Банк актив ва пассивларини бошқариш ва ундаги муаммолар - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	424.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Банк актив ва пассивларини бошқариш ва ундаги муаммолар

Купить

Банк актив ва пассивларини бошқариш ва ундаги муаммолар

М У Н Д А Р И Ж А КИРИШ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I БОБ . Банк актив ва пассивларини бошқаришнинг назарий асослари . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1 Банк актив ва пассивларини бошқариш назариялари ва усуллари . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2 Ўзбекистон Республикаси банклари актив ва пассивлари таркиби ҳамда динамикаси . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3 Банк актив ва пассивларини бошқаришнинг халқаро амалиёти . II БОБ . Банк актив ва пассивларини бошқаришнинг амалий жиҳатлари . . . . . . . . . .

таъминлади . Ҳозирги кунда Ўзбекистон банк тизими фаолиятининг барқарорлик кўрсаткичлари халқаро стандартлар талаблари асосида белгиланган меъёрлар бўйича юқори кўрсаткичларни қайд этмоқда . Жумладан , бугунги кунда банк тизими капиталининг етарлилик даражаси 24,3 фоизни ташкил қилиб , қабул қилинган умумий халқаро стандартлардан 3 баробар ортиқдир 1 . Банкларнинг капитали ҳамда жалб қилинган депозитлари ҳажмининг муттасил ўсиб бораётганлиги , ўз навбатида , банк тизимининг республика иқтисодиётини ривожлантиришга , банкларнинг инвестициявий фаолиятинин кенгайишига хизмат қилмоқда . 2012 йил якуни бўйича тижорат банкларининг жами активлари суммаси 35 744 млрд . сўмга тенг бўлган ва 30 фоиздан кўпроққа , сўнги 10 йил ичида эса ушбу кўрсаткич 11 баробардан зиёдга , охирги 3 йилда эса 2,3 бар

Бугунги кунда банк тизимида қатор ўзгаришлар олиб борилмоқда . Ўзбекистон Республикаси Президенти И . А . Каримовнинг 2010 йил 26 ноябрдаги ПҚ -1438 сонли “2011-2015 йилларда Республика Молия - банк тизимини янада ислоҳ қилиш ва барқарорлигини ошириш ҳамда юқори халқаро рейтинг кўрсаткичларига эришишнинг устувор йўналишлари тўғрисида ” ги Қарори , тижорат банкларида капиталлашув жараёнларини жадаллаштиришга қарорлар ва фармонлар , шунингдек Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг бир қанча меъёрий - ҳуқуқий ҳужжатлари тижорат банкларининг устав капиталини оширишга ва шу орқали уларнинг ликвидлигини мустаҳкамлаб боришга қаратилгандир . Битирув малакавий ишининг мақсад ва вазифалари : Битирув малакавий ишининг мақсади банк актив ва пассивларини бошқаришнинг назарий асослари ва амалий жиҳа

таклифлар ва тавсиялар киритилган . Тадқиқотдаги маълумотлардан Республика банк тизимини башқаришни такомиллаштириш дастурларини ишлаб чиқишда фойдаланиш мумкин . Шунингдек , битрув малакавий ишида келтирилган тавсиялар ва таклифлар банк тизими соҳасида дастурлар ва қарорлар қабул қилишда хизмат қилиши мумкин . Битирув малакавий ишининг таркибий тузилиши . Битирув малакавий иши кириш , учта боб , хулоса ва таклифлар , фойдаланилган адабиётлар рўйхати ва иловалардан ташкил топган . Кириш қисмида малакавий битирув иши мавзусининг долзарблиги кўрсатиб ўтилган , тадқиқотнинг мақсади ва вазифалари баён қилинган , унинг предмети ва объекти аниқланган , мавзунинг ўрганилганлик даражаси ва илмий жиҳатдан янгилиги асослаб берилган , шунингдек амалий аҳамияти кўрсатилган . Битирув малакавий ишининг

I Боб . Банк актив ва пассивларини бошқаришнинг назарий асослари . 1.1. Банк актив ва пассивларини бошқариш назариялари ва усуллари . Тижорат банклари фаолиятида актив ва пассивларни самарали бошқариш муҳим аҳамият касб этади . Банклар актив ва пассивларини самарали бошқариш орқали ўзларининг даромадлилик даражасини оширадилар , ликвидлигини мустаҳкамлайдилар ва ўз навбатида иқтисодиётнинг барча тармоқларига таъсир кўрсатадилар . “ Активларни бошқариш деганда ўз ва жалб қилинган маблағларни жойлаштириш тартиби ва йўллари тушунилади ” 1 . Банк актив ва пассивларини бошқариш назариялари методлари ҳақида сўз юритишдан олдин банк актив ва пассивлари ҳақида ҳамда актив ва пассив операциялар ҳақида қиқача маълумот бериб ўтиш лозим . Банк активлари - бу банкка тегишли ҳамда моддий қийматга эга бў

ҳисобланади . Тижорат банкларининг активлари ўзига хос белгиларига кўра ликвидлик ва риск даражасига қараб ҳамда даромад келтиришига қараб бир неча гуруҳларга бўлинади . Банк балансида активлар ликвидлик даражасига қараб акс эттирилади ва ликвидлик даражасига қараб улар қуйидаги 3 гуруҳга бўлинади : 1. Юқори ликвидли активлар . Буларга : - кассадаги ва йўлдаги нақд пуллар , қимматбаҳо тошлар , монета , чеклар ва бошқа пул ҳужжатлари ; - вакиллик ҳисобварағидаги маблағ қолдиқлари ; - « Ностро » ва « Востро » счетлардаги қолдиқлар ; - мажбурий резервлар счети бўйича маблағлар қолдиғи ; - қимматли қоғозлар , хазина векселлари , давлат облигациялари , ЎРМБ нинг қимматли қоғозлари ва облигациялари . 2. Ликвид активлар . Буларга : - берилган кредитлар ( жумладан , банклараро ҳам ); - ўз инвестиц

1. Рискдан ҳоли бўлган активлар . Бу активлар бўйича риск даражаси 0% га тенг . 2. Кичик ( минимал ) рискли активлар . Бу активлар бўйича риск даражаси 20% га тенг . 3. Юқори рискли активлар . Бу активлар бўйича риск 50 % га тенг . 4. Энг юқори даражадаги ( максимал ) рискли активлар . Булар бўйича риск даражаси максимал бўлиб , у 100% га тенг бўлади . Ўзбекистон Республикаси Адлия Вазирлиги томонидан 1999 йил 11 февралда № 632- сон билан рўйҳатга олинган ва Ўзбекистон Республикаси Марказий Банки бошқаруви томонидан 1998 йил 9 ноябрда № 242- сон билан тасдиқланган “ Активлар сифатини таснифлаш , тижорат банклари томонидан улар бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун захираларни шакллантириш ва ундан фойдаланиш тартиби ” га кўра банк активлари сифат жиҳатидан қуйидаги тартибда тоифаларга

Ушбу маблағлар иккита йирик гуруҳга мажбуриятлар ва капиталга бўлинади . Мажбуриятлар – банк томонидан жалб этилган маблағлар ҳисобидан , капитал эса банкнинг ўз маблағлари ҳисобидан шаклланади . Ушбу маблағларнинг барқарор манбалар ҳисобидан шакллантирилиши тижорат банкларининг самарали ишлаши ва иқтисодий жиҳатдан бақувватлигини таъминлайди . Пассивлар ва активлар бўйича мажбуриятларни бошқариш банкнинг муҳим вазифаси бўлиб ҳисобланади . Банкларнинг пассив операциялари уларнинг фаолиятини ташкил қилишда катта ўрин тутади . Пассив операциялар ёрдамида тижорат банклари кредитлаш учун зарур бўлган кредит ресурсларини ташкил қилади . Тижорат банкларининг ресурслари банкнинг ўз маблағлари , жалб қилинган маблағлар ҳисобидан шаклланади . Юқорида келтирилган пассив операцияларнинг биринчи ва ик

бошқариш » назариясидан кенг фойдаланилади . Мазкур назарияда асосий эътибор тижорат банкларининг депозит базасини яхшилашга қаратилади . Тижорат банкларида бу нақд пулларга , инвестицияларга , ссудаларга ва бошқа активларга тақсимланади . Бунда асосий эътибор қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар ва ссуда операцияларига қаратилади . Банкни оқилона бошқаришнинг биринчи шарти омонатчилар талабини қондира олиш имкониятига эга бўлиш бўлса , иккинчи шарти кредитга бўлган талабни қондириш учун етарли бўлган маблағларга эга бўлишдир . Актив ва пассивларни бошқаришнинг асосий вазифаси : банкнинг қисқа ва узоқ муддатли ликвидлигини бошқариш ; банк рентабеллигини ушлаб туриш ва ошириш ; банк капитали структураси ва етарлилигини бошқариш ; банкнинг фоизли харажатларини бошқариш ; активлвр сифат

1- расм . Умумий фонд маблағлари модели ёрдамида активларни бошқариш 1 . Умумий фонд маблағлари методида маълум актив операцияни амалга оширишда маблағлар қайси манбадан келиб тушганлиги аҳамият касб этмайди . Ресурсларнинг жойлаштирилиши банк ўз олдига қўйган мақсадларга эришишга ёрдам бериши талаб этилади . Бу метод схематик равишда 1- расмда кўрсатилган . Бу метод банк бошқарувидан ликвидлилик ва даромадлилик принципларини тенг амал қилишини талаб этади . Шунинг учун маблағлар шу принципга мос келадиган актив операциялар турларига жойлаштирилади . Активларни бошқаришда ушбу усулни амалга ошириш учун қуйидаги босқичлардан ўтиш даркор : Биринчиси , маблағларнинг тақсимланиш тузилишини аниқлашда уларнинг улушини белгилаш , бу улуш бирламчи резерв сифатида ташкил қилинади . Бирламчи резервл

Иккинчиси , иккиламчи резервларни тузиш масаласидир . Тижорат банклари активларни жойлаштираётганда “ нокассавий ” ликвид активларни тузади . Бундай резервлар юқори ликвидликка эга бўлади . Чунки уларни қисқа муддат ичида нақд пулга айлантириш имконияти пайдо бўлади . Иккиламчи резервларни тузишдан мақсад бирламчи резервларни тўлдириш манбаси ҳисобланади . Иккиламчи резервларга қимматли қоғозлар портфели , айрим ҳолларда ссуда ҳисобварағидаги маблағлар киради . Учинчи босқич , кредит портфелини тузишдир . Банк бирламчи ва иккиламчи резервларни тузиб бўлгандан кейин у ўз мижозларига ссудаларни бериши мумкин . Банк активлари ичида ссудалар асосий ўринни эгаллайди . Тўртинчи босқичда , маблағлар тақсимлаб бўлингандан кейин , қимматли қоғозлар портфели таркиби аниқланади . Бу методнинг камчили

2- расм . Активларни тақсимлаш модели ёрдамида активларни бошқариш 1 . Бу метод банкка зарур бўлган ликвид маблағлар миқдори фондларни жалб қилиш манбаларига боғлиқлигини белгилаб берди . Схематик равишда бу 2- расмда кўрсатилган . Активларни тақсимлаш усулига кўра , тижорат банкига зарур бўлган ликвид маблағлар ресурслар жалб қилишнинг манбаларига боғлиқдир . Бу усулда ҳар бир депозит тури бўйича алоҳида резервларни ташкил қилиш назарда тутилади . Ушбу усулнинг энг асосий афзаллиги шундаки , ушбу усулни қўллаш ликвид активларнинг камайишига олиб келади . Бу эса фойда меъёрини оширади . Фойда меъёрининг ошиши айнан ортиқча ликвид маблағларни ишлатишдан келиб чиқади . Умуман олганда , юқоридаги икки усул минимал ликвидлик даражасига таянмасдан , ўртача ликвидлик даражасига таянади . Бу эса

бошқариш муаммоларига ёндашишни касб этади . Ушбу усул орқали актив операцияларни амалга оширишда математик модел усулларидан фойдаланилади . Илмий бошқариш методи уч хил саволга жавоб беришни назарда тутади : “ муаммонинг моҳияти нимада ?”, “ муаммо ечимининг вариантлари қандай ?”, “ қайси вариант энг яхши ҳисобланади ?”. Ушбу саволларга жавоб беришда ЭҲМлардан кенг фойдаланилади . Активлар ва пассивларни бошқаришда банк активлари ликвидлиги масаласини кўриб чиқиш муҳим ҳисобланади . Банклар самарали фаолият юритиши ва уларнинг ишончлилигини таъминлашга эришиш учун банкларнинг ликвидлигини қай даражада эканлигини аниқлаш жуда муҳимдир . Ликвидлик банк фаолиятини тавсифлайдиган асосий сифат кўрсаткичларидан бири бўлиб , у банк томонидан мажбуриятлар ўз вақтида бажарилиши ҳамда активлар ўси

муддати банк мажбуриятлари ҳажми ва муддатларига мос келиши шарт ; - Банк баланс актив ва пассивлар таркиби реал мос келмаслигига асосланган , хатто энг қудратли , молиявий барқарор тижорат банклари ҳам банкротлик , молиявий ва иқтисодий инқирозлардан ва бошқа можаролардан суғурталанмаган . Бу режали иқтисодиётдан бозор иқтисодиётига ўтган давлатларга айниқса хос саналади . Юқоридагилардан банклар ликвидлигига уларнинг актив ва пассивларини бошқариш орқали эришилади , деган хулосага келишимиз мумкин . Банк ишининг эволюцион тарзда ривожланиши натижасида иккинчи ёндашувга асосан актив ва пассивларни бошкариш назариялари юзага келиб , ривожланди . Тижорат ссудалари назарияси . Бу назариянинг вакиллари тижорат банклари ликвидлиги унинг активларини қисқа муддатли ссудаларга жойлаштирилган пайт

Жойдан - жойга ( активларни ) кўчириш назарияси . Бу назарияга асосан банк активларини бошқа активларга кўчира олиши ёки уларни бошқа кредиторларга ҳамда инвесторларга сота олиши билан ўз ликвидлигини таъминлаши мумкин . Агар товарлар билан таъминланган ссудалар ўз вақтида қайтмаса , у ҳолда банк бозорда уларни сотиши мумкин , агар ссуда маблағларига мухтожлик сезилса , банклар Марказий банкдан қайта молияланиши ёки банклараро кредит ресурслари бозоридан ресурс сотиб олиши мумкин . Демак , ҳар қандай талабни амалга ошириш учун тижорат банклари ҳар доим ликвид активларга эга бўлиши керак . Чунки буларни истаган вақтда сотиш мумкин . Шубхасиз , банк мавжуд активларини эркин сота олса ва ўзининг олдидаги мажбуриятларини бажарса , банк ликвид ҳисобланади . Энг яхши ликвид манба узоқ вақтлар ос

боғланиши амалга татбиқ қилинди . Банклар кредитларни диверсификация қилиш жараёнида шу хусусиятни ҳисобга олиши лозим эди . Бу эса келажакда кутилаётган ликвидлик муаммосининг олдини олишга имкон берарди . Бу назарияга кўра банк ликвидлигини кредитларни қайтаришда тўловлар графигига , келажакда қарз олувчининг оладиган даромадини қўйган ҳолда режалаштирса бўлади . Бу назария юқоридаги назарияларни рад этмайди . У шуни таъкидлайдики , қарз олувчилар даромадлари кредитларни қайтариш билан тавсифланади . Ушбу назарияга кўра банк ликвидлигига кредитларни ва инвестицияларни қайтариш муддатларини ўзгартириш йўли билан таъсир этиши мумкин . Қисқа муддатли кредитлар , узоқ муддатли кредитларга қараганда ликвидроқ , истеъмол кредити эса ипотека кредитидан ликвидроқдир . Назария баъзи кредит турлар

пассивларига , яъни мажбуриятларига эътибор қарата бошлади . Бу назариянинг пайдо бўлишига иқтисодиётда фонд ва пул бозорининг шаклланиши ҳамда икки поғонали банк тизимининг тўла шаклланиши билан банк маблағлари бозорининг ривожланиши туртки бўлди . Бу назарий фикрга таянган ҳолда банклар ўз ликвидлигини пул бозори ва сармоя бозоридан қарз олиш , яъни маблағлар жалб қилиш орқали бошқара бошлашди . Бу асосан Марказий банкдан маблағлар сотиб олиш , депозит сертификатлари , қисқа муддатли тижорат векселлар ва евродоллар каби қарз мажбуриятларини муомалага чиқариш шаклида амалга оширилди . Бу усулнинг банкларга фойдали томони : биринчидан , даромад нуқтаи назаридан - банклар сотиб олинган маблағларга барча учун ягона имтиёз бўлган бозор фоиз даражасида тўловлар амалга оширишга муваффак бўлишга

мақсадга мувофиқ бўлади , чунки ресурслар етишмовчилиги ҳолатида банклар банклараро кредит ресурслари бозоридан уларни жалб қилади , ортиқча бўлганда эса банклараро депозитларга жойлаштиради . Демак , банклар актив ва пассивларини бошқариш назариялари вужудга келиши орқали амалиётда улардан турли даврларда банклар кенг фойдаланган ва ҳозирда ҳам фойдаланиб келмоқда . 1.2. Ўзбекистон Республикаси банклари актив ва пассивлари таркиби ҳамда динамикаси . Ўзбекистон Республикасининг « Банклар ва банк фаолияти туғрисида » ги қонунида " Банкларнинг ўз мижозлари олдидаги жавобгарлиги " 39- моддасида қайд этилган бўлиб , унга асосан банклар депозит қилар эканлар , уларни сақлаш , мижозлар топшириғига мувофиқ уларнинг биринчи талабига асосан тўловларни амалга ошириш мажбуриятини ўз зиммалари

бериш , ва тўлашга етарли даражада нақд пул ва қисқа муддатли активларга эга бўлиши талаб этилади . Етарли ликвидликни таъминлаш зарурияти фойда олишга бўлган интилишини мувозанатда сақлаб туриши лозим . Банк тизимининг молиявий барқарорлигини мустаҳкамлаш борасида амалга оширилган аниқ мақсадли чора - тадбирлар охирги ўн йил мобайнида банклар жами капиталини 9 баробардан ортиқ зиёдга , охирги уч йилда 2 баробардан ортиқ ўсишини таъминлади . 2012 йилда эса банк тизими умумий капитали ҳажми 24,3 фоизга ошди . Нактижада банк тизими фаоилиятининг барқарорлик кўрсаткичлари халқаро стандартлар талаблари асосида белгиланган меъёрлар бўйича юқори кўрсаткичларни қайд этмоқда . Жумладан , бугунги кунда банк тизими капиталининг етарлилик даражаси 24,3 фоизни ташкил қилиб , қабул қилинган умумий халқ

2012 йил давомида банк тизимида амалга оширилган ислоҳотлар доирасида тижорат банкларининг капиталлашув даражасини ошириш бўйича аниқ белгиланган чора - тадбирлар давом эттирилди . Акциядорлик – тижорат банклари томонидан банк устав капиталини ошириш мақсадида 2012 йил давомида 500 млрд . сўмлик қўшимча акциялар чиқарилди .

Натижада тижорат банкларининг жами капитали 2012 йилда 24,3 фоизга ошиб , 2013 йилнинг 1 январь ҳолатига 6,2 трлн . сўмни ташкил этди . 3- расм . Жами банк капитали динамикаси 1 . Банкларда барқарор ресурс базасини шакллантириш ва уни янада кенгайтириш , аҳолининг бўш пул маблағларини банк омонатларига жалб қилишни янада рағбатлантириш ва кафолатлашга доир қабул қилинган Президентимизнинг қатор Фармон ва Қарорлари аҳолининг банк тизимига бўлган ишончини янада мустаҳкамлашда муҳим аҳамият касб этиб келмоқда . Натижада банклар томонидан жалб қилинган жами депозитлар ҳажми 2012 йил бошига нисбатан 31,5 фоизга ортди . Жумладан , аҳолининг банклардаги омонатлари ҳажми 34,6 фоизга ўсди . Республикамизда иқтисодиётни модернизациялаш ва ишлаб чиқариш имкониятларини кенгайтириш , хизмат кўрсатиш си

4- расм . Тижорат банкларидаги жами депозитлар ва аҳоли омонатлари қолдиғи динамикаси 1 . Тижорат банкларининг жами активлари йил давомида 30,2 фоига ошиб , 2013 йилнинг 1 январь ҳолатига кўра 35,7 трлн . сўмга тенг бўлган . Буни қуйидаги диаграммада ҳам кўришимиз мумкин . 5- расм . Тижорат банклари жами активлари қолдиғининг динамикаси 2 . Банклар томонидан ажратилган кредит қўйилмалари қолдиғи 2012 йил давомида 30,5 фоизга ўсиб , 2013 йил 1 январь ҳолатига кўра 20,4 трлн . сўмни ташкил этди . Тижорат банклари томонидан ажратилган кредитлар 01.01.2013 йил ҳолатига кўра жами банк сектори активларининг 57,05 фоизини ташкил қилган . Бу кўрсаткич жаҳон амалиётига кўра 60 фоиздан юқори бўлса нормал ҳолат деб баҳоланади . Тижорат банклари томонидан 1 Марказий банк маълумотлари асосида тайёрланд

2 ажратилган кредит қўйилмаларининг қолдиғини қуйидаги диаграммада кўришимиз мумкин . 6- расм . Тижорат банклари кредит қўйилмалари динамикаси 1 . 2012 йил давомида тижорат Ўзбекистон Республикаси тижорат банклари томонидан ажрвтилган кредитларнинг 85,8 фоизи ички манбалар ҳисобига берилган бўлиб , ташқи қарзлар асосан узоқ муддатга , асосан иқтисодиётнинг стратегик тармоқларини модернизация қилиш , кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларини қўллаб – қувватлаш бўйича инвестиция лойиҳаларини молиялаштириш учун жалб қилинмоқда . 7- расм . 01.01.2013 йил ҳолатига тижорат банклари кредит портфели таркиби ( млрд . сўм ) 2 . 1 Марказий банк маълумотлари асосида тайёрланди . Марказий банк маълумотлари асосида тайёрланди . 11 539 15 652 20 392 05 00010 00015 00020 00025 000 млрд. Сўм 01.01

2 Марказий банк маълумотлари асосида тайёрланди .

Банкларнинг умумий кредит портфелида узоқ муддатли кредитларнинг улуши 76,8 фоизни ташкил қилиб , 2011 йилдагига нисбатан 30,7 фоизга ошган . Яратилган қулай инвестициявий муҳит , жумладан , банкларнинг кредит портфели таркибида узоқ муддатли инвестициявий молиялашнинг улушига қараб табақалаштирилган фойда солиғи ставкаларининг жорий этилганлиги тижорат банкларининг инвестициявий фаоллигини оширишга хизмат қилмоқда . 2012 йилда корхоналарни модернизация қилиш , технологик ва техник жиҳатдан қайта жиҳозлаш мақсадларига тижорат банклари томонидан жами 5 760 млрд . сўм ёки 2011 йилдагига нисбатан 1,3 баробарга кўп инвестиция кредитлари ажратилган . Ўз навбатида , республикамиз банк тизими фаолиятининг ижобий натижалари жаҳон ҳамжамияти ва халқаро ташкилотлар томонидан юқори баҳоланмоқда . Жум

Тижорат банклари актив ва пассивларини бошқариш назарияларини атрофлича ўрганиб хулоса қилиш мумкинки , барча назариялар асосан хорижий давлатларда банклар амалиётида вужудга келган . Тижорат банки актив ва пассивлари структураси унинг даромад ва харажатларини олдиндан белгилаб беради ва бу билан унинг ривожланишини ҳам кўрсатади . Актив ва пассивларни бошқаришни иқтисодий самарадорликни таъминлашга ёки банкнинг бошқа мақсадларига йўналтирилган даврий комплекс чора - тадбирлар мажмуи дейиш мумкин . Ўз навбатида , бу бошқарув даври учта фазани ўз ичига қамраб олади . Улар : режалаштириш ( банк стратегиясини ишлаб чиқиш , бизнес режани ишлаб чиқиш , жорий режалаштириш ), амалга ошириш ( ҳар кунлик молиявий ва кредит хизматларини кўрсатиш ) ва назорат ( мавжуд рискларни мониторинг қилиш ва ба

трансакцион депозитларнинг салмоғи кўрсаткичи ҳисобланади . Ушбу кўрсаткични ҳисоблаш учун трансакцион депозитларнинг сўммаси депозитларнинг умумий сўммасига бўлинади ва олинган натижа 100 фоизга кўпайтирилади . Жаҳон Тиклаш ва Тараққиёт банки экспертларининг фикрига кўра , бу кўрсаткичнинг максимал даражаси 30 фоизни ташкил этиши лозим . Агар бу кўрсаткичнинг натижаси 30 фоиздан ошса , у ҳолда банкнинг ресурс базасининг ҳолати ёмонлашаётган ҳисобланади . Назарий қарашлар ва актив – пассивларнинг оптимал баланслаштирилган структураси асосида қуйидагилар ётади : Биринчидан , тижорат банки актив ва пассивлари структурасини оптималлаштиришдан мақсад банк дарлмадини ошириш ва харажатларини камайтириш ҳисобланади , яъни : СФД = ∑ А СР i ⋅ Д i − ∑ П СР j ⋅ З j → max (1) i j Бунда : СФД – соф сои

Лаҳзали ликвидлик кўрсаткичи ПЛ 2 = ( Лам / Овм ) ⋅ 100% ПЛ 2 ≥ 15 Жорий ликвидлик кўрсаткичи ПЛ 3 = ( Лат / Овт ) ⋅ 100% ПЛ 3 ≥ 50 Жалб қилинган маблағлар структураси кўрсаткичи ПЛ 4 = ( Овм / ПС ) ⋅ 100% ПЛ 4 ≤ 50 Банклараро ресурслар бозорига боғлиқлик кўрсаткичи ПЛ 5 = (( ПСбк – СЗбк ) / ПС ) ⋅ 100% ПЛ 5 ≤ 27 Ўз вексел мажбуриятларининг рисклилик кўрсаткичи ПЛ 6 = ( Ов / К ) ⋅ 100% ПЛ 6 ≤ 90 Берилган кредитлар кўрсаткичи ( банкдан ташқари ) ПЛ 7 = ( СЗнб / ПСнб ) ⋅ 100% ПЛ 7 ≤ 180 Йирик кредиторлар ва омонатчиларнинг рискка мойиллилик кўрсаткичи ПЛ 10 = ( Овкк / Лат ) ⋅ 100% ПЛ 10 ≤ 270 Ўз маблағларининг етарлилик кўрсаткичи ПК 1 = ( К / ( Авз риск )) ⋅ 100% ПК 1 ≥ 11 Умумий капитал етарлилиги кўрсаткичи ПК 2 = ( К / ( А риск )) ⋅ 100% ПК 2 ≥ 6 Ссудалар сифати кўрсаткичи ПА 1 = ( СЗбн

капитали ; СЗнб – мижозларга берилган кредитлар ( банклардан ташқари ); ПСНБ – мижозлар маблағларини жалб қилиш кўрсаткичи ( банклардан ташқари ); Овкк – банкнинг омонатчилар ва кредиторлар олдидаги мажбкрияти жами банк мажбуриятларининг 10 % ва ундан юқорисини ташкил қилади ; Авз риск – рискка тортилган активлар ; А риск – рисклилик даражаси юқори бўлган активлар ; СЗбн – умидсиз кредитлар ; СЗ – жами берилган кредитлар бўйича қарздорлик ; А 20 – банк 20 % дан кўп резерв шакллантирадиган активлар ; Р 20- А 20 бўйича амлада ташкил қилинган захиралар ; СЗпр – тўлов муддати 30 кундан ошган кредитлар миқдори ; РВПСф – амалда кредитлар бўйича эҳтимолий йўқотишларга қарши ташкил қилинган захиралар ; Кскр – бир ёки бир гуруҳ қарздорларга берилган кредитларнинг умумий суммаси ; Крса – банкнинг ак

3.1 ЛАМ i ( Юқори ликвидли активлар ) ОВМ i ( Талаб қилиб олингунча бўлган мажбуриятлар ) 3.2 ЛАТ i ( Ликвидли активлар – 30 кунгача бўлган ) ОВТ i (30 кунгача бўлган мажбуриятлар ) 3.3 Л i ( Бошқа активлар ) О i ( Бошқа мажбуриятлар ) Мазкур кўрсаткичларга амал қилишни назорат қилиш учун Россия банки томонидан яна бир қанча воситалар назарда тутилган . Ушбу воситаларга : меъёрларни аниқлаш , банкларни Россия банкида мажбурий захирага қатнашиш тартиби ва қайта молиялаш тизими киради . Марказий банк бу воситалар орқали тижорат банклари ликвидлигига билвосита таъсир этади . Россия банкида ҳар бир тижорат банкининг мажбурий захиралар фондига иштироки жалб қилинган ресурслар суммаси ва улар бўйича ўрнатилган фоиз асосида тўловларни қабул қилиш тарзида ҳосил бўлади . Бу мажбурий захира фондидан

- фойда олиш мақсадида ўз ва жалб қилинган маблағларни жойлаштириш билан боғлиқ актив операциялар ; - комиссион - воситачилик ва ишонч операциялар . Банклар актив операцияларни амалга ошириш чоғида белгиланган ликвидлилик меъёрларига амал қилишлари ва айрим турдаги активлар бўйича таваккалчиликларнинг мақсадга мувофиқ тақсимланишини таъминлашлари лозим бўлади . Банкнинг актив операциялари таҳлили даромадлилик , риск даражаси , ликвидлилик нуқтаи назаридан амалга оширилиши керак . Банк тараққиёти манбаларидан маълумки , банк активлари даромадлилиги ва ликвидлилиги бир - бирига қарама - қарши . Банк ликвидлилиги ва унинг даромадлилиги ўртасидаги алоқадорлик таҳлили ликвидлилик аҳамиятининг устунлиги тўғрисида хулоса чиқаришга имкон беради . Бу мезоннинг устунлигини ҳисобга олиш натижаси кўрс

1. Активлардан фойдаланиш самарадорлиги . Буни қуйидагича аниқлаймиз . Даромад келтирувчи Активлардан активларнинг ўртача миқдори фойдаланиш = Брутто активлар самарадорлиги Бу коэффицент активларнинг қанча қисми ишлашини ва даромад келтиришини кўрсатади . Ушбу кўрсаткич 70-80 фоиз атрофида бўлиши тавсия этилади . Чунки ушбу кўрсаткичнинг жуда юқори бўлиши банклар фаолиятида риск даражасининг ошишига олиб келади . 2. Кредит беришда депозит маблағларидан фойдаланиш коэффиценти . Кредит беришда Кредитларнинг ўртача депозит маблағларидан қолдиғи фойдаланиш коэффиценти = Брутто депозитлар Тижорат банкининг жалб қилинган депозитларидан фойдаланиш самарадорлигини кўрсатади . Мазкур кўрсаткич қанча юқори натижага эга бўлса , банк жалб қилинган депозитларидан самарали фойдаланаётганлигини кўрсатади

кўра 60 фоиздан юқори бўлиши лозим . Бу эса банкнинг асосий даромадлари кредитлардан олиниши билан изоҳланади . Ушбу кўрсаткичлар банкнинг кредит сиёсати самарадорлигини , банкнинг активларининг мақсадга мувофиқ тузилишини кўрсатади , уларнинг рисклилик даражасини ва банкнинг ликвидлигига , даромадлилигига , рентабеллигига таъсирини кўрсатади . Ҳозирги кунда банклар учун активларни бошқариш асосий вазифалардан бири бўлиб қолмоқда . Ҳар қандай банк , молиявий бозорнинг юқори даражада ривожланиши билан иқтисодий барқарорлиқ шароитида маълум жиддий қийинчиликларни енгиб ўтиши керак . Лекин , инфлятсия даражаси юқори бўлган пайтда ва бозор иқтисодиётига ўтиш шароитида бу ташқи омиллар тижорат банклари молиявий аҳволига таъсир қилиб , банк активларини бошқариш масаласини биринчи даражага қўймоқ

баҳолаш мезони бўлса , унинг даромадлилиги ички баҳолаш мезонидир . Улар ўртасидаги алоқадорлик таҳлили банкнинг ликвидлилиги аҳамиятининг устунлиги тўғрисида хулоса чиқаришга имкон беради . Банк ликвидлилиги муомаладан чиқарилган депозитлар ҳажмини , активларни қайтариш ва мажбуриятларни бажариш муддатидаги фарқларни , пул бозоридаги тебранишларни ва режалаштирилмаган харажатларни қоплаши керак . Банк ликвидлигини бошқариш концепсияси асосида актив ва пассивларнинг муддати , миқдори ва таваккалчиликлари бўйича бошқариш тамойили ётади . Бу билан банкнинг ўртача ликвидлилиги таъминланган ҳолда , унинг кредиторлари олдидаги ўз мажбуриятларини бажариш учун тўлиқ имкон яратилади . Банк баланси ликвидлилигига унинг активлари таркиби таъсир қилади . Яъни жами активлар ичида биринчи даражали ликв

Банкнинг ликвидлли маблағларга бўлган эҳтиёжини бозордаги талаб ва таклиф нуқтаи - назаридан кўриб чиқиш мумкин . Банкда ликвидли маблағларга бўлган талаб қуйидаги иккита сабаб бўйича вужудга келади : - Мижозларнинг ўз ҳисобварақларидан маблағларини олишлари натижасида ; - Мижозлар томонидан кредит олиш учун буюртманомалар келиб тушиши сабабли вужудга келади . Ликвид маблағларга бўлган талабнинг вужудга келишига яна бир сабаб , банкнинг бошқа кредиторлардан ( бошқа банкдан ёки марказий банк ) олган қарзларини қайтариш билан боғлиқ . Солиқларни ва акциядорларга дивидентларни тўлаш ҳам юқори ликвидли активларга бўлган талабни ўсишига олиб келади . Банк ликвид маблағларга бўлган талабни қондириш учун барча салоҳиятли таклиф манбаларини жалб қилади , яъни асосий эътиборни аҳоли ва жисмоний шах

бошқариш бўйича амалий ишларни амалга ошириш учун тавсияларни банк раҳбариятига тақдим қилади . Банк активлари , муддатлари бўйича , унинг пассивлари таркибига тўғри келиши керак . Лекин банк бозор муносабатларининг барқарор бўлмаслиги хатаридан тўла холис эмас . Бу ерда банк раҳбарияти олдида банк операциялари даромадлилигини ликвидлилик чегаралари доирасидан чиқмаган ҳолда таъминлаш муаммоси пайдо бўлади . Лекин ликвидлик чегараси , активлар ва пассивлар муддатига қатъий риоя қилган ҳолда жойлаштирилиши ҳам банк даромадини максимал даражага чиқаришга айрим ҳолларда ҳалақит беради . Ҳозирги кунда , банк амалиётининг кўрсатишича , талаб қилиб олингунча депозитга қўйилган маблағларнинг бир қисми таркибий характер касб этмоқда , яъни узоқ муддат талаб қилинмасдан сақланмоқда . Бу эса талаб қ

ўзига жалб қилган ҳолда пассивларни шакллантирса , банк фаолиятида ликвидлилик , даромадлилик ва таваккалчилик ўртасидаги энг оптимал нисбаини сақлаб туриш имконияти келиб чиқади . Актив ва пассивларни диверсификация қилиш Банкнинг тўловга лаёқатсизлик хатарини камайтириб , ликвидликни бошқариш имконини беради . 2.2. Ўзбекистон банклари амалиётида актив ва пассивларни бошқариш усуллари . Республикамиз тижорат банкларининг молиявий ресурсларини шакллантириш ва улардан унумли фойдаланишнинг йўллари банк тизимимизнинг барқарорлигини ва ишончлилигини таъминлаб берувчи омил бўлиб ҳисобланади . Ликвидлиликни таъминлаш нуқтаи назаридан , банклар молиявий ресурсларидан унумли фойдаланишига қарасак , банклар активларининг сифатини аниқлаш учун биринчи навбатда , ўз ликвидлилиги , даромадлилиги ва х

Актив ва пассивларни диверсификация қилиш Банкнинг тўловга лаёқатсизлик хатарини камайтириб , ликвидликни бошқариш имконини беради . Диверсификациялаш даражасини аниқлашда , депозитларни геометрик ва тармоқ белгилари бўйича тақсимланиш мезонлари , уларнинг миқдорлари ва турларини жалб этиш муддатлари ҳамда тижорат банклари кредит портфелларини таҳлил қилиш вақтида қўлланиладиган ссудалар таснифига ўхшаш бир қанча бошқа белгилардан келиб чиқиш мақсадга мувофиқдир . Акс ҳолда , берилган кредит ресурслари билан таъминланмай қолиши мумкин . Банк ликвидлиги концепцияси асосида ликвидликни бошқаришни баланслаштириш тамойили деб аталувчи муддат , ҳажм ва хавф - хатарлар бўйича актив ва пассивларни бошқариш тамойили ётади . Банк учун муқобил бўлган чегараларда ликвидлик ва фойдалилик банкка барча

ЮЛА ЛЛК = ---------- *100% (2) ТКД Банк жорий ликвидлик меъёрига риоя қилиши лозим . Жорий ликвидлик - банк ликвид активларини , 30 кунгача муддатли кредитлар бўйича фоизлар ва бошқа тушумлар ҳисобига талаб қилиб олингунча депозитларни , шунингдек , 30 кунлик мажбуриятларни қоплай олиш қобилиятини кўрсатади . Жорий ликвидлик кўрсаткичи ( ЖЛК ) жорий ликвид (30 кунгача бўлган муддат чегарасида ) активлар ( ЖЛА ) нинг банк жорий ( талаб қилиб олингунча депозитлар ҳамда 30 кунгача бўлган ) мажбуриятлари ( ЖМ ) га нисбати орқали аниқданади . ЖЛА ЖЛК = ----------- *100% (3) ЖМ Ҳозирги кунда ушбу меъёр Ўзбекистан Республикаси Марказий банки томонидан мажбурий талаб қилинадиган ягона кўрсаткич ҳисобланади ва унга барча тижорат банклари амал қилиши керак . Унинг минимал талаб миқдори 30%. Узоқ муд

Тижорат банклари ликвидлигини бошқариш жараёни банк муассасасининг ҳажмига , унинг активлари таркибига боғлик бўлади . Бироқ турли хил операциялар бажарадиган ҳар қандай банк ликвидлигини самарали бошқаришда қарор қабул қилиш учун тезкор маълумотлар , пул маблағларини жалб қилиш йуллари , бўш ресурсларни жойлаштириш муддатлари ва суммаларини таҳлил қилиш талаб этилади . Шу сабабли назорат органлари томонидан тижорат банки ликвидлик ҳолатининг чуқур ва ҳар томонлама таҳлили нафақат уларнинг актив ва пассивлари таркиби , сифати , шунингдек , ликвидлик ҳолатини бошқаришнинг ички механизмларини ўрганиш асосида ҳам амалга оширилади . Банкнинг ликвид маблағларга талаби , банк мажбуриятлари таркиби ва салмоғи , шунингдек пул ва ресурслар бозоридаги талаб ва таклиф ҳолатидан келиб чиқиб белгиланад

маблағлар манбалари салмоғи валюта " балансининг 20 фоизидан кам бўлмаслиги керак ( ички тизим ҳисобварақлари қолдиқларини қўшмаган ҳолда ). Талаб этилаётган ликвидлик даражасини таъминлаш учун қуйидаги " заҳира " даражаси белгиланади : а ) ҳар кунлик лаҳзалик талабни қондириш учун - банкнинг пул шаклидаги ликвидли активлари , банкнинг талаб қилиб олингунча мажбуриятларининг 25 фоизидан кам бўлмаслиги керак ; б ) ҳар кунлик жорий ликвидликни таъминлаш учун – банкнинг сўндирилиш муддати 30 кунгача ва ундан кам бўлган банк куйилмаларини ( муддати узайтирилган ва муддати ўтган кредитларни қўшмаган ҳолда ) ўз ичига олган ҳолдаги барча ликвидли активларнинг , ижро муддати 30 кунгаа ва ундан кам бўлган банк мажбуриятларини ўз ичига олган холдаги талаб қилиб олингунча мажбуриятлар сум

факторинг ва лизинг ажратиш каби актив операциялар филиал вакиллик ҳисобварағи қолдиғининг 70 фоизи ҳажми чегарасида амалга оширишга рухсат этилади ; б ) Мижозларнинакд пул билан узлуксиз таъминлаш мақсадида , нақд маблағлар коэффициентини камида 0,02 қилиб белгилаш лозим . Банк бир қарз олувчи ёки бир гуруҳ ўзаро алоқадор қарз олувчиларга кредитлар ажратишда 1- даражали капиталга нисбатан : таъминланган ссудалар бўйича - 25 фоиз ҳамда таъминланмаган ссудалар буйича - 5 фоиз миқдорида лимит белгилаш орқали ликвидликни йўқотишни камайтириш чораларини кўради . Худди шу каби чекловлар банкка дахлдор шахслар бўйича операцияларга ҳам тегишлидир . Барча ажратилган йирик кредитлар суммаси йиғиндиси 1- даражали капитал суммаси миқдоридан энг кўпи билан 8 мартагача бўлишига рухсат этилади . Банкка

оралиқ дивиденд тўловларига йўналтириладиган маблағларни чегириб ташлагандан сўнг амалга оширилади . Банкнинг барча кўчмас мулкларининг қолдиқ суммаси миқдори , банк 1- даражали капиталининг 50 фоизидан ошмаслиги зарур . Банкнинг ликвидли маблағларга эҳтиёжи мамлакат иқтисодиётидаги ўзгаришлар ва қуйидаги омилларни ҳисобга олган ҳолда , омонатлар умумий суммаси ва кредитга бўлган талабнинг тебранишига боғлиқ бўлади : а ) депозитлар кўпайиши ёки камайиши муносабати билан маблағларга эга бўлиш ёки уларни йўқотиш ; б ) қўйилмаларнинг ўсиши ёки камайиши оқибатида мажбурий заҳиралар ҳажмини ўсиши ёки камайиши . Банкнинг ликвидлик ҳолатини бошқаришда 2 муҳим йўналишга эътибор бериш зарур : а ) даромад келтирмайдиган маблағларни мавжуд бўлишига йўл қўймаслик , яъни маблағларни керагидан ортиқча б

тузилиши , унинг пассивлари таркибий тузилишига мутаносиб бўлишига асосланади . Банк балансининг ликвидлиги , активлар ва пассивлар , ссуда активларининг депозитлар билан нисбати ва ликвидликни характерловчи бошқа нисбатлар акс этган кўрсаткичлар ҳисоб - китоби ёрдамида ҳар куни баҳоланиши керак . Депозитлар , айниқса майда омонатчилар қўйилмалари , одатда ресурсларнинг барқарор манбаси бўлиб ҳисобланади . Ушбу кўрсаткичнинг юқори даражада ўсиши (80 фоиздан юқори ) ишончлиликни билдиради , барқарорлиги нисбатан пастроқ бўлган манбалар ( банклараро бозордаги қисқа муддатли қарзлар ) ишончсизликни билдиради . Чунки , муаммолар пайдо бўлиши билан ушбу ресурслар банкни дарҳол тарк этади . Бозор иқтисодиёти шароитида янги технологиялар ва телекоммуникация воситалари ривожланиши ҳамда жахон иқти

Шунинг учун банклар активлар ва пассивлар таркибини доимо таҳлил этиши уларнинг олдида ликвидлик муаммоси юзага келишининг олдини олади . Республикамиздаги ҳар бир банк бўйича актив ва пассивларни таркибий гуруҳларга бўлиш мумкин . Масалан , вақт мобайнида қисмларга ажратиш мумкин , рискка асосланиб , жамғармаларни кредитларга йуналтириш орқали ликвидликни аниқлик билан бошқариш мумкин . Шундай қилиб , ликвидликни бошқарувчи менежерлар олдида қуйидаги муаммолар мавжуд : - банкни келгусида банкротликка олиб келмай , юқори ликвидликни сақлаш лозим . Бунда даромад ва фойданинг бир қисми йуқотилиши назарда тутилади ; - банк ликвидлигини таъминлаб , оптимал даромад олишга ҳаракат қилиш лозим ; - ликвидликни зарар етказмайдиган даражада камайтирган ҳолда юқори даромад - фойда олишга тўлиқ ишонч

шакллантириш кўп жиҳатдан банкларда активлардан самарали фойдаланиш , харажатлар самарадорлигини ошириш каби бир қатор ички имкониятлардан кенг фойдаланишни талаб этади . 8- расм . Ўзбекистон Республикаси ОАТ “ Алоқабанк ” активлари ҳажмининг ўзгариши динамикаси 1 . 6- диаграммадан кўришимиз мумкинки , ОАТ « Алоқабанк » да активлар ҳажмининг кескин ўсиш тенденцияси 2009 йилдан бошлаб кузатилди . Ушбу банкнинг 2012 йилда шаклланган жами активларининг деярли 65% и кредит ва лизинг ҳиссасига тўғри келади . Бу банкнинг юқори инвестиция имкониятига эга бўлган молиявий институтга айланаётганини кўрсатади . ОАТ “ Алоқабанк ” нинг активлари Ўзбекистон банк тизими жами активларининг ўртача 1,7 фоизини ташкил этади . ОАТ “ Алоқабанк ” нинг жами ресурслари динамикасини 1- иловада келтирилган . 1- ило

9- расм . ОАТ “ Алоқабанк ” нинг хусусий капитали динамикаси ( млрд . сўм ) 1 . ОАТ “ Алоқабанк ” нинг хусусий капитали йилдан йилга ошиб бормоқда . Бу ижобий ҳолат ҳисобланади , чунки банк капитали қанча юқори бўлса , банк учун шунча имкониятлар кўпаяди . Маълумки , Марказий банк томонидан ўрнатилган барча меъёрий кўрсаткичлар банк капиталига нисбатан белгиланади . Масалан , Марказий банк томонидан ўрнатилган меъёрларнинг баъзиларини кўриб чиқсак : а ) бир қарздорга берилган таъминланган кредитлар бўйича юқори таваккалчилиги 1- даражали банк капиталининг 25% миқдоридан ; б ) бир қарздорга берилган таъминланмаган кредитлар бўйича ( ишончли кредитлар ) юқори таваккалчилиги 1- даражали банк капиталининг 5% миқдоридан ; в ) қарздорлар гуруҳи , бир - бири билан боғлиқ ва банкка дахлдор қарздор

ОАТ “ Алоқабанк ” нинг хусусий капитали таркиби ва динамикасини 2- иловада янада батафсил кўришимиз мумкин . 10- расм . ОАТ “ Алоқабанк ” нинг активлар динамикаси ( млрд . сўм ) 1 . 2012 йил 31 декабр ҳ o латига кўра ОАТ “ Алоқабанк ” нинг активлари 629 миллиард сўмни ташкил этди , бу эса ўтган ҳис o б o т даврига нисбатан 141 миллиард сўмга ёки 28,9% г a o шди . Т a ъкидл a ш ж o изки , ox ирги беш йилда банк активлари 3 марта o ртди . Банк активларини келгусидаги стратэгик йўналишларни аниқлаш йўли o рқали б o шқаришда м o лиявий турғунликни таъминлаш , ф o йда ва ликвидликнинг мақбул даражаларига этишиш , шунингдек банк x авф -x атарларини раци o нал б o шқаришга амал қилинди . ОАТ “ Алоқабанк ” активлари таркиби ва динамикасини 3 - иловада батафсил кўриш мумкин . Банкнинг активлари тар

м a бл a ғл a ри қ a тъий р a вишд a уз o қ в a б o риш қийин бўлг a н , шунингдек меҳн a т ресурсл a ри o ртиқч a бўлг a н тум a нл a р в a ш a ҳ a рл a рд a o ил a вий т a дбирк o рлик в a ҳун a рм a ндчилик субъектл a рининг л o йиҳ a л a рини м o лиял a штиришг a йўн a лтирилм o қд a. 2013 йил б o шига O АТ “ Ал o қабанк ” нинг кредит п o ртфели 406,2 миллард сўмни ташкил этди , бу ўтган йилг a нисбатан 100,6 милли a рд сўмг a ёки 32,8 ф o изг a o ртди . Шуни т a ъкидл a ш кер a кки , ox ирги беш йил дав o мида банкнинг кредит п o ртфели 4,5 мартага o шди . Мамлакатнинг иқтис o дий рив o жланиши ва эксп o рт сал o ҳиятини o шириш мақсадида O АТ “ Ал o қабанк ” к o рп o ратив миж o зларга чет эл те x н o л o гиялари ва қурилмаларини x арид қилиш учун лизинг тақдим этм o қда . Ушбу креди

11- расм . ОАТ “ Алоқабанк ” нинг кредит портфели динамикаси ( млрд . сўм ) 1 . Банкнинг депозитлари 2012 йил 31 декбр ҳолатига кўра , 305 млрд . сўмдан ортиқни ташкил этган . 2012 йил 31 декабр ҳ o л a тиг a б a нк бўйич a a ҳ o ли o м o н a тл a ри қ o лдиғи 95,4 млрд . сўмни т a шкил этиб , ўтг a н йилнинг шу д a вриг a нисб a т a н 22,6 млрд . сўмг a ёки 31 ф o изг a ўсг a н . Аҳоли омонатлари жами депозитларнинг 31 фоиздан кўпроғини эгаллайди . 12- расм . ОАТ “ Алоқабанк ” томонидан жалб қилинган аҳоли омонатларининг динамикаси ( млрд . сўм ) 2 . Хулоса қилиб айтадиган бўлсак , ОАТ “ Алоқабанк ” нинг актив ва пассивлари таркибини сифат жиҳатидан таҳлил қилиш натижасида банкда актив ва пассивларни бошқаришнинг самарали тизими йўлга қўйилганини кўришимиз мумкин бўлади . Банкнинг молияви

йўналишларга жойлаштириш орқали диверсификацияланган ва бунинг натижасида банкнинг фаолиятида юзага келиши мумкин бўлган рисклар маълум даражада камайтирилган . Банкнинг актив ва пассивларини самарали бошқариш орқали ликвидлилик ва даромадлилик даражалари оптимал даражада таъминлаб келинмоқда . III Боб . Банк актив ва пассивларини бошқаришдаги муаммолар ва уларнинг ечими . 3.1. Банк актив ва пассивларини бошқаришдаги муаммолар . Битирув малакавий ишининг юқоридаги бобларида тижорат банклари актив ва пассивлари ҳамда уларни бошқариш амалиёти , хориж тажрибаси , банклар актив ва пассивларини бошқариш назариялари ва стратегияларини кўриб чиқдик . Тижорат банклари ўз фаолиятини самарали ташкил этиш ҳамда мижозлари олдидаги мажбуриятларини ўз вақтида ва тўлиқ бажаришлари учун банк ликвидлигини

- банк акционерлари , омонатчилари , кредиторлари ва мижозларининг манфаатларини ҳимоя қилиш . Табиийки , бу жараёнларда банклар бир қанча муаммоларга дуч келадилар . Президентимиз Ислом Каримовнинг 2012 йилда мамлакатимизни ижтимоий - иқтисодий ривожлантириш якунлари ҳамда 2013 йилга мўлжалланган иқтисодий дастурнинг энг муҳим устувор йўналишларига бағишланган Вазирлар Маҳкамасининг мажлисидаги маърузасида Ўзбекистон тижорат банклари жорий ликвидлик коеффициенти 65 фоиздан ошди 1 , бу Марказий банк томонидан ўрнатилган меъёр даражасидан икки баробардан кўпроқдир . Бу яхши албатта , лекин ликвидлик даражасини ҳаддан зиёд юқори бўлиши банкнинг дойда даражасини камайишига сабаб бўлади . Чунки ликвидлик ва даромадлилик кўрсаткичлари бир - бирига тескари пропорционал ҳисобланади . Тижорат банк

мажбуриятлар таркибида юқори улушни эгаллаши банк ликвидлигини хавф остига қўяди . Тижорат банкларининг актив ва пассивлари таркибидаги муаммолардан яна бири бу муаммоли активларнинг мавжудлигидир . Ўзбекистон Республикаси Адлия Вазирлиги томонидан 1999 йил 11 февралда № 632- сон билан рўйхатга олинган “ Активлар сифатини таснифлаш , тижорат банклари томонидан улар бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун захираларни шакллантириш ва ундан фойдаланиш тартиби тўғрисида ” ги Низомга мувофиқ тижорат банклари корреспондент ҳисобварақдан Марказий банкда очиладиган банк активлари бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун мажбурий захиралар депозитига банк активлари бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун шаклланган махсус захиралар маблағлари миқдорига тенг суммани ўтказишни таъминлашлари шарт

Банк актив ва пассивларини бошқариш билан боғлиқ бўлган яна битта муаммо Ўзбекистон Республикаси Марказий банки томонидан ўрнатилган мажбурий резервлар нормасининг юқорилигидир . Ҳозирги кунда мажбурий резервлар нормаси , юридик шахсларнинг талаб қилиб олингунча ва 1 йилгача бўлган муддатга жалб қилинган депозитлар учун – 15 %, 1 йилдан 3 йилгача бўлган депозитлар учун – 12 %, 3 йилдан ортиқ муддатга жалб қилинган депозитлар учун – 10,5 % миқдорида белгиланган . Бундай табақалашган ҳолда мажбурий резервлар нормасининг ўрнатилишига асосий сабаб тижорат банкларининг узоқ муддатли ресурс базасини янада кенгайтириш бўлиб ҳисобланади . Тижорат банки олдидаги муаммо шундан иборатки , тижорат банки жалб қилган ресурсини жойлаштираётганда мажбурий захирага йўналтирилган суммани ҳам ҳисобга олиши к

Тижорат банклари шу ва шунга ўхшаш муаммоларни бартараф этиш учун аввало банк бошқарув тизимини самарали ташкил қилиш лозим . 3.2. Ўзбекистонда тижорат банклари актив ва пассивларини бошқаришдаги мавжуд муаммоларнинг ечимини таъминлаш йўллари . Бозор иқтисодиёти шароитида банкларнинг активлари ва пассивларини бошқаришни самарали ташкил этиш ва оқилона бошқариш ҳамда шу орқали банк ликвидлигини таъминлаш , юзага келиши мумкин бўлган молиявий хатарларни олдиндан аниқлаш ва бартараф қилиш чораларини кўриш , банкнинг фойдасини ошириш , банкнинг омонатчилари , кредиторлари ва акциядорлари манфаатларини ҳимоя қилиш каби масалалар ҳар битта тижорат банки олдида турган муҳим масалалардан бири бўлиб ҳисобланади . Бугунги кунда Ўзбекистон тижорат банклари актив ва пассивларини бошқариш билан боғлиқ

банклар илтамосномасига мувофиқ мажбурий захира сумма қолдиғининг 5% фойдаланишга рухсат этишади 1 . Ушбу амалиётни мамлакатимиз банкларида қўллаш мақсадга мувофиқ бўлар эди . Банкларнинг депозит операцияларини ривожлнтиришнинг шартларидан бири бу банкга бўлган ишончни ошириш бўлиб ҳисобланади . Бунинг учун , енг аввало , мижозларга биринчи талаби билан уларнинг депозитларини бериш лозим ёки янада қулайроқ шароитлар яратган ҳолда , масалан , фоиз ставкасини ошириш ҳисобига депозит муддатини узайтириш керак бўлади . Банк пассивларини бошқаришда , яъни ресурсларини шакллантиришда чет эл банкларининг тажрибасига ҳамда улар эришган ютуқларга назар ташлаб , улардан ўзимиз учун афзалларини ҳамда ўзимизнинг иқтисодий муҳитимизга мос келадиган ютуқларни ўзлаштирсак мақсадга мувофиқ бўлар эди . Деп

Банк активлари даромадлилик даражасига кўра даромад келтирувчи ва даромад келтирмайдиган активларга бўлинади . Банклар активларининг таркибида даромад келтирувчи активлар халқаро амалиётга кўра 70-85 % орасида бўлса нормал ҳолат ҳисобланади . Даромад келтирувчи активларнинг ичида энг юқори улушни кредит операциялари эгаллайди . Кредит операцияларининг улуши жами активларнинг 60 фоизидан юқори бўлиши банкнинг кредитлаш операциялари самарали йўлга қўйилганидан далолат беради . Бунинг учун банкларнинг кредит операциялари ривожлантириш лозим . Марказий банкнинг қайта молиялаштириш ставкаси бевосита кредит фоиз ставкасига таъсир кўрсатади . Ҳозирги кунда Республикамизда қайта молиялаштириш ставкаси 12 фоизни ташкил этади . Банкларнинг кредит операцияларини ошириш ва мижозларнинг кредит олишлари

юқори бўлади . Чунки барқарор депозитлар банкдан чиқиб кетмайди . Депозитлар барқарорлигининг ошиши банкнинг ликвид маблағларга бўлган эхтиёжини камайтиради . Кўплаб тижорат банклари учун депозит операциялар билан шуғулланиш фойдали бўлмаслиги мумкин , чунки бошқа операциялар уларга юқорироқ даромад олиб келиши мумкин . Шунинг учун банклар хатто ўз ходимларига ҳам бошқа банкларда депозитга маблағларини қўйишни тавсия этади . Чунки ушбу депозитлар учун банклар хақ тўлашлари керак , қолаверса , тўпланган маблағлардан унумли фойдаланиш керак , фаол тарзда уларни жойлаштирган ҳолда юқори фоизда даромад олиш керак . Шунинг учун банклар депозит операцияларини ривожлантирмаслиги мумкин . Масаланинг иккинчи томонида эса депозитарии жалб этиш асосий иқтисодий ахамиятга эга . Чунки аҳоли қўлидаги бў

кредит ресурслари бозоридан олинган кредитлар салмоғи кўп бўлиши унинг ресурслари кимматлашишига олиб келади . Шунинг учун унинг микдори жами ресурслар ичида 20% дан ошмаслиги тавсия этилади . Бозор иқтисодиёти кенг ривожланган ва ривожланаётган мамлакатларда тижорат банкларининг кредит портфелини ташкил қилиш ва ундан фойдаланиш жараёнига катта эътибор берилмоқда . Кредит портфелини тўғри ташкил қилиш банкнинг самарали фаолиятини амалга оширишнинг , яъни банк актив ва пассивларини бошқаришнинг тўғри ташкил этилиши асоси бўлиб ҳисобланади . Мавжуд ресурсларни сифатли ва даромад келтирадиган қилиб жойлаштириш банкларнинг молиявий ҳолатига , ликвидлигига ижобий таъсир кўрсатади . Банклар томонидан берилган кредитлар сифатининг пастлиги , уларни қайтариш бўйича муаммолар мавжудлиги банк ликви

ўрганиб , таҳлил қилишлари , бизнес режаларнинг ҳақиқатга яқин ишлаб чиқилганига эътибор беришлари ва гаров таъминотига ҳам алоҳида эътибор қаратишлари лозим бўлади . Яъни кредит учун гаров олинаётганда гаров объектининг ҳолатига , ликвидлигига , агар кредит қайтмайдиган бўлса бозорда шу гаров объектига харидор топиладими ёки йўқми , шу каби жиҳатларга алоҳида эътибор беришлари лозим . Банкларнинг самарали фаолият юритиши , энг аввало , банкда ишлайдиган банк ходимларининг малакасига боғлиқ бўлади . Бу борада ҳам ҳозирда Республикамизда салмоқли ишлар олиб борилмоқда . Хулоса қилиб айтганда , банк актив ва пассив операцияларини амалга ошириш , аҳоли ишончини қозониш ва банк тизимининг самарали фаолиятини ташкил этиш давлат миқёсидаги пул муомаласини мустаҳкамлаш ва банк тизимини ислоҳ қили

Иккинчидан , банкларнинг етарли ресурсларга эга бўлиши ўта долзарб вазифалардан бири ҳисобланади . Маълумки , банкнинг етарли ресурсларга эга бўлиши унинг пассив операцияларини самарали ташкил этиш ва бошқаришини талаб этади . Учинчидан , активлар ва пассивлар бўйича мажбуриятларни бошқариш банкнинг муҳим вазифаси бўлиб ҳисобланади . Банкларнинг пассив операциялари уларнинг фаолиятини ташкил қилишда катта ўрин тутади . Тўртинчидан , активлар ва пассивларни бошқаришда банк активлари ликвидлиги масаласини кўриб чиқиш муҳим ҳисобланади . Банклар самарали фаолият юритиши ва уларнинг ишончлилигини таъминлашга эришиш учун банкларнинг ликвидлигини қай даражада эканлигини аниқлаш жуда муҳимдир . Бешинчидан , ҳар бир тижорат банки ўзининг ривожланиш стратегиясидан ва банк фаолиятининг йириклигидан

кутиб ўтирмасдан уни вақтлироқ бартараф этиш чораларини кўриш лозим . 4. Ўзбекистон банк тизими амалиётида мавжуд бўлган ой ўртасида амалда бўлган иқтисодий меъёрларни тўла бажариб келаётган банклар илтамосномасига мувофиқ Марказий банкда сақланадиган мажбурий захира суммаси қолдиғининг маълум бир қисмидан фойдаланишга рухсат этиш мақсадга мувофиқ бўлар эди . Хулоса қилиб айтганда , банк актив ва пассивларини самарали бошқариш орқали банклар ўзларининг молиявий фаолиятларини амалга оширадилар ва бунинг натижаси ҳам актив ва пассивларнинг қай даражада самарали бошқарилаётганлигидан далолат беради .. Келтириб ўтилган хулоса ва таклифларнинг инобатга олиниши банкларнинг активлари ва пассивларини янада самарали бошқаришга хизмат қилади деб ўйлаймиз . Фойдаланилган адабиётлар рўйхати . I. Ўзбек

1.4. Ўзбекистон Республикаси Марказий банки бошқаруви томонидан 1998 йил 9 ноябрда № 242 сон билан тасдиқланган “ Тижорат банклари ва уларнинг филиаллари томонидан активлар сифатини таснифлаш , ссудалар бўйича юзага келиши мумкин бўлган йўқотишлар ўрнини қоплаш учун ташкил этиладиган захирани шакллантириш ва ундан фойдаланиш тартиби ”. 1.5. Ўзбекистон Республикаси Адлия Вазирлиги томонидан 2000 йил 25 июлда № 949 сон билан рўйхатга олинган Ўзбекистон Республикаси Марказий банки томонидан 2000 йил 26 апрелда № 420 сон билан тасдиқланган “ Тижорат банклари капиталининг етарлилигига қўйиладиган талаблар тўғрисида ” Низом . 1.6. Ўзбекистон Республикаси Адлия Вазирлиги томонидан 1998 йил 2 декабрда № 557 сон билан рўйҳатга олинган , Ўзбекистон Республикаси Марказий банки бошқаруви томонидан 199

ва барқарорлигини ошириш ҳамда юқори халқаро рейтинг кўрсаткичларига эришишнинг устувор йўналишлари тўғрисида ” ги 2010 йил 26 ноябрдаги ПҚ -1438 сонли Қарори . 1.10. Ўзбекистон Республикаси Президентининг « Акциядорлик тижорат банклари фаолиятини такомиллаштириш чора - тадбирлари тўғрисида » ги ПФ -2084- сонли Фармони , 1998 йил 2 октябрь . 1.11. Ўзбекистон Республикаси Президентининг « Тижорат банкларининг капиталлашиш даражасини оширишни рағбатлантириш чора - тадбирлари тўғрисида » ги ПФ -3831- сонли Фармони , 2006 йил 19 декабрь . 1.12. Ўзбекистон Республикаси Президентининг « Банкларнинг капиталлашувини янада ошириш ва иқтисодиётни модернизациялашдаги инвестиция жараёнларида уларнинг иштирокини фаоллаштириш чоратадбирлари тўғрисида » ПҚ -670- сонли Қарори , 2007 йил 12 июль . II. Асос

2.9. Муллажонов Ф . М . ва бошқ . Ўзбекистон Республикаси банк тизими . - Т .: Ўзбекистон , 2011. 368 б . 2.10. О . И . Лаврушина Управление деятельностью коммерческого банка ( банковский менеджмент ). - М .: Юристь , 2003. -526 с . 2.11. Дж . Синки , мл . Управление финансами в коммерческих банках , пер . с англ . 4- го переработанного изд ./ под ред . Р . Я . Левиты , Б . СЛТинскера . - М .: 1994, Catallaxy. - 820 с . III. Даврий нашрлар , статистик тўпламлар ва ҳисоботлар . 3.1. Ф . Муллажонов . Ўзбекистон банк тизими : Барқарор ривожлвниш , халқаро меъзонларга эришиш йўлида // Бозор , пул ва кредит журнали . – Тошкент , 2013. - № (188) 01/2013. Б .4-12. 3.2. Банк ахборотномаси . - Тошкент , 2013 йил 1 май . - № 19 (886) 6- бет . 3.3. “2012 йилда пул – кредит соҳасидаги вазият ва монета

4.6. http:// www.bpk.uz ( Ўзбекистон Республикаси Бозор , Пул ва Кредит журнали сайти ). 4.7. http:// www.uzrepot.com ( Ўзбекистон Республикаси янгиликлар сайти ) 4.8. http:// www.lex.uz ( Ўзбекистон Республикаси қонунчилик ҳужжатлари сайти ). 1- илова . ОАТ " Алоқабанк " ресурслари таркиби ва унинг динамикаси (31 декабр ҳолатига ). № Кўрсаткичлар 2010 йил 2011 йил 2012 йил Сумма ( млн . сўмда ) салмоғи (%) Сумма ( млн . сўмда ) салмоғи (%) Сумма ( млн . сўмда ) салмоғи (%) 1 Мажбуриятлар ( банкнинг жалб қилган ресурслари ) 279 856 81,2 408 321 83,7 523 758 83,3 2 Банк капитали 64 772 18,8 79 718 16,3 105 277 16,7 3 Жами ресурслар 344 628 100 488 039 100 629 035 100 2- илова . ОАТ " Алоқабанк " нинг ўз капитали таркиби ва динамикаси (31 декабр ҳолатига ). № Кўрсаткичлар 201

( млн . сўмда ) (%) ( млн . сўмда ) (%) ( млн . сўмда ) (%) 1 Устав фонди 48 946,4 75,6 58 077,5 72,9 74 726,7 71,0 2 Умумий захира 8 013,9 12,4 10 415,7 13,1 14 147,6 13,4 3 Тақсимланмаган фойда 6 199,4 9,6 9 289,7 11,7 13 802,3 13,1 4 Бошқалар 1 612 2,5 1 935 2,4 2 600,9 2,5 5 Жами ўз маблағлари 64 771,7 100 79 717,9 100 105 277,5 100 3- илова . ОАТ " Алоқабанк " активлари таркиби ва динамикаси (31 декабр ҳолатига ). Кўрсаткичлар 2010 йил 2011 йил 2012 йил 2012 йилда 2011 йилга нисбатан ўзгариши (+,-) № Сумма ( млн . сўмда ) салмоғи (%) Сумма ( млн . сўмда ) салмоғи (%) Сумма ( млн . сўмда ) салмоғи (%) Сумма ( млн . сўм ) % Активлар 1 Кассадаги маблағлар 5 521,2 1,6% 11 624,9 2,4% 13 326,9 2,1% 1 702,0 14,6 2 Марказий банкдаги маблағлар 57 084,7 16,6% 53 796,1 11,0% 94 462,6 15,

Купить