Банк активлари таркиби ва уни диверсификациялашнинг aҳамияти - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	321.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Банк активлари таркиби ва уни диверсификациялашнинг aҳамияти

Купить

Банк активлари таркиби ва уни диверсификациялашнинг a ҳамияти БИТИРУВ МАЛАКАВИЙ ИШИ 1

Мундарижа : КИРИШ ………………………………………………………………………………………. 3-5 I. БОБ . Тижорат банклари фаолиятида активлар таркиби ва диверсификациялашнинг моҳияти ………………………………………..6-28 1.1. Тижорат банклари фаолиятида активлар таркиби ва уларнинг аҳамияти ………………………………………………………………………..7-17 1.2. Тижорат банклари фаолиятида диверсификациялашнинг моҳияти ……………………………………………………………………….18-28 II. БОБ . Тижорат банкларининг активлари таркиби ва уларни диверсификациялашнинг амалий ҳолатини таҳлили ……………….29-40 2.1. Тижорат банкларининг активлари таркибини таҳлили ……………..29-35 2.2. Тижорат банкларининг активларини диверсификациялаш ҳолатини таҳлили ………………………………………………………………………..36-40 III. БОБ . Тижорат банклари активларини самарали бошқариш ва уларни диверсификациялашнинг такомиллаштириш истиқболлари ……………………………………………………

олиш имкониятлари молиявий ресурсларга боғлиқдир . Молиявий ресурслар , уларнинг таркибида банк активлари ва асосан даромад келтирувчи активлар муҳум аҳамиятга эга . Шунинг учун уларнинг таркибини ўрганиш ва бошқаришнинг такомиллаштириш долзарб масаладир . Тижорат банкларининг активлари ва уларнинг самарали бошқарилиш масаласи тўлиқ ўрганилиб амалиётга тадбиқ қилинмаган . Шунинг учун ҳам тижорат банкларининг активлари билан боғлик рискларни камайтиришда ва банкнинг мақсимал фойда олишини таъминлашдаги асосий омиллардан бўлган активларни бошқариш масаласини ўрганиш ҳозирги кунда энг долзарб масалалардан биридир . Банкларда барқарор ресурс базасини шакллантириш ва уни янада кенгайтириш , аҳолини бўш пул маблағларини банк омонатларига жалб қилишни янада рағбатлантириш ва кафолатлашга доир қаб

вазифаларнинг илмий ечимларини асослаб берилиши тақозо этилади : - Ўзбекистон Республикаси тижорат банклари активларини бошқаришнинг амалдаги ҳолатини таҳлил этиш ; - Тижорат банклари активлар портфелини сифати ва ишончлилигига баҳо беришнинг ретинг тизимининг ишлаб чиқиш ; - Тижорат банклари активларининг рисклилик даражасини ўрганиш асосида уларни камайтириш ва банклар фаолияти самарадорлигини оширишни асослаб бериш ; - Тижорат банклари активларининг рискларини бошқариш ва диверсификациянинг иқтисодий моҳиятини асослаб бериш . Битирув малакавий ишининг назарий ва амалий аҳамияти . Битирув малакавий ишининг назарий асоси бўлиб , Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармонлари , Олий Мажлис томонидан қабул қилинган қонунлар , Вазирлар Маҳкамаси томонидан қабул қилинган қарорлар , Республ

Битирув малакавий ишининг биринчи бобида тижорат банклари фаолиятида активлар ва уларни диверсификациялашнинг моҳияти ёритилган . Битирув малакавий ишининг иккинчи бобида Ўзбекистон Республикаси тижорат банклари фаолиятида активлар ва уларни диверсификациялашнинг амалдаги ҳолати амалий маълумотлар асосида таҳлил қилинган . Битирув малакавий ишининг учинчи бобида - Ўзбекистон Республикаси тижорат банкларининг активларини самарали бошқариш ва уларни диверсификациялашни такомиллаштириш масалалари хорижий банклар тажрибалари билан таққослаб тегишли хулоса ва тавсиялар берилган . Битирув малакавий ишининг хулоса қисмида мавзуни мукаммал ўрганиш жараёнида илмий ва амалий изланишлардан келиб чиқиб билдирилган хулосавий фикр ҳамда тавсиялар ўз ифодасини топган . I. БОБ . Тижорат банклари фаолиятид

жалб қилинаётган маблағларининг муддатларидан келиб чиққан ҳолда банк ушбу маблағларни даромад олиш мақсадида актив операцияларга жойлаштиради . Тижорат банкларининг ривожланиш стратегиясидан келиб чиққан ҳолда , жалб қилинаётган ресурслар сифати ҳам шу йўсинда ўзгариб боради . Ўзбекистон Республикаси банк тизимида амалга оширилаётган ислоҳотлар банклар фаолиятини бошқаришни такомиллаштиришни ва улар фаолиятидаги юзага келадиган рискларни камайтиришни талаб қилади . Ана шундай , бир пайтда банк фаолиятининг асосий омили бўлган банк активларини бошқариш муаммоларини ўрганиш , бу соҳада хориж тажрибаларини ўрганиб , ўз шароитларимизга мослаштириб амалиётга қўллаш банклар фаолиятини ҳозирги замонга мос равишда ривожлантириш бугунги куннинг долзарб масалаларидан бири ҳисобланади . Банк активла

пул маблағлари , Марказий банкдаги корсчетдаги маблағлар ҳамда етакчи ривожланган банкларида вакиллик ҳисобрақамдаги маблағлар . 2. Ликвидли активлар — бунга ўртача даражадаги ликвид активлар киради . Булар – 30 кун ичида реализация қилинадиган ва пулга айланадиган активлар киради . Қисқа муддатли активлар , тез сотиладагн векселлар ва бошқа қисқа муддатли қимматли қоғозлар , хукуматнинг қимматли қоғозлари киради . 3. Паст ликвидли активлар — қийинчилик билан пулга айланадиган активлар , буларга : ўзоқ муддатли кредитлар , инвестициялар , кийин соталадиган бино ва иншоатлар ва муддати ўтган қарзлар киради . Тижорат банклари фаолияти давомида ўзининг активларини мақсадга мувофиқ жойлаштириб банк ликвидлилик талабларини бажариши керак ҳамда ўзининг мажбуриятлари суммасидан келиб чиқиб лахзал

Белгиланган тўловга қобиллик доирасидан чикмаган ҳолда активларга жойлаштирилган капиталдан даромадни ошириш , банкда бошқариш санъатини белгилайди . Банк амалиётида активларнинг даромад келтириши ёки келтирмаслигига қараб қуйдагиларга бўлинади : 1. Тижорат банкларининг даромад келтирадиган активлари . 2. Тижорат банкларининг даромад келтирмайдиган активлари Тижорат банклари фаолиятининг асосий пировард мақсади — даромадни максимал даражада олишдан иборатдир . Шу нуқтаи - назардан олганда , банк активларининг даромадлилигини баҳолаш муҳим аҳамият касб этади . Тижорат банклари активлари уларнинг даромадлилиги нуқтаи - назаридан қуйидагича таснифлаш мумкин : 1. Даромад келтирувчи активлар . Даромад келтирувчи активларни баҳолаш муҳим аҳамиятга эга . Улар кредит салохиятининг асосини ва банкн

кредити иктисодиётда кредит муносабатларининг кенг тарқалган шакли бўлиб , бунда пул маблағлари кредит объекти бўлиб хизмат қилади . Маълумки , тижорат банкларида даромад келтирувчи активлар қаторида кредитлардан ташкари , қимматли қоғозлар , чет эл валютасига жалб қилинган маблағлар ҳам мавжуд . 2. Даромад келтирмайдиган активлар . Бундай активлар гуруҳига касса , Марказий банкдаги « Ностро » вакиллик ҳисоб варағидаги маблағлар , асосий воситалар киради . Банк активлари ҳажмида даромад келтирмайдиган активлар салмоғини юқори бўлиши банкнинг ресурслар базасида самарасиз ликвидлилик даражаси кўтарилади . Банкка даромад келтирувчи ва даромад келтирмайдиган активларни таҳлил қилиш , уларнинг функциялари иқтисодий шароитга боғлиқ ҳолда улар таркибини ўзгартириб туриш кераклиги тўғрисида хулоса

Жалб қилинган ресурслар айрим ҳолларда иккига бўлинади . Бу жалб қилинган депозидлар , бошқа мажбуриятлар ва сотиб олинган ресурслар ҳисобланади . Ушбу ресурслар банкнинг актив операцияларини амалга оширишда ишлатилади , яъни банк ресурслари даромад олиш мақсадида турли соҳаларга жойлаштирилади . Банкнинг пассив ва актив операциялари ўзаро боғлиқ бўлганлиги учун пассивларнинг таркиби ҳамда ҳарактери кўп жоҳатдан банкларнинг актив операцияларини амалга оширишда ўз ифодасини топади . Шу билан бир қаторда ресурслар ҳарактерига банкларнинг кредитлаш сиёсатининг ўзгариши таъсир қилади . Бозор муносабатлари шароитида тижорат банкларининг ресурсларини ташкил қилиш жараёнига катта аҳамият берилади . Шу сабабли барча мамлакатларда тижорат банклари ресурсларини шакллантириш тизими муҳум аҳамиятга эг

т / р Кўрсаткичлар Йиллар 2007 2008 2009 2010 2011 1 Активлари 9276 12064 15703 20739 27453 2 Кредитлари 4757 6374 8558 11539 15652 3 Депозитлари 3829 5771 8703 13236 18042 4 Умумий капитали 1502 2104 3010 4100 5334 1- жадвалдаги маълумотлар шундан далолат берадики , 2007-2011 йилларда республикамиз тижорат банкларининг кредит қўйилмалари юқори ўсиш суръатига эга эканлигини кўрамиз . Бу эса уларни активларининг ушбу даврларда барқарор суръатларда ўсишини таъминлашда муҳум роль ўйнаган . Чунки , кредитлар тижорат банкларининг активлари ҳажмида етакчи ўринни эгаллайди . Банкларнинг молиявий воситачилик ролини ошириш тижорат банклари активларини , кредит портфелларининг ўсишини ва сифатини яхшилашни таъминлаш банк тизимини ислоҳ қилишнинг устувор йўналишларидан бўлиб қолади . ________________

5 Умидсиз 100 % Активларни таснифлаш тизими барча турдаги кредитлар , жумладан , банк кафолатлари , кредит линиялари , банклараро кредитлар , овердрафтлар учун кўлланилади ва балансдан ташкари мажбуриятларни таснифлашни кўзда тутади . Мазкур тизим бошқа банк активлари , жумладан , инвестициялар , қимматли қоғозлар олди - сотдиси , олишга доир ҳисоварақлар , учинчи шахслар номидан мажбуриятларни бажариш бўйича сотиб олинган талаб қилиш ҳукуки ва кайтарилмаслик хатари мавжуд бўлган бошқа активларни баҳолашда ҳам кўлланилиши мумкин . Кредитни таснифлаш тизими қуйидаги мезонлар бўйича қарздорни баҳолашдан бошланади : - тенденция ва тармок ( иқтисодий сектор ) келажаги ; - қарздорнинг молиявий аҳволи ; - мижознинг кредит тарихи ; - муайян лойиҳанинг иқтисодий жиҳатдан асосланиши ( низоми ); - к

бозорда ракобатлаша олиш , яхши маҳсулот ишлаб чиқаришга доир стратегик режани такдим этади ва ўз маҳсулотлари учун маркетинг режасига эга бўлади . Қарздор мавкеини баҳолаш кредитга доир тўловлар тарихи , гаровнинг бозорда сотилиши ( мулк ва кўчмас мулк , кафолат ) каби омилларни ўз ичига камраб олади . Гаров " яхши таъминланган " кредит мезонларига мос келади . Гаров амалдаги қонунчиликка мувофиқ нотариал жиҳатдан пухта тасдикланган бўлиши ва зарур ҳолларда тегишли мулк битимини рўйхатдан ўтказиш учун белгиланган тартибда рўйхатга олиниши лозим . Банк кредит кайтарилмаган ҳолда чекловларсиз ва эркин равишда уни гаров ҳисобидан ундириб олиши мумкин . Таъминотга доир такдим этилаётган барча ҳужжатлар қонунчиликда белгиланган тартибда расмийлаштирилиши керак . " Яхши " деб та

Субстандарт . Субстандарт активлар аник ифодаланган камчиликлар белгиларига эга бўлиб , бу ҳолат дастлабки шартномага мувофиқ қарз кайтарилиши шартларининг бажарилишига шубҳа уйготади . " Субстандарт " сифатида таснифланган кредитларда қарз тўлашнинг дастлабки манбаи қарзга хизмат кўрсатиш учун етарли даражада бўлмайди ва банк қарзни кайтариш учун кўшимча манбалар ( гаровдан ундириш ва қарздор томонидан ссуда кайтарилмаганда гаровни сотиш , асосий фондларни сотиш сингари манбалар ) ни кидиришга мажбур бўлади , Шунингдек субстандарт активлар ишончли жорий молиявий аҳвол ва қарз олувчининг тўлов кобилияти билан ҳимояланмаган . Субстандарт активлар одатдагига нисбатан коникарли жорий молиявий ахборотнинг йўклиги ёки гаров ҳужжатларининг етарли эмаслиги билан боғлиқ бўлган таваккалчили

ҳолда ; д ) кредитлар ( активлар ), гаров киймати асосий қарз суммасидан ошмаган , ҳеч бўлмаганда асосий қарзнинг тўланмаган суммасига тенг бўлган ҳолда ( яъни кредит кисман таъминланган бўлса ). " Субстандарт " сифатида таснифланган активлар бўйича банк асосий қарзнинг тўланмаган суммасининг 25 фоизига тенг бўлган заҳираларни шакллантириши лозим . Шубҳали кредитлар субстандарт деб таснифланувчи кредитларга хос барча хусусиятларга эга бўлиб , мавжуд шароитда активларнинг тўлик кайтарилишини шубҳа остига кўяди ва кам ишончли қилиб кўяди . Зиён кўриш эҳтимоли юқори бўлган , лекин айрим ижобий омиллари мавжуд бўлган ушбу кредитлар шароит ойдинлашгунча " шубҳали " деб таснифланмайди . Қуйидаги омилларнинг камида биттаси мавжуд бўлса , актив " шубҳали " деб , таснифланиш

- қарздор томонидан кейинчалик активни тўлик таъминлайдиган кўшимча таъминотни такдим этиш ҳаракатларининг амалда бошланиши . " Шубҳали " деб таснифланган активлар бўйича банк асосий қарз тўланмаган суммасининг 50 фоизи миқдорида заҳирани ташкил этиши шарт . Умидсиз деб таснифланган кредитларга кайтарилмайдиган кредитлар киради . Киймати жуда пастлиги туфайли банк активлари сифатида уларнинг ҳисобини юритиш мақсадга мувофиқ эмас , деб ҳисобланади . Бундай таснифлаш кредитларда умуман ҳеч Қандай тугатиладиган киймат мавжуд эмаслигини билдирмайди . Лекин банклар ўз балансларида бу қарздорликнинг ҳисобини юритишни давом эттиришлари мақсадга мувофиқ эмас . Банк гаровга олинган мулкни сотиш оркали бундай қарздорликни бартараф этиш чораларини кўриши ёки уни кайтариш чораларини кўллаши ке

а ) қисқа муддатли активлар б ) ўзоқ муддатли активлар . Активларни баҳолаш тизимлари . Тижорат банклари активлари , ўзоқ муддатли стратегик режалаштиришда муҳим рол уйнайди . Тижорат банклари активларини таҳлил қилиш учун муаммоли кредитларни таснифлаш асосида берилган ссудалар ва бошқа активларни баҳолаш зарур . Активларни андозавий , шубхали ва зарар келтирадиган турларига таснифлаш тизими барча активлар рейтингини миқдор жихатдан аниклаш , шунингдек , кредитлардан зарар куриш холларига мулжалланган заҳиралар етарлилигини баҳолаш имконини беради . Асосан ўзоқ муддатли ссудалар , накд пуллар ва вакиллик ҳисоб вараклари , ссуда ва бошқа активлар холатига эътибор қаратилади . 1.2. Тижорат банклари фаолиятида диверсификациялашнинг моҳияти Диверсификация сўзи бизнинг амалиётимизда шу яқин ор

диверсификация сўзининг моҳияти кўпгина муаллифлар томонидан турлича талқин қилинади . Ҳар бир соҳани таҳлил қилганда диверсификациянинг шу соҳага таълуқли томонини кўриб ўтишига ҳаракат қилинади . Баъзи олимлар диверсификацияни бозор топиш мақсадида фирмаларнинг асосий фаолиятидан ташқари иш олиб бориш соҳадаги маркетинг фаолиятининг стратегияси сифатида қарашади . Масалан , Коноплицкий В . ва Филина А . Ларнинг фикрича “ Диверсификация - фирманинг асосий фаолиятидан ташқари янги фаолият турини ўзлаштириш борасида олиб борадиган янги маркетинг ____________________________________________ Стратегиясидир 4 ”. Диверсификация даражаси фирманинг асоаий ва қўшимча фаолият турлари объектлари орасидаги нисбати фирманинг тармоқлар миқёсида мустақил фаолият турлари мавжудлиги билан ўлчанади . Дивер

бориш фирма фаолиятини самарадорлигини таъминлашга олиб келиши мумкин . Америкалик иқтисодчи Фредрик С . Мишкин “ Диверсификация - бу бирдан ортиқ активга эга бўлишдир ” 6 , деган қисқача таърифни беради . Диверсификацияга берилган бундай таъриф бизнинг фикримизча , асл моҳияти жиҳатдан бошқа муаллифларнинг фикларига нисбатан ошиқроқ бўлса - да , унинг моҳиятини чеклаган ҳолда бир тамонлама ифодалайди . Махсус адабиётларда диверсификация сўзи рискни камайтириш мақсадида олиб борилаётган фаолият бўлиб – бўлиб , босқичма – босқич _________________________________________________ майда бўлакларга бўлиб олиб бориш , таҳлил қилиш деган маънони билдиради деган хулосаларни учратиш мумкин . Шу жиҳатдан проф . Л . Лопатников томонидан берилган таъриф диверсификация тушунчасини кенгроқ очиб беришга

ўзгартириш : ишлаб чиқаришни майдалаштириш , корхон аларни аҳоли эҳтиёжи учун зарур маҳсулотларни ишлаб чиқаришга ўтказишдир ” 8 . Баъзи иқтисодиётчилар томонидан банк фаолиятида диверсификацияга бир томонлама таъриф берилганлигини учратиш мумкин . Масалан , В . Коноплийкий , А . Филина “ Банк диверсификацияси бу : • кредит рискини қисқартириш ; • ссуда портфелини мувофиқлаштириш мақсадида банк активларини имконияти борича кўп сонли мижозлар ўртасида ______________________________________ тақсимлаш демакдир ”, деган таърифни беришади . Диверсификация сўзини фақат корхона , фирмалар фаолияти билан боғлиқ деб тасаввур қилиш ва ифодалаш бу сўзни моҳиятини очишда маълум бир чегараланишларга олиб келишини кўрсатмоқда . Бизни фикримизча , диверсификация усули нафақат фирма фаолиятида балки иқтис

банклар томонидан ресурсларни жалб қилиш , мижозларнинг ўрни , банкнинг умумий стратегиясини олиб бориш ва бошқа соҳаларда ҳам қўллаш мумкин . Шу сабабли диверсификациянинг банк ишида ишлатилиши бу банкнинг пассив операцияларида банк жалб қиладиган маблағлар турли тармоқлар , кўп сонли жамғармачилар томонидан бўлишини тақазо қилса , банк актив кредит , инвестициялаш операцияларини бажарганда пул маблағларини турли тармоқ , соҳага кам миқдорда кўп сонли мижозларга тақсимлашни кўзда тутади . Маблағларни юқоридаги усул билан тақсим лашдан асосий мақсад маблағларнинг қайтиб келмаслиги билан боғлиқ рискларнинг олдини олиш уларни камайтиришга интилишдан иборат . Банкнинг пассив операциялари бўйича диверсификация ўтказилиши банкнинг кредит потенциалининг мустаҳкамланишини таъминлайди . Банк ресур

ва ликвидлилигининг тушиб кетишига , олинган кредитлар ва улар бўйича фоиз ставкаларининг банкга қайтиб тўланишида катта муаммолар туғдириши мумкин . Бу ўз навбатида банкнинг ликвидлилигига , унинг даромадига , келажакда режалаштирилаётган фаолиятини олиб боришга катта таъсир кўрсатиши ва бошқа салбий ҳолатларга олиб келиши мумкин . Кредит рискларини камайтиришнинг энг самарали йўлларидан бири банкнинг кредит ресурсларини йиғиш ва улардан фойдаланиш бўйича диверсификация ўтказишдир . Шундан келиб чиққан ҳолда банкнинг кредит портфелининг диверсификацияси – бу банкнинг баъзи мижозлардан кўрган зарарларини бошқа мижозлардан кўрган даромад ҳисобидан қоплаш мақсадида банкнинг кредит ресурсларини кам миқдорда кўп сонли мижозлар ўртасида тақсимланишини тушунамиз . Диверсификациялашни уч хил йўна

Банкнинг кредит портфелини диверсификация қилиш йўли билан кредит портфелини бошқариш банкнинг стратегик режалаштириш жараёни билан узлуксиз боғлиқ . Диверсификациянинг муҳим хусусиятлари шундаки : Биринчидан , диверсификация ҳамма вақт рискни ёқтирмайдиган банклар учун қулай келади , чунки у рискни камайтиради ; Иккинчидан , хар хил кредит бўйича фойда ҳаракати қанча кам мос келса , рискни камайтириш ҳисобига диверсификациядан шунча кўп наф кўриш мумкин . Диверсификацияланган портфель – бу риск жиҳатдан бир - бирига боғлиқ бўлмаган кичик кредитлар тўпламини ўзида мужассамлаштиради . Масалан , тижорат банкининг кредит портфели учта бир хил товар ишлаб чиқарувчи саноат концернига берилган кредитлардан ташкил топган бўлса , бу яхши диверсификация қилинган кредит портфель дейилмайди . Бу пор

Диверсификация мижоз томонидан фоиз ставкасига қўшиб тўланадиган ( агар банк менежери уни инобатга олган бўлса ) риск бўйича мукофот суммасини қисқартириши ёки умуман ҳисобга олмасликка шароит яратиши мумкин . Банклар учун кредит портфелини диверсификациялаш жуда ҳам осон . Юқорида таъкидлаганимиздек кредитни кам суммада турли соҳаларга ( саноат , қишлоқ хўжалиги , транспорт , бизнес , хорижий мижозларга ), жумладан ( шаҳар , вилоят , мамлакатларга ) турли минтақаларга эришиш лозим . Тижорат банкларининг маълум соҳалар бўйича ихтисослашуви , шу соҳалар бўйича анъанавий кредитлар бериши – диверсификациялаш усулига тўлиқ мос келмаслиги мумкин . Шу сабабли бизнинг амалий шароитимизда ихтисослашган банклар ихтисослашув билан диверсификация ўртасидаги муқобил чегарани танламоқлари , зарур ҳолда

мумкин . Шу билан бирга агар кредитни тўлаш бўйича муаммолар юзага келса , бу банкка жуда қимматга тушуши мумкиню Шунинг учун биз олдин таъкидлаб ўтганимиздек банкнинг кредит сиёсати эҳтиёткорлик билан банк ресурсларини оқилона жойлаштириши асосида юқори фойда олиш ўртасидаги балансни таъминлашга қаратилган бўлиши керак . Кредит портфелини диверсификациялаш қарзни тўламаслик рискни энг оддий ва арзон усул билан хеджирлашга ёрдам беради ва банкнинг ссуда ва депозитлари кенг мижозлар кўламига бўлиб чиқишни англатади . Қарз беришда диверсификациялаш банкнинг ссуда портфелида абсолют миқдор ёки тўтган салмоқни тўғридан – тўғри чеклашни англатади . Кредит портфелини диверсификациялаш усулидан фойдаланишда банк кредитларини турли соҳалардаги компанияларига , кичик миқдорда қисқа муддатларга ва к

Кредитларни диверсификация қилишда кредитларни кам миқдорда кўпроқ мижозларга беришга алоҳида эътибор қилиш лозим . Биз таклиф қилаётган диверсификациянинг тўртинчи усули , яъни кредитларнинг таъминланганлиги бўйича диверсификация ўтказиш бизнинг банкларимиз амалиётида кам қўлланилади . Бизнинг фикримизча , диверсификацияни кредитларни таъминланганлиги бўйича ўтказиш ҳам анча самара берувчи усул ҳисобланади . Чунки таъминланганлик кредитнинг асосий тамойилларидан бири бўлиб кредитнинг ўз вақтида тўланишига асос ҳисобланади . Кредитларни таъминланганлиги бўйича диверсификация қилишда таъминлаш асос қилиб олинган объектнинг ликвидлик даражасига эътибор бериш зарур . Кредит таъминотининг ликвидлилик даражаси қанча юқори бўлса , кредит ва у бўйича фоизнинг ҳам ўз вақтида қайтиши осон ва тез б

Халқаро банк амалиётида банкларнинг ресурсларини , активларнинг турлари орасида тақсимлаш бўйича қўйидагича меъёрлар мавжуд . Банкнинг кассасидаги нақд пуллар ва уларга тенглаштирилган тўловлар умумий актилврнинг 10% микторида бўлиши , банкнинг берган кредитлари умумий активларининг 60-65% миқторида бўлиши , банкнинг инвестиция портфели умумий активларнинг 15-40% гача бўлиши мақсадга мувофиқдир . Албатта бу меъёрлар ҳар бир мамлакатнинг ўз хусусиятларидан келиб чиқиб ўзгариб туради . Бундан ташқари банк ўз ресурсларини белгиланган тарзда диверсификациялаб чиқган билан мавжуд хатарларни тўлик бартараф қилаолмайдилар . Уларни бошқариш керак бўлади . Рискларни бошқариш учун ушбу меъёрида тақсимланган активларни ҳам халқ - хўжалиги тармоқлари ўртасида , хўжалик субъеклари ўртасида сифат жиҳатд

ресурслари юқори даромад келтирувчи активларга жойлаштириладиган бўлса , у ҳолда жалб қилинадиган ресурсларни юқорироқ фоиз стафкасида жалб қилиш имконияти туғилади . Агар бу ресурслар ўзоқ муддатли инвестицияларга йўналтириладиган бўлса , у ҳолда банк ўзоқ муддатга ресурслар жалб қилиш учун ўзининг депозит сиёсатини ишлаб чиқиши мақсадга мувофиқ бўлади . Банк балансини таҳлил қилиш тижорат банкларининг ресурсларини мақбуллаштирилишига кўра турлича бўлади . Тижорат банкларининг балансининг таҳлил қилишда одатда структуравий таҳлил қўлланилади . Ушбу услуб бизга банк балансининг ликвидлиги , ишончлилиги ва фойдалилиги каби кўрсаткичларни аниқлаб беради . Бу таҳлилни асосий мақсади актив ва пассивларнинг оптимал ҳолатини ташкил этиш , банкнинг ликвидлигини тўла сақлаган ҳолда юқори фойда оли

тижорат банклар томонидан муомалага чиқарилган ва жойлаштирилган депозит сертификатлари 2013 йил 1 январ ҳолатига кўра 445,6 млрд . сўмни ҳамда инвесторлар ўртасида жойлаштирилган тижорат банкларининг узоқ муддатли облигациялари 258,7 млрд . сўмни ташкил этди . 9 0 01.01.2011 01.01.2012 01.01.2013 1- расм . Тижорат банкларининг жами активлари қолдиғининг динамикаси ( млрд . сўмда ). 10 __________________________________________ 1- расмда тижорат банкларининг жами активлари йил давомида 30,2 фоизга ошиб , 2013 йилнинг 1 январ ҳолатига кўра 35,7 трлн . сўм га етди . Бундай ҳолат ўз навбатида банкларнинг актив операциялар ҳажми , жумладан кредитлаш ва инвестициялаш имкониятларининг ошишига имконият яратди . Шунингдек банклар томонидан ажратилган кредит қўйилмалари қолдиғи эса 30,5 фоизга ўсиб

активлари таркиби ( млн . сўмда ) 10 . Т / р Кўрсаткичлар 01.01.2011 01.01.2012 1 Нақд пуллар 71800,6 3100,1 2 Марказий банкдаги пуллар 14404,3 74324,5 3 Бошқа банклардаги пуллар 7900,6 15624,1 4 Қимматли қоғозлар 2226,0 5306,8 5 Инвестициялар 2773,8 2751,4 6 Ссуда ва лизинг операциялари 90923,0 121868,1 7 Асосий воситалар 11583,0 15893,0 8 Ҳисобланган фоизлар 5500,0 7436,0 9 Бошқа активлар 2665,7 4063,0 10 Жами активлар 209277,0 250367.0 3- жадвалдаги маълумотларни таҳлил қилиш натижаси шуни кўрсатадики банк активлари таркибида йилдан – йилга жуда катта ўзгаришлар содир бўлган , яъни банк активлари йиллар давомида _______________________________________ кўпайганлигини гувоҳи бўламиз . 2011 йил 1 январ ҳолатига банк активлари 209277,0 млн . сўмни ташкил этган бўлса , 2012 йил 1 январ ҳолат

этганлигидан келиб чиқадиган бўлсак , банк ўзининг кредит ва депозит сиёсатини мукаммал мақсадга мувофиқ равишда ишлаб чиққанлигини кўрамиз . Банк ўзининг ликвидлик ва тўловга лаёқатлилик кўрсаткичларини банк фаолиятига мувофиқлаштирилган даражада ушлаб турганлигини кўрамиз . Банк ресурсларни оптималлаштириб бориш учун албатта уларни банк активларига нисбатан тўғри тақсимлаш орқали эришади . Банк активларига ресурсларини тўғри ва оптимал даражада жойлаштириш эса , банк ресурслардан қайси даражада оптимал фойдаланганлиги ва шу ресурслар келтирадиган даромад миқдорига ҳам бевосита боғлиқдир . Тижорат банклари ўзларида мавжуд ресурслардан самарали фойдаланишлари орқали оладиган даромодларни қанчалик барқарорлашиб борса , уларнинг фаолиятлари шунчалик кенгайиб бориб , ресурслар базасини янада

2- расм . ОАТБ “ Микрокредитбанк ” нинг Бухоро вилояти Когон филиалини 2011 йилда даромад манбалари ( фоизда ). 11 Расмда келтирилган маълумотлар банк фаолиятида даромад манбаларининг улушлари фоизларда келтирилган бўлиб , уларни таркибида ссудалар бўйича фоизли даромадлар 22 фоизни , бошқа фоизли даромадлар эса бошқа фоизли даромадлари 28 фоизни ташкил этмоқда ва шунингдек банкнинг фоизсиз ва бошқа даромадлари 50 фоизни ташкил этган . Банкнинг фоизсиз ва бошқа даромадлари таркибида банкнинг мижозларга хизмат кўрсатиш бўйича даромадлари асосий қисмини ташкил этади . _______________________________________ Юқоридаги маълумотлар асосли тартибда таҳлил қилиш учун банкнинг бир неча йиллардаги даромад манбалари билан танишган ҳолда тегишли хулосавий фикр ва қарорларни билдириш мумкин бўлади .

3- расм . ОАТБ “ Микрокредитбанк ” нинг Бухоро вилояти Когон филиалини 2012 йилда даромад манбалари ( фоизда ). 13 Ушбу расмда ОАТБ “ Микрокредитбанк ” нинг Бухоро вилояти Когон филиалини 2012 йилда даромад манбалари келтирилган . Ундаги рақамларга ___________________________________ 13 ОАТБ “ Микрокредитбанк ” нинг Бухоро Вилояти Когон филиалини йиллик ҳисобот маълумотлари . эътибор бериладиган бўлса 2011 йил банкнинг даромад манбаларига нисбатан айтарли катта ўзгаришлар бўлмаганлигини кўрамиз . Унда асосан ссудалар бўйича фоизли даромадлар 2012 йилда 2011 йилга нисбатан икки фоизга ошган ва шунинг ҳисобига фоизли даромадлар 26 фоизни ташкил этмоқда . Демак банкнинг ресурслари асосан юқори даромад келтирувчи активларга , яъни кредитларга ва бошқа фоизли ҳамда фоизсиз 33

даромадларга жойлаштирилганлигини гувоҳи бўламиз . Бу албатта , банкнинг даромадларига ўз таъсирини ўтказади . Умуман олганда банк ресурсларини тегишли даражада сақланишининг таҳлили шуни кўрсатадики , банк ўз фаолиятида мавжуд ресурслардан самарали фойдаланишга ҳаракат қилган . Бундан шундай хулоса чиқариш мумкинки банк ресурсларининг катта ёки асосий қисмини юқори даромад келтирувчи активларга диверсификация қилган . Ҳар бир тижорат банки фаолияти давомида ресурслари муҳум аҳамиятга эга бўлади . Чунки , банк ўзининг олдига қўйган ривожланиш стратегиясини амалга ошириши учун , ресурслари базасини барқарорлигини таъминлаши талаб этилади . Шу жиҳатдан ҳам , тижорат банклари ўзларининг ресурс базасини тегишли даражада ушлаб туришлари учун харакат қиладилар . Банк ресурсларининг тегишли дараж

йирик банклар учун ҳосдир . Ўзбекистон Республикасида ушбу усул асосида қарз олувчининг келиб чиқиш жойига қараб қўлланилади , яъни банк кредит портфелини Ўзбекистон Республикаси резидентларига ва норезидентларига берилган кредитларга қараб бўлади . Банклар фаолиятида кредитлашнинг географик лимитларини ўрнатиш ижобий самара бериши мумкин . Географик диверсификациялаш банк фаолиятининг ривожланишига банклар ўртасида рақобатнинг вужудга келишига ва уларни иқтисодий жиҳатдан молиявий барқарорлигини таъминлашга олиб келади . Шунингдек ушбу жараённи амалга оширишда тижорат банклари кредит портфелини ҳалқ хўжалиги тармоғига қараб диверсификациялаш мумкин . Шу билан бир қаторда банк ўз навбватида тармоқлар бўйича кредитлашнинг тегишли хусусиятларини ва томонларини аниқлайди . Биз банк амалиётида

1 Ипотека кредит 17 421,5 2 Истеъмол кредит 57 125,8 3 Таълим кредит 10 14,5 4 Жами 84 561,8 Ушбу жадвалда келтирилган рақамларга эътибор берилса жисмоний шахсларга бериган жами кредитлар 561,8 млн . сўмнинг 75 фоизи ёки 421,5 млн . сўми ипотека кредити учун ажратилган . Шунингдек жисмоний шахсларга банк томонидан ажратилган кредитларнинг таркибада истеъмол кредити 22 фоизини ҳамда таълим кредити 3 фоизини ташкил этганлигини кўрамиз . Тижорат банклари томонидан кредитлаш жараёнида кредитлар таркибини бундай тартибда шаклланиши диверсификациялаш учун мисол бўла олади . Чунки , бундай ҳолатда банк томонидан жисмоний шахсларга ажратилган кредитлар турли соҳаларда ишлатилиши билан изоҳланади . Демак , банк томонидан ажратилган кредитлар турли соҳаларни ривожланиши учун хизмат қилмоқда . ______

1 Саноат 683 1456,5 773,5 2 Транспорт 1552,9 12586 11033,1 3 Қурилиш 60,5 0 -60,5 4 Савдо 60,5 90,8 30,3 5 Қишлоқ хўжалиги 0 140.9 140,9 6 Бошқалар 499,0 561,8 62,8 7 жами 2855,9 14836,0 11980,1 Юқоридаги жадвалда , ОАТБ ,, Ўзсаноатқурилишбанк ’’ нинг Сергели филиали томонидан ажратилган кредитларни тармоқлар бўйича тақсимланишида 2011 йилда транспорт тармоғига тўғри келган кредитлар миқдори 85 фоизни ёки 12586 млн . сўмни ташкил этмоқда . Шунингдек саноат йўналишига ажратилган кредитлар миқдори 10 фоизни ёки 1456,5 млн . сўмни ташкил этган бўлса , қолган бошқа тармоқларга тўғри келган кредит миқдори ҳам 5 фоизни ташкил этмоқда . Банк томондан ажратилган кредитларни тармоқлар бўйича тақсиланишида катта фарқларнинг мавжудлиги келажакда банк фаолиятини кредитлаш тизимида ўзини таъсирини кўрс

ажратилганлиги ва ушбу ресурсларни ушбу соҳаларга йўналтирилганлиги ҳамда кредит портфелини бошқаришда камчиликлар мавжудлигини кўрсатиб ўтиш мумкин . Агар тижорат банклари томонидан турли тармоқларга берилган кредитлар миқдори нисбатан фоизларда жуда катта фарқ қилмаса бу берилган кредитларни бошқаришга имконият яратади . Шунингдек тижорат банкининг кредит портфели йилдан – йилга яхшиланиб боришини кўрамиз . Тижорат банкларини кредит портфелини диверсификациялашда банкнинг муаммоли кредитлари ҳам асосий аҳамиятга эга . Чунки банкнинг берилган кредитлари бўйича муаммоли кредитларнинг мавжудлиги ва уларни ўз муддатида қайтарилмаслиги банкларнинг молиявий аҳволига , асосан даромад олиш имкониятларига салбий тасир кўрсатади . Шунинг учун биз ОАТБ ,, Ўзсаноатқурилишбанк ’’ нинг Сергели филиали

4 Шубхали 0,07 0,05 5 Умидсиз 0,09 0,12 Юқоридаги жадвалда ОАТБ ,, Ўзсаноатқурилишбанк ’’ Сергели филиалининг кредит портфели сифати бўйича таснифланганда “ яхши ” кредитлар фоиз ҳисобида асосий ўринни эгаллаган . 2011 йил 1 январ ҳолатига банкнинг “ яхши ” кредитлар миқдори 96,30 фоизни ташкил этган бўлса , 2012 йил 1 январга келиб 96,57 фоизни ташкил этмоқда . Умумун олганда умумий кредитлар таркибида “ яхши ” кредитлар 0,27 фоизга кўпайган . Бундай холат қисман бўлсада банк кредит портфелини яхшиланганлигидан далолат беради . Лекин шунга қарамасдан банк томонидан муаммоли кредитларни камайтириш мақсадга мувофиқдир . Банк томонидан берилган кредитнинг самарадорлиги , унинг ўз вақтида банкка қайтиб келиши тижорат банкининг кредит портфелини сифатига , шунингдек юқорида биз келтирган йўнал

усуллар активларни бошқаришда ҳар бирининг ижобий ва салбий томонлари мавжуд . Дастлаб , биринчи усулга тўхталсак . Ресурсларнинг умумий фонди усулида банкнинг барча ресурсларини бирлаштириш ғояси ётади . Тўпланган ресурслар кейин активларга жойлаштирилади .( кредитлар , давлат қимматли қоғозлари , кассада нақд пуллар ва б .). Активларни бошқаришда ушбу усулни амалга ошириш учун қуйдаги босқичлардан ўтиши даркор : Биринчиси , маблағларни тақсимланиш тўзилишини аниқлашда уларни улушини белгилаш , бу улуш бирламчи резерв сифатида ташкил қилинади . Бирламчи резервларга балансдаги нақд ва унга тенглаштирилган пуллар ҳамда уларнинг қолдиқлари киради . Бирламчи резервлар тижорат банки ликвидлилигининг асосий манбаси ҳисобланади . Чунки айнан ушбу манба орқали тижорат банклари кунлик ҳисоб – кито

4- расм . Ресурсларнинг умумий фонди усули орқали активларни бошқариш 14 Учинчи босқич , кредит портфелини тўзишдир . Банк бирламчи ва иккиламчи резервларни тўзиб бўлгандан кейин у ўз мижозларига ссудаларни бериши мумкин . Банк активлари ичида ссудалар асосий ўринни эгаллайди . __________________________________________ Тўртинчи босқичда , маблағлар тақсимлаб бўлингандан кейин , қимматли қоғозлар портфели таркиби аниқланади . Юқоридаги таъкидланган усул активларни бошқаришда “ ликвидлик - фойдалилик ” дилеммасини тўлиқлигича ҳал қилолмайди . Чунки ресурсларни активларга жойлаштиришнинг аниқ мезонлари ўрнатилмаган . Талаб қилингунча депозитларга , жамғарма депозитларга , муддатли депозитларга ҳамда асосий капиталга нисбатан ликвидлик талаблари ҳисобга олинмайди . Бунинг оқибатида тижорат б

банклари активларини бошқаришнинг иккинчи усули , яъни – активларни тақсимлаш усулига мурожаат қилишади . Ресурслар Ресурсларни манбалари жойлаштириш 5- расм . Активларни бошқаришнинг ресурслар тақсимоти усули 15 ___________________________________________ Активларни бошқаришни иккинчи усули - активларни тақсимлаш усулига кўра , тижорат банкига зарур бўлган ликвид маблағлар ресурслар жалб қилишнинг манбаларига боғлиқ Активларни тақсилаш усулида ҳар бир депозит тури бўйича алоҳида резевларни ташкил қилиш назарда тутилади . Ушбу усулнинг энг асасий афзаллиги шундаки , ушбу усулни қўллашда ликвид активларини камайишига олиб келади . Бу эса , фойда меъррини оширади . Ушбу усул тарафдорлари таъкидлашича , фойда меёрининг ошиши айнан ортиқча ликвид маблағларни ишлатиб юборишдан келиб чиқади . Ум

урғу беради . Иккала усул минимал ликвидлик даражасига таянмасдан , ўртача ликвидлик даражасига таянади бу эса иккала усул учун камчилик ҳисобланади . Активларни бошқаришнинг учинчи усули – илмий бошқариш усули . Ушбу усул орқали актив операцияларни амалга оширишда математик модел усуллардан фойдаланилади . Илмий бошқариш усули уч хил саволга жавоб беришни назарда тутади : “ муаммони моҳияти нимада ?”, “ муаммо ечимининг вариантлари қандай ?”, “ қайси вариант энг яхши ҳисобланади ?”. Ушбу саволларга жавоб бериш учун ЭҲМлардан кенг фойдаланилади . Бизнинг фикримизча , юқоридаги таъкидлаб ўтилган активларни бошқаришнинг уч хил усули анъанавий усуллар қаторига киради . Чунки бугунги кунда активларни бошқаришда янги ахборот технологиялардан фойдаланиш мақсадга мувофиқ ҳисобланади . Бошқача қил

6 – расм . “ Микрокредитбанк ” нинг активлар таркиби ( фоизда ,2012 йил 1 январь ҳолатига ) 16 . Ликвидлилик банк фаолиятини тавсифлайдиган асосий сифат кўрсаткичларидан бири бўлиб , банк томонидан мажбуриятлар ўз вақтида бажарилиши ҳамда активлар ўсишини таъминлаш билан бирга , депозитлар ва қарз маблағлари даражасининг самарали бошқарувини билдиради . _______________________________________ Иқтисодиётнинг эркинлаштириш шароитида банклар ва уларнинг барқарор фаолият юритиши кўп жиҳатдан унинг бизнеси қай даражада ташкил этганлигига боғлиқ . Ҳар бир хўжалик юритувчи субъектнинг асосий мақсади даромад олишдир , шу жумладан , тижорат банклари ҳам ўз фаолиятлари натижасида даромад олиб боради . Бугунги бозор иқтсодиёти шароитида банклар ўз даромадларини имкон даражасида ошириб боришга ҳарака

даромадлиликка тескари пропорционал бўлган ликвидлилик кўрсаткичи ҳам борки , у бўйича ўрнатилган талабларга барча тижорат банклари амал қилишлари керак . Ликвидлилик тижорат банкларининг молиявий ҳолатини белгиловчи асосий кўрсаткичлардан бири ҳисобланади . Ликвидлилик муаммоси тижорат банклари вужудга келиши биланоқ пайдо бўлган . Ушбу муаммоларнинг олдини олиш бозор муносабатларига ўтиш шароитида янада долзарблашади , сабаби , ўтказилаётган ислоҳотларнинг самараси тўғридан – тўғри банк тизими барқарорлигига боғлиқдир . Ҳозирги шароитда республика банк тизимининг ликвидлилиги ва барқарорлиги мамлакат учун ғоят муҳум масалалардан бири ҳисобланади . Шунинг учун ҳам , тижорат банкларининг ликвидлилигини таъминлаш ва уни бошқариш механизмини такомиллаштириб бориш ҳозирги даврнинг долзарб мас

2. Жойдан - жойга ( активларни ) кўчириш назарияси 3. Кутиладиган даромад назарияси 4. Пассивларни бошқариш назарияси Тижорат банклари активларини самарали бошқаришда қуйидагиларга алоҳида эътибор қаратиш муҳимдир : - тижорат банклари активлари таркибида рискка тортилган активлар сифатини ошириш лозим . Бунинг мохияти шундан иборатки , тижорат банклари томонидан барилаётган кредитларни белгиланган муддатда ва тўловлар асосида тулик кайтишига эришиш лозим , берилган кредитларни тулик кайтмаслиги натижасида активлар таркибида « ёмон » кредитлар қолдиғи вужудга келади . - тижорат банклари рискка тортилган активлари ҳажмини банкнинг пассивидаги муддатли ресурслари даражасидаги тенглигини таъминлашга эъришиш лозим . Бу тижорат банклари вакиллик ҳисоварақлари такчиллиги ва ликвид маблағларни ети

банклари активларининг таркибида салмоғига кўра биринчи ўринни кредитлар , иккинчи ўринни қимматли қоғозлар шаклидаги активлар , учинчи ўринни эса , кассали активлар эгаллайди . Қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар даромадлилик даражасига кўра кредитлардан кейинги актив ҳисобланади . Бундан ташқари , улар банкларнинг ликвидлилигини таъминлашда муҳим рол ўйнайди . Шу боисдан ҳам , кўплаб хорижий банкларда активларнинг даромадлилик даражасини юқори эканлиги кузатилади . 2. Республикамиз тижорат банклари активларининг даромадлилик даражасига салбий таъсир қилувчи мажбурий заҳира талабларининг юқорилиги . Ўзбекистон Республикаси Марказий Банки томонидан мажбурий ажратма заҳираси 15 фоиз қилиб белгиланди . Бу нисбатан юқори ставка бўлиб тижорат банкларининг кредитлаш имкониятига ва ликвид

Таҳлил натижаларидан маълум бўлдики , республикамиз тижорат банкларининг миллий ва халқаро фонд биржаларидаги фаолияти сустлигича қолмокда . Бу ҳолат банкларнинг қимматли қоғозлар портфелини таҳлил қилиш жараёнида яққол намоён бўлди . Ҳолбуки , ривожланган хорижий давлатлар банк амалиётида қимматли қоғозлар билан боғлиқ операциялар банкларнинг ссудалардан кейинги иккинчи асосий фаолият тури ҳисобланади . Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки , Ўзбекистон Республикаси Марказий Банки томонидан 2000 йил 25 мартдаги 5|21- сонли Низомга мувофиқ банклар томонидан муомалага чиқариладиган қимматли қоғоз депозит сертификатидан мажбурий заҳирага ажратма қилиш бўйича имтиёз берилган эди . Лекин Марказий Банки томонидан 2004 йил 31 декабр № 28/5- сонли Низомига асосан мажбурий ажратма заҳираси 15 фоиз қилиб

операциялари тижорат банклари активларининг даромадлилигига зиён етказмаган ҳолда , банкларнинг ликвидлилигини ошириш имкониятини юзага келтиради . Бундай имконият тижорат банкларининг балансидаги тратталарни Марказий банкда қайта ҳисобга олиш йўли билан юзага келтирилади . Демак , республикамиз банк амалиётида дисконт операцияларининг мавжуд эмаслиги тижорат банкларининг ликвидлилигини таъминлаш ва активларининг даромадлилигини оширишга салбий таъсир кўрсатади . Республикамиз банк амалиётида форфейтинг операцияларини ривожланмаганлигининг бирламчи сабаби — мамлакатда тижорат векселлари муомаласининг тўхтатиб қўйилганлигидир . Чунки , форфейтингда мол етказиб берувчининг банки тижорат векселларини регресс ҳуқуқисиз ҳисобга олади . Бунинг маъноси шуки , эмитент банкрот бўлиб қолган тақдирда

- Ўзбекистон тижорат банкларининг халқаро банклар билан бир томонлама вакиллик муносабатларига эга эканлиги . Ҳозирги вақтда , Ўзбекистон тижорат банклари халқаро банклар билан бир томонлама вакиллик муносабатларига эга , яъни бизнинг банклар мазкур банкларда ўзларининг « Ностро » вакиллик ҳисобварақларига эга . Халқаро банкларнинг « Востро » вакиллик ҳисобварақлари Ўзбекистон банкларида мавжуд эмас . Бунинг натижасида импорт бўйича тўловларни амалга ошириш , хизматлар ҳақини тўлаш , хорижий банкларга ва корхоналарга фоизлар ва дивидендлар тўлаш бевосита « Ностро » вакиллик ҳисобварағини дебетлаш асосида амалга оширилмоқда . Бу эса , ўз навбатида , « Ностро » нинг ишчи қолдиғини кескин тебранишига олиб келади . 6. Ўзбекистон Республикасида тижорат банклари умумий капиталининг таркиби ва ет

қўлланилади . Устав заҳираси моҳиятига кўра банк устав капитали миқдорини оширишни таъминловчи молиявий манба ҳисобланади . Уни банк фойдаси ҳисобидан ташкил этилиши акционерлар умумий йиғилишининг қарорини кутиб ўтирмасдан , устав капитали каби барқарор молиялаштириш манбаига эга бўлиш имконини беради . Умуман олганда тижорат банкларини активларини самарали бошқаришда уларни тегишли йўналишларда юқори даромад олиш имконияти билан жойлаштириш мухим аҳамиятга эга . 3.2. Хорижий банк амалиётида банк активлари таркиби ва уларни диверсификациялаш масалалари Ривожланган давлатларда активларни бошқаришдаги дастлабки қадам алоҳида бош молия ходими лавозими ташкил этиш бўлган . Бу лавозим биринчи марта 1960 йилларда АҚШ банклари мажбуриятлари ва операциялар ҳажмининг ошганлиги сабабли қабул қилинг

Депозит ҳисоварақлари асосан 2 гуруҳга бўлинади : - трансакция ҳисоварақлари , яъни талаб қилиб олингунча депозитлар , нау ҳисоварақлар , тасдикланган чеклар ; - муддатли ва жамғарма депозитлари . Трансакция ҳисобварақларида жами депозитларнинг учдан бир қисмини ташкил этувчи қиска муддатли ликвид маблағлар сақланади . Ноу ҳисоварақлар – депозит ҳисоварақлар бўлиб , бунда ҳисоб - китоб тратталари ёзиш мумкин бўлган , учинчи шахсларга тулаш учун анологик чеклар бўлиб , бунда даромад сифатида фоиз тўлови олинади . Бу тўлов шакли АКШнинг барча худудларида 1981 йилдан бошлаб қонуний равишда кулланила бошлаб , талаб қилиб олингунча депозитларга тенглаштирилган . Ноу ҳисоварақларининг хусусиятлари : - бу ҳисобварақда фоиз бозор ставкаси бўйича тўланади ; - аналитик чек олаётган ҳисобварақ эгасин

Хозирги вақтда талаб қилиб олингунча ҳивобварақларининг 75 % тижорат фирмаларига таълуқлидир . Хусусий жамғармачиларни жалб қилиш учун бир қатор имтиёзлар белгиланган ( мисол учун , овердрафт шаклида кредитлар олиш , кам таъминланган жамғармачилар учун чек кўчирмаларини бепул бериш ва х . к ). Банк депозитларининг алоҳида турларини АҚШ давлати ғазначилиги ва бошқа хукумат органларининг депозитлари ташкил этади . Штатлар хукумати ва бошқа маҳалий ўз - ўзини бошқариш органларининг ҳамда жисмоний шахс ва фирмаларинг депозитларини яъни жамғармаларини банкларда сақлайдилар . Жойлардаги фирмалар банкка давлатга федерал даромат солиғини ўтказиш учун мурожат қилганда , банклар тезлик билан бу маблағларни талаб қилиб олингунча АҚШ давлат ғазначилиги учун чиқарилган векселларга алмаштирадилар . Юқо

чиқарувчиларига , молиявий лизинга ва бошқа турдаги кредитларга тўғри келади . Барча кредитларнинг ярмидан кўпи - қисқа муддатли кредитларга тўғри келиб , кунлик эхтиёжи учун операцияларини ўтказиш учун саноат компанияларини оборот маблағларини тўлдириш учун берилган кредитларга тўғри келади . Қисқа муддатли кредитлардан халқ истеъмол товарлари ишлаб чикарувчи , енгил саноат , чакана савдо , мавсумии қайта ишлаб чиқарувчи саноат компаниялари ва бошқалар фойдаланадилар . Оборот капиталини молиялаштиришда қисқа муддатли кредитларнинг қуйидаги турлари мавжуд : - кредит линиялари ( мавсумий ) - фавкулотда холатлар учун қарзлар - оборот капиталини тулдириш учун қарзлар . Тижорат ташкилотларини кредитлашнинг иккинчи катта гуруҳига барча асосий капитални молиялаштириш учун бериладиган қарзлар кир

Касса маблағлари – бу ҳисоварақлардан накд пул бериш , пулларни майдалаш , накд пул кўринишда кредитлар бериш , банкнинг ҳаражат тўловлари , ишчи - хизматчиларга иш хақи тўлаш ва бошқа тўловларининг кунлик эхтиёжини қондирувчи банк касса ва сейфларида сақланадиган банкнотлар ва металл пуллардир . Америка тижорат банкларининг касса актив бўлимидаги муҳим моддаларининг заҳира ҳисоварақлари федерал заҳира банкида юритилади . Қонун бўйича барча депозит муассасалари , шу жумладан ФРТга аъзо булмаганлари ҳам заҳира ҳисоварақларини депозитлар бўйича ўзининг мажбуриятларининг мутаносиблик таксимоти бўйича ўз худудидаги федерал заҳира банкида саклашга мажбур . Сўндириш муддати бир йилдан ортиқ бўлган қимматбаҳо қоғозлар банк инвестицияларига киритилган . Бу қимматбаҳо қоғозлар ликвидли активларнин

ихтисослаштирилган диллерлик фирмалари орқали биржадан ташқари бозорда сотилади . Бирламчи , ёки вакил диллерлар ўртасида 12 та йирик банклари бор ( банк оф Америка , Сити банк ва бошқалар ). АҚШда қимматли қоғозлар ишлаб чикарувчи қатор федерал хукумат муассасалари ( агентликлар ) мавжуд . Булар тўғридан тўғри расмиятчилик мажбуриятларига тегишли эмас лекин хукумат томонидан кафолатланган ва назоратга солинган ҳамда тартибга солиб турилади . Бундай муассасаларга мисол учун давлат миллий ипотека ассотцияси , федерал уй - жой маъмурияти , кишлок хужалик кредит маъмурияти ва бошқалар киради . Федерал агентлиги қимматли қоғозлари банклар утиш мажбуриятлари деб аталувчи тури бўйича сотиб оладилар . Булар хукуматнинг тўғри мажбуриятларига кура кўпроқ даромад олиб келади ва бир вақтда ишоналик л

Ўзбекистон Республикаси банк амалиётида ҳам шундай холатни кузатиш мумкин . Банк актив операцияларининг кейинги тури банкларнинг қимматли қоғозларга қилган қўйилмаларидир . Қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар Франция тижорат банкларида 16,17 фоиз , Германияда 15,5 фоиз , Италияда 23,82 фоиз , Буюк Британияда 7,75 фоиз , Испанияда 23,87 фоиз , АҚШда 2,15 фоиз , Бельгияда 6,4 фоиз , Японияда 10,15 фоизни ташкил қилади . Демак , қимматли қоғозларга қилинган инвестицияларнинг юқори салмоғи Испания ва Италияда кузатилади . Нисбатан жуда паст салмоғ Бельгия , Буюк Британия тижорат банкларига хосдир . Хукуматнинг қимматли қоғозларига қилинган қўйилмаларнинг банк активлари умумий ҳажмидаги салмоғи Испания тижорат банкларида 10,15 фоиз , Франция тижорат банкларида 9,44 фоиз , Италия тижорат

таркибида хукумат эмиссия миқдорига кура биринчи уринни эгаллайди . Бунинг асосий сабаби шундаки , хукуматнинг қимматли қоғозларини сотишдан олинган тушум Давлат бюджети ҳаражатларини молиялаштиришнинг ноинфляцион усули ҳисобланади . Юқоридаги маълумотлардан кўринадики , ривожланган хорижий давлатларнинг тижорат банклари қимматли қоғозлар портфелида векселлар билан боғлиқ активлар юқори салмокни эгаллайди . Бунинг боиси шундаки , биринчидан , тижорат векселлари индоссамент оркали бир субъектдан иккинчи субъектга узатилиш хусусиятига эга . Бу эса уларни тўлов воситаси сифатидаги ролини ошишига олиб келади . Иккинчидан , тижорат банклари векселни ўзларида дисконт ставкаси бўйича ҳисобга олиш йўли билан реал даромад оладилар . Бундан ташқари , тижорат банклари ҳисобга олинган векселларни Марк

ресурслари мавзусида олиб борилган илмий изланишлар натижасида қуйидаги хулосавий фикр ва тавсияларни билдирилишини мақсадга мувофиқ деб топдик . • Тижорат банкларининг молиявий ресурсларини муддатлари бўйича диверсификация қилиш орқали бошқаришни чуқурроқ такомиллаштириш , яъни тижорат банклари ўзларининг молиявий ресурсларини бошқариш жараёнида , уларни даромат келтирувчи активларга , жалб қилинган муддатларни эътиборга олган ҳолда жойлаштирилиши мақсадга мувофиқ бўлар эди . Чунки ресурсларни бошқаришда ушбу омилга эътибор қаратилиши банкнинг ўз мажбуриятларини ўз вақтида бажаришига имконият яратади . • Банк ресурсларни активларга жойлаштириш имкониятига қараб жалб қилиши зарур чунки айрим банклар ресурсларни кўп миқдорда ва юқори фоиз ставкада жалб қилиш натижасида уларни активларга жой

ресурсларини ташкил қилишда активларни пассивлар билан тўлиқ таъминлаб туриши зарурдир . • Тижорат банклари ресурслари ликвидлигининг самарадорлигини ошириш учун , ливидликни бошқаришда актив ва пассивларни бошқариш стратегиясидан фойдаланган ҳолда ўзининг актив ва пассивларининг шакиллантириши мақсадга мувофиқ бўлар эди . Бунинг учун , банкнинг активларида даромад келтирувчи ва юқори ликвидликка эга бўлган қимматли қоғозлар салмоғини ошириб бориши , ҳамда қарз мажбуриятларини ўзига жалб қилган ҳолда пассивлари шакиллантирилса , бундай ҳолат банк фаолиятида ликвидлик , даромадлилик ва таваккалчилик ўртасидаги энг оптимал нисбатни сақлаб туриш имкониятини яратади . • Бизга яхши маълумки , банк активларининг барчаси риск билан боғлиқдир . Шунинг учун ушбу риск даражаларини ўз вақтида аниқлаш

банклари молиявий жиҳатдан активларни бошқаришнинг асосий мақсадлари ҳисобланган банк ликвидлигининг ошириш , банк даромадини ошириш ва таваккалчиликларини камайтириш масалаларига эътибор қаратиши лозим . Фойдаланилган адабиётлар рўйхати : I. Ўзбекистон Республикаси қонунлари . Ўзбекистон Республикаси Президент фармонлари ва қарорлари , Вазирлар Маҳкамасининг қарорлари , Ўзбекистон Республикаси Президенти И . А . Каримовнинг асарлари . 61

1. Ўзбекистон Республикаси Конститутияси , Т .:,, Ўзбекистон ’’, 2002. 2. Ўзбекистон Республикаси Фуқоролик Кодекиси ,1995 йил 25 декабр . 3. Ўзбекистон Республикасининг ,, Марказий банки тўғрисида ’’ ги Қонуни . Т .,, Ўзбекистон ’’.1995. 4. Ўзбекистон Республикасининг ,, Банклар ва банк фаолияти тўғрисида ’’ ги Қонуни . Т .,, Ўзбекистон ’’ 1996. 5. Ўзбекистон Республикасининг ,, Банк сири тўғрисида ’’ ги Қонуни . Т . ,, Адолат ’’ 2003 й . 6. Ўзбекистон Республикасининг ,, Лизинг тўғрисида ’’ ги Қонуни .1999 йил 14 апрел . 7. Ўзбекистон Республикасининг ,, Ипотека тўғрисида ’’ ги Қонуни . Т . ,, Ўзбекистон ’’ 2006. 8. Ўзбекистон Республикасининг ,, Фуқароларнинг банклардаги омонатларини ҳимоялаш кафолатлари тўғрисида ’’ ги Қонуни 05.04.2002 й . Н : 360 – 11. 9. Ўзбекистон Республикаси През

сон ,259- модда . 12. Ўзбекистон Республикаси Президентининг ,, Ўзбекистон Республикаси Давлат - тижорат Халқ банкининг капиталлашув даражасини янада ошириш чора - тадбирлари тўғрисида ’’ ги Қарори .2008 йил .11 январ . Н : ПҚ -775. .,, Халқ сўзи ’’ газетаси .12.01.2008 й . 13. Ўзбекистон Республикаси Президентининг ,, Нақд пул маблағларини жалб қилиш ва унга бўлган эҳтиёжни таъминлаш борасидаги қўшимча чора - тадбирлари тўғрисида ’’ ги Қарори .2008 йил . 27 март Н : ПҚ -822. .,, Халқ сўзи ’’ газетаси .28.03.2008 йил . 14. Ўзбекистон Республикаси Президентининг ,, Банк пластик карточкаларидан фойдаланилган ҳолда ҳисоб - китоб тизимини ривожлантиришни рағбатлантириш бўйича қўшимча чора - тадбирлари тўғрисида ’’ ги Қарори .2010 йил . 19 апрел . Н : ПҚ -1325 .,, Халқ сўзи ’’ газетаси .20.04.2

19. Ўзбекистон Республикаси Президентининг ,, Лизинг тизими ривожланишини янада рағбатлантириш бўйича чара - тадбирлари тўғрисида ’’ ги Фармони .2002 йил , август . . 20. Ўзбекистон Республикаси Президентининг ,, Иқтисодиётнинг реал сектори корхоналарни қўллаб - қувватлаш , уларни барқарор ишлашини таъминлаш ва экспорт салохиятини ошириш чора - тадбирлари дастури тўғрисида ’’ ги Фармони .2008 йил 28 ноябр , Н : ПФ -4058 .,, Халқ сўзи ’’ газетаси .29.11.2008 йил . 21. ,, Ёш оилаларни моддий ва маънавий қўллаб қувватлашга доир қўшимча чора - тадбирлари тўғрисида ’’ ги Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармони . 18.05.2007 йил . ,, Халқ сўзи ’’ газетаси .19.05.2007 йил . 22. Ўзбекистон Республикаси банк фаолиятини тартибга солувчи қонунлар тўплами . Ўзбекистон Республикаси Марказий банки

28. Каримов И . А . ,, Банк тизими , пуи муомаласи , кредит , инвеститсия ва молиявий барқарорлик тўғрисида ’’. – Т .: ,, Ўзбекистон ’’ - 2011.- 528 б . 29. Каримов И . А . Жаҳон молиявий – иқтисогий инқирози , Ўзбекистон шароитида уни бартараф этиш йўллари ва чоралари . – асарини ўганиш бўйича ўқув қўлланма . Ходиев Б . Ю . ба бошқалар . Т .: ,, Иқтисодиёт ’’ – 2009 30. Каримов И . А . 2012 йил ватанимиз тараққиётини янги босқичга кўтарадиган йил бўлади . Тошкент , Ўзбекистон . 2012 . – 36 б . 31. Каримов И . А . 2012 йилда мамлакатимизни ижтимоий – иқтисодий ривожлантириш якунлари ҳамда 2013 йилга мўжалланган иқтисодий дастурнинг энг мухим устивор йўналишларига бағишланган Ваазирлар Маҳкамасининг мажлисидаги маърузаси . II. Асосий ва қўшимча адабиётлар . 1. Абдуллаева Ш . З . ,, Банк иши

1. Муллажонов Ф . М . Пул – кредит соҳасидаги мавжуд вазият ва монетарй сиёсатнинг 2012 йилга мўлжалланган асосий йўналишлари . ,, Бозор , пул ва кредит ’’ журнали 2012 й Н : -1 2. Муллажонов Ф . М . Ўзбекистон банк тизими : Барқарор ривожланиш , халқаро мезонларга эришиш йўлида . ,, Бозор , пул ва кредит ’’ журнали 2013 й . Н : -1 3. ,, Бозор , пул ва кредит ’’ Журнали 2010- 2013 йиллар ,, Банк ахборотномаси ’’ газетаси 2010-2013 йиллар 4. АТИБ ,, Микрокредит банк ’’ нинг йиллик ҳисоботи , 2012 йил 5. ОАТБ ,, Ўзсаноатқурилишбанк ’’ нинг Сергили филиали йиллик ҳисобот маълумотлари , 2011-2012 йил 6. ОАТБ “ Микрокредитбанк ” нинг Бухоро Вилояти Когон филиалини йиллик ҳисобот маълумотлари , 2011-2012 йил IV. Интернет сайтлари : www.stat.uz www.uzpsb.uz www.cbu.uz 66

Купить