“Badiiy obraz, xarakter, tip” modulini o‘qitishda o’yin texnologiyalaridan foydalanish - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	627.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

“Badiiy obraz, xarakter, tip” modulini o‘qitishda o’yin texnologiyalaridan foydalanish

Купить

“Badiiy obraz, xarakter, tip ” modulini o‘qitishda o’yin texnologiyalaridan foydalanish” mavzusidagi BITIRUV LOYIHA ISHI 1

MUNDARIJA KIRISH ...………………………………………………………………………….3 I BOB. “ BADIIY OBRAZ, XARAKTER, TIP ” MODULINI O‘QITISH NING NAZARIY MASALALARI 1.1. “ Badiiy o braz, x arakter, t ip ” moduli taraqqiyotining ustuvor yo’nalishlari……7 1.2.“ Badiiy obraz, xarakter, tip ” modulini o‘qitishga doir innovatsiyalar va ilg’or xorijiy tajribalar …………………………………………………………………..17 II BOB. “ BADIIY OBRAZ, XARAKTER, TIP ” MODULINING O‘Q UV- USLUBIY TA’MINOTI 2.1. “ Badiiy obraz, xarakter, tip ” moduli dan ma’ruza matni ……………… 2.2. M odul yuzasidan keyslar to’plami, amaliy topshiriqlar, ishlanmalar ……… 2.3. Nazorat topshiriqlari va mustaqil ta’lim yuzasidan ko’rsatmalar…………… Xulosa ………………………………………………………… Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati ……………………………………… 2

KIRISH Mavzuning dolzarbligi. O‘z bekiston Respublikasining mustaqilli k ka erishishi jamiyat hayotining barcha sohalarini tubdan isloh qilish imkoniyatini yuzaga keltirdi . Shu jumla da n, ta’lim jarayoniga zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo‘llash dolzarb vazifalardan etib belgilan di . Ta’lim jarayoniga yangi o‘qitish texnologiyalari va faol metodlarini qo‘llash orqali bo‘lajak kadrlarning ijodiy fikrlash, mustaqil qaror qabul qilish, yangi bilimlarni mustaqil egallash qobiliyatini rivojlantirishga erishish mumkin. Chunki, bozor iqtisodiyoti sharoitida faqat mustaqil fikrlash qobiliyatiga ega bo‘lgan shaxsgina o‘z muammolarini o‘zi mustaqil hal qila oladi va jamiyatda o‘z mavqeiga ega bo‘ladi. Bunday qobiliyat esa ta’lim muassasalarida shakllantiriladi. Birinchi prezidentimiz I.A.Ka

foydalanib o‘quv-tarbiya jarayonini samaradorligi va sifatini oshirish talablarini qo‘ymoqda. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, an’anaviy o‘qitish tizimida ta’lim oluvchining pedagogik ta’sirlar ostida bilim olishi yotadi, bunda talabaning faoliyati faol ijodiy xarakterga ega bo‘lmaydi. Turli predmetlarni o‘qitishda yangi pedagogik, innovatsion, interfaol texnologiyalari, shu jumladan, o’yin texnologiyalariga asoslangan ta’lim an’anaviy ta’limga qaraganda talabalarni ancha mavzuga qiziqtirishi kun sayin o‘z tasdig‘ini topmoqda. Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib aytish mumkinki, oliy ta’lim muassasalarida “ Badiiy obraz, xarakter, tip ” modulini o’yin texnologiyalari asosida o‘qitish talabalarning bilish imkoniyatlarini, ijodiy qobiliyatlarini va amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirishga, ularn

ko‘rsatmalar, taqdimotlar ). Bitiruv loyiha ishining obyekti. “Badiiy obraz, xarakter, tip” modulini o‘qitishda o’yin texnologiyalaridan foydalanish jarayoni. Bitiruv loyiha ishining predmeti. “Badiiy obraz, xarakter, tip” modulini o‘qitishda o’yin texnologiyalaridan foydalanish mazmuni va amaliy-texnologik jihatlari. Tadqiqotning metodologik asosi: O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, “Ta’lim to‘g‘risida”gi q onuni, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”, Respublika Prezidenti I.A.Karimovning uzluksiz ta’lim tizimini rivojlantirishga oid g‘oyalari, oliy ta’lim mazmunini yorituvchi me’yoriy hujjatlar, falsafiy, tarixiy, huquqiy, pedagogik, psixologik va metodik manbalar bilan tanishish, mazkur yo‘nalishlarida amalga oshirilgan tadqiqotlar, yaratilgan o‘quv dasturlari, darsliklar, qo‘

Bitiruv loyiha ishining tuzilishi. Loyiha ishi kirish, ikki bob, fasllar, xulosa, ilovalar hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 6

I BOB. “ BADIIY OBRAZ, XARAKTER, TIP ” MODULINI O‘QITISH NING NAZARIY MASALALARI 1.1. “ Badiiy o braz, x arakter, t ip ” moduli taraqqiyotining ustuvor yo’nalishlari Badiiylik – san’atning ham joni, ham ruhi ekan, uni yuzaga keltiruvchi asosiy vositalardan biri – badiiy obrazlardir va u adabiyotshunoslik fanining markaziy muammosi sanaladi. Obraz haqidagi dastlabki fikrlarni mashhur yunon faylasufi Aristotelning estetik q arashlaridayoq uchratish mumkin. Biroq obraz atamasi bir i nchi marta mashhur nemis faylasufi Gegelning estetikaga oid asarlarida ishlatilgan, bu haqda jiddiy ta’limot ham ana shu olim qalamiga mansub. Gegel (1770-1831) o’z estetik qarashlarida san’at haqida fikr yuritar ekan, “San’at – obrazlar orqali fikrlash” demakdir deb ta’kidla ydi.San’atga berilgan bu ta’rif klassi

undagi obrazning maqsadi – ana shu g’oya (tushuncha, muhokama, isbot, xulosa)ni ta’kidlash, ko’rgazmali tarzda yetkazishdir. Fandagi obraz voqea – hodisaning shunchaki tashqi ko’rinishi emas, balki ana shu ko’rinishlarning eng tipigi (o’rnakli misolini, eng arzirli namunasi)ni ifodalashga xizmat qiladi, u ko’rgazmali (illyustrativ) obrazdir. Albatta, uning mohiyatida tipiklik (umumlashtirish) xislati bo’lsa-da, lekin voqelik faktlarini mubolag’ali tarzda ko’rsata olmaydi. Hayotda “obraz” atamasi yana boshqa bir ma’noda ishlatiladi, uni suratli (fotografik) obraz deb yuritish mumkin. U ham voqea – hodisani aks ettirishda eng xarakterli vaziyat va holatni tanlaydi. Lekin aniqlikka, aynanlikka bo’ysunadi va uning asosiy maqsadi – voqea – hodisaga xos bo’lgan individuallikni ko’rsatishdir. Uni

atamasi “raz” (“chiziq”) so’zidan olingan bo’lib, “raz” so’zidan “razit” (“chizmoq, yo’nmoq, o’ymoq”) va undan “obrazit” (“chizib, o’yib, yo’nib shakl yasamoq”) so’zi yasalgan. “Obrazit”dan “obraz” (“umuman olingan tasvir”) vujudga kelgan” 2 . “Aslida “obraz” slavyan tillariga xos so’z bo’lib, u voqea – hodisalarning xayolda namoyon bo’ladigan manzarasini bildiradi. Slavyanlar “obraz” deganda, avvalo, odamzotni azob – uqubatlardan saqlab qolish uchun Alloh tomonidan yuborilgan Iisus Xristos (Iso payg’ambar)ning rassomlar, haykaltaroshlar tasvirlagan qiyofasini tushunishgan. Xristian (nasroniy) dinida payg’ambar Isoning tug’ilishi, hayoti, o’limi bilan bog’liq voqealarni aks ettiruvchi san’at asarlarini yaratish keng tarqalgan. Rassomlar, haykaltaroshlar o’z xayol – tasavvurlari asosida Iso

Dostonlarda bitgan guliston – O’zbekiston deya atalur, Uni sevib el tilga olur. Chiroylidir go’yo yosh kelin, Ikki daryo yuvar kokilin. Qorli tog’lar turar boshida, Gul vodiylar yashnar qoshida. Chor atrofga yoyganda gilam Aslo yo’qdir bundayin ko’klam. Unda O’zbekiston ham – obraz, ko’klam ham - obraz, “Chiroyldir go’yo yosh kelin, ikki daryo yuvar kokilin” - o’xshatishi ham obraz. Lekin ularning barchasi ham – ko’z o’ngimizda o’xshashi yo’q O’zbekistonni betakror ranglari, ijodi, turmushi. baxti, tolesi, iqboli, yallasi, allasi, shirmoni, butun bag’riyu aziz tuprog’i bilan yaqqol va butunligicha aniq gavdalantiradi, qalbni g’ururga to’ldiradi. Biroq, V.Belinskiy ta’kid etganidek, san’atdagi eng oliy predmet - inson hisoblanarkan, demak, “obraz” atamasini insonga (badiiy asardagi insonga)

Yozuvchi muayyan obrazda voqea – hodisalarning eng muhim xususiyatlarini umumlashtiradi. Jumladan, “Sudxo’rning o’limi”dagi Qori Ishkambada bosh xususiyat qilib xasislik, ochko’zlik, sudxo’rlik xislatlari shunchalik umumlashtirilganki, biz hayotda uchratgan xasis va sudxo’r kishilarni – qori ishkambalar deb atayveramiz. Ayni paytda, Qori Ishkambaning xarakterli aniq qiyofasi, o’ziga xos original qilig’i, odati, o’y – orzusi, muhokamayu mushohadasi, tili, odobi, madaniyati bor. Bu o’ziga xosliklar – individuallashgan tarzda ro’yobga chiqqan va ular ta’kidlab ko’rsatiladi, esda qoladigan qilib tasvirlanadi. Misol tariqasida uning portretini ko’z o’ngimizga keltiraylik: “U o’rta bo’yli, qorni katta, semiz, bo’yni kalta va yo’g’on, boshi ham katta va sergo’sht bir odam edi, bo’ynining yo’g’onl

hodisalari zamon va makon ichida sochilib yotadi. Masalan, bir odamni olaylik: u o’zining mohiyatini, tabiatini ochib beradigan bir so’zni bugun aytsa, ikkinchisini bir haftadan, uchinchisini bir yildan keyin aytishi, balki hech bir aytmay o’tib ketishi ham mumkin. Yozuvchi ana shunday odamni ketma-ket so’zlatadi. Uning mohiyati va tabiati uchun xarakterli so’zlarning hammasini ayttiradi. Bu esa turmushni badiiy to’qimalar vositasida aks ettirish bo’ladi. Ammo, badiiy to’qimadagi hayot oddiy turmushdan ko’ra realroq va to’liqroqdir”(A.Tolstoy). Shu sabab, voqelikning aslidan badiiy asardagi hayot tig’izroq, keskinroq, go’zalroq, yorqinroq, mag’izliroq, ma’nodorroqdir. Garchi barcha go’zallik mavjud voqelikning mazmunida bo’lsa-da, yozuvchi qahramon hayotining shunday nuqtalarini tanlaydiki

Chunonchi, O’lmas Hoshimova (O’tkir Hoshimovning rafiqasi) “Yozuvchi nega yig’laydi” (“Oila va jamiyat” gazetasi №30, 25-31-iyul 2001-yil) maqolasida yozadi: Uning (“Dunyoning ishlari”) eng oxirgi sahifasi qanday tug’ilgani hamon ko’z o’ngimda turibdi. Bahor edi. Kechasi gumburlagan tovushdan uyg’onib ketdim. Momaqaldiroq bo’layotgan ekan. Qarasam, xonada adasi yo’qlar. Ayvonga chiqdim. Soat to’rtdan o’tibdi. Narigi xona eshigidan chiroq nuri tushib turibdi... Sekin ichkariga kirib yaqin bordim. Qarasam, adib unsiz yig’layapti... Qo’rqib ketdim. “Nima bo’ldi?” - desam, indamay chiqib ketdilar... Ko’z yoshi tomgan sahifalarni beixtiyor o’qidim. O’qib, yig’lab yubordim. Bu “Iltijo” degan bob edi. “Oyi men keldim ... eshityapsizmi, oyi, men yana keldim... Qabringizni silab qo’ysam orom olasiz

niyatning amalga oshishida aql ham jonli ishtirok etadi, boshqacha aytganda, materialga ongli munosbat hammavaqt zaruratdir. Qayerda faqatgina tasavvur yoki faqatgina aqlga e’tibor qaratilsa, o’sha yerda ijodning bir tomoni alohida qimmat kasb etadi va umuman olganda, avlodlar didini qoniqtirmaydi. Faqatgina ikkala tomon bab-barobar tamoyilga ega bo’lgandagina – to’g’ri yo’l topilgan bo’ladi. Shuning uchun ham Shiller “Tasavvur aql bilan birlashganda shoir-san’atkorni yetishtiradi”, - deydi. Ha, tasavvur faqatgina aql ishtirokida haqqoniylik kasb etadi. Gyotening aytishicha, mazmun tasavvurning ichki tajribasidan bevosita va erkin oqib chiqsa, shaklni voqelik ta’sirida aql kashf etadi. Ularning ikkalasi birlashadi, bu o’zaro birlashish yaxlit va go’zal bo’lishi uchun – u tahlil qilinishi,

kitobxondagi ehtiyojlar, adabiyotdagi talablar va avtorning yuragidagi niyatlarining toshi bilan tortib qabul qiladi” . Demak, avtor o’zining yaratgan asarinigina emas, balki o’zini ham ob’ektivlashtirishi lozim degan haqiqatni – badiiy ijodning qonuniyatlaridan birini to’g’ri ko’rsatadi. Bir vaqtning o’zida ham ijod qilish, ham nazorat qilish hodisasini S.Ahmad ham asosli ta’kidlaydi: “Xullas, men “Ufq”da birovga o’xshamaslikka harakat qilganman. Yozayotgan har bir jumlani, shu rostmi, birov o’qisa ishonadimi, deb o’zimdan-o’zim so’rab yozganman. Birorta yozuvchining kitobidagi tasvir, birorta o’xshatish beixtiyor kirib qolmasligini kontrol qilib turganman”. Ko’rinayaptiki, asar yaratish jarayonida yozuvchining ongi ikkiga bo’linadi: u (avtor) yaratuvchi, u (o’quvchi) baholovchidir. Ana s

Xullas, tasavvur materialni bunyod etadi, hissiyot uni harakatga soladi, aql esa boshqarish va nazorat qilish vazifasini o’taydi. 16

1.2.“ Badiiy obraz, xarakter, tip ” modulini o‘qitishga doir innovatsiyalar va ilg’or xorijiy tajribalar Mustaqil Respublikamiz kelajagi, ravnaqi yoshlarimizning yuqori ma’naviyatli, ijodiy fikrlash qobiliyatiga va mustaqil o‘rganish ko‘nikmalariga ega shaxs sifatida shakllanib borishiga bog‘liq. Shu bois mamlakatimizning istiqlol yo‘lidagi birinchi qadamlaridanoq, davlatimiz xalqimizning buyuk ma’naviyatini tiklash va yanada yuksaltirish, milliy ta’lim-tarbiya tizimini takomillashtirish, uni zamon talablari bilan uyg‘unlashtirish asosida jahon andozalari darajasiga chiqarish maqsadiga juda katta ahamiyat berib kelmoqda. Ta’lim-tarbiya jarayonining yoshlarda ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirishga mos bo‘lishi barcha ta’lim muassasalarida (bog‘cha, maktab, litsey, kollej, universitet) ta’li

Bugungi kunda ta’lim muassasalarining o‘quv-tarbiyaviy jarayonida pedagogik texnologiyalar (interfaol metodlar)dan foydalanishga alohida e’tibor berilayotganining asosiy sababi quyidagilardir: Birinchidan, pedagogik texnologiyalarda shaxsni rivojlantiruvchi ta’limni amalga oshirish imkoniyatining kengligida. «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonun va «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»da rivojlantiruvchi ta’limni amalga oshirish masalasiga alohida e’tibor qaratilgan. Ikkinchidan, pedagogik texnologiyalar o‘quv-tarbiya jarayoniga tizimli fyaoliyat yondashuvini keng joriy etish imkoniyatini beradi. Uchinchidan, pedagogik texnologiya o‘kituvchini ta’lim-tarbiya jarayonining maksadlaridan boshlab, tashxis tizimini tuzish va bu jarayon kechishini nazorat kilishgacha bo‘lgan texnologik zanjirni oldindan lo

O‘yin – kishilik faoliyatining muhim turi hamda ijtimoiy munosabatlar mazmunining bolalar tomonidan imitatsiyalash (ko‘chirish, taqlid qilish) asosida o‘zlashtirish shakli sanaladi. O‘yin olimlar tadqiqotlariga ko‘ra mehnat va o‘qish bilan birgalikda faoliyatning asosiy turlaridan biri hisoblanadi. Psixologlaming ta’kidlashlaricha, o‘yinli faoliyatning psixologik mexanizmlari shaxsning o‘zini namoyon qilish, hayotda o‘z o‘rnini barqaror qilish, o‘zini o‘zi boshqarish, o‘z imkoniyatlarini amalga oshirishning fundamental ehtiyojlariga tayanadi. O‘yin ijtimoiy tajribalami o‘zlashtirish va qayta yaratishga yo‘nalgan vaziyatlarda, faoliyat turi sifatida belgilanadi va unda shaxsning o‘z xulqini boshqarishi shakllanadi va takomillashadi. D.N. Uznadzening ta’rificha, o‘yin shaxsga xos bo‘lgan ich

bilim, turmush tarzi va ijtimoiy munosabat asoslari, madaniy qadriyatlar yosh avlodga izchil uzatib kelingan. O‘yin shaxsning tarbiyalash, rivojlantirish, unga ta’lim berish xususiyatlariga ega. Mavjud xususiyatlari tufayli o‘yinlar qadim-qadimdan xalq pedagogikasining muhim asoslaridan biri bo‘lib kelmoqda. Bevosita o‘yinlar bolalarda idrok, sezgi, xotira, tafakkur, nutqni rivojlantirishga yordam berish orqali ularni ma’naviy-axloqiy, aqliy, jismoniy va estetik jihatdan tarbiyalashga xizmat qiladi. Maktabgacha yoshdagi bola o‘yin faoliyatida o‘qish va mehnatga tayyorlanadi. Yosh ulg‘aygan sari o‘yinning roli biroz kamayib boradi. O‘yinlarning tarbiyaviy ahamiyati bolaning butun hayoti davomida saqlanib qoladi. Agarda jismoniy xatti-harakatlarni rivojlantirishga xizmat qiladigan o‘yinlar b

- pedagogik texnologiyalarning elementi sifatida; - o‘quv mashg‘uloti shakli yoki uning bir qismi sifatida; - sinf (auditoriya)dan tashqari ishlardan biri (“Zakovat”, “Bilimon”, “Huquq fani bilimdoni” va b.) sifatida. O‘yinning mohiyati va tuzilishi ma’lum ko‘nikma, malaka, qobiliyat va sifatlarning har bir ishtirokchida butun o‘yin davomida shakllanishini ta’minlaydi. Ta’lim jarayonda o‘yin texnologiyalaridan foydalanishda o‘qituvchi pedagogik vazifalarini ssenariyda aniq ifodalay olishi zarur. O‘yin faoliyatining psixologik mexanizmlari shaxsning o‘zini namoyon qilish, o‘zining hayotda o‘rnini belgilash, o‘zini o‘zi boshqarish, o‘z imkoniyatlarini amalga oshirishan iborat asosiy ehtiyojlarni qondirish imkoniyatini yaratadi. O‘yin ijtimoiy tajribalarni o‘zlashtirish va qayta yaratishga yo

O‘yin texnologiyalari ta’lim oluvchilarni muayyan jarayonga tayyorlash, ularda ma’lum hayotiy voqelik, hodisalar jarayonida bevosita ishtirok etish uchun dastlabki ko‘nikma, malakalarni hosil qilishga xizmat qiladi. Ta’lim jarayoni ishtirokchilari (m: ta’lim oluvchilar, ota-onalar, pedagogik jamoa a’zolari, ta’lim muassasalarining rahbarlari, jamoatchilik tashkilotlarining vakili va b.) sifatida turli rollarni bajarish talaba (o‘quvchi)larga pedagogik faoliyat mazmuni bilan yaqindan tanishish imkoniyatini yaratish asosida ma’lum faoliyatni samarali tashkil etishga nazariy, amaliy va ruhiy tayyorgarlikka erishish nuqtai nazaridan yordam beradi. O‘quv mashg‘ulotlaridan o‘yinlar va o‘yinli vaziyatlarni qo‘llash quyidagi asosiy yo‘nalishlarda amalga oshiriladi: - didaktik maqsad talabalar oldi

Ta’lim muassasalarida ko‘p holatlarda rolli va kasbiy xarakterga ega ishbilarmonlik o‘yinlaridan foydalaniladi. Muhimi pedagogik maqsadlarda qo‘llaniladigan o‘yinli texnologiyalarining asosini talabalarning faollik va tezkorlikka asoslangan faoliyati tashkil etadi. Pedagogik o‘yinlar yangi o‘quv materialini o‘zlashtirish, mustahkamlash, talabaning ijodiy qobiliyatini rivojlantirish, umumiy kasbiy tayyorgarlik ko‘nikma, malakalarini shakllantirish kabi masalalarni echishga qaratiladi. Ular yordamida talabalar turli holatlardan o‘quv materialini tushunish, uning negizida ma’lum ko‘nikma, malaka va sifatni o‘zlashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Mashhur pedagog G.K.Selevko pedagogik o‘yinlarni quyidagi tartibda tasniflagan: 23

Didaktik o ‘ yinlar – o ‘ rganilayotgan obyekt , hodisa , jarayonlarni modellashtirish asosida o ‘ quvchilarning bilishga bo ‘ lgan qiziqishlari , faolliklarini oshiradigan o ‘ quv faoliyati turi hisoblanadi . Bu kabi o ‘ yinlar o ‘ quvchilar tomonidan ijtimoiy - foydali mehnat va o ‘ qish ko ‘ nikmalarini faol o ‘ zlashtirishda muhim ahamiyatga ega bo ‘ lib , ularning ahamiyati natijalar bilan emas , balki jarayonning mazmuni va kechishi bilan belgilanadi ; bu kabi o ‘ yinlar bolalarni ijtimoiy munosabatlar jarayonida faol ishtirok etishga tayyorlaydi , ulardagi turli psixologik zo ‘ riqishlarni kamaytiradi . Syujetli o ‘ yinlar – pedagogik voqelik , hodisalar bayonining muayyan izchilligi va unda ishtirok etayotgan shaxslar faoliyatining o ‘ zaro bog ‘ liqligiga asoslangan o ‘ yinlar san

o ‘ yinlar . Bu turdagi o ‘ yinlar ta ’ lim oluvchilarda aniq faoliyat yo ‘ nalishida zarur BKM va sifatlarni shakllantirish yoki rivojlantirish maqsadida tashkil etiladi . Shu jihatdan ishbilarmonlik o ‘ yinlari ishlab chiqarish jarayoni , kasbiy faoliyatining modellashtirilishini anglatadi . Ishbilarmonlik o ‘ yini talabalarda kasbiy sifatlarni hosil qilish bilan birga shaxsiy sifatlarni ham tarbiyalaydi , ularning ijtimoiylashuvini ta ’ minlaydi . Imitatsion o ‘ yinlar – ishlab chiqarish korxonalari , ish o ‘ rinlari , firmalar , tashkilotlarda xodimlar tomonidan amalga oshiriladigan faoliyatni imitatsiyalash ( taqlid qilish , ko ‘ chirish ) asosida talabalarni muayyan amaliy yoki kasbiy faoliyatga samarali tayyorlashga yo ‘ naltiradigan o ‘ yinlar . Bu turdagi o ‘ yinlar ssenariyasi ,

- o ‘ yin ssenariysini tayyorlash ; - yo ‘ riqnomalar tuzish ; - auditoriyani o ‘ yin mohiyatiga muvofiq jihozlash Ssenariy va uning mohiyati muhim ahamiyatga ega. Zero, aynan ssenariygina tegishli ta’lim, tarbiyaviy va rivojlantiruvchi maqsadlarga erishish imkoniyatini ta’minlaydi. O‘qituvchilar o‘yin ssenariylarini tayyorlashga alohida e’tibor qaratishlari, ssenariyni tayyorlash malakasiga ega bo‘lishlari zarur. Pedagogik xarakterdagi o‘yinlarning tarkibiy tuzilmasi quyidagilardan iborat: - o‘quv maqsadi; - o‘yinning vazifasi; - o‘rganiladigan muammo tafsiloti; - o‘yin vaziyatining tafsiloti; - ishtirokchilarning tasnifi Ta’lim jarayonida o‘yin texnologiyalari qo‘llash quyidagilarga asoslanadi: - guruhni shakllantirish; - mashg‘ulotlarning bosh maqsadini ifodalash; - muammoli vaziyatni v

Shuningdek, quyidagi omillar pedagogik maqsadlarda o‘yin texnologiyalaridan samarali foydalanish imkoniyatini ta’minlaydi: - o‘yin ssenariysining puxta tayyorlanganligi; - o‘yin maqsadi va vazifalarining to‘g‘ri, aniq belgilanishi; - o‘yin qoidalarining aniq, lo‘nda (8-10 tagacha) ifodalanishi; - o‘yin yo‘riqnomasining mavjudligi; - talabalarning o‘yin jarayoniga qiziqishlari; - rollarning samarali, to‘g‘ri taqsimlanishi; - jamoada ko‘tarinki kayfiyatning yuzaga kelishi; - ishtirokchilarning bir-birlarini tushuna olishlari va qo‘llab-quvvatlashlari; - har ishtirokchining o‘yin natijasi uchun mas’uliyatni his etishi; - barcha ishtirokchilar imkoniyatlarining yagona maqsadga yo‘naltirilishi Pedagogik maqsadlarda qo‘llaniladigan o‘yinlar quyidagi texnologiyaga ega: 27

O‘yin jarayonida hech kim halaqit qilmasligi kerak. Bordi-yu, zaruriyat bo‘lsagina faqat boshlovchi ishtirokchilarning harakatlarini tuzatishi, ularni to‘g‘ri yo‘naltirishi mumkin. Har qanday jarayon singari o‘yin yakunida uning tashkil etilishi, o‘tkazilishi yuzasidan muhokama o‘tkazilishi zarur. Muhokama chog‘ida o‘yin ishtirokchilari, tomoshabin (jamoaning o‘yinda ishtirok etmagan a’zolari), ekspertlar o‘yinning tashkil etilishi va o‘tkazilishi yuzasidan o‘z fikr- mulohazalari, takliflarini bildiradi. Muhokama jarayoni quyidagi tartibda tashkil etiladi: - taqrizchilarni chiqishlari; - fikrlar almashinuvi; - ishtirokchilarning o‘z qarorlari va xulosalarini himoya qilishlari; - o‘yinga yakun yasash O‘yin texnologiyalarining metodik ta’minoti loyiha, o‘yinning mezonlari, ish qog‘ozlari (me

II BOB. “ BADIIY OBRAZ, XARAKTER, TIP ” MODULINING O‘Q UV-USLUBIY TA’MINOTI 2.1. “ Badiiy obraz, xarakter, tip ” moduli dan ma’ruzalar matni Mavzu: BADIIY OBRAZ, XARAKTER, TIP REJA: 1. Obraz va uning turlari. 2. Badiiy xarakter va uning asosiy xususiyatlari. 3. Adabiy tip . Tayanch tushunchalar Badiiy obraz, “obraz” atamasi, badiiy obraz va inson, realistik obraz, romantik obraz, epik obraz, lirik obraz, dramatik obraz, xayoliy - fantastik obraz, afsonaviy obraz, mifologik obraz, majoziy obraz, kinoyaviy obraz, satirik obraz, yumoristik obraz, ijobiy obraz, salbiy obraz, tarixiy obraz, zamonaviy obraz, bosh obraz, yordamchi obraz, personaj, qahramon, xarakter, uning ikki xususiyati, tip. Badiiylik asosida obraz va obrazlilik turadi. O brazlilik hayot hodisalarini obrazlar orqali gavdalanti

Obraz voqelikning badiiy in’ikosi sifatida real mavjud, ob’ektning hissiy aniq, muayyan zamon va makonda davom etgan, moddiy tugal xususiyatlarga ega bo‘ladi. Badiiy obraz – obrazlilik tushunchasining bir qismi bo‘lib, uning o‘ziga xos xususiyatlari real voqelikka va fikrlash jarayoniga munosabatda aniq bilinadi. Ma’lumki, san’at va adabiyotda hayot obrazlar vositasida aks ettiriladi. San’atkor hayotni kuzatadi, kuzatgan voqealarini tafakkur olamidan o‘tkazadi, ularni qayta tashkil qilib, yana jonli hayot shaklida yaratadi. Ta’kidlash joizki, “badiiy obraz” deyilganda, asosan, inson obrazi tushuniladi va u adabiyotda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. G‘oyaviy-badiiy yetuk asarlardagi kishilar obrazi orqali biz muayyan davr ijtimoiy hayoti to‘g‘risida keng va konkret ma’lumot olamiz. “Obraz” degan

tasavvurga kelsa-da, bu tushuncha umuman asarda ishtirok etuvchi (Yo’lchi, Yormat, Unsin; Hamid , Sodiq, Mutal; lirik qahramon, epik qahramon) ijobiy yoki salbiyligidan qat’iy nazar hamma shaxslarga, ko’pincha, bosh ishtirokchilarga nisbatan qo’llaniladi. Chunki, har qanday salbiy qahramon ham adabiy asarga to’qib-bichib kiritilar ekan, u ham asardagi biror voqea-hodisaning yuzaga kelishida asosiy rol o’ynashi, shubhasizdir. Adabiyotshunoslikda badiiy obraz turlicha tasnif etiladi, bu turlichalik tasnif uchun qaysi jihat asos qilib olingani bilan bog’liqdir.Jumladan, obrazlar ijodiy metod taqozosiga ko’ra romantik va realistik bo’ladi. Romantik obrazlarda yozuvchi turmush haqidagi orzu va umidlarini tasvirlaydi. Bunday obrazlar, garchi yozuvchi yashab turgan jamiyatda bo’lmasa- da, yozuvch

Xarakter xususiyatlari, faoliyati hayotdagi real odamlarga mos keladigan tarzda umumlashtirib va aniqlashtirib, tipik sharoitda haqqoniylashtirib yaratiladigan obrazlarga realistik obrazlar deyiladi. Bunday obrazlarda ro’y - rostlik, chinlik yorqin ifodasini topadi. Otabek, O’zbekoyim, Zaynab, Kumush, Yusufbek xoji, Mirzakarim qutidor, Oftoboyim...Jannat kampir (“O’tgan kunlar”)-o’zbek romanchiligida yaratilgan birinchi va hamon hayotiyliklari bilan maftun etuvchi realistik obrazlardir. Adabiy tur va janrlar, uslub va tasviriy vositalarga ko’ra obrazlar quyidagicha bo’ladilar: 1. Epik obrazlarda hayot voqea - hodisalari keng va atroflicha tasvirlanadi. Voqeabandlik, obyektiv tasvir ustunlik qiladi. Epik turlarning hamma janrlarida yaratilgan obrazlar – epiklik xislatlariga ega bo’ladi. Mir

5. Afsonaviy obrazlar – butunlay xayolning mevasidir, ular bitmas - tuganmas qudratga, yuksak fazilatlarga, mo’jizaga ega bo’ladilar. Alpomish (“Alpomish”), Go’ro’g’li (“Chambil qamali”), Avazxon (“Malikai ayyor”), Ram (“Ramayana”), Yudhishthira, Bhimasena, Arjuna (“Mohabhorat”) – ana shunday qahramonlardir. 6. Mifologik obrazlar – afsona asosida yaratilgan asotiriy qahramonlar (Antey, Prometey, Qayumars, Jamshid kabilar)dir. Mifologiyaga ko’ra, Gaya Martan (Kayumrs) yer yuzida paydo bo’lgan birinchi odam bo’lib, Axura Mazda (Xurmuz) tomonidan yaratilgan va ikki vujuddan: ho’kizdan va odamdan tashkil topgan ekan. Insoniyatning ashaddiy dushmani bo’lgan Axriman Kayumarsni o’ldiradi. Kayumars jasadining ho’kiz qismidan 55 xil don, 12 xil o’simlik, sigir va ho’kiz, ulardan esa 272 xil foydali

8. Kinoyaviy (allegorik) obrazlar – hayvonlar, hashoratlar – turli jonivorlar insoniylashtiriladi, ayrim odamlarning fe’l-atvoridagi kamchilik, illatlar achchiq kulgu, yengil hazil bilan fosh qilinadi. O’git va nasihatlar beriladi. “Zarbulmasal” (Gulxaniy)dagi Toshbaqa, Chayon, Maymun, Tuya, Bo’taloq kabilar allegorik obrazlarning yorqin misoli bo’la oladi. Ushbu poetik asardagi sichqonlar (O’tkir Rashid – “Qo’ng’iroq”) ham – kinoyaviy obrazlarning barcha xususiyatlarini o’zida jamg’aradi: Sichqonlar yig’ilishdi qoldirmayin iz, Mushukvoydan yashirinib qildilar majlis. Dedi rais: -Majlisda masala bitta, Qolmadi hech andisha mushuk surbetda. Qutilish chorasin o’ylab ko’raylik, Dunyoda u tursin, yo biz turaylik. Qani, o’ylab topaylik bir chora, Qachongacha yem bo’lar sichqon bechora... Birisi

Bu tadbirni ma’qullab, chalishdi chapak, Pastdan bir ovoz chiqdi.. – To’xtanglar andak. Qani ayting! Bu ishni kim qila oladi? Mushukka qo’ng’iroqni xo’sh, kim iladi? Rais dedi: - bu to’g’ri, kim iladi, kim? Biror ovoz chiqmadi suv sepganday jim. Taklif qilgan “sher” dedi: - Tag’in bilmayman, Bu taklif, shaxsan men o’zim ilmayman.  Shundaylar bor maslahat berishga usta, Amaliy ish kelsa, “yuragi xasta”. 9. Satirik obrazlarda hayotdagi qusurlar ustidan zaharxanda kulgu, sarkazm, masxaralash usuli yetakchilik qiladi. Qahramonlardagi tashqi jihatdan ko’zga ko’rinmaydigan, lekin ichki jihatdan bijg’igan, yaramas, arzimas odatlar fosh etiladi. Kulgu qanchalik fosh etsa, uning mohiyati shunchalik ochiladi – qusur va yaramasliklar o’limga mahkum etiladi. Mulla Dilkash (“Hiylai sha’riy”- G’.G’ul

Bale, fisqu-fasod “ilmi” aro senga taraf yo’qdir, Jame’i rasvo hunarni sen bilursan, uddalaydursan! Agar afting esa qiyshiq – nachora, oynada ne ayb, Nechun ahli zamondan, ham zamondan o’pkalaydursan? Necha boshga balo bo’lding, baloi tim qaro bo’lding, Tuzalmas, bir yaro bo’lding, qishu yoz maddalaydursan. Odamsan, zohiran, lek benasibsan odamiylikdan, Ya’nikim, shunchaki maxluq erursan, o’rmalaydursan... 10. Yumoristik obrazlarda hayotdagi ayrim nuqsonlar yengil, quvnoq kulgu ostiga olinadi va ularni tuzatishga chorlaydi. Mullado’st (“Maysaraning ishi”-H.H.Niyoziy), Hamrobuvi, Xolnisa (“Shohi so’zana”- A.Qahhor), Toshbolta (“Toshbolta oshiq”-H.G’ulom) kabilar yumoristik obrazlarning jonli namunalaridir. Asqad Muxtorning “Afsona” she’ri (yuqorida keltirgan edik)ni qayta bir o’qisangiz, yu

(P.Qodirov)ning, Ahmadjon “Davr mening taqdirimda” (A.Muxtor)ning bosh obrazidir. 2. Badiiy asarda ma’lum bir g’oyani (asardagi bosh g’oyaning kichik bir bo’lagini) ifodalovchi, syujet davomida bir, ikki ko’zga ko’ringan obrazlar epizodik yoki yordamchi obrazlar deyiladi. Jumladan, “O’tgan kunlar” romanidagi Qovoq devona, Usta Farfi, Rahmat, Ahmadxon, Komilbek kabilar – epizodik obrazlardir. Usta Farfi romanda bir epizodda ko’rinadi va Otabek bilan usta Alimni “Komilbekni qotili Homid” ekanligiga ishontirish, Kumushning xaridori, uni o’ziniki qilishga harakati borligini bildirish uchun, “bu bir it, tomdagi luqmani o’zi ham yemaydi, boshqaga ham yedirmaydir, nah itning o’zi!” - deya Homid ni xarakterlash uchun, Otabek hayotidagi fojealarning manbaini, Homidning yordamchisi Sodiq usta Alimga

1. Yozuvchi “tarix orqali zamonaning ichiga kirsa” (A.Tolstoy), tarixda bo’lib o’tgan voqelikni obrazlarda gavdalantirsa, ular tarixiy shaxslar obrazi deb yuritiladi. Hamid Olimjonning “Zaynab va Omon”idagi Zaynab, Oybekning “Navoiy” romanidagi Navoiy, P.Qodirovning “Avlodlar dovoni”dagi Akbar real tarixiy shaxslar obrazidir. 2. Yozuvchi bugungi jamiyatning taraqqiyoti uchun zarur bo’lgan yangi g’oyalarni ifoda etsa, bu g’oyalarni zamondosh, “tanish bo’lgan notanish” xarakterlarda gavdalantirsa, bu zamonaviy obraz yoki zamondosh obrazi deb yuritiladi. Mustaqillik mafkurasini qalbiga ko’chirgan, Istiqlol mohiyatini o’zida jam qilgan, el-yurt ravnaqi uchun kuyib, yonib yashayotgan, O’zbekistonining buyuk davlat bo’lishiga asos va kuch berayotgan tadbirkor, mulkdor zamondoshlarimiz obrazi – b

Jumladan, “Oltin zanglamas” (Shuhrat)dagi Mirsalim, “Chiniqish” (Mirmuhsin)dagi Bo’rixo’ja, “Senga intilaman” (H.G’ulom)dagi Mirhosil obrazlari yozuvchilar tomonidan jamiyatimizda uchrab turuvchi salbiy xususiyatlarning deyarli barchasini o’zlarida jamg’argan shaxslar sifatida tasvirlanadi; obraz aniqligiga putur yetkaziladi. Natijada, bu obrazlar o’zlarining jonli qiyofalarini yo’qotib, salbiy xususiyatlarning yig’indisiga aylanib ketadilar. Chunonchi, yigirma yildan buyon kolxozga rais bo’lib kelgan Mirhosil – qo’li egri, qo’pol, xushomadgo’y, cho’lni nobud etuvchi, ma’naviy jihatdan buzuq, xotin olib, xotin qo’yuvchi va hokazo. Agar obrazni yong’oqqa qiyoslasak, xarakter (yunoncha charakter- xususiyat, belgi) shu yong’oqning mag’zidir. Chunki mag’izda yong’oqning mohiyati, tirikligi, za

kamgap yo ko’p gapiradigan va hokazo. Psixika xususiyatiga nisbatan tabiiy xususiyatga yaqin turadigan bunday belgilar yozuvchi uchun ko’proq obrazni individuallashtirish uchun zarur bo’ladi. Ikkinchisi, bu individual belgilarni ham o’z ichiga olgan holda ma’lum bir ijtimoiy sharoitda paydo bo’lgan, ijtimoiy ma’no kasb qilgan shaxs iroda yo’nalishi va bu iroda yo’nalishining asardagi badiiy ifodasidan iboratdir. Faqat ijtimoiy sharoit asosida yuzaga chiqqan shaxs irodasi xarakterning asarda badiiy va g’oyaviy negizini ta’min qiladi. Busiz yozuvchi yaratgan xarakter badiiy va estetik qiymatga ega bo’lmaydi. Darvoqe, Yo’lchida (“Qutlug’ qon”) mehnatkash xalq vakillariga xos bo’lgan umumiy xislatlar-konkret muhit ta’sirida vujudga kelgan o’z-o’zini anglash xususiyati va shu xususiyat natijasi

yo’nalishini to’la, yorqin aks ettiruvchi mukammal xarakterdir. Shunga ko’ra har bir adabiy tip, ayni chog’da, mukammal xarakterdir. Shu ma’noda Yo’lchi (“Qutlug’ qon”), Saidiy (“Sarob”), Otabek (“O’tgan kunlar”), Hamlet (“Hamlet”), Otello (“Otello”), Qori Ishkamba (“Sudxo’rning o’limi”), Ulug’bek (“Ulug’bek xazinasi”), Zaynab (“Zaynab va Omon”), Bobur (“Yulduzli tunlar”) kabilar adabiy tiplardir. Chunki ularning har birida – muayyan ijtimoiy hayotning bosh haqiqatlari va xususiyatlari, davr odamlari qalbidagi hokim va yetakchi tuyg’ular ta’sirchan ifodasini topadi. Adabiy tiplarda insonga xos xususiyatlar shunchalik aniq va umumlashgan tarzda aks etadiki, ular umuminsoniy va umriboqiy xususiyat kasb etadi, davrlar, asrlar o’zgarsa-da, ular insonlarning xarakterli xislatlariga esh bo’laver

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati: 1. Бобоев T. Адабиётшунослик асослари. – Toшкент: Ўқитувчи, 2002. 2. Quronov D. Adabiyotshunoslikka kirish. – Toshkent : Fan , 200 7 . 3. Xudoyberdiyev E. Adabiyotshunoslikka kirish. – Toshkent: O’qituvchi, 1995. 4. Boboev T. Adabiyotshunoslik asoslari. – Toshkent: O’qituvchi, 2004. 5. Sultonov I. Adabiyot nazariyasi.- Toshkent : O‘qituvchi, 20 11 . 6. H.Umurov. Adabiyotshunoslik nazariyasi. –T., 2004. 7. Умуров Ҳ . A дабиёт назарияси . – Тошкент : Шарқ , 2002. 42

2.2. M odul yuzasidan keyslar to’plami, amaliy topshiriqlar, ishlanmalar KEYSLAR TO’PLAMI “Keys-stadi” metodi “Keys metodi” ni amalga oshirish bosqichlari Ish bosqichlari Faoliyat shakli va mazmuni 1-bosqich: Keys va uning axborot ta’minoti bilan tanishtirish  yakka tartibdagi audio-vizual ish;  keys bilan tanishish(matnli, audio yoki media shaklda);  axborotni umumlashtirish;  axborot tahlili;  muammolarni aniqlash 2-bosqich: Keysni aniqlashtirish va o‘quv topshirig‘ni belgilash  individual va guruhda ishlash;  muammolarni dolzarblik ierarxiyasini aniqlash;  asosiy muammoli vaziyatni belgilash 3-bosqich: Keysdagi asosiy muammoni tahlil etish orqali o‘quv topshirig‘ining y echimini izlash, hal etish yo‘llarini ishlab chiqish  individual va guruhda ishlash;  muqobil y echim yo‘lla

Keysni bajarish bosqchilari va topshiriqlar: • Keysdagi muammoni keltirib chiqargan asosiy sabablarni belgilang(individual va kichik guruhda). • Muammoning y echimi sizning nazaringizda qay darajada bo‘lishi mumkin. Fikringiz? 2-Keys. Dramatik asarlarda muallif nutqi deyarl i ishlatilmaydi va badiiy obrazlarga ta’rif(portret) berilmaydi . Buning sabablari nimada? Kitobxon obraz haqida qanday qilib tasavvurga ega bo’ladi?. Keysni bajarish bosqchilari va topshiriqlar: • Keysdagi muammoni keltirib chiqargan asosiy sabablar va hal etish yo‘llarini jadval asosida izohlang (individual va kichik guruhda). Muammo turi Kelib chiqish sabablari Hal etish yo‘llari 3-Keys. Abdulla Qodiriyning “O’tkan kunlar” romanida Kumush endi farzandli bo’lganida zaharlanadi va o’ladi. Natijada qahramonlar taqdirida

TEXNOLOGIK MODEL Mavzu Badiiy obraz Vaqt: 80 minut Talabalar soni: 15 ta Mashg’ulot shakli Amaliy mashg’ulot Mashg’ulot rejasi Quyidagi savollar muhokamasi: 1. Obraz deganda nimani tushunasiz? 2. Uning qo’llanilishi 3. Tor ma’noda obraz deganda nimani tushunasiz? 4. Keng ma’noda obraz deganda nimani tushunasiz? 5. Badiiy obraz va uning asosiy xususiyatlari: a)obrazning umumlashmaligi; b)obrazning konkretligi va individuallgi; s)badiiy obraz tuzilishida to’qimaning o’rni; d)badiiy obrazning estetik ta’sirchaligi 6. Obraz-personaj-xarakter –tip. O ’ quv mashg ’ ulotining maqsadi : Mavzu haqida talabaga ma ’ lumot berish , obraz haqida tushuncha hosil qilish , uning bilim malakasini oshirish , adabiyot orqali talabaning ruhiyatiga ta ’ sir etish , milliy istiqlol g ’ oyasi asosida tarbiyalash

beriladi, uy vazifasi uchun topshiriqlar beriladi 1.1. O’QUV MASHG’ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI Ish bosqichlari Faoliyat mazmuni O’qituvchi Talaba Tayyorlovch i bosqich 1. Darsning tashkil etish shakli haqida qisqacha ma’lumot beradi. 2. Topshiriqlarni bajarish talabalar kasbiy mahoratiga qanchalik ijobiy ta’sir ko’rsatishini ta’kidlaydi. 3.Baholash mezonlari bilan tanishtiradi. Mustaqil tayyorgarlikni boshlaydilar Tavsiya qilingan adabiyotlarni o’rganadilar 1-bosqich Mavzuga kirish (10 daqiqa) 1.1.O’quv mashg’uloti mavzusi: Badiiy obraz, xarakter,tip. Maqsad: Mavzu haqida talabaga ma’lumot berish, obraz haqida tushuncha hosil qilish, ularning bilim malakasini oshirish, adabiyot orqali talabaning ruhiyatiga ta’sir etish, milliy istiqlol g’oyasi asosida tarbiyalash va h.k. O’quv faoliyati

5. Badiiy obraz va uning asosiy xususiyatlari: a)obrazning umumlashmaligi; b)obrazning konkretligi va individualligi; s)badiiy obraz tuzilishida to’qimaning o’rni; d)badiiy obrazning estetik ta’sirchaligi. 6. Obraz-personaj-xarakter–tip. 2-bosqich. Asosiy qism. (60 daqiqa) 2.1. Talabalarni 3 kichik guruhga bo’ladi. 2.2. Keys bilan yaqindan tanishish maqsadida keysga bog’liq ma’lumotlarni talabalarga tarqatadi. Muammo, vazifalar va ularni hal qilish algoritmiga e’tiborini qaratadi. 2.3. Keys bilan mustaqil ishlash natijalari muhokamasini kichik guruhlarda tashkil qiladi. 2.4. Keys topshiriqlari bo’yicha xulosalar aytadi 2.5. Har bir guruhga test topshiriqlari tarqatadi. Test javoblarini yozma ravishda tayyorlashni tavsiya qiladi. 2.5. Natijalarni tekshiradi. 2.6.”Domino” o’yinining qoidasi

vazifa beradi. Guruhl а r f ао liyatini b а h о l а sh m е z о nl а ri Guruhlаr Keys topshirig’i (1,0) Testlarni yechish (0,5) “Domino” o’yini (0,5) U mumiy b а l l (maks. 2 ball) 1-guruh 2-guruh 3-guruh 48Guruhlarda ishlash qoidasi Sherigingizni diqqat bilan tinglang. Guruh ishlarida o’zaro faol ishtirok eting, berilgan topshiriqlarga ma’suliyat bilan yondashing. Agar yordam kerak bo’lsa, albatta murojaat qiling. Agar sizdan yordam so’rashsa, albatta yordam bering. Guruhlar faoliyatining natijalarini baholashda hamma ishtirok etishi shart. Aniq tushunmog’i lozim :  Boshqalarga o ’ rgatish orqali o ’ zimiz o ’ rganamiz ;  Biz bitta kemadamiz : yoki birgalikda suzib chiqamiz , yoki birgalikda cho ’ kib ketamiz .

MODUL BO‘YICHA TESTLAR 1-guruh uchun testlar: 1. So’z vositasida san’atkor tomonidan anglangan, qayta ishlangan va tasvirlangan hayot – bu … a) to’qima b) san’at c) *obraz d) fabula 2. “… materialni bunyod etadi, … uni harakatga soladi, … esa boshqarish va nazorat qilish vazifasini o’taydi”. Nuqtalar o’rniga kerakli so’zni tanlang. a) aql, tasavvur, hissiyot b) syujet, kompozitsiya, konflikt c) hissiyot, aql, tasavvur d) *tasavvur, hissiyot, aql 3. Ijodiy metod taqozosiga ko’ra obrazlar qanday turlarga bo’linadi? a) epik, lirik, dramatik b) salbiy, ijobiy c) *romantik, realistik d) bosh va epizodik 4. Asar qurilishida tutgan o’rniga ko’ra obrazlar qanday turlarga bo’linadi? a) epik, lirik, dramatik b) salbiy, ijobiy c) romantik, realistik d) *bosh va epizodik 5. Adabiyotning hayotni tadqiq

c) romantik, realistik d) bosh va epizodik 6. Adabiyotning tarix va zamona materialiga murojaat qilishiga ko’ra obrazlar qanday turlarga bo’linadi? a) *Tarixiy, zamonaviy b) salbiy, ijobiy c) romantik, realistik d) bosh va epizodik 7. Badiiy obrazning asosiy xususiyatlarini belgilang. a) estetik ta’sirdorlik b) badiiy to’qima c) umumlashtirish, individuallik d) *barcha javoblar to’g’ri 8. “U o’rta bo’yli, qorni katta, semiz, bo’yni kalta va yo’g’on, boshi ham katta va sergo’sht bir odam edi, bo’ynining yo’g’onligi va yuzining sergo’shtligi shu darajada ediki, uning gavdasi suv to’ldirilgan meshday tekis ko’rinar edi”. Yuqorida qaysi qahramonning ta’rifi berilgan? a) Solih maxdum b) Homid c) Sobiq d) *Qori Ishkamba 9. Falsafada obraz qanday tushuniladi? a) so’z vositasida san’atkor tomonida

c) so’z vositasida san’atkor tomonidan anglangan, tasvirlangan hayot d) hayotni inson ongidagi in’ikosi *Mustaqillikni qo‘lga kiritgan davrdan shu kungacha bo‘lgan davr 11. Slavyan tillarida “obraz” qanday ma’noni bildiradi? a) hayotni inson ongidagi in’ikosi b) hayotning adabiyotdagi aksi c) to’qima yordamida o’ylab topilgan voqea d)* voqea-hodisalarning xayolda namoyon bo’ladigan manzarasi 12. Badiiy asardagi bir-biri bilan uzviy bog’liq obrazlar majmui nima deb ataladi? a) o’zgaruvchan obrazlar b)murakkab obrazlar c) *obrazlar tizimi d) obrazlar galereyasi 13. Asardagi ma’lum bir guruhga mansub obrazlar nima deb ataladi? a) o’zgaruvchan obrazlar b) murakkab obrazlar c) obrazlar tizimi d) *obrazlar galereyasi 14. “O’tgan kunlar”dagi Yusufbek hoji-O’zbekoyim-Otabek-Kumush- Yodgorbek qanda

c) shaxs d) obraz 2-guruh uchun testlar: 1. “O’tgan kunlar”dagi Homid-Sodiq-Mutal-Jannat kampir qanday obrazlar? a) o’zgaruvchan obrazlar b) murakkab obrazlar c) obrazlar tizimi d) *obrazlar galereyasi 2 . Ijobiy yoki salbiyligidan qat’iy nazar hamma shaxslar, ko’pincha bosh ishtirokchilarga nisbatan qo’llaniladigan atama nima? a) * qahramon b) personaj c) shaxs d) obraz 3 . P.Qodirovning “Ona lochin vidosi” asaridagi personajlarni aniqlang. a) Gavharshodbegim, Ulug’bek, Abdulatif, Ali Qushchi b) Bobur, Akbarshoh, malika Bayda, Ibrohim Lo’di c) Musulmonqul, Mirzakarim qutidor, Jalil Sulton d) *Ahmad Tarxon, Robiya Sulton, Habiba Sulton, Bobo Husayn 4 . H.Olimjonning “Zaynab va Omon” asaridagi Zaynab qanday obraz? a) *tarixiy b) zamonaviy c) salbiy d) kinoyaviy 5 . P.Qodirovning “Avlodlar d

c) *tarixiy d) satirik 6 . Asar voqealarining markazida turib, asar syujetini harakatga keltiradigan va oxirigacha rivojlantiradigan, asar bosh g’oyasini o’zida tashiydigan shaxslar nima deb ataladi? a) *bosh qahramon b) epizodik qahramon c) tarixiy qahramon d) zamonaviy qahramon 7 . Oybekning “Qutlug’ qon” romanidagi bosh qahramonni toping. a) Otabek b) Unsin c) Gulnor d) *Yo’lchi 8 . Badiiy asarda ma’lum bir g’oyani ifodalovchi, syujet davomida bir, ikki ko’zga ko’rinadigan obrazlar nima deyiladi? a) bosh qahramon b) *epizodik qahramon c) salbiy qahramon d) ijobiy qahramon 9 . A.Qodiriyning “O’tgan kunlar” romanidagi epizodik obrazlarni aniqlang. a) Ahmadxon, Musulmonqul cho’loq, Hasanali b) Mirzakarim qutidor, Yusufbek Hoji, Otabek c) *Qovoq devona, Usta Farfi, Rahmat, Komilbek d) Kumus

b) bosh obraz c) ijobiy obraz d) zamonaviy obraz 11. Quyidagilardan ijobiy qahramonlarni toping. a) Gulnor, Kumush, Zaynab, Oftoboyim b) *Yo’lchi, Otabek, Bobur, Samandar c) Usta Alim, Qovoq devona, Mutal d) Anvar, Solih maxdum, Sodiq 12. Xatti-harakati, xarakter xususiyati bilan asosan salbiy xislatlarni o’zida tashisa, kitobxonning nafratini uyg’otsa, jamiyatni tanazzulga yetaklasa, u - … a) *salbiy obraz b) bosh obraz c) ijobiy obraz d) zamonaviy obraz 13. Quyidagilardan salbiy qahramonlarni toping. a) Gulnor, Kumush, Zaynab, Oftoboyim b) Yo’lchi, Otabek, Bobur, Samandar c) Usta Alim, Qovoq devona, Mutal d) *Ahmad Tanbal, Musulmonqul cho’loq, Inoyat oqsoqol 14. Qanday obrazlarda hayotdagi ayrim nuqsonlar yengil, quvnoq kulgu ostiga olinadi va ularni tuzatishga chorlaydi? a) satirik obra

b) *yumoristik obrazlarda c) kinoyaviy obrazlarda d) simvolik obrazlarda 3-guruh uchun testlar: 1. S.Ayniyning “Sudxo’rning o’limi” asaridagi Qori Ishkanba qanday obraz? a) xayoliy-fantastik obraz b) *satirik obraz c) yumoristik obraz d) kinoyaviy obraz 2. A.Qodiriyning “Kalvak mahzumning xotira daftaridan” asaridagi Kalvak mahzum qanday obraz? a) xayoliy-fantastik obraz b) *satirik obraz c) yumoristik obraz d) kinoyaviy obraz 3. Gulxaniyning “Zarbulmasal” asarida qanday obrazlar uchraydi? a) xayoliy-fantastik obrazlar b) mifologik obrazlar c) *allegorik obrazlar d) yumoristik obrazlar 4. Qanday obrazlarda turli jonivorlar insoniylashtirilib, odamlarning fe’l- atvoridagi kamchilik, illatlar kulgu bilan fosh qilinadi? a) mifologik obrazlarda b)* kinoyaviy obrazlarda c) satirik obrazlarda d)

a) mifologik obrazlarda b)kinoyaviy obrazlarda c) *majoziy obrazlarda d) yumoristik obrazlarda 6. Afsona asosida yaratilgan asotiriy qahramonlar nima deb ataladi? a) *mifologik obrazlar b) kinoyaviy obrazlar c) satirik obrazlar d) yumoristik obrazlar 7. Mifologik obrazlarni belgilang. a) Alpomish, Go’ro’g’li, Avazxon b) Bobur, Humoyun, Akbar c) Ram, Ravan, Temur, Abusaid mirzo d) *Prometey, Qayumars, Jamshid 8. Cheksiz qudratga, yuksak fazilatlarga, mo’jizaga ega bo’lgan qahramonlar nima deyiladi? a) xayoliy-fantastik obrazlar b) mifologik obrazlar c) allegorik obrazlar d) *afsonaviy obrazlar 9. Alpomish, Go’ro’g’li, Avazxon qanday obrazlar? a) xayoliy-fantastik obrazlar b) mifologik obrazlar c) allegorik obrazlar d) *afsonaviy obrazlar 10. Xalq og’zaki ijodidagi uchar gilam, ur to’qmoq, d

c) allegorik obrazlar d) afsonaviy obrazlar 11. Haddan tashqari bo’rttirilgan, ilohiylashtirilgan, mo’jizaviy xarakterga ega bo’lgan obrazlar nima deb ataladi? a) *xayoliy-fantastik obrazlar b) mifologik obrazlar c) allegorik obrazlar d) afsonaviy obrazlar 12. Qo’chqor, Olimtoy, Sharofat, Alomat kabilar qanday obrazlar? a) epik obrazlar b) lirik obrazlar c) *dramatik obrazlar d) tragedik obrazlar 13. Tragediya, komediya, libretto, miniatyura kabi janrlarda yaratilgan obrazlar nima deb yuritiladi? a) epik obrazlar b) lirik obrazlar c) *dramatik obrazlar d) tragedik obrazlar 14. Qanday obrazlarda voqelik harakat orqali sahnada voqe bo’ladi? a) epik obrazlar b) lirik obrazlar c) *dramatik obrazlar d) tragedik obrazlar 15. Qanday obrazlarda voqelik inson kechinmalari orqali ifodalanadi? a) epi

«DOMINO» o‘yini «Domino o‘yini»ni o‘ynashda to‘g‘ri to‘rtburchakli kichik qog‘ozni dominodek o‘rtasiga chiziq tortib, chap tarafida savol, o‘ng tarafida umuman boshqa savolning javobi yoziladi, ana shunday dominolardan bir nechta 10-12 ta qilib tayyorlanadi. O‘yin oldidan hakamlar hay’ati saylanadi, 3-4 ta o‘quvchi (guruh) o‘ynaydi. O‘yinning kechishi: bir o‘quvchi bitta dominoni qo‘yadi, bu dominoning chap tarafidagi savolga javob kimda bo‘lsa, shu o‘quvchi dominosini qo‘yadi, bu dominoning ham chap tarafidagi savolga keyingi o‘quvchi dominosini qo‘yadi yoki o‘sha javobning egasi javob beradi. Shu dominolarni to‘rtburchak shaklida terib, oxirgi dominoning savoliga birinchi qo‘yilgan dominoning javobi to‘g‘ri kelishi kerak, ya’ni «domino» hosil bo‘ladi. Kimda dominochalar tez tugasa, shu o

1-guruh uchun “Domino”: P.Qodirovning “Ona lochin vidosi” romanidagi Ibn Ali, Ahmad Tarxon, Bobo Husayn, Habiba Sulton, Robiya Sulton, Uvays Tarxon, Sherhoji kabilar ROMANTIK OBRAZ Bunday obrazlar, garchi yozuvchi yashab turgan jamiyatda bo’lmasa-da, yozuvchi orzu qilgan voqelikning ifodasi hisoblanadi. TARIXIY OBRAZ Oybekning “Navoiy” romanidagi Navoiy, P.Qodirovning “Yulduzli tunlar”idagi Bobur, O.Yoqubovning “Ulug’bek xazinasi” dagi Ali Qushchi ADABIY TIP Muayyan guruh, ijtimoiy tabaqa, sinf vakillarining ma’lum xususiyatlarini va iroda yo’nalishini to’la, yorqin aks ettiruvchi mukammal xarakter ALLEGORIK OBRAZ Gulxaniyning “Zarbulmasal” asaridagi Toshbaqa, Chayon, Maymun, Tuya, Bo’taloq kabilar PERSONAJ 2-guruh uchun “Domino”: 60

Asar voqealarining markazida turib, asar syujetini harakatga keltiradigan va oxirigacha rivojlantiradigan, asar bosh g’oyasini o’zida tashiydigan shaxslar SALBIY OBRAZ A.Qodiriyning “O’tkan kunlar” romanidagi Homid, Sodiq, Mutal, Jannat kampir, P.Qodirovning “Yulduzli tunlar” romanidagi Ahmad Tanbal XARAKTER Aniq iroda yo’nalishiga ega bo’lgan, o’z xatti-harakatlari, o’y-xayollari, dunyoqarashi, fe’l-atvori bilan ajralib turadigan to’laqonli shaxslar obrazi AFSONAVIY OBRAZLAR “Alpomish” dostonidagi Alpomish, “Chambil qamali”dagi Go’ro’g’li, “Malikai ayyor” dostonidagi Avazxon REALISTIK OBRAZ Xarakter xususiyatlari, faoliyati hayotdagi real odamlarga mos keladigan tarzda umumlashtirib va aniqlashtirib, tipik sharoitda haqqoniylashtirib yaratiladigan obrazlar BOSH OBRAZ 3-guruh uchun “Domino

fazilatlarga, mo’jizaga ega bo’ladilar A.Qodiriyning “O’tgan kunlar” romanidagi Qovoq devona, Usta Farfi, Rahmat, Ahmadxon, Komilbek kabilar XAYOLIY-FANTASTIK OBRAZ Haddan tashqari bo’rttirilgan, ilohiylashtirilgan, mo’jizaviy xarakterga ega bo’lgan (doston, ertakdagi uchar gilam, ur to’qmoq, dev, ajina, jin) qiyofalar DRAMATIK OBRAZ “Temir xotin” asaridagi Qo’chqor, Alomat, Olimjon, Qumri, Sharofat, Saltanat, Suvon kabilar SATIRIK OBRAZ Kalvak mahzum (“Kalvak mahzumning xotira daftaridan”, A.Qodiriy), Qori Ishkanba (“Sudxo’rning o’limi”, S.Ayniy) kabi obrazlar AFSONAVIY OBRAZ 62

Rolli o‘yin Rolli o‘yinlar metodi shundan iboratki, o‘quvchi o‘zi uchun notanish bo‘lgan, turli xil xarakterli inson obraziga qalban kirishib ketadi. O‘yinda, asosan, o‘quvchilarga muammoli sahna ko‘rinish (vaziyat) rollari beriladi. O‘quvchilar ushbu muammoli rollarni mustaqil ravishda ijro etib, rol o‘ynashlari shart. Rolli o‘yinlar o‘quvchilarni rahm-shafqatli, mehr-muruvvatli bo‘lishga, boshqa insonlarni tushunishga o‘rgatadi. O‘zi uchun notanish bo‘lgan, turli xil xarakterdagi rollarni o‘ynashlari asosida, ularning dunyoqarashlari, fikr- mulohazalari, nimalar haqida o‘ylashlari, ularning nozik tabiati haqida o‘quvchilar keng tushunchaga ega bo‘ladilar va insonlardagi mavjud bo‘lgan his-tuyg‘ularni qabul qilish qobiliyati shakllanadi. Ushbu metod o‘quvchilarni mustaqil fikr yuritishga,

O‘quvchilar muammoli sahna ko‘rinish (vaziyat) bilan tanishib chiqadilar. Ular o‘yin rollarini bo‘lib oladilar hamda o‘z rollari ustida mashq qiladilar, ishlaydilar. 3. O‘quvchilarni rollarga tanlab olish. O‘qituvchi o‘quvchilarga rollarni bo‘lib berish huquqiga ega yoki o‘quvchilarga rollarni o‘zlari tanlashga imkon yaratib berishi hamda ba’zi bir rolga o‘quvchilarni tashqaridan jalb qilishi mumkin. 4. O‘yinni o‘tkazish. O‘quvchilar o‘zlariga bo‘lib berilgan rollarni o‘z mustaqil fikr- g‘oyalaridan kelib chiqib, o‘sha obraz hayotda qanday yo‘l tutishi haqida fikr- mulohaza yuritib o‘ynaydilar. O‘qituvchi o‘yin davomida tomoshabin sifatida bo‘ladi. Ayrim hollardagina o‘yinga aralashishi mumkin. Bunda qisqa, aniq va lo‘nda harakat qilish kerak bo‘ladi. 5. Muhokama. Rollar, muammoli o‘yinlar

Yusufbek hoji: Shundog‘. Otabek: Sizlarni ranjitib bo‘lsa ham bir martaba uylangan edim-ku? Endi... Yusufbek hoji: San uylansang biz ranjirmidik? — dedi kulib hoji. Otabek: Ranjimasalaringiz... Yusufbek hoji: Bu ranjishdan emas, hojatdan o‘g‘lim. Otabek: Nima hojat? Yusufbek hoji: Hasanalining so‘ziga qarag‘anda, qayin otang qizini Toshkandga yubormas ekan. O‘g‘il o‘sdirib katta qilg‘an onangning bo‘lsa oldig‘a kelin qo‘yg‘usi keladir... Otabek: Bu kungacha kelinsiz ham yashab keldingiz, bundan keyin ham shusiz turib bo‘lardi-ku, — dedi. O‘zbek oyim: Man sani bu umid bilan boqib katta qilmag‘an edim... San bizning naslimizni ko‘tarish o‘rniga, yerga urib bulg‘ading. Biz sani Marg‘ilon andisiga bunchalik mukkadan ketishingni o‘ylamag‘an edik, adabsiz... o‘zingga qolsa shu marg‘ilonliqni xot

havasimiz faqat sangagina qarab qolg‘an. Biz Xudoi taolog‘a minglab shukur aytamizkim, san boshqalarning farzandidek eslik-hushlik bo‘lding; kishilardek sen bilan iftixor qilolmasaq-da, san orqalik xijolat chekmasimizga ishondik. Ayniqsa, onangning saning tufayli kechiraturgan umidlari tobora ortib bordi. Bu kun onang saning oldingg‘a tiz cho‘kib va onang ko‘ngli uchun men ham orag‘a tushib sandan so‘raymiz: san o‘z xohishing yo‘lida uylangan ekansan, rafiqang sanga muborak bo‘lsin. Eslilik da’vosida yurgan ota-onang tilagi, albatta, shundan boshqa bo‘lmas. Shu bilan birga saning sababi vujuding bo‘lg‘an bir kishi o‘z hayoti ichida bolasi orqaliq bir orzu-havas kechirmakchi... Uning bu orzusig‘a haq berasanmi, yo‘qmi yana ixtiyor o‘zingda... Bilgan topib so‘zlar, bilmagan qopib, deganlarid

- Siz o‘z o‘ynagan rolingizdan nimalarni o‘rgandingiz? - O’z qahramoningiz xarakteriga xos qanday xususiyatlarni sezdingiz, his qildingiz? - Otabek to’g’ri ish tutdi deb o’ylaysizmi? - Siz uning o’rnida bo’lganingizda qanday yo’l tutar edingiz? - O’zbek oyimning xatti-harakatlarini qanday baholaysiz? - Yusufbek hojining xatti-harakatlarini qanday baholaysiz? - Asardan keltirilgan parchadan nima oldingiz? Qanday xulosaga keldingiz? - O‘yin hayotiy, haqiqiy bo‘ldimi, hayotga o‘xshashligi bormi? 67

2.3. Nazorat topshiriqlari va mustaqil ta’lim yuzasidan ishlanmalar Modul bo‘yicha nazorat savollari : 1. Obraz deganda nimani tushunasiz? 2. Obraz va obrazlilik haqida so‘zlang. 3. Hayotdagi inson bilan badiiy asardagi inson obrazining munosabati qanday? 4. Obraz so‘zining kelib chiqishi haqida nimalar bilasiz? 5. Uning estetik hodisa sifatidagi mohiyati nimada? 6. Personaj va qahramon qanday xususiyatlari bilan bir-biridan farq qiladi? 7. Obraz adabiyotdan boshqa sohalarda qaysi ma’noda ishlatiladi ? 8. Zamonaviy va tarixiy obrazlarni izohlang. 9. Badiiy obrazning xususiyatlari nimalardan iborat? 10. Ijodiy metod taqozosiga ko’ra obrazlar qanday turlarga bo’linadi? 11. Badiiy obraz haqida kimlarni ng fikrlarini bilasiz? 12. Obraz atamasining lug’aviy ma’nosiga to‘xtaling. 13. Xarakterga

 Berilgan mavzu bo‘yicha referat tayyorlash;  Amaliy mashg‘ulotlar va seminarlarga tayyorgarlik ko‘rish;  Nazariy bilimlarni amaliyotda qo‘llash;  Anjumanlarda ma’ruzalar bilan qatnashish;  Fanlar bo‘yicha uyga berilgan topshiriqlarni bajarish  Mavzular bo‘yicha slaydlar, prezentasiyalar tayyorlash; Mustaqil ta’limning maqsadi: 1. Fan bo‘yicha nazariy va amaliy bilimlarni mustahkamlash, olingan bilimlarni muayyan ilmiy, texnikaviy, ishlab chiqarish, ijtimoiy vazifalarni hal etishda qo‘llash. 2. Bilimlarni chuqurlashtirish va kengaytirish; 3. Ijodiy faoliyatga qiziqishni shakllantirish; 4. Tushunish va fikrlash qobilyatini rivojlantirish; 5. Mustaqil xulosalar chiqarish ko‘nikmalarini shakllantirish kiradi. Mustaqil ta’limning vazifalari :  Y a ngi bilimlarni mustaqil tarzda puxta o‘

R e j a: 1. Istiqlol g’oyasi va adabiyotshunoslikning vazifalari. 2.Istiqlol davri o’zbek adabiyotshunosligida yuzaga kelgan «Adabiyotshunoslikka kirish» darsliklarida obraz xarakter, tipga munosabat. 2 – mavzu. Obrazning umumiy xususiyatlari R e j a: 1. Obrazning umumlashmaligi. 2. Obrazning konkretligi va individualligi. 3. Badiiy obraz tuzilishida to’qimaning o’rni. 4. Badiiy obrazning estetik ta’sirchaligi. 3- mavzu. A.Qodiriyning «O’tgan kunlar» romanidagi obrazlar tahlili Reja: 1. Romanda obrazlarning o’ziga xosligi. 2. Obrazlarni tasvirlashda yozuvchi mahorati. 3. Romanda obraz turlari. 4- mavzu. Zulfiya Qurolboy qizining «Tafakkur» hikoyasida ruhiyat tasviri Reja: 1. Asarda ruhiy kechinmalar tasviri. 2. Tangriberdi ruhiyatidagi iztiroblar talqini. 5- mavzu. Odil Yoqubovning «Ulug’b

1. Tarix haqiqatining badiiy talqini. 2. Tarixiy voqelik va tarixiy shaxs obrazi. 7- mavzu. Ulug’bek Hamdamning «Muvozanat» romanida uch do’st obrazlari Reja: 1. Asarda zamondoshlarimiz obrazining talqini. 2. Romanda badiiy xarakter va konflikt. 8- mavzu. Nazar Eshonqul hikoyalari tahlili («Maymun yetaklagan odam») Reja: 1. Hikoyada shaxs va jamiyat talqini. 2. Asarda ramziylik va uning badiiy xususiyati. Mustaqil o’rganish uchun siyosiy, ilmiy va badiiy asarlar ro’yxati a) Umumiy adabiyotlar: 1. Amir Temur tuzuklari. –T., 1994. 1. Каримов И. А. Адабиёт г а эьтибор – маьнавият г а, келажакка э ъ тибор. – Тошкент: Ўзбекистон, 2009 . 2. Karimov I. Ozod va obod vatan, erkin va farovon hayot – pirovard maqsadimiz. – Toshkent: O’zbekiston, 2008. 3. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuc

4. D. Quronov. Adabiyotshunoslikka kirish. –T., A.Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2004. 5. E.Xudoyberdiyev. Adabiyotshunoslikka kirish. –T., 1995. 6. A.Asallav, V.Rahmonov, F.Musurmonqulov. Badiiy san’at jozibasi. – T., «Yangi asr avlodi», 2005. 7. A.A’zamov. Aruz. –T., A.Navoiy nomidagi O’zbekiston milliy kutubxonasi nashriyoti, 2006. v) Badiiy ijodga oid asarlar: 1. A.Qodiriy. Ijod mashaqqati. –T., 1998. 2. Z.Saidnosirova. Oybegim mening. –T., 1994. 3. S.Ahmad. Yo’qotganlarim va topganlarim. –T., 1998. 4. H.Umurov. Badiiy ijod mo’jizalari. –S., 1992. 5.H.Umurov. Badiiy ijod asoslari. – T., «O’zbekiston», 2001. 6.O’tkir Hoshimov. Daftar hoshiyasidagi bitiklar. «Sharq», 2005. g) Ilmiy asarlar: 1. A.Fitrat. Aruz haqida. –T., «O’qituvchi», 1997. 2. M.Qo’shjonov. Saylanma. 1- va 2-to

1. A. Qodiriy. O’tkan kunlar. –T., 2007. 2. M.Behbudiy. Tanlangan asarlar (to’plovchi, so’z boshi va izohlar: B.Qosimov).– T., «Ma’naviyat», 1999. 3. A.Fitrat. Chin sevish. She’rlar, dramalar, maqolalar. –T., G’.G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1996. 4. Cho’lpon. Yana oldim sozimni. –T., 1991. 5. A.Oripov. Tanlangan asarlar (4 jildlik). –T., 2000, 2001. 6. Shavkat Rahmon. Saylanma. –T., 1997. 7. Erta so’ngan yulduzlar (nashrga tayyorlovchi: M. Hamroyeva, G.Zokirova). – T., «Sharq», 2004. 8. T.Murod. Otamdan qolgan dalalar. –T., «Sharq», 1994. 9. N.Eshonqul. Maymun yetaklagan odam. –T., «Yangi asr avlodi», 2004. 10. Usmon Azim. Saylanma. – T., «Sharq», 1995. Mustaqil yodlash uchun tavsiya qilingan asarlar: 1. A.Navoiy lirik asarlaridan o’nta she’r yod olish. 2. Z.M.Bobur lirik

 Mavzuni tanlash;  Mustaqil ish rejasini tuzish;  Mavzuga ta al luqli asosiy manbalarni o‘rganish;  Zaruriy ma’lumotlarni konspekt qilish;  Yig‘ilgan materiallarni tartibga solish va yozish;  Adabiyotlar ro‘yxatini rasmiylashtirish. Mustaqil ta’limni baholash “A’lo” (1 7 -20)  Tanlangan mustaqil ish mavzusi bo‘yicha nazariy va amaliy bilimlarni to‘liq o‘zlashtirgan bo‘lsa;  Mustaqil ish vaqtida aniq va to‘liq , to‘g‘ri bajarilgan bo‘lsa;  Mustaqil ish bo‘yicha natijalar olinib, qo‘lga kiritilgan natijalardan to‘g‘ri xulosalar chiqarilgan bo‘lsa;  Mustaqil ishning maqsad va vazifalari to‘liq yoritilgan bo‘lsa;  Matnlar bayonida ilmiylik va mantiqiylik saqlanib ilmiy xatoliklarga yo‘l qo‘yilmagan bo‘lsa; “Yaxshi”(1 3 -1 6 )  Tanlangan mustaqil ish mavzusi bo‘yicha nazariy va amal

 Mustaqil ishning maqsad va vazifalar yoritilgan bo‘lsa; “Qoniqarsiz” ( 9 dan kam )  Tanlangan mustaqil ish mavzusi bo‘yicha nazariy va amaliy bilimlarni o‘zlashtirmagan bo‘lsa;  Mustaqil ish vaqtida to‘g‘ri bajarilmagan bo‘lsa;  Mustaqil ish bo‘yicha olingan natijalar noaniq bo‘lsa;  Mustaqil ishning maqsad va vazifalari ochib berilmagan bo‘lsa; 75

Xulosa va tavsiyalar Bugungi kunda ta’lim-tarbiya sohasida o’yin orqali darslarni to’g’ri tashkil etish dolzarb muammolardan biridir. Didaktik o’yin ta’lim jarayonini faollashtiruvchi pedagogik usullar orasida alohida o’rin egallaydigan ta’limiy-o’yin bo’lib, u o’zida maqsadga yo’naltirilgan mutaxasislikning kasbiy faoliyatini qamrab oladigan o’zaro bog’liqlikni mujassamlashtiradi. O‘yin texnologiyalaridan “Badiiy obraz, xarakter, tip” modulini o‘qitish jarayonida foydalanish bo‘lajak o‘qituvchilarga ular tomonidan o‘zlashtirilgan nazariy bilimlarni immitatsiyalash, ya’ni hayotiy voqelik, hodisalar misolida amalda qo‘llash uchun muayyan sharoitlarni yuzaga keltiradi. Talabalar rolli va ishbilarmonlik o‘yinlari yordamida o‘zlari o‘zlashtirgan nazariy bilimlarni mustahkamlaydilar, mavjud bil

- beshinchidan, o‘yin jarayonida ijtimoiy normalarga mos xulq-atvorni egallash, kamchiliklarga barham berish imkoniyati yaratiladi; - oltinchidan, shaxsning ijobiy fazilatlarini shakllantirishga zamin tayyorlaydi; - yettinchidan, insoniyat uchun ahamiyatli bo‘lgan qadriyatlar tizimi, ayniqsa, ijtimoiy, ma’naviy-madaniy, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni o‘rganishga e’tibor qaratiladi; - sakkizinchidan, o‘yin ishtirokchilarida jamoaviy muloqot madaniyatini rivojlantirish ko‘zda tutiladi. O’yin faoliyati tomonidan yondoshganda didaktik ta’limiy o’yin – bu ta’lim oluvchilarning ijtimoiy va predmetli faoliyatni o’yin jarayonida, o’yin qoidalariga singdirilgan kasbiy faoliyatning shartli vaziyatlari orqali muammolarning yechimini topishda amalga oshiriladigan bilish va o’zlashtirishdir. Xulla

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 1. Abrams, M. H. A Glossary of Literary Terms. New York-London, 1994. 2. Azizxo’jayeva N.N. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – T., 2006. 3. Baldick C. The conceise Oxford of Dic t ionary Litetary Terms. Oxford, 1990. 4. Beckson K., Ganz A. Literary Terms. A Dictionary. New York, 1989. 5. Борев Ю. Эстетика. Теория литератур ы. Энц иклопедичес кий словарь. М.: Асрель-Аст, 2003. 576 с. 6. Бобоев T . Адабиётшунослик асослари . – To шкент : Ўқитувчи , 2004. 7. Валихўжаев Б. Ўзбек адабиёшунослиги тарихи. – Тошкент: Ўзбекистон, 1993. 8. Введение в литературоведение . Литературное произведение: основ-н ы е понятия и термин ы. Под ред. Л.В.Чернец. М.: В ы сшая школа; Academıa, 1999. 554 с. 9. Golish L. , Fayzullaeva D . Pedagogik texnologiyalarni

16. Литературная энциклопедия терминов и понятий / Сост. А.Н.Нико- люкин. М., 2001. 17. Омонов Ҳ . , Хўжаев Н . , Мадьярова С . , Эшчонов Э . Педагогик технологиялар ва педагогик маҳорат. – Т ошкент , 2007 . 18. Расулов А . Бадиийлик – безавол янгилик . – Тошкент : Шарқ , 2007. 19. Султон И. Адабиёт назарияси. – Toшкент , 2005 . 20. Салаев Ф., Қурбонниёзов Г. Адабиётшунослик атамаларининг изоҳли сўзлиги. Т.: Янги аср авлоди, 2010. 21. Умуров Ҳ . A дабиёт назарияси . – Тошкент : Шарқ , 2002. 22. Ulug’ov A. Adabiyotshunoslikka kirish. T., “Universitet”, 2000. 23. Umurov H. Adabiyot nazariyasi. – S., 2001. 24. Худойбердиев Е. Адабиётшуносликка кириш. – Тошкент: Ўқитувчи, 1995. 25. Xudoyberdiyev A., Boltayev M., Badriyev F. O‘zbek tili va adabiyot o‘qitishda innovatsion texnologiyalardan foyda

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar