. Professor B.Umurqulov...badiiy nutq adabiy tilʻ ʻ taraqqiyoti yo‘llarini aniqlab berishda muhim ahamiyatga egaligini, badiiy nutq adabiy tilni rivojlantituvchi manbalardan biri bo‘lganidek, adabiy normani shakllantirib boruvchi, adabiy til uchun yangi normativ vositalarni tavsiya etuvchi nutq ham ekanligini ta’kidlaydi². Darhaqiqat, badiiy nutq adabiy tilni rivojlantiruvchi manbalardan biridir, shevaga oid so‘zlar ham adabiy tilga badiiy nutq orqali kirib keladi. Tasviriylik va hissiylik badiiy matnning asosiy xususiyatlaridandir. Chunki yozuvchi tabiiy va ijtimoiy borliqqa nisbatan erkin munosabatda bo‘lib, shu borliqning mohiyatini ochib ko‘rsatish maqsadida turli- tuman lug‘aviy birliklardan, badiiy obrazlar, adabiy tilning tasviriy vositalari va nozik qirralaridan to‘iq foydalanadi. Badiiy asarda turli-tuman personajlar qatnashar ekan, albatta, ularning har biriga xos nutq ham yaratilishi kerak. Bu nutq tipikligi va individualligi, obrazliligi bilan har bir shaxsning dunyoqarashini, tajribasini, xulq- atvorini, ma’naviyatini, salohiyatini, boring-chi, butun borlig‘ini mubolag‘ali va Ishonchli qilib ochib berishi-ko‘rsatishi lozim. Chunki har bir odamning nutqida atvorini, ma’naviyatini, salohiyatini, boring-chi, butun borlig‘ini mubolag‘ali va ishonchli qilib ochib berishi-ko‘rsatishi lozim. Chunki har bir odamning nutqida uning bo‘yi-basti(ruhiy kayfiyati, his-tuyg‘ulari ham) aks etadi, shuning uchun ham so‘z-xarakter ko‘zgusi sanaladi. Personaj nutqi dialog va monolog vositasida voqye bo‘ladi. Dialog(lat.dialogos-ikki kishi o‘rtasidagi so‘zlashuv) - ikki yoki undan ortiq personajlar o‘rtasidagi nutq shaklidir. U asarda har bir qahramonning xarakterini, ruhiyatini, o‘y-orzularini ifodalaydi, o‘zining jo‘shqinligi, ma’nodorligi qisqaligi va ixchamligi bilan diqqatni jalb etadi: 5 -Siz... qochqoqsiz, - dedi --Siz... Erkaklar? -Siz quvloqsiz. -Ajab qilaman, dedi Kumush va shapalog‘i bilan erining yuziga sekingina urib qo‘ydi. -Bu yoqqa ham... -U yoqqa Zaynab ursin. -Zaynabni... urishga haqqi yo‘q. Kumushning ko‘zida haligacha ko‘rinmagan bir shodlik o‘ynaydi: -To‘g‘ri aytasizmi? -To‘g‘ri aytaman. Mana bo‘lmasa, dedi Kumush. Otabekning ikkinchi yuzini silagandek qilib qo‘ydi. Yana kulumsirashib, termulishib qoldilar... 1 Ushbu dialog qa’rida qahramonlarning shu paytgacha tortgan iztiroblariyu azoblari, ahdu paymonlarga sodiqliklari, sevgi-muhabbat tuyg‘usining hayajoni Judayam qabariqli va qisqa tarzda, dilbar ko‘rinishda ifodasini topgan. Shuning bir qirrasini ko‘raylik: Kumush "U yoqqa Zaynab ursin" deganida, Otabek "Zaynabning... urishka haqqi yo‘q" javobini aytadi. Bu bilan Kumush muhabbatiga hamon oshnoligini, o‘sha bilan yashayotganini, uni hyech vaqt unutmaganini, Zaynabga nisbatan "tirik haykal"ligini... bildiradi, xarakterining sobitligini isbotlaydi, qalbidagi hokim tuyg‘uning haroratini uzatadi. Monolog (gr.monos-bir va logos-so‘z, nutq) badiiy asardagi qahramonning o‘z-o‘ziga yoki o‘zgalarga qaratilgan nutqidir. Bu nutq, odatda, qahramonlarning ichki iztirob va dardlarining "po‘rtanalari", "to‘lqinlari"ni ifoda qiladi. Lirik asarda monologning tashqi ko‘rinishi (bunda lirik qahramon o‘z nutqini ovoz chiqarib ifoda qiladi) yaqqol ko‘zga tashlanadi, lirik qahramonning ichki tug‘yonlarini yaqqo ochish orqali uning xarakterini namoyon etadilar: Agar oshiqlig‘im aytsam, kuyub jonu jahon o‘rtar, Bu ishq sirrin bayon qilsam, taqi ul xonumon o‘rtar. Kishig‘a ishq o‘tidin zarraye yetsa bo‘lur giryon, 1 A. Qodiriy “O‘tgan kunlar” T. 1925. 6 Bo‘lur besabru betoqat, yurak-bag‘ri chunon o‘rtar. Meni bexonumon tinmay kuyub yondim firoqingda, Oting tutsam, nigoro debki, zavqidin zavon o‘rtar. Qayu til birla, ey jono, seni vasfing bayon aylay, Tilim lolu ko‘zum giryon, so‘ngaklarim nihon o‘rtar. Na qattig‘ kun ekan, jono visolingdin judo bo‘lmoq, Meni ohim tutunig‘a zaminu osmon o‘rtar. Bu dard ila xarob o‘ldum, kelib holimni so‘rmassan, G‘aming boshqa, alam boshqa, yuragimni fig‘on o‘rtar. Bu Mashrab dardiki, jonoki, hech kim boshig‘a solma, Agar mahsharda oh ursam, behishti jovidon o‘rtar. 2 (Boborahim Mashrah) Ushbu g‘azalni o‘qir va (Murodjon Ahmedov ijrosidagi) ashulasini tinglar ekansan, beixtiyor Eduard Mejelaytisning "Tungi kapalaklar"idagi ushbu mulohazaga kelasan: "Faqat yurakdan sizib chiqqan, ustidan ruhning betakror. Jilolari qandaydir ilohiy yog‘dudek miltillab turgan so‘zlargina fusunkor, hayajonli bo‘ladi, titrab turadi. So‘zning poetik qudrati, so‘zning mavjudligi uning musiqiyligidadir". Mashrabdek katta Shaxsga xos katta darddadir. Monologning ichki ko‘rinishi(bunda personajlar o‘z-o‘zlari bilan ichdan gaplashadilar) epos va dramada ko‘plab uchraydi. Ichki monologda qahramon qalbidagi yashirin o‘ylarini, fikr-mulohazalarini kitobxon bilan baham ko‘radi. Eposda bu kengroq, batafsilroq ifodalansa, dramada Judayam keskin va dramatizmga boy shaklda voqea bo‘ladi. Ko‘rinadiki, monolog ham qahramon ruhiy dunyosini ochadi va o‘z kashfi bilan asar mohiyatini chuqurlashtiradi, bosh maqsadni yoritishga, tirikligini ta’minlashga hissasini qo‘shadi. Har bir matn ma’lum bir ma’no anglatadi va turli xil axborotlarni yetkazadi. Axborotni qay tarzda yetkazishiga ko‘ra matnlar bir necha turga ajratiladi. Matnlarda umumxalq tilining yutuqlari umumlashadi. Bu esa matnni filologik yo‘nalishda o rganish lozimligini ko‘rsatadi. "Badiiy asarʻ tarkibida so‘zlar sehrli va maftunkor raqqosalarga o‘xshaydi", degan edi rus yozuvchisi M.Prishvin. So‘zlardagi ana shunday xususiyatni to‘g‘ri anglash va ularning estetik qimmatini izohlash maqsadida badiiy asar tili keng o rganilgan va ʻ o‘rganilmoqda. Fedorov tilda estetik vazifa mavjudligini, ammo uning namoyon 2 Muhsin Zokiriym “Boborahim Mashrab”, T. 1966. 7 bo‘lish darajasi matn tuzuvchining maqsadi bilan bog‘liq holda farqli bo‘lishini qayd etib ilmiy va badiiy matnni quyidagicha taqqoslaydi: Ilmiy va badiiy matndagi muallifning maqsadi bir-biridan tamoman farq qiladi. Ilmiy matn muallifining asosiy e’tibori axborot berish, bildirish, tegishli qoidalarni ishlab chiqish va umumlashtirish, ilmiy yangiliklarni isbotlash, dalillash, muayyan qonuniyatlardan tinglovchi yoki o‘quvchini xabardor qilishga qaratilsa, badiiy matn ijodkorining maqsadi tinglovchi yoki o‘quvchining his- tuyg‘ulariga ta’sir qilish, uning ruhiy olamini zabt etishdan iborat bo‘ladi. Shuning uchun ham ilmiy matnda fikrning mantiqiy, aniq, ikki xil talqinga yo‘l bermaydigan ifodasi taqozo etilsa, badiiy matnda fikrning obrazli, ko‘pma’noli ifodasi birinchi planda turadi. Badiiy asar tili adabiy tilning o‘ziga xos ko‘rinishidir. Badiiy uslubda adabiy tilning shakllanishi va tarqqiyoti bilan bog‘liq juda keng imkoniyatlar mavjud. P.Qodirov "Tirik jonlarning unib-o‘sishi uchun toza havoning ahamiyati qanchalik katta bo‘lsa, adabiyotimizning ravnaqi uchun chinakam badiiy tilning ahamiyati ham shunchalik zo‘r" darhaqiqat, badiiy nutqda so‘z turli jilolari bilan tabiat va jamiyatdagi voqelikni butun borlig‘icha tasvirlaydi. Badiiy nutq xalq tilining o‘ziga xos ifodali bir ko‘rinishidir. Professor B. Umurqulov har qanday xalq tili va badiiy adabiyot xalqning dunyoqarashi, psixologiyasi va tarixiy taraqqiyotini o‘zida aks ettirishini, shu sababli xalq tili va badiiy adabiyot o‘rtasida muayyan bog‘liqlik mavjudligini, badiiy nutq ham xalq tili asosida vujudga kelib, uning bitmas-tuganmas imkoniyatlarini namoyon qiluvchi vosita ekanligini qayd etadi. Badiiy asarlar xalq tilidagi nafis, ta’sirchan jihatlarini o‘zida namoyon etib, ta’sir kuchini oshirishi, estetik zavq berishi bilan xalq tilining go‘zalligi va badiiyligi, tabiiyligi va milliyligini aks ettiradi. Milliy til madaniyatining yuksak fazilatlarini o‘zida namoyon etgan baddiy ijod tili o‘z navbatida umumxalq tilidagi vositalar va me’yorlar tarqqiyotiga ham ijodiy va ijobiy ta’sir etadi. Badiiy adabiyot tiliga bo‘lgan qiziqish va munosabat inson dunyoqarashini o‘stira boradi, nutqiga barakali va ijobiy ta’sir etadi. Shuningdek badiiy asar tilida nutqning o‘ziga xos ifodalanish nozikliklari, yo‘llari, so‘zlarning badiiy, stilistik, ekspressiv, emotsional bo‘yoqli ifoda usullari aks etadi. Yana shuni ham alohida ta’kidlash joizki, tilninig o‘ziga xos estetik vazifasi faqat badiiy matnda emas, undan boshqa matnlarda ham kuzatilishi mumkin. D.N.Shmelev tilning estetik vazifasi faqat badiiy asardagina namoyon bo‘lmasligini, bizning diqqatimiz jumlaning shakliga, fikr qay tarzda ifodalanganligiga qaratilgan har onda biz aynan shu vazifaning harakati doirasiga kirishimizni qayd etadi. Olimning ta’kidlashicha, so‘zlovchi o‘z nutqining tashqi shakliga e’tibor bera boshlashi, lisoniy ifoda imkoniyatlarini baholashga o‘tishi bilan tilning estetik vazifasi o‘zining boshlang‘ich ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Kundalik muloqot 8 jarayonida qochirimlar, hazillar, so‘z o‘yinlari kabi holatlarda tilning estetik vazifasi namoyon bo‘ladi. Bu xususida D.N.Shemelev tilning estetik vazifasi, albatta, so‘zlashuv nutqida ham doimiy ravishda namoyon bo‘lishini, lekin bu vazifani so‘zlashuv nutqida etakchi deb bo‘lmaslikni, badiiy matnlarda esa til hamisha ayni shu alohida vazifasi bilan ishtirok etishini ta’kidlaydi. Demak, tilning estetik vazifasi to‘laligicha badiiy nutqda aks etadi. M.Yo‘ldoshev ta’kidlaganidek, tilning estetik vazifasi butun o‘ziga xosligi va murakkabligi bilan, albatta, kommunikativ vazifani ham transformatsiya qilgan, badiiyat manfaatlariga to‘lasicha xizmat qildirgan holda bevosita badiiy nutqda namoyon bo‘ladi. Umumxalq tilidagi birliklar badiiy tilda u yoki bu darajada estetik qimmat kasb etadi. T.Qurbonov badiiy tilning adabiy til rivojiga qo‘shadigan hissasini quyidagicha izohlaydi: Adabiy til normasining shakllanib, rivojlanib borishida badiiy asar tili alohida o‘rin tutadi. Ya’ni badiiy asar tili, umuman, badiiy adabiyot uchun o‘ziga xos laboratoriya sanaladi. U shunday laboratoriyaki, umumxalq tilining nutqiy vositalari badiiy asar tarkibida qayta ishlanadi. Umuman olganda, badiiy asar tili adabiy tilning rivojlanishiga katta ta’sir qiluvchi manbadir. B.Umurqulov "Badiiy adabiyot tili keng funksiyali til ekanligini, badiiy nutq yozma nutq turlari orasida leksik-grammatik vositalari, nutq qurilishi jihatidan ajralib turuvchi nutq ekanligini, badiiy nutqning bu alohidaligi leksik jihatdan, uning tayanch so‘zlari badiiy-kitobiy so‘zlar badiiy adabiyot tili jarayonida turli uslubiy imkoniyatlarni vujudga keltiruvchi manba ekanligi bilan xarakterlanishini ta’kidlagan." Badiiy nutqning bir turi bo‘lgan nasriy asarlarda ham estetik jihatdan ta’sirchan, badiiy bo‘yoqdor so‘zlar keng qo‘llaniladi. Bu borada professor B.Umurqulov badiiy nasrning go‘zalligi ham, mohiyatan ta’sirchanligi ham ko‘p jihatdan ifoda usulining o‘ziga xosligi, ko‘pma’nolilik, so‘zlarni ko‘chma ma’nolarda qo‘llash, bir tushunchani turli lingvistik vositalar orqali ifodalash imkoniyatining mavjudligi asosida vujudga kelishini ta’kidlaydi. Badiiy nasr tili adabiy tilining ko‘rinishlari bo‘lgan ilmiy, rasmiy, publitsistik uslublardan chegaralanmaganligi, erkinligi, umumxalq tilining barcha vositalarini qo‘llay olishi bilan farqlanadi. Ya’ni badiiy til umumxalq tilining bor jozibasini o‘zida namoyon qila oladi. Adabiy til va badiiy nasr tilini bir-birini to‘ldirsa-da, quyidagicha farqlashini kuzatishimiz mumkin: 1. Adabiy til ma’lum darajada chegaralangan, badiiy nasr tili esa erkindir. 2. Adabiy tilda shevaga oid birliklar qo‘llanilmaydi, badiiy nasrda personajning qayerdanligiga urg‘u berish maqsadida shevaga oid birliklardan foydalaniladi. 9 3. Adabiy tilda nutqning sofligini buzadigan vositalar varvarizm, vulgarizm, jargonlar, parazit so‘zlar ishlatilmaydi, badiiy nasrda bu vositalar milliy mansubligini ko‘rsatish, tarbiyalanganlik darajasini, saviyasini yoki nutqiy malakasining pastligini ko‘rsatish maqsadida ishlatiladi. 4. Adabiy tilda so‘zlarning ko‘chma ma’nolari, ko‘pma’nolilik, sinonimlar(asosan dominanta)ning turli ma’nolari kam qo‘llaniladi, badiiy nasrda esa ko‘pma’noli so‘zlar, sinonimlarning uslubiy bo‘yoqdor so‘zlari qo‘llaniladi. 5. Adabiy tilda takrorlar nutqiy g‘alizlik hisoblansa, badiiy nasrda ta’kidni kuchaytirib, ma’lum uslubiy vazifa bajaradi. 6. Adabiy til grammatik me’yorlarga amal qiladi, badiiy nasr til me’yorlarini chetlab o‘tadi. 7. Adabiy tilining funksional doirasi keng, badiiy nutqning qo‘llanish doirasi u qadar keng emas. 8. Adabiy til barcha uchun umumiy va majburiy, badiiy nasr tili bu borada ham erkindir. 9. Badiiy nasrning adabiy tildan yana bir farqi u muallif (yozuvchi) nutqi va personajlar nutqidan iborat bo‘lishidir. 10. Badiiy nasrning o‘ziga xos xususiyatlaridan yana biri umumuslubiyligidir. Ya’ni badiiy nasrda boshqa uslub vositalarini ham kuzatishimiz mumkin. 11. Badiiy asarlarda boshqa nutq uslublarida deyarli uchramaydigan ichki nutqni (personajning o‘z-o‘ziga qaratilgan nutqi) kuzatishimiz mumkin. 12. Badiiy nasrning o ziga xos xususiyatlaridan yana biri umumuslubiyligidir.ʻ Ya’ni badiiy nasrda boshqa uslub vositalarini ham kuzatishimiz mumkin. Umuman olganda badiiy nasr boshqa matn turlaridan ifodali vositalarning ko‘p qo llanishi bilan ajralib turadi. Osmonda xoin oy kezar, behayo iljaygancha harom ʻ nurini sochar, xiyonatkor yulduzlar xoinlarcha kuz qisishar, xiyonatkor shamol xoinona qiqir-qiqir kular edi. (O‘.Hoshimov. "Dunyoning ishlari") Shu kabi noodatiy ifodalar badiiy nasrning o ziga xosligini ta’minlaydi va uni nutqning ʻ boshqa ko‘rinishlaridan farqlab turadi. Hozirgi davr tilshunosligining salmoqli yutuqlaridan biri sifatida til va nutq hodisalarini farqlash, idrok etish borasidagi tadqiqotlarni alohida ta’kidlash lozim. Chunki bunday tadqiqotlar silsilasida bevosita kuzatishga chiqmagan, ammo UMISga ega til qolipi mavjudligi va bu qolip nutqda moddiylik tarzida namoyon bo lishi ilmiy jihatdan asoslandi. Bu esa ushbu qolipning nutq jarayonida ʻ so‘zlovchining kommunikativ maqsadi tufayli kengaya olish qonuniyatlarini o‘rganishga tomon yo‘l ochdi. O‘zbek tilshunos olimlari olib borgan izlanishlarda gapning sistemaviy tadqiqi masalasi yoritilib, sodda gap qurilishini lisoniy 10 bosqichda tadqiq etish asoslari yaratildi. So‘z gapning qurilish ashyosi bo lganligiʻ sababli gap qurilishiga bevosita yoki bilvosita ta’sir etadi, ya’ni markaz sifatida o‘z atrofida ma’lum bir leksemalarni birlashtirishi yoki kengaytiruvchi sifatida qurshov vazifasini bajarishi mumkin. Bunday markaz va qurshov munosabati gapning LSQida ikki xil ko rinishda yuzaga chiqadi: ʻ 1. Leksik ma’no anglatuvchi qism-[W]ning kengaya olish qobiliyati (valentligi). 2. Kesimlik kategoriyasi ko‘rsatkichi-[Pm]ning kengayish imkoniyati. Har ikkala tarkibiy qismlarning kengaytiruvchi (aktant)lari o zaro farqlanadi. ʻ Ma’lumki, gapning markazi sanalgan kesimni ushbu vazifada kelayotgan so‘z va kesimlik katagoriyasining valentligi shakllantiradi va gapning lisoniy qurilishida quyidagi nutqiy hodisa yuzaga chiqadi: so‘zlar gapning markazini ifodalovchi shaklning kesimlik kategoriyasi ko‘rsatkichiga tobelanadi. Kesimlik shakllariga bog‘langan bunday so‘zlar bevosita kesim bilan aloqaga kirishgani va gapni kengaytirgani uchun gap kengaytiruvchilari deb ataladi. Gap kengaytiruvchilari gapdagi biror-bir so‘zning leksik ma’nosi bilan emas, balki gapning markazini shakllantiruvchi grammatik vositalar bilan bog‘langan bo‘ladi. Buni quyidagi misolda ko‘rib chiqamiz: Ertaga o‘quvchilar o‘qilgan asar taqrizini yozadilar. Gap markazining leksik ma’no anglatuvchi qismi "yoz" (W), grammatik ma’no anglatuvchi kesimlik kategoriyasi esa "-adi+lar" (Pm). Gapning egasi (o‘quvchilar) kesimlik kategoriyasining lar qismiga bog‘langan bo lib, u ʻ odatda kesimlik kategoriyasi tarkibidagi shakl bilan shaxs va sonda moslashadi, ya’ni ushbu ma’noni o‘zida muayyanlashtiradi (Ba’zi mustasno holatlarda ega va kesimlikning shaxs yoki son shakli o zaro moslashmasligi ham mumkin. Masalan: ʻ Bunday voqealarni ko‘rib hayron qolasan kishi. –san -II shaxs birlikdagi shaxs-son shakli, kishi-III shaxs birlikdagi ega). Payt holi (ertaga) esa -adi qismiga bog‘lanadi, ya’ni "o‘quvchilar" va "ertaga" so‘zlari ishlayapti kesimining [Pm] qismi (-adi+lar) qismiga aloqador va III shaxs, ko‘plik, tasdiq, kelasi zamon kabi grammatik ma’nolarni yuzaga chiqaradi. Shuning uchun kesim vazifasida kelgan "yozadilar" fe’li boshqa shakllarga o‘zgartirilsa ham, gapning LSQida lug‘aviy ma’no ifodalovchi qism [W]da o‘zgarish yuz bersa-da, kesimlik kategoriyasi ko rsatkichi[Pm]da esa bunday holat voqelanmaydi: O‘quvchilar [V] topshiriqni ʻ bayon et [Pm] -adi+lar. Gapdagi vositasiz to‘ldiruvchi (taqriz) esa kesimning semantik valentligini belgilovchi "yoz" qismiga bog‘lanadi, sifatlovchi aniqlovchi (o‘qilgan) qaratqich aniqlovchiga (asar), qaratqich aniqlovchi esa o‘z navbatida vositasiz to‘ldiruvchiga tobelanadi. Gapdagi bo‘laklar valentligini quyidagicha ifodalash mumkin: O‘quvchilar yoz+adi+lar. ertaga yoz+adi+lar. taqrizini 11 yoz+adi+lar. Gap tarkibidagi mustaqil so‘zlik mavqeyini saqlagan holda kengayish qobiliyatiga ega barcha so‘zlarning ana shu qobiliyatini yuzaga chiqishini ta’minlovchi leksik birlik so‘z kengaytiruvchilari deb ataladi. So‘z kengaytiruvchisi ma’lum bir so‘zga bevosita, gapning markazidagi kesimlikni shakllantiruvchi grammatik vositalarga bilvosita bog‘lanadigan bo lak, muayyanʻ so‘zning ma’noviy xususiyatini ochib berishga, kengaytirishga xizmat qiladigan, o‘ziga nisbatan hokim bo‘lgan so‘z bilan semantik valentlik hosil qiladigan tarkibiy qismdir. Aytib o‘tish joizki, "So‘z kengaytiruvchilari" atamasini faqat so‘zning so‘zga bog‘lashuvi ma’nosida tushunmaslik kerak. So‘z valentligi quyidagi 2 holatda yuzaga chiqadi: 1. So‘z (o‘zak)ga qo‘shimcha qo‘shish orqali kengayish. 2. So‘zning so‘zga birikishidan hosil bo lgan kengayish. ʻ Ushbu hodisaning ikkinchi ko‘rinishi-leksemalar valentligi tahlilga tortilgani bois ushbu kengayish hodisasiga oid namunalarni ko‘rib chiqamiz. Bunday bog‘lashuvning keng tarqalgan ko‘rinishi aniqlovchining qurshov vazifasida markaz atrofiga birlashishi bo‘lsa-da, boshqa bo‘laklar, xususan, to‘ldiruvchi ham ham so‘z kengaytiruvchilari vazifasida kelishi mumkin. To‘ldiruvchi barcha bo‘laklarni kengaytirib, nomustaqil bo lak-so‘z ʻ kengaytiruvchisi bo lib kelishi mumkin: ʻ 1. Ega kengaytiruvchisi: Oilani qadrlaganlar barcha muqaddas narsalarning qadr-qiymatini biladiganlardir. 2. To‘ldiruvchining kengaytiruvchisi: Dangasaning non yeyishini ko r. ʻ 3. Sifatlovchi aniqlovchining kengaytiruvchisi: Bir kun tuz ichgan joyingga qirq kun salom ber. 4. Qaratqich aniqlovchining kengaytiruvchisi: Ilmni qadrlagannning el o‘rtasida martabasi ulug‘ bo‘ladi. 5. Holning kengaytiruvchisi: Orzularingizni amalga oshirish uchun tinimsiz mehnat qiling. 6. Kesimning kengaytiruvchisi Ertaga o‘quvchilar o‘qilgan asar taqrizini yozadilar. 12 Yuqoridagi misollarning barchasida aktantlar-vositasiz to‘ldiruvchi o‘zi ergashib kelgan bo‘lak (markaz) qanday mavqeda kelsa, u ham o‘sha mavqeda va, shuningdek, istalgan gap bo‘lagi vazifasida kelishi ma’lum bo‘ladi. Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, ushbu tadqiqot o‘zbek tilshunosligining navbatdagi vazifasi bo lgan gapning LSQida so‘zlar bog‘lashuvini kengroq tahlil qilish orqaliʻ aktantlarning gap qurilish sathidagi vaziyatini aniqlashtirish, gapning til bosqichidagi lisoniy gap bo‘laklari (takibiy qismlari) o‘rtasidagi semantik, grammatik bog‘lanishni oydinlashtirishga yo‘naltirilgan. 3 Gap kengaytiruvchilari yoki gapning I darajali bo‘laklari-ega, payt va o‘rin holi. So‘z kengaytiruvchilari yoki gapning II darajali bo‘laklari-to‘ldiruvchi, aniqlovchi, hol (o‘rin va payt holidan tashqari).O‘zbek substantsial tilshunosligi o‘zidan avval "o‘z-o‘zidan tushunarli hodisa" sifatida qabul qilingan, biroq tilshunoslar har qadamda, har bir hukmda bevosita va bilvosita to‘qnashadigan tasnif masalasiga bir qadar yechim berdi [Madrahimov, 1994]. Shunday bo‘lishiga qaramasdan o‘zbek tilshunosligida til sathlarining lisoniy hamda nutqiy bosqichlariga tegishli ma’lumotlar tavsifida, tasnifida hamon chalkashliklarga duch kelamiz. Fikrimizni sitaksis sathiga tegishli shunday "muammo"lardan biri frezamalarning sintaktik tahlili, aniqrog‘i, hurmatfrazemalar ishtirok etgan gaplarda gap bo‘laklarini ajratish masalasi asosida dalillashga yana bir bor harakat qilamiz. Rus tilshunosligida XX asr boshlarida mantiqiy tilshunoslik namoyandalari "grammatika mantiqqa tayanishi kerak", degan g‘oyani ilgari surdilar va frazemalarning gap bo‘lagi vazifasida kelishida ham shu mantiqqa ergashdilar. Ana shu buyuk ne’mat - so‘z adabiyotning birinchi va bosh qurolidir, bo‘lishi mumkin bo‘lgan yangi olamlarning bo‘y-bastini yaratuvchi, ijod qiluvchi bebaho mo‘jizadir. To‘g‘ri, badiiy asarning dunyoga keltiruvchi obraz va obrazlililik, xarakter va tip, mavzu va g‘oya, syujet va kompozitsiya, tur va janr, ijodiy metod va uslubga o‘xshash vositalari ko‘p. Lekin eng qizig‘i ham, eng murakkabi ham shundaki, bu vositalarning hammasi ham so‘z vositasida yaratiladi, so‘z tufayligina jozibaga, ta’sirdorlikka, yaratishga qodir bo‘ladi, ya’ni so‘z-la tiriladi. Shu tufayli so‘z nodirlik, bebaholik, mo‘jizadorlik xislatlarini bor-budicha o‘zida mujassam etadi. Badiiy (poetik) til badiiy asarlar tili sanaladi. U "adabiy asarning mazmunini ro‘yobga chiqaruvchi birdan-bir vosita hisoblanadi. Shu sababli badiiy til kitobxonga g‘oyaviy va emosional ta’sir qilish vositasi bo‘lib xizmat kiladi. 3 Abduazizov A., Tilshunoslik nazariyasiga kirish: Oliy o‘quv yurtlarining filologiya fakulteti talabalari uchun darslik – T.: ―Sharq, 2010. – 176 b. 13 Negaki, yozuvchi badiiy til orqali obrazlar manzaralar yaratar ekan, ularning mohiyatini ochib ko‘rsatadigan so‘z va iboralar tanlaydi. Asl va ko‘chma ma’noli so‘zlar qo‘llaydi, umumxalq tilining gap qurilish usullaridan, arxaizm va Jargonlardan foydalanadi". Shu xilda yozuvchi asar g‘oyasiga muvofiq shakl tanlaydi. M. Gorkiy aytganiday, "Ish tafakkurni uyg‘otadi, tafakkur ish tajribasini so‘zga aylantiradi, undan g‘oyalar, gipotezalar nazariyasini... xosil qiladi... Yozuvchining ishida asosiy material so‘zdir". So‘z esa, barcha faktlar, barcha fikrlar libosidir. Ammo har bir fakt zaminida ijtimoiy ma’no bor, har bir ma’no zaminida esa bir yoki ikkinchi fikr nega bunday-u, nega unday emas, degan sabab bor... Klassiklar yuz yil davomida asta-sekin ishlangan ana shunday tilda yozganlar. haqiqiy adabiy til shudir" (M.Gorkiy)’ Badiiy nutq tilning estetik imkoniyatlarini o‘zida jamlagan bo‘lib, adabiyotning asosiy vositasi hisoblanadi. Tilshunoslikda badiiy nutq boshqa nutq turlaridan farqli o‘laroq, estetik vazifani bajarishi bilan ajralib turadi. U ijodkorning dunyoqarashi va hayotiy tajribasini aks ettiruvchi o‘ziga xos vositadir. Badiiy nutqning asosiy vazifasi – o‘quvchi yoki tinglovchida muayyan his-tuyg‘ularni uyg‘otishdir. Shu bois, bu nutq turi ko‘pincha boy leksik, grammatik va stilistik vositalarga tayangan holda shakllanadi. Badiiy nutq quyidagi xususiyatlar bilan ajralib turadi: - Obrazlilik – so‘zlar orqali hayotiy voqealar va holatlar jonli tasvirlanadi; - Emotsionallik – nutq hissiyotlarga boy bo‘lib, o‘quvchini ta’sirlanishga undaydi; - Individual uslub – har bir ijodkorning o‘ziga xos ifoda vositalari mavjud bo‘ladi. Bu xususiyatlar badiiy nutqni boshqa nutq shakllaridan farqlashga yordam beradi va ularning shakllanishida so‘z kengaytiruvchilarning o‘rni juda muhimdir. I.2. So‘z kengaytiruvchilar So‘z kengaytiruvchilar – bu nutqda so‘zlarning mazmunini kengaytiruvchi va qo‘shimcha semantik ma’no yuklovchi vositalardir. Ular quyidagi turlarga bo‘linadi: - Sinonimlar – bir xil yoki yaqin ma’noni ifodalovchi so‘zlar (masalan, baxt – saodat, xursand – shod); - Antonimlar – qarama-qarshi ma’noni ifodalovchi so‘zlar (masalan, yorug‘ – qorong‘u, baxt – g‘am); - Epitetlar – so‘zga qo‘shimcha ma’no yuklovchi sifatlovchilar (masalan, oltin kuz, dilbar go‘zal); 14 - Metaforalar – bir so‘zni boshqa so‘z bilan qiyoslash asosida ishlatish (masalan, hayot – ummon, til – qurol). Badiiy nutqda sinonimlar va antonimlar obrazlilikni oshirish uchun qo‘llaniladi. Epitetlar esa tasvirning emotsionallik darajasini kuchaytiradi. Metaforalar va metonimiyalar esa nutqni boyitib, ma’noni yanada chuqurlashtiradi. So‘z kengaytiruvchilar yordamida nutq estetik va semantik jihatdan boyitiladi. Masalan, Chingiz Aytmatov asarlarida metafora va epitetlardan keng foydalaniladi, bu esa asarlarning badiiy ta’sirchanligini oshiradi. O‘zbek adabiyoti namunalarida so‘z kengaytiruvchilar keng ko‘lamda ishlatiladi. Masalan, Abdulla Qodiriy, Abdulla Oripov, Erkin Vohidov kabi ijodkorlarning asarlarida epitetlar, metaforalar va boshqa kengaytiruv vositalari uchraydi. Badiiy nutqning ta’sirchanligini oshirishda kengaytiruvchilar alohida o‘rin tutadi. Masalan, “Go‘zal tabiat” kabi ifodalar o‘quvchida hayrat va zavq uyg‘otadi. Har bir yozuvchi o‘z uslubiga ega bo‘lib, bu uslubni so‘z kengaytiruvchilar boyitadi. Masalan, Oybekning “Navoiy” romanidagi kengaytiruvchilar asar uslubining ohangdorligini oshiradi. Mazkur kurs ishida badiiy nutqda so‘z kengaytiruvchilarning ahamiyati o‘rganildi. Tadqiqotdan ma’lum bo‘ldiki, so‘z kengaytiruvchilar badiiy nutqning obrazlilik va ta’sirchanlik darajasini oshirishda muhim vosita hisoblanadi. O‘zbek adabiyoti namunalarida ushbu vositalar keng qo‘llanilib, muallif uslubi va asarlarning estetik jozibadorligini ta’minlaydi. So‘z kengaytiruvchilarni o‘rganish kelgusida tilshunoslik va adabiyotshunoslik uchun muhim ilmiy yo‘nalish bo‘lib qoladi. Gap tarkibidagi mustaqil so‘zlik mavqeyini saqlagan barcha so‘zlarning ma’noviy qobiliyati asosida kengaya olishi va shu qobiliyatni namoyon qilishini ta’minlovchi lug‘aviy birlik so‘z kengaytiruvchisi deyiladi. 4 So‘z kengaytiruvchilar – badiiy nutqni obrazli, ta’sirchan va mazmunan boy qilish uchun ishlatiladigan lingvistik vositalardir. Ular asosan leksik, grammatik va stilistik darajada nutqni kengaytiradi. Ushbu vositalar ijodkor nutqining o‘ziga xosligini namoyon qiladi, shuningdek, o‘quvchi yoki tinglovchida his-tuyg‘u uyg‘otish uchun xizmat qiladi. Badiiy nutqda so‘z kengaytiruvchilar ijodkorning dunyoqarashini, tasvirlash mahoratini va tilning boy imkoniyatlarini ochib beradi. Ularning o‘ziga xos xususiyatlari quyidagicha: 1. Sinonimlar orqali nutqni boyitish: Sinonimlar – bir xil yoki yaqin ma’noni ifodalovchi so‘zlar bo‘lib, ular nutqda ma’noni nozik jihatdan ifodalashga yordam beradi. Sinonimlar asarda so‘zlarning takrorlanishini oldini oladi, muallifga nutqni xilma-xil qilish imkoniyatini beradi. Masalan: Baxt – so‘zi o‘rniga saodat, iqbol, 4 Hojiyev A., Reshetova L., O‘zbek tili grammatik terminlarining qisqacha izohli lug‘ati. – Toshkent: O‘qituvchi, 1980. 15 omad kabi so‘zlar ishlatilishi nutqqa o‘ziga xos ohang va ko‘rinish bag‘ishlaydi. Misol Abdulla Qodiriyning “O‘tgan kunlar” romanida sinonimlar ishlatilib, personajlarning hissiyotlari yanada chuqurroq ifodalangan. 2. Antonimlar orqali qarama-qarshi ma’noni ochish. Antonimlar – ma’nosi bir- biriga qarama-qarshi bo‘lgan so‘zlar bo‘lib, ular badiiy tasvirda kontrastni kuchaytiradi. Antonimlar ziddiyatli vaziyatlarni tasvirlashda va qahramonlarning ichki kurashini ko‘rsatishda ishlatiladi. Masalan: Yorug‘ va qorong‘u, hayot va o‘lim singari qarama-qarshiliklar hayotning ikki tomonini yoritadi. Misol Erkin Vohidovning she’riyati insoniy hayotning yorqin va qayg‘uli tomonlarini antonimlar vositasida ochib beradi. 3. Epitetlar yordamida tasvirni boyitish. Epitetlar – bu predmet yoki hodisani tasvirlovchi sifatlovchi so‘zlardir. Ular badiiy nutqda muhim obraz hosil qilishga xizmat qiladi. Epitetlar orqali muallif obrazni jonlantiradi va emotsional ta’sir kuchini oshiradi. Masalan: Oltin kuz, ma’sum go‘dak, sho‘x shamol kabi iboralar his-tuyg‘ularni uyg‘otadi. Misol Abdulla Oripovning she’rlarida “oltin kuz” yoki “kuygan sahro” kabi epitetlar she’rning obrazlilik darajasini oshiradi. 4. Metaforalar orqali chuqur ma’no yaratish. Metaforalar – bir so‘zni boshqa bir so‘z bilan qiyoslash yoki o‘xshatish orqali qo‘llaniladigan vositadir. Metaforalar o‘quvchining tasavvurini boyitadi va mavhum fikrlarni obrazli shaklda ifodalashga yordam beradi. Masalan: Hayot – ummon, ilm – nur, yurak – daryo kabi metaforalar orqali chuqur ma’nolarni ifodalash mumkin. Misol Chingiz Aytmatovning “Jamila” qissasida ishlatilgan metaforalar sevgi va insoniy his- tuyg‘ularni tasvirlashda muhim o‘rin tutadi. 5. Metonimiyalar orqali bog‘liqlikni ko‘rsatish. Metonimiyalar – bir narsa nomi o‘rnida unga yaqin yoki bog‘liq bo‘lgan boshqa narsa nomini ishlatishdir. Metonimiyalar tasvirni o‘quvchiga tushunarli va yaqin qiladi. Masalan: “Sahnada nafrat gapirdi” iborasida qahramon o‘rniga sahna ishlatiladi. Misol:Oybekning “Navoiy” romanida metonimiyalar milliy madaniyat va tarixni tasvirlashda keng qo‘llaniladi. 6. Qiyoslashlar orqali tasvirni jonlantirish. Qiyoslashlar – bir narsa yoki hodisani boshqasi bilan solishtirish orqali mazmunni boyitadi. Qiyoslashlar orqali muallif narsa va hodisalarni yaqinlashtiradi, ularning xususiyatlarini ochib beradi. Masalan: Oy yulduzlar orasida malikadek ko‘rinadi. Misol:Erkin Vohidov she’rlarida inson va tabiat o‘rtasidagi bog‘liqlik qiyoslashlar orqali ochib beriladi. 16 7. Frazeologizmlar va maqollar. Frazeologizmlar va maqollar badiiy nutqni milliy ruh va ma’naviy boylik bilan to‘ldiradi. Bu vositalar obrazlilikni oshiradi va o‘quvchiga tanish muhitni yaratadi. Masalan: “Tili qisiq bo‘ldi” – aytishga qiynaldi. “Qo‘li gul” – mohir. Misol:Abdulla Qahhor asarlarida xalq maqollari va frazeologizmlar keng qo‘llanilib, realistik obraz yaratadi. So‘z kengaytiruvchilar badiiy nutqni boyituvchi asosiy vositalardan biri hisoblanadi. Ular yordamida nutq nafaqat estetik zavq uyg‘otadi, balki o‘quvchining tasavvurini kengaytiradi va qahramonlarning ichki dunyosini ochishga yordam beradi. O‘zbek adabiyotida bu vositalar ijodkorlarning badiiy mahoratini namoyon qiluvchi asosiy omillaridan biridir. So‘z kengayirovchisi gapning qurilishiga bevosita aloqador hodisa bo‘lmay, malum hir sozning ma’nosini muayyanlashtirish, uni ochib berishga aloqador bolgan hodisa So‘z kengaytiruvchisi mustaqil alohida hir gap bo‘lagi gap qurilishining zaruriy tarkibiy qismi emas gapning ma’lum bir bo‘lagiga ergashib, tobelanib keladi, gap markazı kesim tarkibidagi kesimlik qo shinchasi bilan bog‘lanmaydi. Aniqlovchi ana shunday bo‘lakning tipik ko‘rinishi Masalan, Bu kitobni kecha o‘qidik gapidagi bu aniqlovchisi to‘ldiruvchi (kitobni)ga tobelangan va gap tarkibida to‘ldiruvchi bilan bir butun holda kesimga bog‘lanadi. Aniqlovchi gapdagi barcha bo‘laklami kengaytirishi mumkin. a) eganing kengaytinivchisi: A’lochi Tohir keldi. b) kesimning kengaytiruvchisi: Sen ilg‘or o‘qitevchisan. d) holning kengaytiruvchisi: Jozim shaharda yashaydi. e) to‘ldiruvchining kengaytiruvchisi: Aqlli bolalarni sevaman. f) aniqlovchining kengaytiruvchisi: Beg‘ubor yoshligim taassurotlari hech qachon o‘chmaydi. So‘z kengaytiruvchisi nutqda kesim vazifasida kelgan so‘zga mansub bo‘lishi ham mumkin. Masalan, Gulnora iste’dodli talaba. Bu holatda ham soz kengaytiruvchisi gap qurilishiga o‘zi ergashib kelgan so‘z bilan birga kirib keladi va gap qurilishida alohida o‘rin egallamaydi. Yuqoridagi gapda iste’dodli so‘zi gap kesimiga tobelanib kelganday ko‘rinadi. Aslida esa u gap kesimiga emas, balki mana shu gapdagi kesim vazifasida voqelangan talaba so‘ziga tohelanib kelmoqda. Shuning uchun gapning kesimi vazifasida kelgan so‘zning leksik-semantik valentligi bilan bog‘liq bo‘lgan kengaytiruvchi bo‘lak ham so‘z kengaytiruvchisi. Biz kecha bu kitobni o‘qidik gapıdagi kitobni so‘z shakli bilan ifodalangan 17 vositasiz to‘ldiruvchini olib ko‘raylik. Ma’lumki, vositasiz to‘ldiruvchi bilan birikish faqat o‘timli fe’lga xos. Shu boisdan vositasiz to‘ldiruvchi kesimlik shakli bilan emas, balki kesim vazifasıda ma’no jihatidan o‘timli bo‘lgan fe’lning kelishi bilan bog‘liq. So‘z va gap kengaytiruvchilarni farqlashga yuqorida tasvirlangan mezon asosida yondashadigan bo‘lsak, bu gapdagi to‘ldinuvchini ham so‘z kengaytmivchisi o‘timli fe’lning lug‘aviy ma’nosi bilan bog‘liq bo‘lgan muayyanlashtiruvchi bo‘lak sifatida baholash tazim. Vositali to‘ldiruvchi ham vositasiz to‘ldiruvchi kabi gapda so‘z kengaytunuvchisi mavqeida bo‘ladi va gap qurilishida mustaqil o‘ringa ega emas. Demak, to‘ldiruvchi ham aniqlovchi kabi so‘z kengaytiruvchisi bo‘lib gapning qurilishida mustaqil o‘rin egallamaydi, balki gap tariabiga o‘zi bog‘lanayotgan o‘timli fe’l bilan birga kiradi. O‘timli ftel gapda qanday mavqeda kelmasin, vositasiz to‘ldiruvchi u bilan bir hatunlikni tashkil erib, shu butunlikka nisbatan bo‘lak maqomida bo‘ladi. Boshqacha aviganda, mazkur gapda to‘ldiruvchi gapning bo‘lagi emas, balki kesimning bo‘lagi-bo‘lak ichidagi bo‘lak. To‘ldiruvchi ko pincha, kesimga bog‘lanadi. Lekin to‘ldiruvchi faqatʻ kesimga tobelanib keladi, degani emas. U barcha bo‘lakłami to‘ldirisiti mumkin: 1. Kattani hurmat qil. 2. Kattani harnmat qilishni o‘rgan. 3. Kattani hurmat qilish yoshlarning fazilati. 4. Bolalarimizni yoshligidan katiani hurmat qilishga o‘rgatishimiz zarur, 5. Yoshlarimizdagi eng yaxshi fazilatlardan biri kattani hurmat gillshdir. Ko‘rinadiki, vositasiz to‘ldiruvchi 1-gapda kesimga, 2-gapda vositasiz to‘ldiruvchiga, 3-gapda egaga, 4-gapda vositali to‘ldiruvchiga, 5-gapda yana kesimga bog‘lanib kelyapti. Demak, to‘ldiruvchi fe’l bilan ifodalangan barcha gap bo‘laklariga bog‘lanadi va gap tarkibiga o‘zi bog‘langan bo‘lak bilan yaxlitligicha kiradi. Bu kengaytiruvchilar o‘zi birikayotgan so‘z bilan so‘z birikmasi hosil qiladi biroq gap qurilishi bilan bevosita aloqador emas. So‘z kengaytiruvchisi so‘z semantik imkoniyatidagi bo‘sh o‘rinlarni to‘ldiruvchi aktantlardir. Akrantlar nutqiy gaplar tarkibida so‘z birikmalarini bosil qiladı. Bu buikuvlarda bo‘sh o‘rinlari to‘ldirilayotgan (biriktiruvchi) so‘z hokim so‘z, bush o‘rinni to‘ldirayotgan so‘z tobe so‘z sifatida namoyon bo‘ladi. Masalan, qizil olma birikuvida qizi so‘zi olma so‘zi zamiridagi ma’noviy mohiyaming belgi ma’no bo‘lakchasini muayyanlashtiruvchi aktant bo‘lib, olma so‘ziga xizmat qilayotganligi bois unga tobe unsur maqomida bo‘ladi. Demak, biror so‘zga tobelanib kelayotgan so‘z bo‘sh o‘rinni to‘ldiruvchi, aktant atamalari bilan yuritiladi. Ana shu aktantlar nutqda, an’anaviy tahlil usullari asosida aytganda, ega, hol, to‘ldiruvchi, aniqlovchi atamalari bilan nomlanadi. Biroq bu atamalar ostida tushuniluvchi hodisalar so‘z kengaytiruvchilari va gap kengaytiruvchilari farqlanishi muqtai nazaridan 18 baholansa, butunlay boshqa holat vujudga keladi. Kengavuvchi so‘z gapning kesimi mavqeida kelganda, gap kengaytiruvchilari gap lisoniy strukturasiga bevosita daxildor bo‘ladi. Bundagi so‘z bevosita konstruktiv bo‘laklar voqelantiruvchisidir. Bular: Jahongir, tez, o‘qidi. Faqat kitobu so‘zi hevosita o‘qi so‘zi orqaligina lisoniy strukturaga daxildor bo‘ladi. Bular Jahongir tez o‘qigan kitobni men olaman tarzida o‘zgartirilsa, gapda gap kengaytiruvchisi va gapning konstruktiv ho‘laklari ifodalovchilari bo‘lgan Salim, tez so‘zlari endi avvalgi mavqelaridan mahrum bo‘ladi. Ulardagi konstruktiv bo‘laklarga bevosita daxldorlik. Kirish kengaytiruvchilar. Gap [Pm] tarkibida mayl/modallik ma’nolari ham mavjud. Modallik gap kesimini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Tilshunoslikda modallikning o‘zigina gapni tashkil etadi degan qarashlar ham mavjud. Chunki gap [Pmjida mavjud va xilma-xil vositalar bilan ifodalangan taxmin, gumon, shubha, ishonch, qat’iylik, shart, istak, tilak, buyruq, imkoniyat, zaruriyat, majburiylik kabi ma’nolar ifodalangan har qanday hukm, fikrda ustuvor qiymati bilan ajralib turadi. Shu boisdan gap tarkibida gap bo‘laklari bilan grammatik aloqaga kirishmagan, so‘z birikmasi hosil qilmagan bo‘lsa-da, Pm dagi mazkur ma’nolarga bevosita daxldor bo‘lgan sub’ektiv modallik munosabatini ifodalaydigan atov birliklari ko‘plab uchraydi: 1. Aka, bugun ota-onalar yig‘ilishiga dadam borardilarmi? Dadam, albatta, boradilar, balki, onam ham borarlar. 2. To‘g‘ri, yomon odam jazosini tortishi kerak, dedi Saida. 3. Bu chol, qizinig so‘ziga qaraganda, hali juda baquvvat ekan. 4. Siz o‘ylab qarasam, shu lavozimga loyiq nomzod ekansiz. Bunday atov birliklari va qurilmalar gap tarkibiga kirar ekan, [Pm] tarkibidagi modal va tasdiq/inkor ma’nolarini muayyanlashtiradi, ya’ni gapning kesimi bilan mazmunan bog‘lanadi. Shu boisdan ular modal yoki kirish kengaytiruvchilar deb ataladi. Kirish kengaytiruvchilar gapning konstruktiv bo‘laklari sanalmish ega va hollar kabi faqat va to‘g‘ridan-to‘g‘ri gap markaziga munosabatda bo‘ladi. Biroq kirish kengaytiruvchilar Pm ga grammatik jihatdan bog‘lanmaganligi bois unga nisbatan konstruktiv sifatini qo‘llab bo‘lmaydi. Biroq, unga zich mazmuniy munosabatda bo‘lganligini inobatga olib ulami bo‘lak, gap bo‘lagi, gap kengaytiruvchisi deyish mumkin. Demak, kirish kengaytiruvchilar so‘z va gap kengaytiruvchilari oralig‘idagi oraliq uchini bo‘lganligi bois ulami gapning konstruktiv bo‘lmagan bo‘lagi atamasi bilan nomlash mumkin. Atamaning konstruktiv bo‘lmagan degan qismi hodisaning so‘z kengaytiruvchilari sifatiga egaligini ko‘rsatsa, bo‘lak uzvi gap kengaytiruvchilar sirasiga daxldorligini 19 bildiradi. Kirish kengaytiruvchilar so‘z, birikma va gap ko‘rinishlarida bo‘lish mumkin. 1. Farg‘onada, balki, balqarsan. (A.O.) 2. Tabibning ta’biricha, shohning sog‘ayishi uchun uch narsa zarur ekan. (Ertakdan.) 3. Men sizga aytsam, bir kunda uch mahal shaharga qatnashning o‘zi bo‘lmaydi. (Samar Nuriy) Shu sababli kirish kengaytiruvchilar kirish so‘z, kirish birikma, kirish gap kabi turlarga bo‘lib o‘rganiladi. Aslida barcha kirish kengaytiruvchilar nominativ birliklardir. Garchi ulaming ayrim ko‘rinishlari gap xarakterida bo‘lsa-da, ularni tom ma’nodagi gap deb bo‘lmaydi. Masalan, yuqorida keltirilgan, men sizga aytsam qurilmasi mazkur gap tarkibida shaklan gap ko‘rinishida bo‘lsa-da, uning zimmasiga fikr ifodalash, axborat uzatish vazifasi yuklatilmagan. Unda Pm shakli mavjud bo‘lsa-da, unda tegishli ma’nolar voqelanishi o‘ta kuchsizlangan. Shu boisdan undagi Pm shakllari va unga mos gap kengaytiruvchilari o‘zgartirib ko‘rilsa, uning kirishlik mohiyati butunlay yo‘qoladi. Kirish kengaytiruvchilarning umumiy va o‘zlariga xos xususiyatlari quyidagilar: Kirish gap tarkibiga muayyan denotativ ma’nolari bilan kirmaydi. Masalan, yuqorida keltirilgan Men sizga aytsam kirish gapidagi so‘zlarda harakat, harakatni bajaruvchi shaxs, ob’ekt kabi ma’nolar ifodalanmagan. Unda bir butun holda ishontirish modal ma’nosi mavjud. Grammatik shakllanganlik nuqtai nazaridan kirishlar rang-barangdir. Unda tuslangan fe’llar ham (aytsam), tuslanmagan fe’llar ham (shunday qilib), otlar ham (chamasi), ol moshlar ham (meningcha) kirish vazifasida keladi. Ammo ular, aytilganidek, ba’zan qisman, ba’zan butunlay o‘z lug‘aviy ma’nosini yo‘qotib, paradigmasidan vaqtincha uzilgan bo‘ladi. Kirish kengaytirüvchilarning barchasi o‘ziga xos yagona «so‘zlovchining o‘z fikriga munosabatini bildirish umumiy ma’nosi ostida birlashadi. Kirish kengaytiruvchilarning gapdagi o‘rni qat’iy emas. Bu belgilaming barchasi kirish kengaytiruvchilarni o‘ziga xos lug‘aviy-sintik guruhni tashkil etadi. Kirish kengaytiruvchilar gapda quyidagi ma’nolarni ifodalaydi. Ta’kidlash, tinglovchining diqqatini bayon qilinayotgan fikrga tortish, takrorlayman, muhimi, ishonsangiz, masalan, misol uchun, ta’kidlayman, aytish kerakki. Sub’ektiv munosabat, his-tuyg‘ularni ifodalash baxtimizga, baxtga qarshi, uylayman, umid qilaman, o‘ylaymanki, shubhasiz, ehtimol, shu ma’noda, qaysid ir ma’noda, afsuski, attang, essiz. Fikrni bayon qilish usuliga munosabat: to‘g‘risini aytganda, bir so‘z bilan aytganda, sodda qilib aytganda, aniqrog‘i, qisqasi, gapning indallosi. Fikrning bog‘lanishini, matn tarkibiy qismlari orasida munosabat, ichki 20 a’loqa kabilarga so‘zlovchining qanday qarashini: demak, xulosa, sababi, shunday qilib, ko‘rinadiki, ma’lum bo‘ladiki, buning ustiga, odatda. Aytilayotgan fikrning kimga tegishli ekanligini bildiruvchi so‘zlar menimcha, fikrimcha, uning so‘ziga qaraganda, aytishlaricha, xabar berishiga qaraganda. Fikrning tartibini, izchilligini bildiradigan so‘zla so‘zlar birinchidan, avvallo, ikkinchidan. Kiritma qurilmalar. Kiritma qurilmalar gap holatida bo‘lib, nutqda gapdan anglashilayotgan fikrga qo‘shimcha tariqasidagi yangi fikrni bayon etish vositasidir. Kiritmalar kirish gaplardan o‘zining gaplik mohiyatiga to‘la egaligi (kirish gaplar garchi shaklan gap tarzida bo‘lsa-da, ko‘proq kirish so‘zlik tabiatiga ega bo‘ladi), asosiy gap bilan mazmuniy bog‘liklikning o‘ziga xosligi bilan ajralib turadi: Buvamga (hamma band bo‘lganligi uchun) men qarashib turadigan bo‘ldim. Bu gapdagi hamma band bo‘lganligi uchun qurilmasi kiritma gap bo‘lib, u asosiy gap bilan grammatik jihatdan bog‘lanmasa-da, mazmunan undan anglashilgan voqea/hodisaning sababini bildirib, mazmunan qo‘shma gaplarda bo‘lgani kabi izohlash vazifasini o‘tamoqda. Kiritma gapning nisbiy mustaqilligi gap ohangidan ham anglashilib. Kiritma gapning qo‘shma gap tarkibidagi sodda gapdan farqi uning ma’lum gapga nutq momentida tug‘ilib qolgan ehtiyojga ko‘ra kutilmagan tarzda birdan kiritilishidir. Bu uni sof nutqiy xodisadek tasavvur qilishga olib keladi. Biroq so‘zlovchi ongida kiritma qurilmalarni gapga kiritish ko‘nikma va malakasi mavjud bo‘lib, bu uning lisoniy hodisa tajallisi ekanligidan, lisonda uning nutqiy qo‘llanish andozasi mavjudligidan dalolat beradi. Kiritma qurilmalaming o‘mi ham gap tarkibida qat’iydir. U asosiy fikrga qo‘shimcha, ilova fikmi ifodalaganligi bois gap avvalida kela olmaydi. Chunki asosiy fikr boshlanmasdan ilova fikmi berish noo‘rindir. Shuningdek, kiritma gap oxirida ham bo‘lmaydi. Kiritma gaplarning yana bir xususiyati uning yig‘iq (kesimdangina iborat) bo‘lmasligidir. 1. Yalpiz (cho‘l yalpizini aytgani yo‘q) oshga solinadi. 2. O‘sha yosh bolani tu ota-onasiz qolgan edi) boyga qarol qilib berishdi. Chunki, birinchidan, fikr qo‘shimcha bo‘lsa-da, u muhim, shu boisdan, odatda, uni faqat kesim bilan berishning imkoni yo‘q. Ikkinchidan, kiritma bir so‘z bilan berilsa, u ajratilgan bo‘lakka aylanib qoladi: Onam (o‘gay) meni ko‘p urishardi. Bunday ko‘rinishdagi ajratilgan bo‘lak ba’zi darslik va qo‘llanmalarda kiritma gap sifatida talqin qilinadi. Biroq Otam (o‘gay) qazo qildi gapida o‘gay birligi ajratilgan aniqlovchi (Bayroq, havo rang, hilpiramoqda gapidagi kabi). Demak, kiritma qurilmali gaplar mohiyatan qo‘shma gaplarga o‘xshaydi. Biroq grammatik shakl va intonatsion o‘ziga xoslik ularni farqlovchi belgidir. Misol sifatida O‘mondan (u yerda yirtqich hayvonlar bor edi) bo‘kirgan ovozlar eshitilardi gapini 21 olaylik. Gap mazmunini O‘monda yirtqich hayvonlar bor, shuning uchun u yerda bo kirgan ovozlar eshitilardi deya tushunish mumkin. Biroq uni O‘rmonda bo‘kirgan ovozlar eshitilardi, u yerda yirtqich xayvonlar bor edi tarzida o‘zgartirilsa, gaplardagi grammatik mustaqillik kuchayib, ular qo‘shma gapni hosil qilmaydi, balki alohida sodda gaplarga aylanadi. Undalma. Gap undalma bilan ham kengayishi mumkin. Undalma gap tarkibidagi II shaxs kishilik olmoshi bo‘lgan so‘zshakl ma’nosini muayyanlashtiruvchi unsur bo‘lib, u mantiqan so‘z kengaytiruvchisi maqomida bo‘ladi. Biroq u kengayayotgan so‘z bilan bog‘langanda, grammatik aloqaga ega emas. Undalma mazmunan bog‘langan so‘zshaki nutq yo‘naltirilgan shaxs yoki narsa predmetni ifodalaydi. Undalma vazifasida, n shaxs yoki n odatda, bosh kelishikdagi ot, ba’zan otlashgan so‘zshakllar keladi. Demak, undalma gap lisoniy strukturasiga bevosita daxldor bo‘lmagan, gap tarkibidagi ifodalangan yoki ifodalanmagan ikkinchi shaxs olmoshining so‘z kengaytiruvchisi hisoblanadi. Ajratilgan bo‘lak ajralmish bo‘lak bilan mazmunangina munosabatga kirishganligi kabi, undalma ham nutq yo‘naltirilgan shaxs, predmet bilan mazmuniy bog‘lanishga ega bo‘ladi. Undalma kengaytirgan olmosh so‘zshakl gapning barcha bo‘laklari, bo‘lakning kengaytiruvchilari, qolaversa, bo‘lak bo‘laklarining kengaytiruvchilari bo‘lishi mumkin. 1. Kesim: Do‘stim, ishonganim sizsiz. 2. Ega: Oybek, (sen) maktabga kechikyapsan. 3. Aniqlovchi: Gulbadan, sening muhabbating dilingda pinhon. 4. To‘ldiruvchi: Qarchig‘ay changalim, senga yo‘l bo‘lsin. Undalma qo‘llanganda u kengaytirgan so‘z tushib qolishi ham mumkin. 1. Ey Shamning bo‘stoni, dilimga payvand! 2. Kel, ey Furqat, suxanni muxtasar qil. So‘zlovchining nutqi qaratilgan shaxs/predmetni ifodalovchi so‘zshakl gap tarkibida yo‘q va uni tiklab ham bo‘lmasligi mumkin: 1. Hay qizlar, mana bo‘ldi pora-pora paranji. 2. Yigitcha, mashina jo‘nayapti. Ammo baribir, undalma ifodalanmagan ikkinchi shaxs olmoshi mazmunining muayyanlashtiruvchisi ekanligi ma’lum bo‘lib turadi. Undalma vazifasida qo‘llanadigan so‘zlar: 1. Ot: Xola, bemahalda nima qilib yuribsiz? 22 2. Otlashgan so‘zlar: 1.Ko‘rganlar, gapiring. 2. Tentagim, nima deysan? 3. Birinchi, men ikkinchi! Undalma kengayishi ham mumkin: 1. Yaxshi yigit, sevganingdan ayrilma. 2. Oq ilon, oppoq ilon, oydinda yotganing qani? Undalma uyushishi ham mumkin. Bunda nutq turli narsalarga qaratiladi. Daraxtlar, bo‘stonlar, sizdan so‘rayman. Undalma gapning barcha o‘rinlarida kela oladi. Gap boshida kelganda uni ochadi, oxirida esa yopadi: 1. Aziz do‘stim, omonmisan? 2. Omonmisan, aziz do‘stim. Undalma mustaqil gap sifatida ham bo‘lishi mumkin: 1. Opa! Sen ham odam edingmi? 2. Bola qichqirdi: «Dada!». Mazkur kurs ishida badiiy nutqda so‘z kengaytiruvchilarning ahamiyati o‘rganildi. Tadqiqotdan ma’lum bo‘ldiki, so‘z kengaytiruvchilar badiiy nutqning obrazlilik va ta’sirchanlik darajasini oshirishda muhim vosita hisoblanadi. O‘zbek adabiyoti namunalarida ushbu vositalar keng qo‘llanilib, muallif uslubi va asarlarning estetik jozibadorligini ta’minlaydi. So‘z kengaytiruvchilarni o‘rganish kelgusida tilshunoslik va adabiyotshunoslik uchun muhim ilmiy yo‘nalish bo‘lib qoladi. Gap tarkibidagi mustaqil so‘zlik mavqeyini saqlagan barcha so‘zlarning ma’noviy qobiliyati asosida kengaya olishi va shu qobiliyatni namoyon qilishini ta’minlovchi lug‘aviy birlik so‘z kengaytiruvchisi deyiladi. So‘z kengaytiruvchilariga misollar shbu kengaytiruvchilar so‘zlarning ma’nosini to‘ldirish, aniqlash, kuchaytirish yoki susaytirishda qo‘llaniladi: 1. Sifatni aniqlovchi kengaytiruvchilar: 1. Juda yaxshi; 2. Anchagina baland; 3. Butunlay toza; 4. Nihoyatda chiroyli; 5. Mutlaqo yangi; 6. O‘ta katta; 23 7. Tabiatan yumshoq; 8. Shunchaki oddiy; 2. Sifatni susaytiruvchi kengaytiruvchilar: 1. Birmuncha iliq; 2. Biroz yaxshiroq; 3. Yetarlicha baland; 4. Nisbatan yorug‘; 5. Kamdan-kam shirin; 6. Bir oz pastroq; 7. Juda emas qizg‘in; 8. Qisman to‘g‘ri; 3. Harakatni kuchaytiruvchi kengaytiruvchilar: 1. Qattiq yugurmoq; 2. Tezda yetib kelmoq; 3. Shiddat bilan harakat qilmoq; 4. Zudlik bilan ketmoq; 5. Nihoyatda tez chopmoq; 6. Qizg‘in munozara qilmoq; 7. Jon-jahdi bilan o‘rganmoq; 8. Butunlay berilib ishlamoq; 9. To‘liq ishtirok etmoq; 10. Yangi kuch bilan boshlamoq; 4. Harakatni susaytiruvchi kengaytiruvchilar: 1. Sekin yurmoq; 2. Birmuncha kechikmoq; 24 3. Biroz ehtiyotkorlik bilan harakat qilmoq; 4. Bosqichma-bosqich rivojlanmoq; 5. Juda sekin o‘zgarib bormoq; 6. Kamdan-kam ishga tushmoq; 5. Sifatni ta’kidlovchi kengaytiruvchilar: 1. Chinakamiga yaxshi; 2. Rostdan ham katta; 3. Haqiqatan go‘zal; 4. Albatta yangi; 5. Darhaqiqat foydali; 6. Harakatni ta’kidlovchi kengaytiruvchilar: 1. Aynan shunday bajarilmoq; 2. To‘g‘ri ko‘rsatilmoq; 3. Haqiqatan yozib olmoq; 4. Albatta eslab qolmoq; 5. Rostdan ham shunday his qilmoq; 7. O‘lchov va miqdorni bildiruvchi kengaytiruvchilar: 1. Butunlay qoplangan; 2. To‘liq ta’minlangan; 3. Qisman bajarilgan; 4. Yarim tayyor; 5. Bir nechta marta qayta o‘qilgan; 6. Har tomoni mukammal ishlangan; 8. Fikrlash va his-tuyg‘u kengaytiruvchilari: 1. Juda ham quvongan; 25 2. Nihoyatda xafa bo‘lgan; 3. Tashvishdan mutlaqo qutilgan; 4. Yengilgina shubha qilgan; 5. Anchagina qiziqib qolgan; 9. Vaqtni aniqlovchi kengaytiruvchilar: 1. Tez-tez uchraydi; 2. Juda tez amalga oshadi; 3. Nihoyat bajariladi; 4. To‘liq tayyor bo‘lganda tugaydi; 5. Har kuni davom etadi; 10. Joyni aniqlovchi kengaytiruvchilar: 1. Juda yaqin joyda; 2. Anchagina uzoqda; 3. To‘g‘ridan-to‘g‘ri oldida; 4. Bir oz narida. Bu misollar yordamida kengaytiruvchilarni turli nutq holatlarida qanday qo‘llashni o‘rganish mumkin. 26 II BOB. BADIIY NUTQDA SO‘Z KENGAYTIRUVCHI. 2.1. Gap kengaytiruvchilari. Gap kengaytiruvchilar badiiy nutqning semantik, emotsional va obrazli ta’sirchanligini oshirishda muhim o‘rin tutadi. Ular ijodkorning o‘z fikr va tuyg‘ularini yanada chuqurroq va boyroq ifodalashiga imkon beradi. Quyida gap kengaytiruvchilarning badiiy nutqda qo‘llaniladigan asosiy turlari, ularning funksiyalari va ahamiyati batafsil ko‘rib chiqiladi. Qo‘shimcha mazmun yuklovchi kengaytiruvchilar. Bu turdagi kengaytiruvchilar gapning asosiy mazmuniga qo‘shimcha ma’no kiritib, o‘quvchining tasavvurini kengaytiradi. 1. Tushum va to‘ldiruvchi kengaytiruvchilar. Tushum kengaytiruvchisi: Gapning mazmunini aniqroq tushunishga yordam beradi.Misol: “Yozuvchi o‘z asarlarida insonning ichki dunyosini o‘rganishga katta ahamiyat beradi.” To‘ldiruvchi kengaytiruvchisi: Harakatning qaysi sharoitda sodir bo‘lganini yoki kim bilan bog‘liqligini bildiradi.Misol: “U daraxtlar orasida sokinlikka cho‘mib yurdi.” 2. Qaratqich va ega kengaytiruvchilari. Qaratqich kengaytiruvchisi: Predmetlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ochib beradi. Misol: “Qushlarning sayrashi bahorning boshlanishini xabar berdi.” Ega kengaytiruvchisi: Harakatni amalga oshiruvchi subyektni aniqlaydi. Misol: “Bog‘bon ishidan qoniqib, xursand edi.” Gap kengaytiruvchilari badiiy nutqda obrazlarni yanada jonli qilish uchun ishlatiladi. Epitet sifatida ishlatiladigan kengaytiruvchilar gapga qo‘shimcha emotsionallik va ta’sirchanlik bag‘ishlaydi. Misol: “Bahorning quvnoq tonglari odamni xushnud etadi.” Qiyoslash asosida ishlatilgan kengaytiruvchilar badiiy nutqning obrazlilik darajasini oshiradi. Misol: “Yozgi yomg‘irning tomchilari kumush zanjir kabi bir-biriga ulanib ketdi.” Hozirgi davr tilshunosligining salmoqli yutuqlaridan biri sifatida til va nutq hodisalarini farqlash, idrok etish borasidagi tadqiqotlarni alohida ta’kidlash lozim. Chunki bunday tadqiqotlar silsilasida bevosita kuzatishga chiqmagan, ammo UMISga ega til qolipi mavjudligi va bu qolip nutqda moddiylik tarzida namoyon bo‘lishi ilmiy jihatdan asoslandi. Bu esa ushbu qolipning nutq jarayonida so‘zlovchining kommunikativ maqsadi tufayli kengaya olish qonuniyatlarini o‘rganishga tomon yo‘l ochdi. So‘z gapning qurilish ashyosi bo‘lganligi sababli gap qurilishiga bevosita yoki bilvosita ta’sir etadi, ya’ni markaz sifatida o‘z atrofida ma’lum bir leksemalarni 27 birlashtirishi yoki kengaytiruvchi sifatida qurshov vazifasini bajarishi mumkin. Gapning LSQidagi markaz va qurshov munosabati: gap va so‘z kengaytiruvchilarining mavqeyi. Bunday markaz va qurshov munosabati gapning LSQida ikki xil ko‘rinishda yuzaga chiqadi: 1. Leksik ma’no anglatuvchi qism-[W]ning kengaya olish qobiliyati (valentligi). 2. Kesimlik kategoriyasi ko‘rsatkichi-[Pm]ning kengayish imkoniyati. Har ikkala tarkibiy qismlarning kengaytiruvchi (aktant)lari o‘zaro farqlanadi Yuqorida aytib o‘tilganidek, gap kesimini shakllantiruvchi vosita kesimlik kategoriyasi bo‘lganligi sababli o‘zbek nutqidagi gapning tarkibiy qismini shu gap tarkibiga kiruvchi so‘zning va kesimlik kategoriyasi shaklining valentligi belgilaydi. Gap tarkibidagi bo‘laklar ana shu markaziy bo‘lakni to‘ldirishdagi roliga ko‘ra ikki guruhga bo‘linadi: 1. Gap kengaytiruvchilari – gap markazini tashkil etuvchi so‘zdagi kesimlik kategoriyasi shakllariga bog‘lanuvchi bo‘laklar. 2. So‘z kengaytiruvchilari – gapda ishtirok etayotgan ma’lum bir so‘zning ma’noviy valentligini to‘ldiruvchi bo‘laklar sanaladi. Ma’lumki, gapning markazi sanalgan kesimni ushbu vazifada kelayotgan so‘z va kesimlik katagoriyasining valentligi shakllantiradi va gapning lisoniy qurilishida quyidagi nutqiy hodisa yuzaga chiqadi: so‘zlar gapning markazini ifodalovchi shaklning kesimlik kategoriyasi ko‘rsatkichiga tobelanadi.Kesimlik shakllariga bog‘langan bunday so‘zlar bevosita kesimli ko‘rsatkichi bilan aloqador bo‘lgani va gapni kengaytirgani uchun gap kengaytiruvchilari deb ataladi. Gap kengaytiruvchilari gapdagi biror-bir so‘zning leksik ma’nosi bilan emas, balki gapning markazini shakllantiruvchi grammatik vositalar bilan bog‘langan bo‘ladi. Buni quyidagi misolda ko‘rib chiqamiz: Ertaga biz shaharning eng so‘lim maskaniga sayohat qilamiz. 5 Gap markazining leksik ma’no anglatuvchi qismi-fe’l leksemasi “sayohat qil” (W), grammatik ma’no anglatuvchi kesimlik kategoriyasi esa “-a+miz” (Pm). Subyekt (biz) kesimlik grammatik shakli, xususan, shaxs-son ma’nosini anglatuvchi –miz qismi bilan semantic valentlik hosil qilgan bo‘lib, u odatda kesimlik kategoriyasi tarkibidagi shakl bilan shaxs va sonda moslashadi, ya’ni ushbu ma’noni o‘zida muayyanlashtiradi. (Ba’zi mustasno holatlarda subyekt va kesimning shaxs yoki son shakli o‘zaro nomuvofiq bo‘lishini ham ko‘rish mumkin. Masalan: Kamina xizmatingizga bel bog‘lagan. – gan-III shaxs birlikdagi zamon shakli, kamina-I shaxs birlikdagi ega). Kesimliklik kategoriyasining shaxs- 5 Hojiyev A. Lingvistik terminlarning izohli lug‘ati. Toshkent.: 1985. 28 son ma’nosini voqelantiuvchi aktantlar-gap kengaytiruvchisi gapning mazmuniy mundarijasini yuzaga chiqaradigan [Pm] ning ma’nosi bilan chambarchas bog‘liqdir. Shuning uchun kesim vazifasida kelgan “boramiz” fe’li boshqa shakllarga o‘zgartirilsa ham, gapning LSQida lug‘aviy ma’no ifodalovchi qism [W]da o‘zgarish yuz bersada, kesimlik kategoriyasi ko‘rsatkichi [Pm]da bunday holat voqelanmaydi. Gapdagi bo‘laklar valentligini quyidagicha ifodalash mumkin: Biz bor+a+miz. Ertaga bor+a+miz. Maskaniga bor+a+miz. so‘lim maskan, shaharning maskani Gap va so‘z kengaytiruvchisining gapdagi maqomini yana bir misol orqali chuqurroq tahlil qilamiz: Hozir o‘quvchilar o‘qilgan asar taqrizini yozmoqdalar. Gap abligatorlaridan biri sanalgan kesimning lug‘aviy ma’no ifodalovchi qismi “yoz” (W), kesimlik ma’nosini anglatuvchi shakl esa “-moqda+lar” [Pm]. Gapning egasi (o‘quvchilar) kesimlik kategoriyasining “-moqda+lar” [Pm] qismiga bog‘langan bo‘lib, u kesimlik kategoriyasi tarkibidagi shaklning shaxs va son ma’nosini o‘zida muayyanlashtirgan: III shaxs, ko‘plik, tasdiq, hozirgi zamon kabi grammatik ma’nolarni yuzaga chiqargan. Shu bois kesim vazifasida kelgan “yozmoqdalar” fe’li boshqa shakllarga o‘zgartirilsa ham, gapning LSQida lug‘aviy ma’no ifodalovchi qism [W]da o‘zgarish yuz bersa-da, kesimlik kategoriyasi ko‘rsatkichi [Pm]da esa bunday holat voqelanmaydi. Ba’zan, yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek, mustasno holatlarda ega va kesimlikning shaxs yoki son shakli o‘zaro moslashmasligi ham mumkin. Masalan: Bunday voqealarni ko‘rib hayron qolasan kishi. –san-II shaxs birlikdagi shaxs-son shakli, kishi-III shaxs birlikdagi ega. Payt holi (hozir) esa fe’l-kesimga tobelangani bois uning har ikki qismi: atov birlik va grammatik shakliga bog‘lanadi, ya’ni “hozir” temporalisi [W+Pm] aloqador. Gapdagi vositasiz to‘ldiruvchi (taqriz) esa kesimning semantik valentligini belgilovchi “yoz” qismiga bog‘lanadi, sifatlovchi aniqlovchi (o‘qilgan) qaratqich aniqlovchiga (asar), qaratqich aniqlovchi esa o‘z navbatida vositasiz to‘ldiruvchiga tobelanadi. Natijada ushbu nomustaqul bo‘laklar gap markazi va konstuentlaridan biri sanalgan kesim ( kesimivlikni ko‘rsatuvchi grammatik shakli) bilan bevosita valentlik hosil qilmagani uchun so‘z kengaytiruvchisi pozitsiyasini egallaydi. Gapdagi bo‘laklar valentligini quyidagicha ifodalash mumkin: 29 O‘quvchilar yoz+moqda+lar. Hozir yoz+moqda+lar. Taqrizini yoz+moqda+lar. o‘qilgan asar asarning taqrizi Gap tarkibidagi mustaqil so‘zlik mavqeyini saqlagan holda kengayish qobiliyatiga ega barcha so‘zlarning ana shu qobiliyatini yuzaga chiqishini ta’minlovchi leksik birlik so‘z kengaytiruvchilari deb ataladi. So‘z kengaytiruvchisi ma’lum bir so‘zga bevosita, gapning markazidagi kesimlikni shakllantiruvchi grammatik vositalarga bilvosita bog‘lanadigan bo‘lak, muayyan so‘zning ma’noviy xususiyatini ochib berishga, kengaytirishga xizmat qiladigan, o‘ziga nisbatan hokim bo‘lgan so‘z bilan semantik valentlik hosil qiladigan tarkibiy qismdir. Aytib o‘tish joizki, “so‘z kengaytiruvchilari” atamasini faqat so‘zning so‘zga bog‘lashuvi ma’nosida tushunmaslik kerak. Demak, to‘ldiruvchi ham aniqlovchi kabi so‘z kengaytiruvchisi bo‘lib gapning qurilishida mustaqil o‘rin egallamaydi, balki gap tariabiga o‘zi bog‘lanayotgan o‘timli fe’l bilan birga kiradi. O‘timli ftel gapda qanday mavqeda kelmasin, vositasiz to‘ldiruvchi u bilan bir hatunlikni tashkil erib, shu butunlikka nisbatan bo‘lak maqomida bo‘ladi. Boshqacha aviganda, mazkur gapda to‘ldiruvchi gapning bo‘lagi emas, balki kesimning bo‘lagi-bo‘lak ichidagi bo‘lak. 6 To‘ldiruvchi ko pincha, kesimga bog‘lanadi. Lekin to‘ldiruvchi faqat kesimgaʻ tobelanib keladi, degani emas. U barcha bo‘lakłami to‘ldirisiti mumkin: 1. Kattani hurmat qil. 2. Kattani harnmat qilishni o‘rgan. 3. Kattani hurmat qilish yoshlarning fazilati. 4. Bolalarimizni yoshligidan katiani hurmat qilishga o‘rgatishimiz zarur, 5. Yoshlarimizdagi eng yaxshi fazilatlardan biri kattani hurmat gillshdir. So‘z kengaytiruvchisi so‘z semantik imkoniyatidagi bo‘sh o‘rinlarni to‘ldiruvchi aktantlardir. Akrantlar nutqiy gaplar tarkibida so‘z birikmalarini bosil qiladı. Bu buikuvlarda bo‘sh o‘rinlari to‘ldirilayotgan (biriktiruvchi) so‘z hokim so‘z, bush o‘rinni to‘ldirayotgan so‘z tobe so‘z sifatida namoyon bo‘ladi. Masalan, qizil olma birikuvida qizi so‘zi olma so‘zi zamiridagi ma’noviy mohiyaming belgi ma’no bo‘lakchasini muayyanlashtiruvchi aktant bo‘lib, olma so‘ziga xizmat 6 Qo‘chqortoyev I. So‘z ma’nosi va uning valentligi, 1977. 30 qilayotganligi bois unga tobe unsur maqomida bo‘ladi. Demak, biror so‘zga tobelanib kelayotgan so‘z bo‘sh o‘rinni to‘ldiruvchi, aktant atamalari bilan yuritiladi. Ana shu aktantlar nutqda, an’anaviy tahlil usullari asosida aytganda, ega, hol, to‘ldiruvchi, aniqlovchi atamalari bilan nomlanadi. Demak, biror so‘zga tobelanib kelayotgan so‘z bo‘sh o‘rinni to‘ldiruvchi, aktant atamalari bilan yuritiladi. Ana shu aktantlar nutqda, an’anaviy tahlil esullari asosida aytganda, ega, hol, to‘ldiruvchi, aniqlovchi atamalari bilan nomlanadi. Biroq bu atamalar ostida tushuniluvchi hodisalar so‘z kengaytiruvchilari va gap kengaytiruvchilari farqlanishi muqtai nazaridan baholansa, butunlay boshqa holat vujudga keladi. Kengayuvchi so‘z gapning kesimi mavqeida kelganda, gap kengaytiruvchilari gap lisoniy strukturasiga bevosita daxidor bo‘ladi. Masalan, Jahongir kitobni tez o‘qidi gapining lisoniy struktur sxemasi quyidagicha: Gap [Pm] tarkibida mayl/modallik ma’nolari ham mavjud. Modallik gap kesimini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Tilshunoslikda modallikning o‘zigina gapni tashkil etadi degan qarashlar ham mavjud. Chunki gap [Pmjida mavjud va xilma-xil vositalar bilan ifodalangan taxmin, gumon, shubha, ishonch, qat’iylik, shart, istak, tilak, buyruq, imkoniyat, zaruriyat, majburiylik kabi ma’nolar ifodalangan har qanday hukm, fikrda ustuvor qiymati bilan ajralib turadi. Bunday atov birliklari va qurilmalar gap tarkibiga kirar ekan, [Pm] tarkibidagi modal va tasdiq/inkor ma’nolarini muayyanlashtiradi, ya’ni gapning kesimi bilan mazmunan bog‘lanadi. Shu boisdan ular modal yoki kirish kengaytiruvchilar deb ataladi. Kirish kengaytiruvchilar gapning konstruktiv bo‘laklari sanalmish ega va hollar kabi faqat va to‘g‘ridan-to‘g‘ri gap markaziga munosabatda bo‘ladi. Biroq kirish kengaytiruvchilar Pm ga grammatik jihatdan bog‘lanmaganligi bois unga nisbatan konstruktiv sifatini qo‘llab bo‘lmaydi. Biroq, unga zich mazmuniy munosabatda bo‘lganligini inobatga olib ulami bo‘lak, gap bo‘lagi, gap kengaytiruvchisi deyish mumkin. Demak, kirish kengaytiruvchilar so‘z va gap kengaytiruvchilari oralig‘idagi oraliq uchini bo‘lganligi bois ulami gapning konstruktiv bo‘lmagan bo‘lagi atamasi bilan nomlash mumkin. Kirish gap tarkibiga muayyan denotativ ma’nolari bilan kirmaydi. Masalan, yuqorida keltirilgan Men sizga aytsam kirish gapidagi so‘zlarda harakat, harakatni bajaruvchi shaxs, ob’ekt kabi ma’nolar ifodalanmagan. Unda bir butun holda ishontirish modal ma’nosi mavjud. Metafora va metonimiyalar gapning ma’nosini kengaytirib, unga chuqur obrazlilik bag‘ishlaydi. Misol: “Quyosh ko‘k dengizda sayr qilardi.” Qo‘shma gaplar voqealar ketma-ketligini ifodalab, o‘quvchining voqea tasvirini yaxshiroq anglashiga yordam beradi. Bu turdagi kengaytiruvchilar bir voqeani boshqasiga bog‘lab, asar syujetini yaxlit qilib beradi.Misol: “Quyosh botdi, osmonni qizg‘ish ranglar qopladi.” Asosiy gapning mazmunini aniqlashtiruvchi va batafsil 31 tushuntiruvchi qo‘shimcha gaplar. Misol: “Men u bilan gaplashdim – uning ko‘ngli allaqachon joyida edi.” Gapga o‘quvchining e’tiborini jalb qilish uchun ishlatiladigan vositalar. Bu vositalar gapni kengaytirib, undagi ma’noni chuqurlashtiradi va o‘quvchini fikrlashga undaydi. Misol: “Axir, inson o‘z vijdoniga qarshi qanday yashashi mumkin?” Ta’sirchanlikni oshiruvchi so‘z va iboralar. Misol: “Shunday bir kunga erishish, albatta, orzularning eng yuksagi edi!” Gapning strukturasi orqali mazmunni kengaytirish. Ikki yoki undan ortiq gapning o‘xshash qurilmada kelishi. Misol: “Uning nigohi sokin, tabassumi samimiy edi.” Zanjir bog‘lanish vositalari. Keyingi gaplar birinchi gapning mazmunini davom ettiradi yoki izohlaydi. Misol: “Daraxtlar barg ochdi. Daraxt soyasida qushlar chug‘urlashdi.” Hissiy ko‘tarinkilikni ta’minlovchi kengaytiruvchilar. Adabiy asarlarda hissiy ko‘tarinkilikni oshirish uchun ishlatiladi. Emotsional ko‘rinishlar. Misol: “Bahorning ilk nafasi – bu tabiatning uyg‘onishi, hayotning boshlanishidir.” Tavsiflovchi vositalar. Hodisa yoki predmetning xususiyatlarini ochib beruvchi kengaytiruvchilar. Misol: “Yulduzli tun – bu nafaqat osmon go‘zalligi, balki inson qalbining kengligi ramzidir.” 2.2. So‘z kengaytiruvchilarning badiiy nutqdagi vazifalari So‘z kengaytiruvchilar badiiy nutqda nafaqat mazmunni boyitish, balki o‘quvchi yoki tinglovchida chuqur emotsional va intellektual ta’sir uyg‘otishda muhim ahamiyatga ega. Ularning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: Matn emotsionalligini oshirish: So‘z kengaytiruvchilar his-tuyg‘ularni ifodalashda katta rol o‘ynaydi. Ular orqali muallif o‘z fikrini yanada samimiy va obrazli tarzda ifodalaydi. Masalan, "kulib yubordi" o‘rniga "yuragini isitgan quvonch ila kulib yubordi" shaklida kengaytirish orqali his-hayajon kuchayadi. Obrazli ifoda vositasi sifatida: So‘z kengaytiruvchilar yordamida obraz yanada aniq va jonli ifodalanadi. Masalan, "yashil barglar" o‘rniga "yangi o‘sgan, shaffof yashil barglar" deyilsa, manzara yanada tiniqroq tasvirlanadi. 32 O‘quvchi e’tiborini jalb qilish: Kengaytiruvchi so‘zlar muallifning asosiy fikrini diqqat markaziga olib chiqadi. Masalan, takrorlash, sinonimlardan foydalanish yoki qo‘shimcha epitetlar kiritish orqali matn mazmuniga urg‘u beriladi. 7 Badiiy adabiyotda so‘z kengaytiruvchilarning qo‘llanilishi. Badiiy adabiyotda so‘z kengaytiruvchilar matnni boyitish va unga uslubiy rang-baranglik qo‘shishda muhim ahamiyat kasb etadi. Quyida ularning qo‘llanilishiga oid jihatlar keltiriladi: Badiiy vositalar bilan uyg‘unligi: So‘z kengaytiruvchilar metafora, epitet, tashbeh va boshqa badiiy vositalar bilan birgalikda ishlatiladi. Masalan, "osmon" tushunchasini "cheksiz ko‘k osmon" deb kengaytirish orqali manzara hayajonliroq ko‘rinadi. Muallif uslubini ifodalash: Har bir yozuvchining o‘ziga xos uslubi bor va bu uslub kengaytiruvchi so‘zlardan qanday foydalanishda ham aks etadi. Masalan, Abdulla Qodiriy asarlarida so‘z kengaytiruvchilar voqealarni dramatik va hissiyroq qilishda qo‘llaniladi. Jahon adabiyotida misollar: Ernest Xeminguey minimalistik uslubda kengaytiruvchi so‘zlardan kamroq foydalansa, Lev Tolstoy va Fyodor Dostoyevskiy kabi yozuvchilar ularni tasvirlarni yanada jonlantirish uchun ko‘proq ishlatgan. Misol: Abdulla Qahhorning "Sarob" asarida quyidagi misolga e'tibor bering: "O‘rik gullarining oppoq chirmovi daraxtlarning tepalarini bezab, yerni o‘ziga rom qilardi." Bu joyda kengaytiruvchi so‘zlar (oppog‘i, chirmovi, rom qilardi) tasvirni yanada jonli va ifodali qilib ko‘rsatgan. So‘z kengaytiruvchilar badiiy asarning umumiy ta’sirini oshirish, uni yanada o‘qimishli qilishda asosiy vositalardan biridir. Gap kengaytiruvchilari badiiy nutqda bir qator muhim vazifalarni bajaradi: 1. Obrazlilikni oshiradi; 2. Mazmunni kengaytiradi va batafsil tushuntiradi; 3. Hissiy ta’sirchanlikni kuchaytiradi; 4. O‘quvchi tasavvurini boyitadi. Kelgusida badiiy adabiyotlarda kengaytiruvchilarni yanada chuqur tahlil qilish va ularning stilistik funksiyalarini o‘rganish adabiyotshunoslik va tilshunoslik uchun muhim ilmiy yo‘nalish bo‘lib qoladi. 7 Ne’matov H. va b. O‘zbek tili struktural sintaksisi. -T.: Universitet, 2000. 33 Quyida gap kengaytiruvchilariga misollar keltirilgan. Ular har xil ma’no va vazifalarni kengaytirishda ishlatiladi: 1. Tushum va to‘ldiruvchi kengaytiruvchilar: 1. U kitobni diqqat bilan o‘qidi. 2. Bolalar hovlida birgalikda o‘ynashdi. 3. O‘quvchilar yangi mavzuni jiddiy o‘zlashtirdilar. 4. Bahor kelgach, daraxtlar yashil barglar bilan qoplandi. 5. U gaplarimni aynan tushundi. 2. Qaratqich kengaytiruvchilari: 1. Qushlarning jo‘shqin sayrashi tongni yanada chiroyli qildi. 2. Insonning ichki dunyosi hamisha sirli bo‘lgan. 3. Qalbning samimiy tuyg‘ulari hayotga umid beradi. 4. Daryo suvlari toza va tiniq edi. 5. Daraxtlarning sanoqsiz gullari atrofni bezadi. 3. Ega kengaytiruvchilari: 1. Yoshlarning faolligi kelajakni quradi. 2. Shoirning she’rlari dilga yaqin edi. 3. Ijodkorning asarlarida hayotning o‘zi aks etgan. 4. Bolalarning kulgisi butun uyga tarqaldi. 5. Tabiatning go‘zalligi kishini hayratga soladi. 4. Epitetli kengaytiruvchilar: 1. Tong qizg‘ish ranglar bilan ochildi. 2. Yomg‘ir tomchilari kristall suv zarralari kabi yog‘di. 3. Oltin kuz sehrli ranglari bilan kishini o‘ziga maftun etdi. 4. Tog‘lar qudratli va ulug‘vor edi. 5. Ko‘rkam bahor yangi hayot nafasi bilan keladi. 34 5. Sinonimlar orqali kengaytiruvchilar: 1. Quyosh nurlari iliq va yoqimli edi. 2. Tabiat sokin va osoyishta edi. 3. Yomg‘ir mayin va muloyim yog‘di. 4. Do‘stlik rishtalari mustahkam va ishonchli edi. 5. Daraxtlar sovuq va sukunatli kechani bezadi. 6. Metafora va metonimiyali kengaytiruvchilar: 1. Quyosh osmonning yuragi kabi porlardi. 2. Tungi yulduzlar ko‘k choyshabga tikilgan marvaridlar edi. 3. Hayot insonning umr ummoni edi. 4. Qorlar tabiatning oppoq libosi edi. 5. So‘zlar qalb ko‘zgusi bo‘lib, his-tuyg‘ularni aks ettirdi. 7. Qiyosiy kengaytiruvchilar: 1. Tabiat bahor kelganda gullagan bog‘ kabi ochildi. 2. Daryo suvi zanjirdek tiniq edi. 3. Uning ko‘zlari oy nuridek charaqlab turardi. 4. Quyosh oltin to‘pdek osmonni to‘ldirdi. 5. Ularning fikrlari toza suvdek tiniq edi. 8. Qo‘shma gap kengaytiruvchilari: 1. Yomg‘ir yog‘di, shundan keyin tabiat jonlandi. 2. Tungi osmon yulduzlar bilan qoplandi, bu esa hayrat uyg‘otdi. 3. Bahor kelgach, ko‘klam gulladi, hamma quvona boshladi. 4. Quyosh botdi, tog‘lar soyalarga burkandi. 5. U gapirardi, boshqa hammamiz sukut saqlardik. 9. Zanjirli kengaytiruvchilar: 35 1. Daraxtlar gulladi. Gullarning hidi atrofga tarqaldi. Atrof jonlandi. 2. Bola yugurdi. Yugurgan sari quvonchi oshdi. Quvonchi oshgan sayin kuldi. 3. Kitob o‘qildi. Uning har bir satri zavq bag‘ishladi. Zavq bag‘ishlagan satrlar yodda qoldi. 4. Tabiat uyg‘ondi. Uyg‘ongan tabiat rang-barang gullarga burkandi. Rang-barang gullar hayrat uyg‘otdi. 5. Odamlar yig‘ildi. Yig‘ilganlar bir-birlariga qarashdi. Qarashtilar va jilmayishdi. 10. Ritorik va hissiy kengaytiruvchilar: 1. Axir, bu joy qanchalar go‘zal edi! 2. Bunday tabiatni qay yerda uchratish mumkin? 3. Kim bu quvonchni his qilmaydi? 4. Insonning imkoniyatlari chegarasiz emasmikan? 5. Mana shunday lahzalar har doim yodda qoladi! 11. Tushuntirish va izohlovchi kengaytiruvchilar: 1. O‘quvchilar darsga tayyor edilar – ularning yuzlari quvonch bilan to‘lgan edi. 2. Daraxtlar gulladi – bu tabiatning uyg‘onishini bildiradi. 3. Tog‘lar sukunatda – faqat qushlarning chug‘ur-chug‘uri eshitiladi. 4. Kecha yomg‘ir yog‘di – bu yerning unumdorligini oshirdi. 5. Yozning issiq kunlari keldi – daraxtlar soyasiga odamlar to‘planishdi. 12. Emotsional kengaytiruvchilar: 1. O‘sha onlarda yuragim hayajondan titrab ketdi! 2. Tabiatning har bir nafasi meni o‘ziga jalb qilardi! 3. Hayot qanchalar chiroyli va ulug‘vor! 4. Qalbim chuqur his-tuyg‘ular bilan to‘ldi! 5. Bahor kelganda yuragim yengillik his qildi! 13. Parallel va kontrast kengaytiruvchilar: 36 1. Daraxtlar yam-yashil, osmon tiniq va toza edi. 2. Havo sovuq, biroq yuragimizda issiqlik bor edi. 3. Quyosh botdi, ammo osmon yorqin qoldi. 4. Kecha qorong‘i, bugun esa yorug‘ edi. 5. U sukut qildi, biz esa so‘z boshladik. 14. Tavsiflovchi kengaytiruvchilar: 1. Tog‘lar baland va ulug‘vor edi. 2. Ko‘llar tiniq va shaffof edi. 3. Shamol yoqimli va mayin esardi. 4. Yulduzlar porloq va jozibador edi. 5. O‘rmonlar quyuq va sirli edi. 15. Hissiy kengaytiruvchilar: 1. U bu gapni yurakdan aytdi. 2. O‘quvchilar uni quvonch bilan kutib olishdi. 3. Bola xursandlikdan yugurib ketdi. 4. Odamlar hayajondan qichqirib yuborishdi. 5. Asar mutolaasi katta taassurot qoldirdi. 16. Misol keltiruvchi kengaytiruvchilar: 1. Bu hodisa tabiatda ko‘p kuzatiladi – masalan, bahor oylarida. 2. U bu narsani hamma biladi – ayniqsa, bolalar. 3. Yozuvchi tabiatni sevadi – buning isboti uning she’rlari. 4. Harakatsizlik zarar – masalan, salomatlik uchun. 5. Tabiatdagi go‘zallik har joyda mavjud – tog‘larda, ko‘llarda va yaylovlarda. 17. Izohlovchi kengaytiruvchilar: 1. Hayotning qiyinchiliklari ko‘p edi – biroq ularning barchasi yengildi. 37 2. Daraxtlar soya berdi – bu odamlar uchun katta yengillik edi. 3. Suv havzasi kengaytirildi – bu qishloq aholisiga foyda keltirdi. 4. Harorat pasaydi – bu tabiatning tinchlanishini ko‘rsatdi. 5. Quyosh botdi – ammo issiqlik hanuz davom etardi. 18. Kesim kengaytiruvchilari: 1. U bu yerda uzoq vaqt qoldi. 2. Daraxtlar gullashni boshladi. 3. Bolalar birgalikda o‘yin o‘ynashni yoqtirardi. 4. U yozishni davom ettirdi. 5. Osmonda qushlar parvoz qilayotganini ko‘rdik. 19. Murakkab hissiyotli kengaytiruvchilar: 1. Yuragim titradi, xayolim esa uzoqqa ketdi. 2. Inson qanchalar ulug‘vor, qanchalar zaif! 3. Tabiat meni hayratga solgan, ayni paytda o‘ziga tortgan edi. 4. Hayot go‘zal, lekin uni anglash qiyin. 5. Daraxtlar shovqini jonli, ammo tinch edi. 20. Mavjudlikni bildiruvchi kengaytiruvchilar: 1. Tog‘larda qushlar chug‘ur-chug‘ur qilardi. 2. O‘rmonlar ichida turli-tuman hayvonlar yashardi. 3. Bahor keldi va tabiat uyg‘ondi. 4. Odamlar ko‘chalarda to‘plandi va birgalikda quvonishdi. 5. Qushlar bahor faslida yana o‘z uylariga qaytishdi. Bu misollar gap kengaytiruvchilarining badiiy nutqda qanday ko‘rinishlarda ishlatilishini aniqroq tasavvur qilish imkonini beradi. 38 III. Xulosa Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, o‘zbek tilshunosligining navbatdagi vazifasi bo‘lgan gapning LSQida so‘zlar bog‘lashuvini kengroq tahlil qilish orqali aktantlarning gap qurilish sathidagi vaziyatini aniqlashtirish, gapning til bosqichidagi lisoniy gap bo‘laklari (tarkibiy qismlari) o‘rtasidagi semantik, grammatik bog‘lanishni oydinlashtirishga yo‘naltirilgan. Tilning lisoniy tizimidagi markaz qurshovlilik munosabatining sintaktik sathda voqelanishi, gap tarkibidagi bo‘laklarning markaziy bo‘lak- kesim (atov birlik[W]+kesimlik ko‘rsatkichi [Pm])ni to‘ldirishdagi o‘rni; mutlaq hokim bo‘lak-konstuent (kesim)ga bilvosita yoki bevosita bog‘langan aktant (tobe bo‘laklar)larning nisbiy pog‘onali-iyerarxik o‘rinlashuvi yoritilgan. Tilshunoslikdagi pog‘onaviylik tamoyiliga asosan dastlabki bosqichda qurshov vazifasini bajargan bo‘lak (jumladan, [Pm] bilan valentlik hosil qilgan gap kengaytiruvchisi yoki [W] atov birligiga tobelangan so‘z kengaytiruvchisi ) ning keyingi bosqichda mos ravishda so‘z kengaytiruvchilari bilan kengayib markaz mavqeyida kelishini ochib berishga qaratilgan. Xullas, badiiy asar tili go‘zal bo‘lishi kerak, chunki san’atkorning vazifasi go‘zallik yaratishdir. Buning uchun tasvir etilayotgan xulq, manzara, holat so‘z tufayli kitobxonning ko‘z oldida aniq (ushlab ko‘radigan darajada) va yorqin (bironta xira qiladigan chiziq bo‘lmasligi), borlig‘icha namoyon bo‘lishi lozim. Badiiy asar tili -muallif nutqi va personajlar nutqi deb nomlanadigan bir-biri bilan murakab bog‘lanishda bo‘lgan ikkita katta qismdan iborat. 39 Foydalangan adabiyotlari: 1. Nurmonov, А. (1988). Gap Haqidagi Sintaktik Nazariyalar. Toshkent. 2. Qo‘chqortoyev, I. (1977). Soz Ma’nosi Va Uning Valentligi. Toshkent. 3. Qurbonova, M. M. (2001). O‘zbek Tilshunosligida Formal-Funksional Yo‘nalish va sodda Gap Qurilishining Talqini: Filologiya fanlari doktori.dis. Toshkent. 4. Sayfullayeva, R.; Mengliyev, B.; Qurbonova, M. M.; Abuzalova, M.; Boqiyeva, G.; Yunusova, Z. (2009). Hozirgi O‘zbek Adabiy Tili. Toshkent . 5. Ne’matov H. va b. O‘zbek tili struktural sintaksisi. -T.: Universitet, 2000. 6. Mengliev B. O‘zbek tilining struktur sintaksisi-Qarshi., 2003. 7. G‘ulomov A., Asqarova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis. -T.: 1989. 8. O‘zbek tili grammatikasi. II tom. Sintaksis. T.: Fan, 1975. - 548 b. 9. www.ziyonet . 10. Qo‘chqortoyev I. So‘z ma’nosi va uning valentligi, 1977. 11. Akramov Sh. T. O‘zbek tilining gap qurilishida to‘ldiruvchi va hol ([WPm] valentligi aspektida): Filologiya fanlari nomzodi...dis.-Toshkent, 1997. 12. Qurbonova M. M. O zbek tilshunosligida formal-funksional yo nalish vaʻ ʻ sodda gap qurilishining talqini: Filologiya fanlari doktori... dis.-Toshkent, 2001. 13. Sayfullayeva R., Mengliyev B., Qurbonova M., Abuzalova M., Boqiyeva G., Yunusova Z. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent, 2009, 335-bet. 40

MUNDARIJA

Kirish

I bob. So‘z kengaytiruvchilar haqida ma’lumot

1.1. Badiiy nutq haqida umumiy ma’lumot

1.2. So‘z kengaytiruvchilar

II bob. Badiiy nutqda so‘z kengaytiruvchi

2.1. Gap kengaytiruvchilar

2.2. So‘z kengaytiruvchilarning badiiy nutqdagi vazifalari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить