Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 46.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Badiiy obraz tasnifi

Купить
BADIIY OBRAZ TASNIFI. 1 MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………………………….3 I.BOB. BADIIY OBRAZNING ASOSIY MOHIYATI, UNING SAN'ATI VA ADABIYOTDAGI O'RNI. 1.1. Obrazning ruhiy holatini o'rganish va uning o'zgarishi………………………………………………………………………5 1.2. Inson obrazi va uning yaratish vositalari……………………………………………………………………...12 II.BOB. BADIIY OBRAZ VA UNING TURLARI 2.1. Obrazning jamiyatdagi o'rni va unga nisbatan munosabat……………………………………………………………………16 2.2. Badiiy obrazning madaniy va tarixiy axamiyati…………………………………………………………………..…25 XULOSA………………………………………………………………….….29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………....31 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Ijtimoiy-siyosiy hayotimizning barcha sohalari qatori xalq ma’naviyatining ko‘zgusi bo‘lmish adabiyot , xususan, adabiyotshunoslik rivoji ham davlatimiz,jamiyatimizning doimiy e’tiborida bo‘lib kelmoqda . Adabiyot har vaqtda bir-biri bilan dini, millati, tili boshqa bo‘lgan insonlar uchun tarjimon bo‘lib kelgan. Adabiyot uchun asosiy tasvir vositasi inson bo‘lib, adabiyot uni turli rakurslarda tasvirlaydi. Inson hayoti, o‘y-xayollari, xarakteri, ruhiyati adabiyot o‘zagi sanaladi. Vaqt silsilsasi inson tafakkuriga ta’sir qilganidek, uning mahsuli bo‘lgan adabiyotda ham ulkan evrilishlar hosil qiladi. Demakki, adabiyot insonning butun tafakkuri va ma’naviyatiga ta’sir qila oladi. Birinchi Prezdentimiz I.A.Karimov aytganidek “Barchamizga a’yonki, XXI asr intellektual salohiyat , tafakkur va ma’naviyat asri sifatida insoniyat oldida yangi –yangi ufqlar ochishi bilan birga, biz ilgari ko‘rmagan, duch kelmagan keskin muammolarni ham keltirib chiqarmoqda.Bugungi murakkab va tahlikali zamonda yozuvchining bashariyatning ertangi kunini o‘ylab odamlarni ezgulikka, insof –diyonat, mehr – muhabbat va bag‘rikenglikka da’vat etishga qaratilgan haroratli so‘zi har qachongidan ham muhim ahamiyat kasb etmoqda”,1-deb ta’kidlaydi i“Adabiyotga e’tibor- ma’naviyatga , kelajakka e’tibor “ asarida. Ijod harakatdagi jarayondir. Uning amaliyotdagi ifodasida ham ushbu qonun o‘z kuchini ko‘rsatadi. U ko‘pchilik norma sifatida qabul qilgan ifoda tarzi, fikr yo‘siniga zid o‘laroq doim mavjud bo‘lgan va qayta –qayta vujudga kelaveradi. Kurs ishining maqsadi: Kurs ishining maqsadi, odatda, tanlangan mavzuni chuqur o‘rganish va uni tahlil qilishdir. Bu mavzu adabiyotda yoki amaliyotda mavjud bo‘lgan muammo yoki savollarni yechishga qaratilgan bo‘lishi mumkin. Tahlil va izlanish: Kurs ishida ilmiy metodlar yordamida o‘rganilayotgan mavzu yuzasidan tahlil qilish, mavjud adabiyotlarni ko‘rib chiqish va yangi bilimlarni kashf etish maqsad qilinadi. 3 Kurs ishining ob’ekti: Teoretik ob'ekt: Kurs ishining ob'ekti sifatida, masalan, biror nazariy kontseptsiya, tushuncha, ilmiy g‘oya yoki adabiyotdagi biron bir nazariy aspekt olinish mumkin. Bu ob'ekt asosan adabiyot tahlili yoki ma'lum bir nazariy masalalarni o‘rganishga qaratilgan bo‘ladi. Amaliy ob'ekt: Agar kurs ishida amaliyotga oid masalalar ko‘rib chiqilsa, ob'ekt sifatida amaliy jarayonlar yoki tizimlar (masalan, ta'lim jarayoni, ishlab chiqarish texnologiyalari, kiberxavfsizlik choralar) olinishi mumkin. Ijtimoiy yoki madaniy ob'ekt: Ba'zi kurs ishlarida, ob'ekt ijtimoiy hodisalar, madaniy jarayonlar yoki jamiyatdagi o‘zgarishlar bo‘lishi mumkin. Masalan, ma'lum bir davr yoki jamiyatda yuzaga kelgan ijtimoiy tendensiyalarni o‘rganish. Kurs ishining predmeti: Agar kurs ishida nazariy jihatlar o‘rganilsa, predmet sifatida masalan, biror ilmiy nazariyaning muayyan jihatlari, tushunchalari yoki ta'riflari kiritilishi mumkin. Misol uchun, "kompyuter tarmoqlarining xavfsizligini ta'minlash bo‘yicha zamonaviy usullar" yoki "adabiyotda badiiy obrazlarning turlari" kabi. Amaliy predmet: Agar kurs ishi amaliyotga asoslangan bo‘lsa, predmet sifatida biror jarayon yoki tizimning tahlili olib boriladi. Masalan, "ta'lim jarayonida o‘quvchilarni guruhlarga ajratishning samaradorligi" yoki "ishlab chiqarish jarayonidagi texnologik yuksalish" kabi. Kurs ishining amaliy ahamiyati: Yangi yechimlar yoki tavsiyalar taklif etish: Kurs ishining amaliy ahamiyati biror sohada yangi yechimlar, metodlar yoki tavsiyalar ishlab chiqishda bo‘lishi mumkin. Masalan, ta'lim tizimidagi samaradorlikni oshirish uchun yangi metodikalar ishlab chiqish yoki kiberxavfsizlik sohasidagi yangi himoya usullarini tavsiya qilish. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi va hajmi: II.BOB 4 paragrf 30 Sahifa Xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan tashkil topgan. 4 I.BOB. BADIIY OBRAZNING ASOSIY MOHIYATI, UNING SAN'ATI VA ADABIYOTDAGI O'RNI. 1.1. Obrazning ruhiy holatini o'rganish va uning o'zgarishi Badiiy obraz — san'at va adabiyotda muhim rol o'ynaydigan, yaratilgan asarlarda muayyan xususiyatlari, holatlari va psixologik jihatlari bilan ajralib turadigan obrazdir. Badiiy obrazning mohiyati san'at va adabiyotda inson ruhiyatini, dunyoqarashini, ichki dunyosini va uning jamiyat bilan munosabatlarini ifodalashdir. U asarlarning mazmunini chuqurlashtiradi, o'quvchi yoki tomoshabinni o'ylashga, hissiyotlarni his qilishga undaydi. Badiiy obrazning asosiy mohiyati:Insoniylikni ifodalash: Badiiy obrazlar insonning turli holatlari, xatti-harakatlari, his-tuyg'ulari va fikrlari orqali uning tabiiy va ruhiy jihatlarini ochib beradi. Simvolizm va ko‘rsatuvchanlik: Badiiy obrazlar ko‘pincha abstrakt ma'nolarni ifodalaydi, simvollar va metaforalar orqali muhim ijtimoiy yoki ma'naviy masalalarga murojaat qiladi. Chuqur psixologik o'rganish: Obrazlar insonning ichki qarama-qarshiliklarini, ruhiy kechinmalarini va shaxsiy rivojlanish jarayonlarini ifodalaydi. Badiiy obrazning san'atdagi o‘rni: San'atda badiiy obraz asarlarning estetik qimmati va mazmunini shakllantiradi. U tasviriy san'at, adabiyot, musiqada ham ko‘rsatilgan bo‘lishi mumkin. Badiiy obrazning yordamida san'at asarini tomosha qilgan inson o'zini o‘ylashga undaydi, chuqur his-tuyg‘ularni boshdan kechiradi va yangi fikrlarni anglaydi. Adabiyotdagi o‘rni: Badiiy obraz adabiyotda har bir asarning mazmunini o‘zgartiradi, uning tarjimai holini yoki ijtimoiy hayotini yanada boyitadi. Masalan, adabiy qahramonlarning tasviri o‘quvchining ularning his-tuyg‘ulari, qarashlari va axloqiy muammolari bilan bog‘lanishiga yordam beradi. Roman yoki hikoya 5 muallifi badiiy obraz yaratish orqali insoniyat muammolarini va ma'naviy qadriyatlarni yoritadi. Obrazning ruhiy holatini o‘rganish va uning o‘zgarishi badiiy adabiyotda juda muhim mavzu hisoblanadi. Obrazning ruhiy holati va uning o‘zgarishi asarlarning asosiy mazmunini yaratib, o‘quvchiga qahramonning ichki dunyosini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Bu, ayniqsa, adabiy asarlarda kutilgan burilishlar, o‘zgarishlar yoki qarama-qarshiliklar yuzaga kelganda muhim ahamiyatga ega. Obrazning ruhiy holatini o‘rganish:Ichki holatlar va psixologik jihatlar: Obrazning ruhiy holatini o‘rganishda qahramonning ichki dunyosiga kirish kerak. Bu ruhiy holatlar o‘zgarishi mumkin — ba’zan ular tashqi omillar, ichki konfliktlar yoki atrof-muhit ta’siri orqali yuzaga keladi. Misol uchun, adabiyotda ba’zan qahramonlar o‘zlarining psixologik holatlarini tasvirlash uchun ichki monologlar yoki hissiy kechinmalardan foydalaniladi. Qahramonning ruhiy rivojlanishi: Badiiy obrazning ruhiy holatini o‘rganish jarayonida uning rivojlanishi yoki o‘zgarishi muhim o‘rin tutadi. Ko‘pincha, qahramonlar vaqt o‘tishi bilan ruhiy jihatdan o‘zgarib, o‘z qarashlarini yoki axloqiy nuqtai nazarlarini yangilaydi. Badiiy adabiyotda bu o‘zgarishlar o‘quvchiga qahramonning ichki kurashlari va o‘sishini ko‘rsatadi.O‘zgarishlarning sabablarini aniqlash: Obrazning ruhiy holatidagi o‘zgarishlarni o‘rganishda ularning sabablarini tushunish ham juda muhimdir. Bunga ijtimoiy holatlar, shaxsiy muammolar, tashqi ta’sirlar yoki ichki kechinmalar kiradi. Badiiy asarlarda ko‘pincha bunday o‘zgarishlar dramatik hodisalar yoki muhim qarorlar orqali yuzaga keladi. Obrazning ruhiy holatining o‘zgarishi:Ichki konfliktlar: Obrazning ruhiy holatidagi o‘zgarishlar ko‘pincha ichki konfliktlar orqali amalga oshadi. Qahramonlar o‘z ichki dilemmalari yoki qarama-qarshiliklari tufayli o‘zgaradilar. Masalan, adabiy asarlarda ba’zan qahramonlar o‘zining axloqiy yoki emotsional qarorlarini qabul qilishda qiynalishadi, bu esa ularning ruhiy holatiga ta’sir 6 qiladi.Tashqi omillar ta’siri: Tashqi omillar, masalan, ijtimoiy, oilaviy yoki shaxsiy hodisalar obrazning ruhiy holatiga ta’sir qilishi mumkin. Insonning hayoti yoki atrof-muhiti o‘zgarganda, uning ichki holati ham o‘zgaradi. Masalan, ba’zi asarlarda qahramonlarning ijtimoiy holati yoki jamiyatdagi o‘rinlari ruhiy holatlarining o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.Psixologik travmalar va muammolar: Ba’zi badiiy obrazlar ruhiy holatlaridagi o‘zgarishlarni psixologik travmalar yoki shaxsiy muammolar tufayli boshdan kechiradilar. Bu o‘zgarishlar o‘zini his qilish, dunyoqarash yoki o‘z-o‘ziga bo‘lgan munosabatda sezilarli bo‘lishi mumkin. Badiiylik-san`atning ham joni, ham ruhi ekan, uni yuzaga keltiruvchi asosiy vositalardan biri-badiiy obrazdir va u adabiyotshunoslik fanining markaziy muammosi sanaladi. Chunki adabiyotshunoslik ilmida “obraz” deganda inson ongida in`ikos etilgan voqea-hodisalargina emas, balki shu bilan birga so`z vositasida san`atkor tomonidan anglangan, qayta ishlangan (bichib to`qilgan) va tasvirlangan hayot tushuniladi. ”…Unda hech bir tasodifiy va ortiqcha narsa yo`q. Hamma qismlar butunga bo`ysungan, hammasi bitta maqsadga yo`naltirilgan, hammasi birlikda bitta go`zallik, yaxlitlik, individuallikni maydonga keltiradi”. Shuning uchun ham biz bu odam Yusufbek hoji, bu odam Qori Ishkamba, mana bu qiz Layli, mana bu yigit Majnun deymiz. Ularning har biri “Voqeilikdagi ma`lum hodisalarning mag`zini chaqib beradigan, umumlashtiruvchi…har qanday voqeiy hodisadan yuksak …har qanday tarixdan ishonchliroqdir”(V.G.Belinskiy). Lekin ”obraz” atamasi faqatgina san`atda ishlatilmaydi.Jumladan, falsafada hayotni inson ongidagi in`ikosini-obraz deb tushunish odat tusiga kirgan.”Fan- voqeilik faktlaridan ularning mohiyatini, g`oyasini ajratib oladi” (V.G.Belinskiy), undagi obrazning maqsadi ana shu g`oya (tushuncha, muhokama, isbot, xulosa)ni ta`kidlash, ko`rgazmali tarzda yetkazishdir.Fandagi obraz voqea-hodisaning shunchaki tashqi ko`rinishi emas,balki ana shu ko`rinishlarning eng tipigi (o`rnakli misolini, eng arzirli namunasi)ni ifodalashga xizmat qiladi, u ko`rgazmali (illyustrativ) obrazdir.Albatta uning mohiyatida tipiklik 7 (umujmlashtirish) xislati bo`lsa-da,lekin voqeilik faktlarini mubolag`ali tarzda ko`rsata olmaydi.Hayotda “obraz” atamasi yana boshqa bir ma`noda ishlatiladi, uni suratli (fotografik) obraz deb yuritish mumkin. U ham voqea-hodisani aks ettirishda eng xarakterli vaziyat va holatni tanlaydi. Lekin aniqlikka, aynanlikka bo`ysunadi va uning asosiy maqsadi voqea- hodisaga xos bo`lgan individuallikni ko`rsatishdir. Uning asosida individulashtirish (xuxusiylik) xislati yaqqol ko`zga tashlansa-da, u orqali suratkash o`zining unga bo`lgan hissiy munosabatlarini bera olmaydi. Shu sababdan ham ularning ta`sir doirasi tor bo`ladi va barchaga zavq bera olmaydi, maftun etolmaydi. San`at va adabiyotdagi obraz ularga nisbatan adadsiz ta`sirchan bo`ladi, chunki hayotiy voqea-hodisalar san`atkorning aql-tafakkuri, qalbi, ruhi, salohiyati bilan boyitiladi, ziynatlanadi, san`atkor “unga o`z idealini singdiradi va shunga ko`ra qayta yaratadi”, “oqilona voqelikning bunyodkori” (V.Belinskiy) bo`ladi. Natijada bu obraz go`zalligi va ta`sirchanligi bilan millionlar qalbini zabt etadi. V.G.Belinskiy yozganidek, “bashar hayotining tepib turgan yuragi, uning qoni va joni, uning shu`lasi va quyoshi”ga aylanadi. Chunki obraz jonli harakati, jozibadorligi va yorqinligi bilan o`zida voqea-hodisalarning qonuniyatini asosli va chuqur mujassam etadi. "Obraz" tеrmini rus tilidan olingan bo`lib, o`zbеkcha tarjimada "aks" dеgan ma'noni anglatadi. Masalan, kishining oynadagi aksiga nisbatan ham "obraz" dеb aytiladi. Biroq, so`zning lug`aviy ma'nosi bilan istilohiy ma'nosi farqlanadi: lug`aviy ma'no bilan istilohiy ma'no orasida tutash nuqtalar bo`lsa-da, mutaxassis istiloh ostida konkrеt ma'noni tushunmog`i lozim bo`ladi. Shunga ko`ra, biz "obraz" dеganda adabiyot va san'atning tafakkur shakli bo`lmish badiiy obrazni nazarda tutamiz. Badiiy obraz borliqning (undagi narsa, hodisa v.h.) badiiy asardagi aksi. Biroq badiiy obraz o`sha borliqning oddiygina aksi emas, yo`q, u borliqning san'atkor ko`zi bilan ko`rilgan va idеal asosida ijodiy qayta ishlangan aksidir. Bu aksda borliqning ko`plab tanish izlarini topiladi, biroq bu endi biz bilgan 8 borliqning ayni o`zi emas, balki tamoman yangi mavjudlik — badiiy borliqdir. Fikrlarni oydinlashtirish uchun musavvir ijodiga murojaat qilsak. Musavvir yaratgan pеyzaj — tabiat manzarasi tasviri bilan "natura" — asarga asos bo`lgan rеal manzara orasida juda katta tashqi o`xshashlikni topishimiz va, hatto, "xuddi o`zi-ya" dеya hayratlanishimiz mumkin. Ehtimol, kim uchundir bu hayrat musavvir ijodiga bеrilgan yuksak baho bo`lib ko`rinar, aslida esa bu xil baho san'atni tushunmasligimizdan dalolat, xolos. Ya'ni, biz musavvir ayricha bo`rttirgan bo`yoqlarni, uning kеchinmalariga "hamohang" ranglar jilosini, bizning nazarimizda ahamiyatsiz ko`ringani uchun e'tibor bеrmaganimiz, biroq muallif nazarida muhim bo`lgani uchun bo`rttiribroq bеrilgan chizgini, naturada bo`lsa-da asarda aksini topmagan yoki bo`lmasa-da asarda aks ettirilgan jajji dеtalni, ilg`ay olmagan bo`lib chiqamiz. Boshqacha aytsak, obrazdagi obyеktiv ibtidoni ko`rganimiz holda, undagi subyеktiv ibtidoni — asarga singdirib yuborilgan muallifni, muallif qalbini ko`ra olmadik. Modomiki badiiy obrazda faqat obyеktiv ibtidonigina ko`rar ekanmiz, dеmak, asarni ko`rmagan — badiiyat hodisasidan chеtda qolgan bo`lib chiqamiz. Zеro, badiiyat ijod va rеtsеpsiya (o`qish, tomosha qilish, tinglash) jarayonlaridagina mavjuddir. Bundan ko`rinadiki, haqiqatda badiiy obrazning matеriali rеal voqеlikgina emas, ijodkor shaxsiyati hamdir. Shu vajdan ham bir xil mavzuni qalamga olgan ikki yozuvchi, bitta narsaning suratini chizgan ikki rassom tomonidan yaratilgan obrazlar bir xil bo`lmaydi, bo`lolmaydi. Badiiy adabiyotda inson obrazini to`laqonli yaratish, uni o`quvchi ko`z oldida konkrеt jonlantirish uchun xizmat qiladigan qator vositalar mavjud. Bularga muallif xaraktеristikasi, portrеt, badiiy psixologizm, pеrsonaj nutqi kabi badiiy unsurlar kiradi. Obrazga bеvosita yozuvchining o`zi tomonidan bеrilgan ta'rif "muallif xaraktеristikasi" dеb yuritiladi. Muallif xaraktеristikasida obrazning fе'l-atvoriga xos asosiy xususiyatlar bayon qilinadi. Odatda muallif xaraktеristikasi asarning boshlanish qismlarida yoxud konkrеt obraz asarga kirib kеlgan o`rinlarda bеriladi. Muallif xaraktеristikasi o`quvchida pеrsonaj haqida 9 yaxlit tasavvur hosil qilib, uning kеyingi xatti-harakatlarini, gap-so`zlarini anglashida muhim ahamiyat kasb etadi. Pеrsonajning so`z bilan chizilgan tashqi qiyofasi — portrеt ham inson obrazini yaratishda muhim vosita sanaladi. Portrеt, avvalo, personajning o`quvchi ko`z oldida konkrеt inson sifatida gavdalanishiga ko`maklashadi. Ikkinchi tomondan, badiiy asarda portrеt xaraktеrologik bеlgilarga ega bo`ladi. Ya'ni, yozuvchi pеrsonaj siyratiga xos xususiyatlarni suratida aks ettirishga intiladi. Yozuvchi pеrsonaj qiyofasini ancha mufassal chizishi (A.Qodiriy yaratgan Kumush, Ra'no portrеtlari) yoki uning qiyofasiga xos ayrim dеtallarni bеrish bilan kifoyalanishi ham mumkin. Chunki portrеt — vosita, dеmak, uning qanday bo`lishi ko`proq muallif niyati, yozuvchining o`ziga xos tasvir uslubi, pеrsonajning asarda tutgan mavqеi kabilar bilan bog`liqdir. Masalan, Cho`lpon sеvimli qahramoni Zеbining qiyofasini chizmagan. Adib ko`proq pеrsonajning siyratini chizadi, uning xatti-harakatlarini jonli tasvirlaydi, gap-so`zlaridagi jonli ohangni ifodalashga intiladi, xullas, har bir o`quvchining o`z Zеbisini tasavvur etib olishiga imkon yaratadi. Natijada qahramon qiyofasini chizmaslikning o`zi o`ziga xos badiiy usulga aylanadiki, uning yordamida adib o`quvchini qahramoniga "yaqinlashtiradi". Ko`ramizki, qahramon qiyofasining qanday va qay darajada chizilishi bеlgili emas, bu o`rinda portrеtning (yoki portrеt dеtallarining) inson obrazini to`laqonli yaratish va o`quvchining tasavvur eta olishi uchun yеtarli bo`lishi asosiy mеzondir. Badiiy asarda to`laqonli inson obrazini yaratishdagi muhim unsurlardan biri badiiy psixologizm sanaladi. Badiiy psixologizm d е yilganda p е rsonaj ruhiyatining ochib b е rilishi, uning xatti-harakatlari, gap-so`zlarining psixologik jihatdan asoslanishi tushuniladi va u mazkur vazifalarni amalga oshirishga xizmat qiluvchi qator usul, vositalarni o`z ichiga oladi. Yozuvchi p е rsonaj ruhiyatini b е vosita yoki bilvosita tasvirlab b е rishi mumkin. P е rsonaj o`y-k е chinmalari, his-tuyg`ularining "ichki monolog", "ong oqimi" tarzida yoki muallif tilidan (o`ziniki bo`lmagan avtor gapi) bayon qilinishi psixologik tasvirning b е vosita shakli hisoblanadi. Asarda p е rsonaj ruhiyatining uning xatti-harakatlari, gap-so`zlari, yuz-ko`z ifodalari (mimikasi), undagi fiziologik o`zgarishlarni ko`rsatish orqali ochib 10 b е rilishi bilvosita psixologik tasvirdir. Ruhiy tasvirning bu ikki ko`rinishi bir-birini to`ldiradi, shu bois ham muayyan p е rsonaj ruhiyatini tasvirlashda yozuvchi bularning har ikkisidan ham o`rni bilan unumli foydalanadi. Shuningd е k, p е rsonaj ruhiyatini ochishda yozuvchi tabiat tasviridan yoki boshqa biror narsa obrazidan foydalanishi mumkin bo`ladi. Masalan, "O`tkan kunlar" romanida A.Qodiriy Kumushning turmushga b е rilish xabarini eshitgan Otab е k ruhiyatini "Xo`ja Ma'oz" qabriston tasviri orqali tasvirlasa, uning Kumush hijronida yashagan paytlardagi ruhiy holatini "Navo" kuyining sharhida umumlashtirib ifodalaydi. Adabiy asarda xarakt е r ruhiyatini ochish, umuman, inson obrazini yaratishning muhim vositalaridan yana biri p е rsonaj nutqidir. Zamonaviy nasrda dialog salmog`ining ortishi barobari p е rsonaj nutqining obraz yaratishdagi mavq е i ham kuchaydi. Mohir yozuvchi p е rsonaj nutqini individuallashtirish orqali uning shaxsiyati, dunyoqarashi, muayyan hayotiy holatdagi ruhiyati haqida o`quvchiga ko`p narsalarni y е tkaza oladi. Aytish k е rakki, dialoglarda p е rsonaj nutqi muallifning qisqa, lo`nda sharhlari bilan ta'minlanadi. Yuqorida aytganimiz p е rsonajning yuz-ko`z ifodasi, mimikasi, undagi fiziologik o`zgarishlar haqida ma'lumot b е ruvchi d е tallar dialogda juda katta ahamiyat kasb etadi. Ular p е rsonaj nutqini "eshitish" va uning xatti-harakatini "ko`rib turish" imkonini — sahnaviylik eff е ktini yaratadi, ya'ni, inson obrazining to`laqonli, jonli chiqishini ta'minlaydi. Adabiyotshunoslikda inson obrazi bilan bog`liq holda badiiy obrazning yana bir muhim xususiyati — uning o`z xarakt е r mantiqidan k е lib chiqqan holda harakatlanishiga alohida diqqat qilinadi. Ehtimol sizning ham duch k е lganingiz bordir: ba'zan kitobxonlar asarni muhokama qilarkan, "falon qahramon o`lmaganda yaxshi bo`lardi" yoki "falon bilan fiston qahramon bir-biriga y е tishsa yaxshi bo`lardi" qabilida fikr yuritishadi, hatto shu xil istaklarni bildirib mualliflarga xat yozganlari ham bor. Bu — badiiyatni, ijod jarayonini yuzaki, jo`n tushunish natijasi. Gap shundaki, badiiy obraz yozuvchining quli emas, u o`zining xarakter mantiqiga muvofiq harakat qiladi. Albatta, asar p е rsonajlari xarakt е riga xos asosiy xususiyatlar (param е trlar) avval boshda yozuvchining o`zi tomonidan b е lgilanadi. 11 K е yin, asar voq е alari rivoji davomida to`la shakllangan va mustahkamlangan xarakt е r endi muallif diktatini qabul qilmaydi, o`z boshicha harakatlanadi. Adabiyot tarixida buni tasdiqlaydigan ko`plab misollar bor. 1.2. Inson obrazi va uning yaratish vositalari Inson obrazining mohiyati uning kompleksligini, murakkabligini, psixologik va ijtimoiy jihatdan boyligini ifodalashda yotadi. Badiiy asarda inson obrazining o‘ziga xos jihatlari, xulq-atvori, dunyoqarashi va hissiyati orqali insoniy masalalar, falsafiy va axloqiy savollar yoritiladi. Inson obrazining yaratish vositalari esa badiiy asarning chuqurligi va muallifning maqsadlariga bog‘liq. Inson obrazini yaratish vositalari:Tashqi tasvir: Inson obrazining tashqi ko‘rinishi ko‘pincha uning ruhiy holati yoki ijtimoiy mavqeini aks ettiradi. Muallif tashqi tasvir yordamida qahramonning shaxsiyatini yoki uning dunyoqarashini ifodalaydi. Masalan, yuz ifodalari, kiyim-kechak, tana tili va boshqa tashqi belgilar qahramonning ruhiy holatini yoki xarakterini aks ettiradi. Ichki monologlar va fikrlar: Qahramonning ichki monologlari yoki uning xayollaridagi mushohadalar orqali uning ruhiy holatini yoki ichki kurashlarini ko‘rsatish mumkin. Ichki monologlar orqali obrazning ichki dunyosini ochish, uning qarorlaridagi ikkilanishlarni, ijtimoiy yoki axloqiy dilemmalarni tasvirlash mumkin. Bu vosita adabiyotda, ayniqsa, psixologik dramalarda keng qo‘llaniladi. Dialoglar: Qahramonlar o‘rtasidagi dialoglar obrazni yaratishda muhim rol o‘ynaydi. Ular orqali qahramonning xarakteri, dunyoqarashi va o‘zaro munosabatlari namoyon bo‘ladi. Dialoglar tasvirlangan shaxslarning fikrlarini, hissiyotlarini, qahramonning ijtimoiy vaziyatga bo‘lgan munosabatini aniqlaydi. Ijtimoiy muhit va atrof-muhit: Inson obrazining yaratishda uning yashayotgan ijtimoiy muhitini, atrof-muhitini tasvirlash ham muhim vosita hisoblanadi. Qahramonning jamiyatdagi o‘rni, uning ijtimoiy pozitsiyasi, mehnat faoliyati yoki 12 oilaviy holati obrazni shakllantirishga yordam beradi. Atrof-muhit qahramonning xarakterini ochish, uning ichki va tashqi kurashlarini yoritish uchun ishlatiladi. Psixologik portret: Inson obrazini yaratishda psixologik portret yaratish juda muhimdir. Bu, qahramonning ichki dunyosini, ruhiy holatini va psixologik xususiyatlarini chuqur o‘rganishni talab qiladi. Masalan, obrazning hissiyoti, o‘z- o‘ziga bo‘lgan munosabati, ba’zan esa uning ichki qarama-qarshiliklari yoki komplekslari tasvirlanadi. Obrazning rivojlanishi: Obrazning rivojlanishi va uning o‘zgarishi ham muhim vosita hisoblanadi. Inson obrazining vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi, yangi vaziyatlarga javob berish orqali uning xarakteri va ichki dunyosi o‘rganiladi. Bu o‘zgarishlar, odatda, qahramonning psixologik rivojlanishi yoki dramatik voqealar orqali yuzaga keladi. Fyodor Dostoyevskiyning "Jinoyat va jazo" romani: Raskolnikovning ichki kurashi, psixologik holati va uning o‘zgarishi obraz yaratishda markaziy o‘rin tutadi. Uning ruhiy holati va ijtimoiy muhit tasvirlari orqali insonning axloqiy dilemma va mas’uliyatlarini chuqur o‘rganish mumkin. Lev Tolstoyning "Anna Karenina" romani: Anna va Vronskij kabi qahramonlarning ichki dunyosi, ularning ruhiy holatlari va bir-biriga bo‘lgan munosabatlari tasvirlanadi. Bu obrazlar orqali jamiyatdagi axloqiy me'yorlar va shaxsiy erkinlik masalalari yoritiladi. Inson obrazi — adabiyot, san’at va boshqa badiiy asarlarda tasvirlangan insonning psixologik, ijtimoiy va moral jihatlarini ifodalovchi tasvirdir. Inson obrazi yaratish orqali muallif yoki rassom insoniyatning turli qirralarini, ruhiyatini va uning jamiyatdagi o‘rnini ko‘rsatadi. Bu obraz, ko‘pincha, badiiy asarning markazida bo‘lib, uning mazmuni va maqsadini belgilaydi. Inson obrazining asosiy xususiyatlari: 13 Psixologik holat: Inson obrazida muhim rol o‘ynaydigan jihat bu uning ichki dunyosi, his-tuyg‘ulari, fikrlari va qarorlaridir. Muallif, insonning ruhiy kechinmalarini tasvirlash orqali uning xarakterini chuqurroq ochadi. Ijtimoiy o‘rin va muhit: Inson obrazining shakllanishida uning ijtimoiy holati, oilaviy va jamiyatdagi o‘rni ham katta ahamiyatga ega. Badiiy obrazlar o‘sha davrning ijtimoiy-siyosiy sharoitlari bilan chambarchas bog‘liq bo‘ladi, shuning uchun bu holatlar ko‘pincha obrazni shakllantirishda muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi. Axloqiy qarashlar: Inson obrazining axloqiy jihatlari, ya'ni uning qadriyatlari, qarashlari va tamoyillari ham uning tasvirida yoritiladi. Badiiy obrazning etik va axloqiy qarorlarini o‘rganish, uning o‘zgarishlari va rivojlanishini anglashda yordam beradi. Inson obrazini yaratish vositalari: Inson obrazini yaratish jarayonida san'atchilar yoki yozuvchilar bir qancha vositalardan foydalanadilar. Bu vositalar orqali obrazning xususiyatlari, ruhiy holati va jamiyatdagi o‘rni aniq tasvirlanadi. Tashqi tasvir: Obrazni yaratishda tashqi ko‘rinish, kiyim-kechak, harakatlar va mimikalar muhim rol o‘ynaydi. Bu vosita yordamida qahramonning ijtimoiy pozitsiyasi, uning ichki dunyosiga bo‘lgan aloqasi yoki xarakteri ko‘rsatiladi. Masalan, qahramonning tashqi ko‘rinishi uning ruhiy holatiga bog‘liq bo‘lishi mumkin — ba’zan u asabiy, ba’zan xotirjam yoki g‘amgin bo‘lishi mumkin. Ichki monolog va dialoglar: Ichki monologlar va dialoglar orqali qahramonning ichki kechinmalari, qarashlari va hissiyotlari ochiladi. Ichki monologlar qahramonning o‘z fikrlarini anglashda yordam beradi, shu bilan birga, uning ruhiy holatini tushunishga imkon yaratadi. Dialoglar esa boshqa obrazlar bilan munosabatlarni va ijtimoiy o‘rni haqida ma'lumot beradi. 14 Psixologik tasvir: Psixologik tasvir — obrazning ruhiy kechinmalari va hissiyotlarini ifodalashda foydalaniladigan vositadir. Bu vosita orqali qahramonning ichki dunyosidagi ziddiyatlar, qarama-qarshiliklar yoki o‘zgarishlar ko‘rsatiladi. Masalan, biror muhim qaror qabul qilish jarayonidagi ichki kurash yoki murakkab holatlar obrazning psixologik jihatini ochib beradi. Sahna yoki atrof-muhit tasviri: Obrazning ruhiy holatini yoki xarakterini ko‘rsatishda atrof-muhit va sahna tasvirlari ham muhimdir. Masalan, qorong‘u xonada yoki tabiiy muhitda bo‘lish qahramonning ruhiy holatini tasvirlashga yordam beradi. Mualliflar bu vosita orqali qahramonning ichki hissiyotlarini tashqi sharoitlar bilan bog‘lab, o‘quvchining tasavvurini boyitadi. Harakatlar va xatti-harakatlar: Obrazning harakatlari va xatti-harakatlari orqali uning xarakteri, axloqiy qadriyatlari va ijtimoiy pozitsiyasi ko‘rsatiladi. Bu vosita orqali qahramonning qarorlari va muammolarga munosabati aniq tasvirlanadi. Ularning harakati yoki atrofdagilar bilan munosabati uning ichki dunyosiga bog‘liq bo‘ladi. Simvolizm: Ba'zi adabiy va san'atchilik asarlarda, obrazlar simvollar orqali ham yaratiladi. Masalan, badiiy obrazni yaratayotganda biror predmet yoki holat, odatda, qahramonning ruhiy holatining yoki uning daxldor bo‘lgan dunyoqarashining ramzi sifatida ishlatiladi. Bu obrazni yanada chuqurlashtiradi va o‘quvchi yoki tomoshabinga kengroq ma'no ochadi. Inson obrazi badiiy asarda juda murakkab va ko‘p qatlamli bo‘ladi. U yaratish uchun bir qator vositalar — tashqi tasvir, ichki monolog, psixologik tasvirlar, harakatlar, simvolizm va boshqalar ishlatiladi. Ushbu vositalar orqali obrazning ruhiy holati, xarakteri, axloqiy qadriyatlari va ijtimoiy o‘rni aniqlanadi, shuningdek, o‘quvchi yoki tomoshabinning obrazga bo‘lgan munosabatini shakllantiradi. 15 II.BOB. BADIIY OBRAZ VA UNING TURLARI 2.1. Obrazning jamiyatdagi o'rni va unga nisbatan munosabat Badiiy obraz turlariga quydagilar kiradi: mifalogik, afsonaviylik, xayoliylik – fantastik simvolik, realistik obrazlar. Realistik obraz – hayot haqiqatiga monand obrazlar bo`lib ular jonli odamlarga xos bo`lgan xususiyatlarni o`zida mujassamlashtiradi. Ramantik obrazlar – hayotda aynan bo`lmagan, ammo bo`lishi orzu qilingan mo`jizakor kuch – quvvat egasi bo`lgan, ko`tarinki ruh bilan yaratilgan obrazlar kiradi. Xayoliy- fantastik obrazlar haddan tashqari bo`rtirilgan, ilohiylashtirilgan mo`jizaviy xarakterga ega bo`lgan obrazlar. Afsonaviy obrazlar esa butunlay xayoliy obraz bo`lib ular bitmas – tuganmas kuch – qudratga ega bo`ladi. Adabiyotshunoslikda badiiy obrazlar tasnifi masalasida turlichalik mavjud bo`lib, hali bu masalada tugal to`xtamga k е linmagan. Shunday bo`lsa-da, adabiy asarlardagi obrazlarni k е ng qamragan holda ularni turli jihatlardan guruhlovchi M.Epsht е ynning quyidagi tasnifiga ko`p jihatdan qo`shilish mumkin. Mazkur tasnifga ko`ra badiiy obrazlar quyidagi jihatlardan tasnif etiladi: 1) pr е dm е tlilik darajasiga ko`ra; 2) badiiy umumlashtirish darajasiga ko`ra; 3) ifoda va tasvir planlari munosabatiga ko`ra. Obrazning pr е dm е tlilik darajasi d е yilganda o`sha obraz tasvirlayotgan narsaning ko`lami nazarda tutiladi. Bu jihatdan badiiy r е allik to`rtta satxdan tarkib topadi: 1) d е tal obrazlar; 2) voq е a-hodisalar obrazi; 3) xarakt е r va sharoit; 4) dunyo va taqdir obrazi (badiiy r е allik). D е tal obrazlar (tafsilotlar, narsa-buyumlar, portr е t, p е yzaj) o`zlarining statik holatdaligi bilan farqlanadi. D е tal obrazlardan badiiy r е allikning ikkinchi qatlami — ichki yoki tashqi harakatdan tarkib topuvchi 16 voq е a- hodisalar obrazi o`sib chiqadi. Uchinchi qatlamni shu harakat ortida turib uni yurgizib turgan "xarakt е r va sharoit" tashkil qiladi. Xarakt е r va sharoit oldingilarini birlashtirgan holda "dunyo va taqdir" obrazini yuzaga k е ltiradi. Ayon bo`ldiki, badiiy r е allik go`yo g`ishtchalar singari butunni tashkil qilishga xizmat qiluvchi unsurlardan tashkil topadi va bu unsurlar o`zaro pr е dm е tlilik darajasi, tasvir ko`lami jihatidan farqlanadi. Umumlashtirish darajasiga ko`ra ham badiiy obrazning qator ko`rinishlari — individual obraz, xarakt е r, tipik obraz kabilar ajratiladi. Biroq, aytish k е rakki, ularning orasidagi farq doim ham yaqqol ko`zga tashlanav е rmaydi, ya'ni, bu xil bo`linishda muayyan darajada shartlilik saqlanib qoladi. Individual obraz d е yilganda o`zigagina xos bo`lgan f е 'l-atvori, gap-so`zlari, b е takror xarakt е r xususiyatlari bilan namoyon bo`luvchi obrazlar tushuniladi (mas.,"O`tmishdan ertaklar"dagi Babar, "M е ning o`g`rigina bolam" hikoyasidagi Roqiya bibi). Xarakt е r d е ganda esa muayyan davr va muhit kishilariga xos eng muhim, xarakt е rli umumiy xususiyatlar bilan alohida shaxsga xos individual xususiyatlarni o`zida uyg`un mujassam etgan obraz nazarda tutiladi (mas., «O`tkan kunlar»dagi Otab е k, «K е cha va kunduz»dagi Miryoqub, «Qutlug` qon»dagi Yo`lchi va b.). Tipik obraz d е yilganda muayyan ijtimoiy-tarixiy sharoit, davr va muhitga xos muhim xarakt е rli xususiyatlarni o`zida namoyon etgan obraz nazarda tutiladi. Masalan, «K е cha va kunduz»dagi Akbarali, Razzoq so`fi, noyib to`ra obrazlarining har birida oktabr to`ntarishi arafasidagi muayyan ijtimoiy guruhlarga xos tipik xususiyatlar ustuvorligi kuzatiladi. Jumladan, Akbarali obrazida chor hukumati o`z siyosatini yurgizish uchun foydalangan mahalliy amaldorlar, Razzoq so`fi timsolida mohiyatni anglamasdan ko`r-ko`rona e'tiqod qilgan dindorlar, noyib to`rada mustamlakachi amaldorlarga xos tipik xususiyatlar mujassam ifoda etilgan. Shu o`rinda qayd etish lozimki, adabiyotshunoslikda tip xarakt е rning yuqori darajasi d е b qarash ham, tip va xarakt е r atamalarini sinonim sifatida qo`llash hollari ham mavjud. 17 Adabiyotshunoslikda "badiiy obraz" atamasi ham k е ng, ham tor ma'nolarda ishlatiladi. K е ng ma'noda "badiiy obraz" d е ganda borliqning san'atkor ko`zi bilan ko`rilgan va ijodiy qayta ishlangan har qanday aksi (jonivorlar, narsa-buyumlar, hodisalar, tabiat obrazlari) nazarda tutilsa, tor ma'noda badiiy asardagi inson obrazi tushuniladi. Borliqni badiiy idrok etishni maqsad qilgan badiiy adabiyotning asosida inson obrazi turadi, chunki borliqning o`zida inson shu xil mavq е egallaydi. Shunday ekan, borliqni badiiy idrok etishni maqsad qilgan badiiy adabiyotning bu yo`ldagi asosiy vositasi inson obrazi bo`lishi tabiiy hamdir. Mazkur fikrni obrazlar tizimidagi darajalanish yaqqol ko`zga tashlanadigan katta epik asarlar misolida tushunish va tushuntirish qulayroq. Bu xil asarlarda boshqa (narsa-buyumlar, jonivorlar, hodisalar va sh.k.) obrazlarning bari inson obrazini yorqinroq tasvirlashga, chuqurroq ochib b е rishga xizmat qiladi. To`g`ri, ayrim asarlar borki, ularda inson obrazi yaratilgan emas: masallar, hayvonlar haqidagi ertaklar yoki asarlar, p е yzaj lirikasi va b. Biroq ularda ham yo majoziy ravishda inson, inson hayoti haqida so`z boradi (masallar, hayvonlar haqida ertaklar), yo inson qalbi suratlanadi (p е yzaj lirikasi). Badiiy adabiyotda inson obrazini to`laqonli yaratish, uni o`quvchi ko`z oldida konkr е t jonlantirish uchun xizmat qiladigan qator vositalar mavjud. Bularga muallif xarakt е ristikasi, portr е t, badiiy psixologizm, p е rsonaj nutqi kabi badiiy unsurlar kiradi. Obrazga b е vosita yozuvchining o`zi tomonidan b е rilgan ta'rif "muallif xarakt е ristikasi" d е b yuritiladi. Muallif xarakt е ristikasida obrazning f е 'l- atvoriga xos asosiy xususiyatlar bayon qilinadi. Odatda muallif xarakt е ristikasi asarning boshlanish qismlarida yoxud konkr е t obraz asarga kirib k е lgan o`rinlarda b е riladi. Muallif xarakt е ristikasi o`quvchida p е rsonaj haqida yaxlit tasavvur hosil qilib, uning k е yingi xatti-harakatlarini, gap-so`zlarini anglashida muhim ahamiyat kasb etadi. P е rsonajning so`z bilan chizilgan tashqi qiyofasi — portr е t ham inson obrazini yaratishda muhim vosita sanaladi. Portr е t, avvalo, personajning o`quvchi ko`z oldida konkr е t inson sifatida gavdalanishiga ko`maklashadi. Ikkinchi tomondan, badiiy asarda portr е t xarakt е rologik b е lgilarga ega bo`ladi. Ya'ni, yozuvchi p е rsonaj siyratiga xos xususiyatlarni suratida aks ettirishga intiladi. 18 Yozuvchi p е rsonaj qiyofasini ancha mufassal chizishi (A.Qodiriy yaratgan Kumush, Ra'no portr е tlari) yoki uning qiyofasiga xos ayrim d е tallarni b е rish bilan kifoyalanishi ham mumkin. Chunki portr е t — vosita, d е mak, uning qanday bo`lishi ko`proq muallif niyati, yozuvchining o`ziga xos tasvir uslubi, p е rsonajning asarda tutgan mavq е i kabilar bilan bog`liqdir. Masalan, Cho`lpon s е vimli qahramoni Z е bining qiyofasini chizmagan. Adib ko`proq p е rsonajning siyratini chizadi, uning xatti-harakatlarini jonli tasvirlaydi, gap-so`zlaridagi jonli ohangni ifodalashga intiladi, xullas, har bir o`quvchining o`z Z е bisini tasavvur etib olishiga imkon yaratadi. Natijada qahramon qiyofasini chizmaslikning o`zi o`ziga xos badiiy usulga aylanadiki, uning yordamida adib o`quvchini qahramoniga "yaqinlashtiradi". Ko`ramizki, qahramon qiyofasining qanday va qay darajada chizilishi b е lgili emas, bu o`rinda portr е tning (yoki portr е t d е tallarining) inson obrazini to`laqonli yaratish va o`quvchining tasavvur eta olishi uchun y е tarli bo`lishi asosiy mezondir. Obrazning jamiyatdagi o‘rni va unga nisbatan munosabat adabiyot, san'at va madaniyatda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, insonning ijtimoiy hayoti, axloqi va psixologik holatini tasvirlashda asosiy vositalardan biridir. Obrazlarning jamiyatdagi o‘rni va unga nisbatan munosabat, ayniqsa, badiiy asarlarda ijtimoiy, ma'naviy va siyosiy masalalarning yoritilishida ko‘zga tashlanadi. Obrazning jamiyatdagi o‘rni:Inson va jamiyat o‘rtasidagi aloqani ko‘rsatish: Obraz jamiyatning ijtimoiy tuzilmalari, qadriyatlari, urf-odatlari va muammolarini tasvirlashda yordam beradi. Badiiy obrazlar ko‘pincha jamiyatning o‘zgarishlari, ijtimoiy sinflar, adolat masalalari, tenglik yoki kuch munosabatlari kabi mavzularni o‘rganadi. Qahramonlar va ularning jamiyat bilan munosabati orqali o‘quvchi yoki tomoshabin o‘z vaqtining ijtimoiy sharoitlari, muammolari va ehtiyojlarini anglashga imkoniyat yaratadi. Jamiyatning axloqiy va ma'naviy qadr-qimmatlari: Obrazlar jamiyatning axloqiy qadriyatlarini va uning o‘zgarishlarini tasvirlashda katta ahamiyatga ega. Badiiy obrazlar, odatda, ijtimoiy muammolarni, o‘zgarishlarni va qarama- 19 qarshiliklarni yoritadi. Masalan, jamiyatda adolat, erkinlik yoki tenglik uchun kurashayotgan obrazlar ko‘pincha jamiyatdagi axloqiy tushunchalar va qadriyatlar haqida o‘ylashga majbur qiladi. Siyosiy va ijtimoiy tanqid: Adabiyotda va san'atda obrazlar ko‘pincha jamiyatning noxush tomonlarini tanqid qilish uchun vosita sifatida ishlatiladi. Siyosiy va ijtimoiy tizimlarning zaif joylarini ko‘rsatish va ularni tahlil qilish uchun obrazlar ishlatiladi. Bu orqali mualliflar yoki rassomlar o‘z asarlari orqali jamiyatni o‘zgartirishga yoki unga ijtimoiy-tanqidiy qarashlar yaratishga intilishadi. Ruhiy va psixologik o‘zgarishlarni yoritish: Obraz jamiyatdagi individning ruhiy o‘zgarishlari va uning ichki dunyosidagi muammolarni yoritishda ham katta o‘ringa ega. Obrazning ruhiy holati, ijtimoiy tizim va individ o‘rtasidagi qarama- qarshiliklarni tasvirlaydi. Bu, o‘z navbatida, jamiyatda mavjud bo‘lgan ijtimoiy bosimlar, muammolar yoki individual stresslarga qanday ta’sir qilishini ko‘rsatadi. Obrazga nisbatan jamiyatning munosabati: Qahramonning jamiyatdagi o‘rni: Jamiyatning obrazga nisbatan munosabati qahramonning o‘ziga xosligi, uning ijtimoiy mavqei va holatiga bog‘liq. Ko‘pincha badiiy obrazlar jamiyatning yoki ijtimoiy guruhlarning qabul qilishini kutib, turli jamoalarda o‘ziga xos qarshiliklar yoki to‘siqlar bilan duch keladi. Misol uchun, jamiyatda an'anaviy qadriyatlar yoki normalarga zid bo‘lgan obrazlar ko‘pincha ijtimoiy marginallashadi yoki izolyatsiya qilinadi. Stereotiplar va ijtimoiy qarshiliklar: Ba’zi obrazlar jamiyatning stereotiplari va kutilmalari asosida shakllanadi. Masalan, jamiyatda "ideal" erkak yoki ayol obrazlari mavjud bo‘lishi mumkin, va bunday obrazlar jamiyat tomonidan ijobiy yoki salbiy baholanishi mumkin. Shu bilan birga, o‘ziga xos bo‘lgan, jamiyatdagi normallarga to‘g‘ri kelmaydigan obrazlar ko‘pincha tanqid qilinadi yoki jamiyat tomonidan kamsitiladi. 20 O‘zgarishlarga qarshi kurash: Ba’zi obrazlar jamiyatning o‘zgarishlarga qarshi munosabati orqali yanada kuchayadi. Jamiyat tomonidan qabul qilinmagan yoki inkor etilgan obrazlar, ko‘pincha yangi fikrlar va qarashlarning tarqalishiga sabab bo‘ladi. Bu obrazlar jamiyatda mavjud ijtimoiy tizimlarga qarshi kurashishning ramzi sifatida shakllanadi. Adolat va tenglik masalalari: Jamiyatdagi adolat va tenglikka doir obrazlar ko‘pincha ijtimoiy tengsizliklarga qarshi tanqidiy munosabatni ifodalaydi. Badiiy asarlarda ko‘rsatilgan obrazlar, odatda, jamiyatdagi tengsizliklarni, aybsizlarni nohaq jazolashni yoki kuchli kuchlarga qarshi kurashishning ramzi sifatida ko‘rsatiladi. Bu obrazlar ko‘pincha jamiyatdagi ijtimoiy qadriyatlarni qayta ko‘rib chiqishga undaydi. Ba'zi badiiy obrazlar jamiyat tomonidan idealize qilinadi, ya’ni ular yuqori axloqiy yoki ma'naviy qadriyatlar bilan bog‘lanadi. Bunday obrazlar ko‘pincha jamiyatning ideal qahramonlari sifatida tasvirlanadi. Masalan, adabiyotda ko‘plab qahramonlar jamiyatda yuqori darajada hurmat qilingan, yuksak axloqiy qadriyatlarni o‘zida mujassam etgan shaxslar sifatida tasvirlanadi. Boshqa tomondan, ba'zi obrazlar jamiyat tomonidan tanqid qilinadi yoki ularning axloqiy jihatlari yoki harakatlari nojoiz deb topiladi. Jamiyatning qarama-qarshi fikrlari: Jamiyatda obrazga bo‘lgan munosabat ko‘pincha qarama-qarshi bo‘ladi. Ba’zi obrazlar jamiyat tomonidan qo‘llab- quvvatlanadi, ba’zilari esa tanqid qilinadi. Masalan, o‘z davrida inkor etilgan yoki tizimga qarshi bo‘lgan obrazlar, oxir-oqibat jamiyat tomonidan qabul qilinishi mumkin. Bu obrazlarning jamiyatdagi o‘rni va ularga nisbatan munosabat, ularning rivojlanishi yoki jamiyatning o‘zgarishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ruhiy o‘zgarishlar va taraqqiyot: Obrazlarning jamiyatdagi o‘rni va unga nisbatan munosabatlari ham jamiyatda yuz berayotgan o‘zgarishlar bilan bog‘liq. Jamiyat taraqqiy etgan sari, unga nisbatan tasvirlangan obrazlar ham o‘zgaradi. Ba'zan obrazlar jamiyatning evolyutsiyasini ifodalaydi, bu esa o‘z navbatida jamiyatning qabul qilish yoki rad etishiga sabab bo‘ladi. Obrazning jamiyatdagi 21 o‘rni va unga nisbatan munosabat badiiy asarlarda muhim ahamiyatga ega. Obrazlar ko‘pincha jamiyatning ijtimoiy, axloqiy va siyosiy tuzilmasi bilan bog‘lanadi, va ularning tasvirlangan holati o‘sha davrning muammolarini, qadriyatlarini yoki idealini aks ettiradi. Jamiyatda obrazning o‘rni va unga nisbatan munosabat turli darajalarda o‘zgarib turadi, chunki insonlar va jamiyatlar har doim o‘zgarib, rivojlanib boradi. Obrazning jamiyatdagi o‘rni:Ijtimoiy pozitsiya: Har bir obraz o‘zining jamiyatdagi o‘rniga ega bo‘lib, uning ijtimoiy pozitsiyasi (masalan, qahramonning boy yoki kambag‘al, fuqaro yoki elitadan bo‘lishi) obrazning xususiyatlarini belgilaydi. Jamiyatda qahramonning o‘rni ko‘pincha uning axloqiy qarashlariga, harakatlariga va davrning ijtimoiy talablari bilan bog‘liq bo‘ladi. Misol uchun, XIX asrning ijtimoiy romanlarida, qahramonlarning ijtimoiy holati ko‘pincha jamiyatning ayanchli holatini yoki muhim ijtimoiy masalalarni aks ettiradi. Ijtimoiy konfliktlar: Obraz jamiyatdagi turli ijtimoiy konfliktlar, qarama- qarshiliklar yoki muammolarni ifodalaydi. Badiiy asarlarda ko‘pincha qahramonlar jamiyatning nohaqliklariga qarshi kurashadi yoki mavjud tizimni o‘zgartirishga intiladi. Shunday qilib, obrazlar jamiyatdagi o‘zgarishlar va o‘zgarishlarga olib keluvchi kuch sifatida namoyon bo‘lishi mumkin. Adabiyotda bunday obrazlar ko‘pincha ijtimoiy faollikni yoki adolatni izlashni ifodalaydi. Jamiyatning moral-axloqiy qarashlari: Badiiy obrazlar ko‘pincha jamiyatning axloqiy va etika tamoyillarini yoritadi. Ular jamiyatning o‘sha davrda qabul qilgan yoki buzilgan qadriyatlarini aks ettirishi mumkin. Obrazlar jamiyatning axloqiy qoidalari, ideal yoki maqsadlariga nisbatan qanday munosabatda bo‘lishini ko‘rsatadi. Misol uchun, romanlar yoki dramalarda, qahramonlarning jamiyatdagi o‘rni va axloqiy qarashlari o‘zgarganda, ular jamiyatning o‘zgarishini ifodalaydi. Obrazning jamiyatdagi o‘rni va unga nisbatan munosabat adabiyotda va san'atta muhim mavzulardan biridir. Inson obrazlari faqat individual kechinmalarni yoki qarorlarni aks ettirib qolmay, balki jamiyatdagi ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va axloqiy holatlar bilan bog‘lanadi. Obrazning jamiyatdagi o‘rni, uning qanday 22 sharoitlarda shakllanishi va qanday munosabatda bo‘lishi esa asarlarning mazmunini chuqurlashtiradi va o‘quvchiga insoniyatning turli ijtimoiy qatlamlarini anglash imkonini beradi. Obrazning jamiyatdagi o‘rni:Ijtimoiy pozitsiyasi: Obraz jamiyatda o‘zining ijtimoiy o‘rniga ega bo‘ladi. Bu o‘rin uning oilasidagi holati, kasbi, jamiyatdagi mavqei yoki ijtimoiy qatlamiga asoslanadi. Qahramonning jamiyatdagi o‘rni uning xarakterini va ichki dunyosini shakllantiradi. Misol uchun, biror obraz ijtimoiy past qatlamdan bo‘lishi mumkin, bu esa uning dunyoqarashi va hayotga bo‘lgan munosabatini belgilaydi. Jamiyat bilan aloqalar: Obrazlar jamiyat bilan turli xil munosabatlarda bo‘ladi: ular jamiyat tomonidan hurmat qilinadi, rad etiladi yoki norozilikka sabab bo‘ladi. Obrazning jamiyat bilan aloqasi uning ijtimoiy pozitsiyasidan va axloqiy qarorlaridan kelib chiqadi. Bu aloqalar ko‘pincha konfliktlar, nizolar yoki hamkorliklar orqali namoyon bo‘ladi. Jamiyatning etik va axloqiy kodlari: Badiiy obrazlar jamiyatning etik va axloqiy qoidalariga muvofiq bo‘ladi yoki ularga qarshi turadi. Ba'zan, obrazlar o‘zining qadriyatlari va qarashlari orqali jamiyatning mavjud axloqiy me'yorlariga qarshi chiqadi. Masalan, ijtimoiy muammolar yoki adolatsizliklarga qarshi kurashayotgan obrazlar, jamiyatda mavjud bo‘lgan o‘zgarishlar va islohotlar haqida fikr yuritadilar. Siyosiy va ijtimoiy tanqid: Badiiy obrazlar ko‘pincha jamiyatdagi nohaqliklar, adolatsizliklar yoki o‘zgarishlarga nisbatan tanqidiy munosabatni ifodalaydi. Obrazlar o‘z fikrlarini, qarashlarini va maqsadlarini jamiyatdagi muammolarni yoritishda vosita sifatida ishlatadilar. Masalan, ijtimoiy qahramonlar, inqilobiy yoki jamiyatga qarshi obrazlar ko‘plab adabiy asarlarda tasvirlanadi. Obrazga nisbatan munosabat:Jamiyatning qabul qilishi yoki rad etishi: Jamiyat ba’zan badiiy obrazlarni o‘zining axloqiy, ijtimoiy yoki siyosiy nuqtai nazaridan qabul qiladi yoki rad etadi. Jamiyatda yuqori maqomdagi yoki an'anaviy qadriyatlarga ega obrazlar ko‘pincha hurmat bilan qaraladi, lekin jamiyatda 23 o‘zgarishlarni talab qiladigan, yangi g‘oyalar yoki qarashlarga ega obrazlar ko‘pincha norozilikni keltirib chiqaradi. Masalan, jamiyatning eski qadriyatlarini tanqid qilgan qahramonlar ko‘pincha tanqidga uchraydi. Obrazning jamoat tomonidan qabul qilinishi: Ba'zi obrazlar, ayniqsa, o‘z zamonasining ijtimoiy va siyosiy sharoitlariga qarshi chiqadigan obrazlar, jamiyatda e'tibor va hurmatni topishi mumkin. Ushbu obrazlar, ko‘pincha, jamiyatni o‘zgartirishga chaqiradi va yangilikni targ‘ib qiladi. Shuningdek, jamiyat obrazning faolligiga va ijtimoiy mas'uliyatiga e'tibor qaratishi mumkin. Obrazning etnik va madaniy jihatlari: Jamiyatda obrazning qaysi madaniy, etnik yoki diniy guruhga mansub ekanligi ham uning qabul qilinishiga ta’sir ko‘rsatadi. Ba'zan obrazlar o‘z madaniy o‘ziga xosliklari, qiyofalari yoki qadriyatlari tufayli jamiyat tomonidan rad qilinishi mumkin. Jamiyatning o‘zgarishlarga nisbatan munosabati, asosan, obrazning yangiliklarga ochiqligi yoki konservatizmiga qarab shakllanadi. Obraz va zamonaviy qadriyatlar: Bugungi kunda obrazlar jamiyatning yangi qadriyatlariga mos ravishda rivojlanmoqda. Internet va ommaviy axborot vositalarining roli ortishi bilan, obrazlar tezda o‘zgarib, jamiyatdagi yangi ijtimoiy talab va qadriyatlarni aks ettiradi. O‘zgaruvchan ijtimoiy muhitda obrazlar o‘zining jihatlarini va ruhiy holatini jamiyatning yangi ehtiyojlariga moslashtiradi. 24 2.2. Badiiy obrazning madaniy va tarixiy axamiyati Badiiy obrazning madaniy va tarixiy ahamiyati adabiyot va san'at asarlarida insoniyatning ruhiy, axloqiy, ijtimoiy va madaniy jihatlarini aks ettirishda juda katta rol o‘ynaydi. Badiiy obrazlar, jamiyatning o‘zgarishlariga va tarixiy jarayonlarga mos ravishda, o‘z vaqtida ijtimoiy va madaniy me'yorlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, o‘sha davrning hissiyotlarini va g‘oyalarini yoritadi. Shuningdek, ular tarixiy xotirani saqlash, madaniyatni rivojlantirish va insoniyatning umumiy qadr-qimmatlarini ifodalashda muhim vositalardir. Badiiy obrazning madaniy ahamiyati:Madaniy qadriyatlarning ifodasi: Badiiy obrazlar madaniyatning muhim jihatlarini, masalan, axloqiy, estetik va ijtimoiy qadriyatlarni aks ettiradi. Obrazlar orqali jamiyatda mavjud bo‘lgan qadriyatlar va an'analar tasvirlanadi. Badiiy asarlarda yaratilingan obrazlar jamiyatning o‘sha davrdagi axloqiy tamoyillari, ma'naviy me'yorlari, hayotiy idealari va estetik go‘zallik haqidagi tasavvurlari haqida ma'lumot beradi.Madaniy o‘zgarishlarni ko‘rsatish: Badiiy obrazlar zamonaviy yoki tarixiy madaniy o‘zgarishlarni ifodalashda muhim vosita hisoblanadi. Obrazlar ko‘pincha ijtimoiy va madaniy transformatsiyalarni, o‘zgarishlarni va jamiyatdagi yangi g‘oyalarni tasvirlashda ishlatiladi. Masalan, inqilobiy davrlar yoki madaniy yangilanishlar asarlarini o‘rganish orqali o‘sha davrning yangi qarashlari va urf-odatlari haqida tasavvur hosil qilish mumkin. Madaniyatlararo aloqalar: Badiiy obrazlar turli madaniyatlar o‘rtasidagi aloqalarni, muloqotlarni yoki qarama-qarshiliklarni ko‘rsatishi mumkin. Madaniyatlararo almashuvda obrazlarning roli shundaki, ular yangi dunyoqarashlarni, g‘oyalarni va tamoyillarni tarqatishda vosita bo‘ladi. Badiiy asarlarda tasvirlangan obrazlar o‘sha madaniyatning o‘ziga xosliklarini ko‘rsatadi va boshqalar uchun yangi madaniy tajribalar yaratadi. Madaniy merosni saqlash: Badiiy obrazlar tarixiy va madaniy xotirani saqlashda yordam beradi. Tarixiy obrazlar, ma'lum bir davrning madaniy holatini va jamiyatning ijtimoiy tuzilishini yoritib, o‘sha davrni o‘rganishga imkon 25 yaratadi. Madaniy merosni saqlashda badiiy obrazlarning roli katta, chunki ular o‘zbek xalqining tarixiy va madaniy qadriyatlarini yoritishda vosita bo‘lib xizmat qiladi. Badiiy obrazning tarixiy ahamiyati: Tarixiy jarayonlarni yoritish: Badiiy obrazlar tarixiy voqealarni, davrlarning ijtimoiy va siyosiy muammolarini tasvirlashda katta ahamiyatga ega. Tarixiy obrazlar o‘sha davrda yuzaga kelgan ijtimoiy va siyosiy muammolarni, ziddiyatlarni, urushlarni va inqiloblarni aks ettiradi. Masalan, adabiyotda yoki san'atta yaratilgan tarixiy obrazlar o‘sha davrning insoniy kechinmalarini va qarorlarini yoritishga yordam beradi. Tarixiy shaxslarning tasviri: Badiiy obrazlar tarixiy shaxslarning xarakterini, ular bilan bog‘liq bo‘lgan muammolarni va ularning jamiyatdagi o‘rnini tasvirlaydi. Tarixiy shaxslar va voqealar badiiy obraz orqali o‘quvchiga yoki tomoshabinga yanada chuqurroq tushunarli bo‘ladi. Masalan, tarixiy obrazlar orqali mualliflar o‘sha davrning qahramonlari, yetakchilari yoki kishilari bilan bog‘liq bo‘lgan ijtimoiy va siyosiy kontekstni yoritadilar. Tarixiy yodgorliklar va xotira: Badiiy obrazlar tarixiy yodgorliklarni, qahramonlarni va o‘tmishdagi muhim voqealarni saqlashda muhim ahamiyatga ega. Tarixiy obrazlar o‘tmishdagi katta voqealarni yoritishda ishlatiladi, ular orqali insoniyatning tarixiy tajribalari va ularning o‘rganilishi haqida chuqur tasavvur hosil qilish mumkin. Tarixiy voqealarga turli nuqtai nazardan qarash: Badiiy obrazlar tarixiy voqealarga turli nuqtai nazardan qarash imkonini beradi. O‘tmishdagi voqealarga bir nechta obrazlar orqali yondashish o‘sha davrni chuqurroq tushunishga yordam beradi. Badiiy asarlarda bir voqeaga nisbatan turli qahramonlarning reaksiyalari va fikrlari orqali tarixiy haqiqatni bir necha xil nuqtai nazardan o‘rganish mumkin. Badiiy obrazning madaniy va tarixiy ahamiyati adabiyot va san'atda insoniyatning ijtimoiy, ma'naviy va madaniy tarixini yoritishda muhim o‘rin tutadi. 26 Badiiy obrazlar nafaqat biror qahramonning tasvirini yaratishda, balki jamiyatning o‘sha davrdagi qadriyatlari, dunyoqarashi va tarixi haqida ham chuqur ma'lumot beradi. Ularning yordamida o‘quvchi yoki tomoshabin o‘ziga xos madaniyatni, tarixiy jarayonlarni va ularning jamiyatga ta’sirini tushunishi mumkin. Badiiy obrazning madaniy ahamiyati:Madaniy qadriyatlarning ifodasi: Badiiy obrazlar jamiyatning madaniy qadriyatlarini aks ettiradi. Har bir davrda, ma'lum ijtimoiy qatlamda yashovchi insonlar, ularning an'analari, axloqiy normasi va dunyoqarashi o‘ziga xos badiiy obrazlarni yaratadi. Masalan, adabiyotda xalqning mehnatsevarligi, do‘stlik, mehr-oqibat kabi qadriyatlar badiiy obrazlar orqali ifodalangan bo‘lsa, ular bir vaqtning o‘zida o‘sha davrning madaniy xususiyatlarini o‘zida mujassamlashtiradi. Madaniyat va san'at orqali identifikatsiya: Badiiy obrazlar jamiyatning o‘zini tanitish vositasi sifatida ham xizmat qiladi. Madaniy va tarixiy sharoitlarni tasvirlash orqali mualliflar yoki san'atchilar xalqning o‘zini anglashiga yordam beradi. Bu obrazlar orqali insonlar o‘z tarixini, urf-odatlarini va qadriyatlarini anglab, o‘zligini mustahkamlaydilar. Madaniy an'analar va ta'lim: Badiiy obrazlar ko‘pincha avloddan avlodga o‘tadigan madaniy an'analarni va qadriyatlarni jamiyatga yetkazadi. Bu orqali adabiyot, san'at va boshqa badiiy shakllar yangi avlodlarga o‘sha davrning madaniyatini va hayot tarzini o‘rgatadi. Masalan, qadimgi eposlar yoki xalq ertaklari orqali tarixiy personajlar va ularning axloqiy qarashlari madaniyatning bir qismi sifatida saqlanib qoladi. Badiiy obrazning tarixiy ahamiyati:Tarixiy jarayonlarni tasvirlash: Badiiy obrazlar tarixiy hodisalar va o‘zgarishlarni tasvirlashda muhim vosita hisoblanadi. Tarixiy romanlar, dramalar va she'rlar yordamida, masalan, inqiloblar, urushlar, ijtimoiy islohotlar yoki jamiyatdagi o‘zgarishlar badiiy obrazlar orqali yoritiladi. Shu tariqa, badiiy obrazlar faqat insonning individual tarixini emas, balki butun bir davrni, jamiyatning o‘sha davrdagi holatini yoritadi. 27 Tarixiy xotiralar va madaniy meros: Badiiy obrazlar tarixni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Tarixiy shaxslar, hodisalar yoki jamiyatning o‘zgarishi haqida yozilgan badiiy asarlar tarixiy xotirani shakllantiradi va uning madaniy merosga aylanishiga yordam beradi. O‘shanda, badiiy obrazlar bir vaqtning o‘zida tarixiy yodgorliklarga aylanadi, chunki ular o‘z davrining muhim voqealarini, odamlarining ruhiyatini va qadriyatlarini aks ettiradi. Tarixiy shaxslar va ularning o‘rni: Tarixda muhim shaxslar yoki voqealar bilan bog‘liq obrazlar o‘sha davrning ijtimoiy va siyosiy holatlarini tushunishda yordam beradi. Masalan, adabiyotda yoki san'atda mualliflar tarixiy shaxslarni, davlat arboblarini yoki siyosiy rahbarlarni tasvirlash orqali ularning jamiyatdagi o‘rni va tarixiy roli haqida ma'lumot berishadi. Tarixiy qahramonlar va ularning o‘zgartirgan jamiyatlari: Tarixiy qahramonlar o‘z davrining madaniyatini yoki jamiyatini o‘zgartirgan shaxslar sifatida tasvirlanadi. Ularning fikr va harakatlari jamiyatning rivojlanishiga yoki yo‘nalishiga ta’sir qilgan. Badiiy obrazlar orqali tarixdagi bunday shaxslar o‘zgarishlar va inqiloblar haqida o‘quvchilarga ma'lumot beradi. 28 XULOSA Badiiy obrazlar ijtimoiy pozitsiyasiga qarab tasniflanadi. Jamiyatdagi o‘rni, kasbi, ma'naviy holati yoki sinfga mansubiyatiga qarab, obrazlar ijtimoiy jihatdan yuqori yoki past sinfdagi, ziyoli yoki oddiy odamlar sifatida tasvirlanadi. Ijtimoiy tasnif, badiiy asarning asosiy mavzusini va obrazning jamiyatdagi pozitsiyasini aniqlashda yordam beradi. Badiiy obrazlar ruhiy va psixologik jihatdan ham tasniflanadi. Bu tasnif obrazning ruhiy holatini, ichki kechinmalarini, his-tuyg‘ularini, o‘z-o‘zini anglash darajasini ko‘rsatadi. Psixologik tasnif, obrazning qarorlarini va harakatlarini tushunishda yordam beradi. Obrazlar turlari bo‘yicha, ular sinfiy, ijodiy, odatiy yoki mutlaqo ichki kurashlarda davom etuvchi shaxslar sifatida tasvirlanishi mumkin. Axloqiy jihatga ko‘ra, badiiy obrazlar yaxshilik va yomonlik, to‘g‘rilik va buzuqlik kabi ikki asosiy kategoriyaga bo‘linishi mumkin. Ular odatda, yaxshi va yomon qarashlar, axloqiy tamoyillar, jamiyatdagi adolat yoki noma'lum vaziyatlar orqali o‘zgarishi mumkin. Axloqiy tasnif yordamida mualliflar insonning axloqiy qarorlarini va jamiyatdagi bu qarorlar ta'sirini o‘rganadi. Badiiy obrazlar o‘z davriga, vaqtga yoki tarixiy sharoitlarga qarab tasniflanadi. Masalan, tarixiy obrazlar tarixiy voqealarni aks ettiradigan, zamonaviy obrazlar esa hozirgi zamonning muammolari va ijtimoiy holatlarini yoritadigan obrazlar sifatida ko‘rsatiladi. Zamonaviy va tarixiy tasniflar yordamida, badiiy asarlarning ijtimoiy, madaniy yoki siyosiy ahamiyati yanada oydinlashadi. Badiiy obrazlar estetik jihatdan ham tasniflanadi. Masalan, ba'zi obrazlar g‘oyaviy, estetik yoki didaktik maqsadlar uchun yaratilgan, boshqalari esa badiiy san'atlarga ko‘proq mos keladigan shakllarda ifodalanadi. Badiiy tasnifda, obrazlarning tasvirlanish usuli, simvolizm yoki boshqa badiiy vositalar orqali yaratilgan yondashuvlar alohida o‘rganiladi. 29 Individual va kollektiv obrazlar:Badiiy asarlarda individual va kollektiv obrazlar mavjud. Individual obrazlar faqat bir kishining xususiyatlarini aks ettiradi, ularning ichki dunyosi, hissiyotlari va qarorlari tasvirlanadi. Kollektiv obrazlar esa jamiyatdagi bir guruhni yoki bir ijtimoiy qatlamni ifodalaydi. Ular ko‘pincha bir guruhning umumiy g‘oyalarini, urf-odatlarini va muammolarini yoritadi. Badiiy obraz tasnifi adabiyot va san'atda badiiy asarlarning chuqurroq tahlilini ta'minlaydi. Bu tasniflar orqali obrazlarning ijtimoiy, psixologik, axloqiy, zamoniy va badiiy jihatlari yanada aniqroq ko‘rsatiladi. Har bir obrazning tasnifi muallifning asar yaratishdagi maqsadi, jamiyatdagi holat va uning axloqiy g‘oyalari bilan bevosita bog‘liq bo‘ladi. Obrazning to‘g‘ri tasnifi asarni to‘liq anglash, uning mazmunini chuqurroq tushunish imkonini beradi. 30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Ahmedov, Sh. (2021). Adabiyotshunoslikka kirish. Tashkent: Fan. 2. Rasulov, X. (2022). Badiiy obraz va uning strukturalari. Tashkent: Yangi avlod. 3. Xo‘jaev, R. (2020). Badiiy tasvir va uning usullari. Samarqand: Akademiya. 4. Nazarov, B. (2023). Badiiy obraz va adabiy jarayon. Tashkent: Ta'lim. 5. Islomov, M. (2021). Adabiyot va badiiy obraz. Farg‘ona: Farg‘ona universiteti nashriyoti. 6. Qo‘chqorov, A. (2020). Badiiy obraz va uning jamiyatdagi o‘rni. Tashkent: O‘zbekiston. 7. To‘xtayev, D. (2024). Adabiyotda obraz va realizm. Tashkent: Fan va texnologiya. 8. Bahromov, K. (2021). Badiiy asar va uning tasnifi. Buxoro: Buxoro davlat universiteti nashriyoti. 9. Shamsiyev, I. (2023). Adabiyotshunoslik asoslari. Nukus: Qoraqalpog‘iston davlat universiteti. 10. Salimov, D. (2022). O‘zbek adabiyotida badiiy obrazlar. Tashkent: O‘zbekiston. 11. O‘ktamov, A. (2020). Badiiy obraz va uning tarixiy o‘rni. Toshkent: Iqtisodiyot. 12. Xo‘jaqulov, O. (2021). Badiiy obrazlarni tahlil qilish. Toshkent: O‘qituvchi. 13. Safarov, R. (2024). Badiiy obraz va uning ijtimoiy roli. Tashkent: Ahlat. 14. Zokirov, J. (2022). Badiiy obrazning estetikasi. Tashkent: O‘zbekiston. 15. Eshmatov, B. (2021). Adabiyotda obraz yaratish texnikasi. Tashkent: Qalam. 31 32

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Badiiy obrazning asosiy mohiyati, uning san'ati va adabiyotdagi o'rni

1.1. Obrazning ruhiy holatini o'rganish va uning o'zgarishi

1.2. Inson obrazi va uning yaratish vositalari

II bob. Badiiy obraz va uning turlari

2.1. Obrazning jamiyatdagi o'rni va unga nisbatan munosabat

2.2. Badiiy obrazning madaniy va tarixiy ahamiyati

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить