Bank faoliyaida axborot tizimlarini joriy etish - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	425.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Bank faoliyaida axborot tizimlarini joriy etish

Купить

Bank faoliyaida axborot tizimlarini joriy etish
Reja:

Kirish.
Asosiy qism.
1.Bank axborot tizimlari.
1.1. Banklarda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining dasturiy
ta’minlanishi
1.2. Bank xizmatlari orqali axoliga sifatli xizmat ko`rsatish usullari
2. Mamlakat bank tizimida zamonaviy axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarining o‘rni va ahamiyati
2.1. «Smart-Vista»EMV tizimi
2.2. Tijorat banklari tomonidan axborot texnologiyalarini
qo‘llaganilishi.
3.Bank faoliyatini aftomatlashtirish.
3.1Banklarda axborot texnologiyalarining dasturiy ta’minoti .
3.2. Bank tizimining modullari va ular o‘rtasidagi hisobkitobni
avtomatlashtirish
Xulosa.
Foydalanilgan adabiyotlar.

Kirish
Bank avtomatlashtirilgan axborot tizimlari tushunchasi. Bank - bu mamlakatdagi
pul mablag`larini boshqarish uchun yaratilgan moliyaviy institutdir. O`zb е kiston
R е spublikasi bank tizimining bosh maqsadi jahon talabiga mos k е luvchi,
rivojlangan milliy kr е dit tizimiga ega bo`lish, xo`jaliklar va aholining bo`sh
turgan mablag`larini jalb qilish, uni samarali taqsimlash asosida aholining
talablarini qondirish uchun zamin yaratish va yashash sharoitini yaxshilashga
erishish. Bank axborot tizimi (BAT)-moliyalashtirish va kreditlashning
belgilangan shartlariga muvofiq nazorat qilinadigan resurslarni o'zlashtirish,
qaytarish va muvozanatlash vositasi bo'lgan yagona dasturiy-texnologik
kompleks hisoblanadi. Bank axborot texnologiyasi - hisoblash texnikasidan
foydalangan holda boshqaruv qarorini tayyorlash, qabul qilish va amalga
oshirishni ta'minlash maqsadida ma'lumotlarni to'plash, ro'yxatga olish, uzatish,
saqlash va qayta ishlash usullari asosida bank axborotlarini qayta ishlash
jarayoniga aytiladi. Mujassamlashgan bank avtomatlashtirilgan axborot tizimlari
(BnAAT) mablag’ kiritish va kredit berishning berilgan shartlari bo’yicha
nazorat qilinadigan mablag’larni o’zlashtirilish, qaytarilish va
muvofiqlashtirilishni jadallashtirish vositasi bo’lgan yagona dasturiy texnologik
majmuadan iborat bo’ladi. Mijozlar o‘z pul mablag‘larini bankka ishonib
topshirar ekan bankka quyidagi asosiy talablarni qo‘yishlari mumkin: - Pul
mablag‘larini ro‘yxatga kiritish va bankda bo‘lgan davrda ulardan hisobot olib
turish. - Pul mablag‘larini saqlash javobgarligini ta'minlanishini talab qilish. -
Pul mablag‘lari holati va ulardan foydalanishda olib borilayotgan moliya-pul
operatsiyalariga oid axborotlar konfedinsialligini ta'minlash. Hozirgi davrda
vujudga kelgan bank industriyasining rivojlanganlik holati ularga depozit ochish
va mijoz mablag‘larini jalb qilish kabi oddiy xizmatlarga nisbatan yanada
kengroq xizmatlarni taqdim etish imkoniyatini beradi. Ayni damda bankning
moliyaviy xizmatlari borasida uning samarali faoliyatini ta'minlovchi asosiy
omillar deb quyidagilarni ko‘rsatish mumkin - xizmatlar taqdim etish ko‘llami; -
2

bank safarbarlik darajasi: o‘rab turgan moliyaviy sharoit muhit o‘zgarishiga
adekvat reaksiya tezligi, ya'ni bank faoliyatini zamonaviy biznesga yo‘naltirish
imkoniyati - ma'lum vaqtdagi tashqi omillar o‘zgarishidagi faoliyati, bu vaqt
davomida ko‘rsatilgan o‘zgarishlar dolzarbligini saqlab qoladi; - bozorda keng
ishtirok etish (geografik) tarqalganlik. Bunda har bir gegrafik regionda bank
muassasasining jismoniy qatnashishi ko‘zda tutilmaydi; bankni masshtabliylik
darajasi: bank o‘zining o‘tkazish qobiliyatini qo‘shimcha investitsiyalarga
qanchalik kattalashtira oladi, yoki bankni o‘z biznes faoliyatida qanday minimal
chegaralarda mumkin bo‘lgan rentabellik darajasini saqlay oladi; - bankni
boshqarish darajasi: har bir real vaqt mobaynida resurslarni adekvat baholash va
muhim strategik (uzoq muddatli) yoki tezkor ( qisqa muddatli) masalalar
yechimlari uchun ularni mobilizatsiya, rekonstruksiya qilish; bank va moddiy
komponentlar uchun sharoitlar yaratish, rivjlantirish, xizmat ko‘rsatish va
bankni quvvatlashga hamma chiqimlarini hisobga olgan holda bank xizmatlari
tannarxini raqobatbardoshligini oshirish. Bank tizimidagi axborot
arxitekturasining asosiy komponentlarini tuzilishi. Axborot texnologiyalari
portfeli - kompyuterlar, dasturiy ta'minot, tarmoq va tizim quvvatlovchilariga
investitsiyalar haqida eng samarali yechimlarni qabul qilish instrumentlarini va
shu bilan birga tashkilot-muassasa darajasidagi texnlogiyalar uchun nazorat-
kuzatuv va samarali ijroiy rahbarlik uchun talab qilinadigan, jamlangan tabiiy
mavjud axborotlarni, xulosalarni o‘z ichiga oladi. Bank tizimi axborot
arxitekturasining asosiy vazifalarini quyidagi Bankni atomatlashtirish qo‘mitasi
(BAQ) Bank tizimining asosiy komponentlari Axborot texnologiyalari portfeli
Bankni boshqa aktivlari kabi axborot texnologiyalarini boshqarishga va umumiy
tavsiflariga “Axborot texnologiyalari portfeli” (ATP) deb ataladi. Axborot
texnologiyalari portfelining asosiy komponentlarini shartli ravishda to‘rtta
asosiy toifalarga bo‘lib qarash mumkin: 1. Bankda biznes faoliyatini ta'minlash.
2.
3

Banklararo resurslarda - davlat ichidagi elektron to‘lovlar tizimi, SWIFT
davlatlararo va banklararo elektron to‘lov tizimi, plastik kartochkalarni
qo‘llagan holda chakana elektron hisoblar banklararo tizimi. 3. Korxona
umumiy faoliyatini quvvatlovchi tizimlar. 4. Bank infratuzilmasiga ta'luqli
tizimlar.

Asosiy qism
1. Bank axborot tizimlari
Bankning avtomatlashtirilgan axborot tizimining texnik ta’minoti.
BnAATni texnik ta’minlash jarayonlarida bank texnologiyalari apparat
vositalari arxitekturasi zamonaviy talablar asosida qurilishlari kerak. Ularga:
aloqaning turli-tuman telekommunikatsion vositalari, ko’p mashinali
majmualar, «mijoz-server»ning arxitekturasidan foydalanish, mahalliy,
mintaqaviy va global tezkor tarmoqlarni qo’llash, apparatli yechimlarini
unifikatsiyalash kiradi. «Mijoz-server» arxitekturasi banklarning axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarini qurilishidagi texnik yechimlarga
zamonaviy yondashishning asosi bo’ladi. Bu texnik ta’minlanishni tashkil
qilish va axborotlarni ishlab chiqishni mijoz (ishchi stantsiya) va server deb
nomlangan ikkita tarkibiy qism o’rtasida taqsimlanishini ko’zda tutadi.
Ikkala qism birlashtirilgan kompiyuterlarda bajariladi. 2-rasm. «Mijoz-
server» arxitekturasi
1.1.Banklarda axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarining
dasturiy ta’minlanish
Bank faoliyatida ko`plab dasturiy ta`minotlarni uchratishimiz mumkin
har bir dasturiy ta`minot o`z modullariga ega bo`lib, ularda barcha bo`lim
xodimlari birgalikda ishlab faoliyat yuritishadi. Misol sifatida ba`zilarini
keltirib o`tamiz: iABS, NSI, Globus, ASBT, e-Personal. Bankni
4

avtomatlashtirishning asosiy natijalaridan biri uning boshqarilish darajasini
sifatini oshishi bo`lishi kerak. Bu vazifaning yechimi butun bank
jarayonlarini modellar va iqtisodiy matematik usullardan foydalanish bilan
birlashtiruvchi to`liq integratsiyalangan tizimini ishlab chiqish yotadi.
Haqiqatdan ham, faqat ana shunday tizim bankda mavjud bo`lgan barcha
vazifaviy va axborotli aloqalarni xuddi shu dinamikada aks ettiradi va
boshqa holatning ko`p ekspertli ko`rinishini shakllantirishga imkon beradi.
Tizimning ochiqligi unda rivojlanish va zamonalashtirish uchun vositalar,
CASE-vositalar, tashqi tadbirlar, so`rovlar generatorlari, ma’lumotlarning
importeksport tadbirlarining mavjudligini ko`zda tutadi. O`zgarishlar
kiritishga ehtiyoj bankda yetarligi ko`proq vujudga keladi. Ammo
zamonaviylashtirishni amalga oshirish uchun ishlab chiquvchi firmani jalb
qilish hamma vaqt ham mumkin bo`lmaydi.
Bank tizimi axborot ta'minoti to‘g‘risida so‘z yuritadigan bo‘lsak, bu tizim
ma'lumotlari bazasi quyidagilardan tashkil topadi: - tijorat banklari
hisobotlari ma'lumotlar bazasi (MB); - tijorat banklari operatsion
bazasi(OB); - tilla va valyuta zahiralari bo‘yicha ma'lumotlar bazasi; - bank
tizimini kadrlar bilan ta'minlash ma'lumotlar bazasi; - Markaziy bank hujjat
aylanishi tezkor ma'lumotlar bazasi; - tizim administratori ma'lumotlar
bazasi; - soliq tashkilotlarida xo‘jalik yurituvchi sub'yektlarni ro‘yxatga
oluvchi ma'lumotlar baza; - xo‘jalik yurituvchi sub'yektlari byudjet va
nobyudjet fondlari bilan o‘zaro munosabatlari ma'lumotlar bazasi; - yagona
ma'lumotnoma; - import va eksport bo‘yicha Davlat soliq qo‘mitasi bitimlari
ma'lumotlar bazasi; - avtomobil vositalarini davlat ro‘yxatiga oluvchi ichki
ishlar vazirligi ma'lumotlar bazasi; - ichki ishlar vazirligining fuqarolar
pasportlari bo‘yicha ma'lumotlar bazasi; - xo‘jalik yurituvchi sub'yektlarni
ro‘yxatga olish bo‘yicha adliya vazirligi ma'lumotlar bazasi; - mahalliy ijro
etuvchi hukumat tashkilotlaridagi xo‘jalik yurituvchi sub'yektlarning
ro‘yxatga oluvchi ma'lumotlar bazasi va boshqalar. Avtomatlashtirilgan bank
5

tizimlarining (ABnT)lari o`z xizmatlarining keng, turli-tumanligi bo`yicha
mijozlarga tez va sifatli xizmat ko`rsatishga imkon beradi.
Tizimning asosiy xizmat modullari quyidagilarni amalga oshiradi: •
yuridik shaxslarga hisoblash-kassa xizmatini ko`rsatish;
• bank-korrespondentlari schyotlari bo`yicha xizmat ko`rsatish;
• kredit, depozit, valyuta operatsiyalari;
• xususiy shaxslar kiritmalarining har qanday
turlari va ular
bo`yicha operatsiyalar;
• fond operatsiyalari;
• plastik kartochkalar yordamida hisob-kitoblar;
• buxgalteriya vazifalari;
• tahlil, qarorlar qabul qilish, menejment, marketing va boshqalar.
Oxirgi avlod ABnT «mijoz-server» arxitekturasidagi tarmoqli
texnologiyalarga suyanadi. Bankning operatsiya kuni dasturiy-texnologik
majmua sifatida bank hisobining eng ko`p mehnat talab kiluvchi
operatsiyalarini avtomatlashtiradi Operatsion kun modullarining tarkibi.
Mijozlarning shaxsiy schyotlari bo`yicha barcha operatsiyalar to`lov
hujjatlari bo`yicha amalga oshiriladi, shaxsiy schyotdan ko`chirma esa har
bir “Yuridikshaxslargaxizmat ko’rsatish” tizimchasi
“Xususiyshaxslargaxizmat ko’rsatish” tizimchasi “Ma’muriyhujjataylanishi
vaxodimlarhisobiniolibbor ish” tizimchasi “Filiallarniboshqarish” tizimchasi
“Xo’jalikoperatsiyalarinirejalashtirishvatahlili” tizimchasi
“Xorijiyvalyutabilanopera tsiyalar” tizimchasi “Tahlilvarejalashtirish”
tizimchasi
“Korrespondentschyotinio libborish” tizimchasi “Bankningoperatsiya
kuni”
Kirishningtelekommunikatsionmuhiti Filial Bank-korrespondent
6

Uzoqmasofadagimijoz buxgalteriya yozuvlarini aks ettiradi. Majmua shaxsiy
schyotlar bo`yicha (hujjatlarning rasmiylashtirilgan buxgalteriya yozuvlari
bo`yicha) mablag`larning haqiqiy va rejalashtirilgan harakatini amalga
oshiradi. Kassa hujjatlarining harakati o`ziga xos xususiyatlarga ega, ulardan
asosiysi bankning boshqa xizmatlari bilan aloqasidir. Bu xususiyat ichki
buxgalteriya yozuvlari uchun ham xosdir. Bunday tizimda schyotlarning
rejasi, bank shaxsiy schyotlarining katalogi, bank mijozlarining katalogi olib
beriladi, balans chiqariladi, xizmatiy server vazifalari bajariladi. Filiallar
faoliyatining hisobi bo`yicha majmua filialning hisobxonasi va boshqa
bo`limlaridagi ish joylarini avtomatlashtirishga mo`ljallangan.
«Bankfiliallar» darajasida filiallardan olingan axborotlarni yig`ish, ishlab
chiqish va tahlil qilish, barcha filiallar o`rtasidagi hisob-kitoblar
avtomatlashtiriladi. Shu bilan birga, bank ham o‘z interaktiv xizmatlari
doirasini kengaytirib, hozirda 1000 dan ortiq mijozlarga « е - в anking» -
dasturi xizmat ko‘rsatmoqda va bu tizimdan foydalanuvchi mijozlar soni
borgan sari ortib bormoqda. Hozirgi davrda bankjarda “Internet banking”,
“E- banking”, “GRMtizimlari”, “SMSbanking” va boshqa ko`pgina
texnologiyalardan foydalanilmoqda.
Markaziy bankning «Chakana to‘lovlarni real vaqt rejimida amalga oshirish
kliring tizimini yaratish hamda xizmat ko‘rsatuvchilarning billing tizimi
bilan integrallash» loyihasi ishlab chiqildi. Kliring tizimini yaratishdan
maqsad unga tijorat banklari filiallari, kassalari va O‘zbekiston banklari
assotsiatsiyasi qoshidagi Yagona umumrespublika Protsessing markazini
ulagan holda, jismoniy shaxslarga soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlarni,
shuningdek, kommunal xizmatlar va mobil aloqa operatorlari uchun
to‘lovlarni real vaqt rejimida amalga oshirish imkoniyatini yaratishdan
iborat. Bundan tashqari, mazkur tizim mijozlarga kechayu-kunduz bank
hisobvaraqlariga masofadan xizmat ko‘rsatish va bank infokiosklari orqali
ishlash imkoniyatini beradi. М azkur O‘zbekiston Respublikasi Markaziy
7

banki Hisobkitoblar kliring axborot dasturiy majmuasining loyihasi ikki
bosqichda amalga oshirildi. Birinchi bosqichda Markaziy bank huzurida
Hisobkitob banki tashkil etilib, bank mijozlarining majburiyatlari bo‘yicha
banklarning vakillik hisobvaraqlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri debetlash mexanizmi
yaratildi va Yagona umumrespublika Protsessing markazi bilan o‘zaro
faoliyati yo‘lga qo‘yildi. Bu bosqichni belgilangan muddatda bajarilib,
hozirgi kunda barcha bank plastik kartalari orqali amalga oshirilgan to‘lovlar
bo‘yicha yakuniy hisob-kitoblar. Markaziy bank hisob-kitoblar Kliring
tizimining banklar va xizmat ko‘rsatuvchilar bilan o‘zaro munosabatlar
sxemasi1

1.2.Bank xizmatlari orqali axoliga sifatli xizmat ko`rsatish
usullari Bankomatlarni yaratadigan juda ko'p kompaniyalar bor. NCR,
Diebold,
WinCor, Nautilus ... Ushbu kompaniyalarning har biri bankomatning
ko`rinishi va ishlash prinsipi haqidagi o'z fikrlariga ega. Umuman olganda,
barcha bankomatlarni uchta yirik guruhga bo'lish mumkin: 1. Klassik
bankomatlar - Faqat naqd pulga mo'ljallangan qurilmalar. 2. Cash-in
bankomatlar - Ushbu qurilmalar nafaqat pul chiqarishga, balki pulni qabul
qilishga ham imkoniyat beradi. 3. Recycle bankomatlar - Eng zamonaviy
asboblar bozorida faqat yaqinda paydo bo'ldi. Ular Cash-in bankomatlarining
yanada rivojlangani. 1 Markaziy bankining hisob-kitoblar kliring tizimi
to‘g‘risidagi hisoboti Bankomatlar, aslida dasturiy jihatdan unga bog'langan
tashqi qurilmalar bilan bog`langan oddiy kompyuter hisoblanadi. Avval
bankomatlar OS / 2 operatsion tizimi asosida o'rnatilgan. Ammo Windows
oilasining kelishi bilan ushbu operatsion tizimlarga o'tish urf bo'ldi. Shu
bilan birga, tizimlarning bir nechta variantlari mavjud: Windows NT dan
Windows 8 gacha. Albatta, bankomatlarda juda ko'p maxsus dasturiy
ta'minotlar o'rnatilgan: tashqi qurilmalari drayverlari, maxsus bank dasturlari
8

va boshqalar. Ko'plab turli xil protsessor markalari tufayli bunday
dasturlarning bir nechta turlari mavjud. Lekin ular ham quyidagi vazifalarga
ega: 1. Bankning qayta ishlash markazi bilan barqaror aloqani ta'minlash; 2.
Shifrlash; 3. Tegishli ma'lumotni uzatish (karta raqami, PIN blok,
tranzaktsiyaning turi va miqdori va boshqalar); 4. Javobni qayta ishlash
Bankomat tegishli bo'lgan kategoriyadan qat'iy nazar, uni ikki qismga
ajratish mumkin: yuqori (texnik) qism va seyf 5-rasmda keltirilgan.
Texnik blok quyidagilarni o'z ichiga olishi kerak:
1. Plastikni qabul qilish;
2. Ekran;
3. Ekran tugmalari;
4. Chop etishga printer;
5. Dinamik;
6. Klaviatura;
7. Banknotani chiqarish;
8. Banknotani qabul qilish. Bankomatning texnik blok qismi
Bankomatning texnik tuzilishi Chop etishga printer Ekran tugmalari
Ekran Banknotani chiqarish Plastikni qabul qilish Dinamik Klaviatura
Banknotani qabul qilish
2.Mamlakat bank tizimida zamonaviy axborot-
kommunikatsiya
texnologiyalarining o‘rni va ahamiyati

Bugungi kunda har bir kunimiz mamlakatimiz iqtisodining
rivojlanishida muhim omil bo‘luvchi yangiliklarga boy bo‘lmoqda,
jumladan, jahon bank-moliya tizimining jadal sur’atlarda rivojlanib borishi
natijasida iqtisodiyotning muhim tarmog‘idan biri hisoblangan bank sohasida
ham yangi zamonaviy axborotkommunikatsiya texnologiyalari (AKT) dan
foydalanishga yanada ko‘proq ehtiyoj sezilmoqda.
9

Darhaqiqat, tijorat banklari tomonidan axborot texnologiyalarini
qo‘llagan holda ko‘rsatilayotgan barcha xizmatlarning tezkorligi, sifati va
shaffofligi bugungi kun talabidir. Endilikda an’anaviy bank xizmatlari
o‘rnini to‘la egallayotgan zamonaviy masofaviy bank xizmatlarining turli
ko‘rinishlari aynan shu tezlik, sifat va ishonchni ta’minlayotgani hech kimga
sir emas. Zamonaviy bank xizmatlari mijozlarga yanada kengroq qulaylik
yaratgan holda ularning imkoniyatlari oshirilishiga xizmat qiladi.
Davlatimiz rahbari Islom Karimov Mamlakatimizni 2015-yilda
ijtimoiyiqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2016-yilga mo‘ljallangan
iqtisodiy dasturning eng muhim yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar
Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi ma’ruzada ta’kidlaganlaridek, —
«Bugungi sharoitda, internet va elektronika davrida iqtisodiyot tarmoqlarida
zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng joriy etish,
«Elektron hukumat» tizimi faoliyatini yanada rivojlantirish ustuvor
ahamiyatga egadir. Jahon tajribasi shundan dalolat beradiki, ayni paytda
global iqtisodiyotda kompyuter va telekommunikatsiya texnologiyalari,
dasturiy ta’minot mahsulotlarini ishlab chiqarish va ular asosida keng turdagi
interfaol xizmatlar ko‘rsatishni o‘z ichiga olgan axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari sohasining roli va ahamiyati tobora ortib bormoqda». Zero,
keyingi yillarda O‘zbekiston bank tizimida izchil va aniq maqsadli islohotlar
olib borilmoqda, chora-tadbirlar, bank-moliya xizmatlarini ko‘rsatish sifatini
tubdan yaxshilashga doir bir qator qarorlar qabul qilindi. Jumladan, O‘zbeki-
ston Respublikasi Prezidentining 2013-yil 27-iyundagi «O‘zbekiston
Respublikasining Milliy axborot-kommunikatsiya tizimlarini yanada
rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi PQ-1989-sonli Qarori bilan
Markaziy bankning «Chakana to‘lovlarni real vaqt rejimida amalga oshirish
kliring tizimini yaratish hamda xizmat ko‘rsatuvchilarning billing tizimi
bilan integrallash» loyihasi respublika «Elektron hukumat» tizimining
axborot tizimlari tarkibiga kiritildi. Shu munosabat bilan respublikamizda
10

naqd pulsiz chakana to‘lovlarning amalga oshi-rilishida jismoniy shaxslar va
ulardan to‘lovlarni qabul qilib oluvchi tomonlar o‘rtasida hisobkitoblarning
zamonaviy samarali tizimini tashkil etish maqsadida, «O‘zbekiston
Respublikasi Markaziy bankining hisob-kitoblar kliring tizimi to‘g‘risida»gi
Nizom ishlab chiqilib, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bank
Boshqaruvining 2014-yil 21-fevraldagi 4/4-sonli qarori bilan tasdiqlangan
holda Adliya vazirligida 2014yilning 4-aprelida 2570-son bilan davlat
ro‘yxatiga olindi.
Ushbu Nizom talablari respublikamizda jismoniy va yuridik shaxslar
tomonidan Kliring tizimi orqali milliy valyutada naqd pulsiz chakana
to‘lovlarni amalga oshirishga nisbatan tatbiq etiladi. Kliring tizimini
yaratishdan maqsad unga tijorat banklari filiallari, kassalari va O‘zbekiston
banklari assotsiatsiyasi qoshidagi Yagona umumrespublika Protsessing
markazini ulagan holda, jismoniy shaxslarga soliqlar va boshqa majburiy
to‘lovlarni, shuningdek, kommunal xizmatlar va mobil aloqa operatorlari
uchun to‘lovlarni real vaqt rejimida amalga oshirish imkoniyatini
yaratishdan iborat. Bundan tashqari, mazkur tizim mijozlarga kechayu-
kunduz bank hisobvaraqlariga masofadan xizmat ko‘rsatish va bank
infokiosklari orqali ishlash imkoniyatini beradi. 2.1Tijorat banklari
tomonidan axborot texnologiyalarini qo‘llaganilishi.
М azkur O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki Hisob-kitoblar
kliring axborot dasturiy majmuasining loyihasi ikki bosqichda amalga
oshirildi. Birinchi bosqichda Markaziy bank huzurida Hisob-kitob banki
tashkil etilib, bank mijozlarining majburiyatlari bo‘yicha banklarning
vakillik hisobvaraqlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri debetlash mexanizmi yaratildi va
Yagona umumrespublika Protsessing markazi bilan o‘zaro faoliyati yo‘lga
qo‘yildi. Bu bosqichni belgilangan muddatda, ya’ni 2013-yil 16-sentabrda
bajarilib, hozirgi kunda barcha bank plastik kartalari orqali amalga oshirilgan
to‘lovlar bo‘yicha yakuniy hisob-kitoblar Markaziy bankning Kliring tizimi
11

orqali amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga, huquqiy asoslarni belgilab
berish maqsadida «O‘zkart banklararo chakana to‘lov tizimi faoliyati
to‘g‘risida»gi Nizomga (ro‘yxat raqami 2369, 2012-yil 30-may)
tegishli o‘zgartirishlar kiritildi. Hozirgi kunda bank kartalari bilan ushbu
tizim orqali amalga oshirilgan o‘rtacha oylik tranzaksiyalar summasi 2,14
trln. so‘mga yetdi. Ikkinchi bosqichda 2013-yilning 4-choragi va 2014-
yilning 1-choragi davomida
Markaziy bankning Kliring tizimi bilan Davlat soliq qo‘mitasi axborot
tizimi, shuningdek, «O‘zbekenergo» aksiyadorlik jamiyati hamda
«O‘ztransgaz» aksiyadorlik kompaniyalarining billing tizimlari integratsiya
qilingan holda soliq va boshqa majburiy to‘lovlar, elektr energiya va gaz
iste’mol uchun to‘lovlarni real vaqt rejimida amalga oshirish imkoniyati
yaratildi.
Markaziy bank Kliring tizimi orqali ushbu yo‘nalish bo‘yicha 2015-yil
davomida jami amalga oshirilgan to‘lovlar summasi 603,43 mlrd. so‘mni
tashkil qildi, jumladan, «O‘zbekenergo» uchun to‘lovlar 235,61 mlrd. so‘m
(39 foiz), «O‘ztransgaz» bo‘yicha to‘lovlar 227,22 mlrd. so‘m (37,6 foiz),
Soliqlar bo‘yicha to‘lovlar 134,45 mlrd. so‘m (22,3 foiz), shuningdek,
boshqa xizmatlar bo‘yicha to‘lovlar 6,15 mlrd. so‘mni (1,1 foiz) tashkil etdi.
12

Markaziy bank Kliring tizimi orqali 2015-yil mobaynida o‘rtacha bir oylik
tranzaksiyalar soni 590 mingtani, tranzaksiyalar summasi esa 50,3 mlrd.
so‘mni tashkil etmoqda. Bugungi kunda «Suvsoz» DUK, «Maxsustrans»
DUK, «Issiqlik quvvati» UK, shuningdek, UCell mobil aloqa operatori, Net
television hamda Perfectum mobile, Uzmobile, UMS aloqa operatorlari
Markaziy bankning Kliring tizimiga ulanib, ushbu xizmatlar bo‘yicha
to‘lovlar amalga oshirilmoqda. Bundan tashqari, Kliring tizimiga
«O‘zbektelekom» AKning korxonalarining billing tizimlarini bosqichma-
bosqich ulash bo‘yicha ishlar olib borilmoqda.
Markaziy bankning hisob-kitoblar kliring tizimi tomonidan elektron
to‘lov hujjatlari va xabarlari bo‘yicha tizim a’zolariga tasdiqnoma
yuboriladi. Tizim a’zolari tomonidan tasdiqnoma olingan vaqtdan boshlab,
kliring tizimi bo‘yicha amalga oshirilgan to‘lov yakuniy va chaqirilmas
hisoblanadi. Bank amaliyot kuni davomida amalga oshirilgan kliring
sessiyalari yakunlari bo‘yicha shakllantirilgan hisobotlar Kliring tizimi
a’zolariga yuboriladi. Markaziy bank hisob-kitoblar Kliring tizimining
banklar va xizmat ko‘rsatuvchilar bilan o‘zaro munosabatlar sxemasi
keltirilgan.
13

Markaziy bankning Kliring tizimi to‘lovlarni o‘tkazish jarayonida
Davlat soliq qo‘mitasining axborot tizimlari bilan o‘zaro birgalikda
ishlashini ta’minlab, soliq va boshqa majburiy to‘lovlarni hisobga
olishjarayonini avtomatlashtirish va qog‘oz kvitansiyalaridan voz kechish
imkonini beradi. Markaziy bankning Kliring tizimi elektr energiyasi, gaz,
kommunal sohalarida xizmat ko‘rsatuvchilar va internetprovayderlar hamda
an’anaviy va mobil aloqa operatorlarining billing tizimlari bilan o‘zaro
aloqani ta’minlagan holda, bank plastik kartalari va boshqa depozit
hisobvaraqlari orqali, chakana to‘lovlar bo‘yicha real vaqt rejimida o‘zaro
hisobkitoblar holatiga asoslanib, xizmatlar ko‘rsatish uchun mo‘ljallangan.
Umuman olganda, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010-yil 26-
noyabrdagi «2011– 2015 yillarda respublika moliya-bank tizimini yanada
isloh qilish va barqarorligini oshirish hamda yuqori xalqaro reyting
ko‘rsatkichlariga erishishning ustuvor yo‘nalishlari to‘g‘risida»gi PQ-1438
sonli Qarori ijrosini ta’minlash borasida bank tizimida keng ko‘lamli ishlar
izchil amalga oshirildi, ayniqsa, keyingi yillarda mamlakatimiz tijorat
banklari chakana operatsiyalarni rivojlantirish orqali o‘z mijozlariga taqdim
etadigan xizmatlar turlarini kengaytirishga va o‘z faoliyatini diversifikatsiya
qilishga katta e’tibor qaratildi. Ushbu maqsadda banklar tomonidan
mamlakatimiz moliya-bank infrastuzilmasini rivojlantirish orqali mijozlarga
zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda
o‘z hisobvaraqlarini masofadan boshqa-rish imkoniyatlari kengaytirildi.
14

Masofaviy bank xizmatlarini hayotga tatbiq qilish orqali kredit tashkilotlari
o‘zlarining an’anaviy bank operatsiyalariga qo‘shimcha ravishda, mijozlar
ehtiyojini to‘laroq va sifatliroq qondiradigan yangi bank mahsulotlarini ham
taklif etmoqdalar.
Ayni paytda, 2016-yilning 1-yanvar holatiga bank hisobvaraqlarini
masofadan boshqarish tizimlaridan foydalanuvchilar jami soni 1 061 022ta
bo‘lib, shundan internet-banking va «Bank-Mijoz» dasturiy majmuasi
xizmatlaridan foydalanuvchilar soni 81 492tani tashkil etgan bo‘lsa, mobil-
banking va smsbanking xizmatlaridan foydalanuvchilar soni esa 979 530tani
tashkil etadi. Bu esa, o‘tgan 2011-yil 1-yanvar holatiga (24 545taga) nisbatan
bank hisobvaraqlarini masofadan boshqarish tizimlaridan foydalanuvchilar
jami soni 43 barobardan ortiq oshganligidan dalolat beradi. Xususan, o‘tgan
qisqa besh yil mobaynida internetbanking va «Bank-Mijoz» dasturiy
majmuasi xizmatlaridan foydalanuvchilar soni 5,7 baravarga oshgan bo‘lsa,
mobil-banking va sms-banking xizmatlaridan foydalanuvchilar soni esa 95
baravarga oshganligidan dalolat beradi.
Mamlakatimizda naqd pulsiz hisob-kitoblar tizimini yanada
rivojlantirish hamda ushbu tizimni takomillashtirish doirasida O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2010-yil 19-apreldagi PQ-1325-sonli «Bank
15

plastik kartalaridan foydalangan holda hisob-kitob tizimini rivojlantirishni
rag‘batlantirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi Qarori
ijrosi yuzasidan Markaziy bank, O‘zbekiston banklari Assotsiatsiyasi va
Yagona umumrespublika protsessing markazi (YaUPM) tomonidan «Uzkart»
banklararo to‘lov tizimi ishtirokchilari bo‘lgan tijorat banklari bilan
birgalikda «on-line» rejimida ishlaydigan «SmartVista» EMV texnologik
platformasi to‘liq joriy etildi. Shu bilan bir qatorda, O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining «2011–2015 yillarda respublika moliyabank
tizimini yanada isloh qilish va barqarorligini oshirish hamda yuqori xalqaro
reyting ko‘rsatkichlariga erishishning ustuvor yo‘nalishlari to‘g‘risida»gi
2010-yil 26-noyabrdagi PQ-1438-sonli Qarori ijrosini ta’minlash borasida
YaUPM tomonidan server va kommunikatsiya jihozlari, tizimli dasturiy
ta’minotlar xarid qilinib, o‘rnatildi va ishga tushirildi, server va terminallar
uchun amaliy dasturlar yaratildi. Natijada tijorat banklarining bo‘limlari va
filiallaridan Bosh bank ma’lumotlarni qayta ishlash markaziga
yetkaziladigan ma’lumotlarni qayta ishlash bo‘yicha oraliq bo‘g‘inlarni
chiqarib tashlash hisobiga to‘lovlarning o‘tkazilishini tezlashtirishga
erishildi.
Shu bilan birga, «On-Line» rejimida ishlovchi «Uzkart-EMV» milliy
16

banklararo plastik kartochkalar to‘lov tizimini joriy etishni jadallashtirish
maqsadida tijorat banklarida tegishli dasturiy-apparat majmualari ishga
tushirildi hamda EMV texnologiyasiga moslashgan terminallar joriy qilindi.
Bu ishlar natijasida, 2016-yil
1-yanvar holatiga respublika bo‘yicha barcha tijorat banklari tomonidan
onlayn rejimida ishlaydigan 8 426 280ta bank plastik kartalari muomalaga
chiqarilishiga erishildi. Bu sohadagi ishlarni yanada rivojlantirish maqsadida
quyidagilar amalga oshirish mo‘ljallangan:
• muomaladagi onlayn bank plastik kartalari, to‘lov terminallari,
infokiosklar sonini oshirgan holda respublika moliya infrastrukturasini
kengaytirish;
• Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadigan ro‘yxatlar bo‘yicha,
dasturiy ta’minot, bankomat va plastik kartochkalar orqali to‘lovlarni amalga
oshirish uchun foydalaniladigan boshqa uskunalar import bo‘yicha olib
kirilganida tijorat banklari boj to‘lovlarini to‘lashdan (bojxona
rasmiylashtiruvi yig‘imlaridan tashqari) 2020yil 1-yanvarga qadar ozod
qilish;
• plastik karta tizimi uchun import shartnomalari bo‘yicha xarid
qilingan texnik va dasturiy vositalardan samarali foydalanishni nazorat qilish
va zarur choralarni ko‘rish.
2.2.«Smart-Vista»EMV tizimi
«Smart-Vista»EMV tizimida «on-line» rejimida ishlashga mo‘ljallangan
terminallarning sifatli ishlashini ta’minlash maqsadida YaUPMning server
tizimi va aloqa kanallari sifatli va uzluksiz ishlashini monitoring qilish.
Respublika bank tizimida yuqorida qayd etilganlarning joriy qilinishi
tizim a’zolari hisoblangan banklar, shuningdek, tizim foydalanuvchilari
bo‘lgan, mablag‘larni to‘lovchilar va mablag‘larni oluvchilar uchun quyidagi
afzalliklarni yuzaga keltiradi:
17

• zamonaviy bank axborot-kommunikatsiya infratuzilmasini
to‘laqonli shakllanishiga imkon yaratadi;
• to‘lovlarni amalga oshirishning uzluksizligini va shaffofligini
ta’minlaydi;
• tijorat banklari o‘rtasidagi vakillik hisobvaraqlari doirasidagi hisob-
kitoblarni optimallashtirilishi va jadallashtirilishiga imkon yaratadi;
• mablag‘larni to‘lovchi va mablag‘larni oluvchilar o‘rtasidagi
hisobkitoblarning real vaqt rejimida amalga oshirilishi orqali to‘lovlarning
aniqlik va ishonchlilik darajasi oshirilishini ta’minlaydi;
• tijorat banklari uchun tizim xarajatlarining kamayishiga olib keladi
hamda vakillik hisobvaraqlaridagi bo‘sh pul mablag‘laridan oqilona va
samarali foydalanishlariga imkon yaratadi;
• har bir bosqichda ma’lumotlarning ishonchliligini nazorat va
monitoring qilinishini ta’minlaydi;
• bank xizmatlarining likvidligi oshirilishiga erishiladi;
• jismoniy shaxslar uchun masofadan turib, o‘z hisobvaraqlarini
boshqarish tizimlari orqali bir hisobvaraqdan ikkinchi hisobvaraqqa real vaqt
rejimida pul mablag‘larini ko‘chirish imkoniyatini beradi;
• real vaqt rejimida jismoniy shaxslar o‘rtasidagi pul o‘tkazmalarini
amalga oshirish imkoniyati;
• jismoniy shaxslar bank plastik kartalari va boshqa depozit
hisobvaraqlaridagi mablag‘larni kredit hisobvaraqlari foizi hamda kredit
summasini so‘ndirilishiga uzatish imkoniyati;
• internet tarmog‘i orqali elektron tijorat doirasida amalga oshirilgan
operatsiyalar bo‘yicha hisob-kitoblarni bank plastik kartalari yordamida
bajarish imkonini beruvchi dasturiy ta’minotni joriy etish imkoniyati;
• elektron tijorat doirasida tovarlar va xizmatlar uchun to‘lovlarni
boshqa depozit hisobvaraqlari orqali real vaqt rejimida amalga oshirish
imkoniyati tashkil etildi.
18

Eng muhimi, hozirgi kunda respublikamizda dolzarb masala
hisoblangan kommunal xizmat ko‘rsatuvchilar (elektr energiyasi, tabiiy gaz,
maxsustrans xizmati, issiqlik manbai, suvsoz xizmati va boshqalar) ning
kommunikatsiya tarmoqlari infratuzilmasi shakllantirilib, ushbu xizmatlar
bo‘yicha aholi tomonidan
amalga oshirilgan to‘lovlar real vaqt rejimida mablag‘lar oluvchining
hisobvaraqlariga o‘tkazilishi bilan birga, elektron jurnallarda har bir mablag‘
to‘lovchilarning kommunal xizmatlar uchun to‘langan mablag‘larining
summasi, muddati (yil, oy, kun, soat, daqiqa, soniya ko‘rinishida) va to‘liq
rekvizitlari bo‘yicha qayd etib boriladi. Mab-lag‘larni to‘lovchilar internet
tarmog‘i yoki mobil telefonlariga SMS-xabarnoma kelishi orqali o‘z shaxsiy
kabinetlaridan har bir kommunal xizmatlar bo‘yicha to‘lovlar tarixini real
vaqt rejimida nazorat qilish imkoniyati yaratiladi. Bu esa to‘lovlarning
ishonchliligini hamda shaffofligini ta’minlaydi.
Bundan tashqari, Markaziy bank tomonidan «O‘zbekiston
Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida»gi, «Axborotlashtirish
to‘g‘risida»gi, «Elektron hujjat aylanishi to‘g‘risida»gi, «Elektron raqamli
imzo to‘g‘risida»gi, «Elektron to‘lovlar to‘g‘risida»gi, «Elektron tijorat
to‘g‘risida»gi, «Elektron hukumat to‘g‘risida»gi, «Garov reyestri
to‘g‘risida»gi va «Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatining
ochiqligi to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasining Qonunlari,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2012-yil 21-martdagi PQ-1730-
sonli «Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish va
yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘-risida»gi, 2013-yil 27-iyundagi
PQ-1989-sonli
«O‘zbekiston Respublikasining Milliy axborot-kommunikatsiya tizimini
yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi va 2015-yil 6-maydagi
PQ-2344-sonli «Tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini yanada
oshirish va resurs bazasini shakllantirishga doir chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi
19

qarorlari ijrosini mamlakat bank tizimida samarali ta’minlash maqsadida,
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki faoliyatida zamonaviy axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarini 2016–2018 yillar davomida joriy etish va
rivojlantirish konsepsiyasi ishlab chiqildi.
Mazkur Konsepsiyada zamonaviy axborot texnologiyalarini qo‘llagan
holda 2016–2018 yillar davomida banklar tomonidan mijozlarga
ko‘rsatiladigan xizmatlar turini kengaytirish, takomillashtirish va joriy etish
istiqbollari belgilab olingan bo‘lib quyidagi masalalarni:
• bank axborot tizimlarida zamonaviy texnik yechim va
texnologiyalarni keng qo‘llagan holda bank faoliyatini avtomatlashtirish
darajasini yuqori saviyaga ko‘tarish;
• O‘zbekiston Respublikasi «Elektron hukumat» tizimi tarkibiga
kiritilgan chakana to‘lovlarni real vaqt rejimida amalga oshirish Kliring
tizimining xizmat doirasini kengaytirish;
• davlat buyurtmasi ro‘yxatiga kiritilgan (2015–2016 yillar uchun)
«Tashqi savdo operatsiyalarining Yagona elektron axborot tizimini (TSO
YAEAT) takomillashtirish» loyihasini elektron tijoratdagi bitimlarni hisobga
olgan holda ishga tushirish;
• bank axborot tizimlari va ma’lumotlar bazalarining uzluksiz
faoliyatini ta’minlash;
• bank axborot resurslarini doimiy ravishda zaruriyat bo‘yicha
yangilab borish va ulardan keng foydalanishni ta’minlash;
• bank tizimida boshqaruv va ishlab chiqarish jarayonlarini
zamonaviy texnologiyalar asosida avtomatlashtirish orqali bank xizmatlari
turlarini amaliyotga keng tatbiq qilish va kengaytirish, aholi va
tadbirkorlarga qo‘shimcha qulayliklar yaratish;
• aholi va tadbirkorlik subyektlari tomonidan axborotlarni erkin va
moneliksiz olishni ta’minlash, shuningdek, interaktiv xizmat turlarini
kengaytirish, xizmatlarni
20

«bir darcha» orqali ko‘rsatishni joriy qilish;
• xavfsizlik va axborotlar muhofazasining tashkiliy va moddiy-texnik
bazasini mustahkamlash;
• bank plastik kartalari orqali hisob-kitoblarni amalga oshirish
tizimidan foydalanish bo‘yicha orttirilgan tajribaga asosan onlayn plastik
karta xizmatlarini takomillashtirishga doir chora-tadbirlarni amalga oshirish;
• Markaziy bank va tijorat banklarining Internet tarmog‘idagi rasmiy
vebsaytlari faoliyatini doimiy monitoring qilish va sifatini oshirish.
Jumladan, ma’lumotlarni muntazam yangilab borish, veb-saytlar orqali
ko‘rsatila-digan interaktiv xizmatlar turlarini kengaytirish;
• respublikada elektron tijoratni rivojlantirish konsepsiyasi va davlat
dasturlarini amalga oshirish va joriy etishda faol qatnashish;
• Garov reyestri tizimini xalqaro talablar darajasiga mos kelishini
ta’minlash;
• Kredit axboroti milliy instituti axborot tizimlarini takomillashtirish;
• Bank sohasida axborot-kommunikatsiya texnologiyalari bo‘yicha
mutaxassislar malakasini muntazam ravishda oshirish, kadrlar tayyorlashni
yangi sifat bosqichiga ko‘tarish.
Xulosa qilib aytganda, mamlakat iqtisodiyotining qon-tomiri
hisoblangan bank tizimini yanada isloh qilish, uning barqarorligini oshirish,
yuqori xalqaro reyting ko‘rsatkichlariga erishishning ustuvor yo‘na-lishlari
hamda axborotkommunikatsiya texnologiyalaridan keng foydalangan holda
zamonaviy naqd pulsiz hisob-kitoblar mexanizmlarini joriy etish bo‘yicha
olib borilayotgan ishlar banklarimiz tomonidan mijozlarga ko‘rsatilayotgan
xizmatlar sifati, to‘lov intizomi va madaniyatini yangi bosqichga
ko‘tarilishini ta’minlash bilan birga, barcha iqtisodiy tarmoqlar taraqqiyotini
mustahkamlashga ham o‘zining ijobiy ta’sirini ko‘rsatadi.
3.Bank faoliyatini aftomatlashtirish.

21

«Mijoz — server» texnologiyasining amalga oshirilish variantlaridan
biri uning uch bosqichli arxitekturasidir. Tarmoqda kamida uchta kompyuter:
mijoz qismi (ishchi stantsiya), qo‘llanishlar serveri va MBning serveri
mavjud bo‘lishi kerak. Mijoz qismida foydalanuvchi bilan o‘zaro hamkorlik
(foydalanish interfeysi) tashkil qilinadi.
Qo‘llanishlar serveri mijoz qismi uchun biznes tadbirlarni amalga oshiradi.
MBning serveri mijoz vazifasini bajaruvchi biznes tadbirlarga xizmat
ko‘rsatadi. Bunday arxitekturaning ågiluvchanligi mustaqil foydalanish,
barcha uch bosqichda hisoblash va dasturiy resurslarni almashishdadir.
Texnik yechimlarning ishonchliligi va mos kechishga barqarorligini oshirish
uchun bank AATEXda serverlarni guruhlarga (klasterlarga) birlashtirish
qo‘llaniladi. Bunday mablag‘lar va yuklamalar serverlar (tizim bo‘g‘inlari)
o‘rtasida taqsimlanadi. Foydalanuvchi qaysi server bilan ishlayotganini
bilmaydi, texnik vositalardan foydalanish åsa samaraliroq bo‘ladi.
Bankning avtomatlashtirilgan texnologiyalarida telekommunikatsion
arxitektura texnik ta’minlash tizimchalarining majmuasi va tuzilishini
belgilaydi. Ular BAATning barcha qo‘llanishlari modullar uchun o‘zaro
hamkorlikning har xil turlarini ta’minlaydi ( 4.2- rasm ). ABTni yaratish
jarayonida arxitekturaning imkoniyatlari uning biznes jarayonlari tomonidan
belgilanadigan ishning talablari va shartlari bilan muvofiqlashtiriladi.
Bankning tashqi moliyaviy va axborot tuzilmalari, hisoblash kliring
palatalari va markazlari, birjalar, uzoqlashtirilgan mijozlar va boshqa banklar
bilan o‘zaro hamkorligi ko‘zda tutiladi. Bank biznes jarayonlarining
telekommunikatsion ta’minlanishi o‘zining korporativ tarmog‘iga xizmat
ko‘rsatish va har qanday boshqa mahalliy hamda global tarmoqlarga kirishni
hisobga olish bilan quriladi.

22

Joriy bosqichda o‘zaro amaliy hamkorlikda andozalar yo‘qligi uchun
bankning tashqi tashkilotlar bilan aloqasi shlyuzlar, masalan, pochta, teleks
va boshqa AIJ orqali amalga oshiriladi.
U yoki bu bankning korporativ tarmoqlari uni telekommunikatsion
arxitektura asosida qurilganligidir. Ushbu sohada har qanday sifatli
tarmoqlar uchun transport darajasini himoyalash va ularni boshqarishni
qo‘shish bilan ko‘pgina yechimlar mavjud. Bank
telekommunikatsiyalarining vazifaviy to‘liq majmuasini amalga oshirish
yagona axborot makonini yaratishga imkon beradi. Bank xizmatlarini barcha
qo‘llanishlarida bo‘limlar, filiallarning integra- tsiyasini amalga oshirish,
xizmatlarni har qanday talab qilingan joyga va istalgan paytda, «on-line» va
«off-line» usullarda (bevosita va tartibga solinadigan aloqalarda) yetkazib
berilishini ta’minlash mumkin. Demak, telekommunikatsion tizimlar bankka
avtomat- lashtirishning ång muhim masalalari, biznes jarayonlarining o‘zaro
hamkorliklarini ång muvofiq samaradorligi va tiniqligini ta’minlash kabi sof
texnikadan tortib bank xizmatini ko‘rsatishning ång yuqori darajasidagi
vazifasigacha hal qilishga imkon beradi. 4.3-rasmda ma’lumotlarni eksporti
bo‘yicha AIJ kommunikatsiyalarini ishlashining chizmasi keltirilgan.
ABTda mahalliy, mintaqaviy va global tarmoqlarni qo‘llanilishi ularni
ishonchliligi hamda ma’lumotlarni himoyalanishi yaxlitligi kabi talablarni
qo‘yadi. Tarmoqli vositalarning tayyorlik va voz kechishiga barqarorlik
darajasi tarmoqni tarkibli qismlardan birini ishdan chiqishida ish qobiliyatini
buzilishini bartaraf qilish uchun yuqori bo‘lishi kerak. Masalan,
uzoqlashtirilgan filiallar bilan o‘zaro hamkorlikni tashkil qilishda
foydalanuvchilarga qo‘shimcha kommukatsiyalanadigan tarmoqlarga o‘tish
va aloqaning asosiy kanallarini yoki uning quvvatini
ko‘paytirish imkoniyatlarini ko‘rib chiqiladi.
Tarmoqli boshqaruvning markazlashtirilgan tizimini tatbiq åtish, tarmoqni
texnik qo‘llab-quvvatlashning qiymatini qisqartirishga imkon beruvchi
23

muhim omil sanaladi. U masofadan konfiguratsiyalash, nazorat qilish,
buzilishlarni bartaraf qilish va bir qator boshqa vazifalarni amalga oshirishga
imkon beradi. Kommunikatsion qurilmalarning to‘liq majmuasidan iborat
bo‘lgan tarmoqning uskunalarini bitta ishlab chiquvchiga integratsiyalash
boshqaruvning xodimlarini tayyorlashni soddalashtiradi, uskunalarning
miqdoriy qiymatini pasaytiradi, shuningdek, tizimning foydalanishdagi
ishonchliligini oshiradi.
Tarmoqning infratuzilmalarini zamonaviylashtirish bank xizmat- larining
kengayishi va yangi bozorlarga chiqishda muhim rol o‘ynaydi. .

Banklararo o‘zaro hamkorlikning kichik bayonnomasini tarmoqlarga tatbiq
åtish juda muhim bo‘lib, ular axborotlarning samarali almashi- nuvini tashkil
qilishga imkon beradi.
Tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, serverlar banklarning hisoblash majmualarida
ång kuchsiz bo‘g‘in hisoblanadi. Ulardan ång istiqbollisi UNIX server
hisoblanadi. Masalan, IBM PC pastroq darajadagi server bo‘lib, diskli
tizimchani kengaytirish va uzilishlarni oldindan aytib berish bo‘yicha
yechimlarni talab qiladi. Unda bankning barcha faoliyatlarini qamrab olish
ko‘zda tutilgan.

Kompyuterlarning qiymatini pasayishi bankning axborotli infra- tuzilmasini
qo‘llab-quvvatlashdagi xarajatlarini qisqarishiga olib kelmaydi. AIJning
ko‘payishi, ularning samaradorlik darajasining oshishi, murakkabroq tarkib
va qimmatroq dasturiy vositalardan foydalanish qo‘shimcha xarajatlarni
talab qiladi. Tizimga ågalik qilish qiymati, bu kompyuter tizimini o‘rnatish
va qo‘llab-quvvatlashga xarajatlarning ko‘rsatkichi va u boshlang‘ich
xariddan taxminan olti marta ko‘proq. Ågalik qilish qiymati kompyuterlarga
dasturlarni o‘rnatish, ularni tarmoqli muhitga ulash, birga bo‘la olishligini
ta’minlash, operatsion tizimni sozlashga va texnik vositalarning majmuasini
24

qo‘llab-quvvatlash hamda kuzatish bo‘yicha tizimning mutaxassislarini ish
vaqtida vujudga keladigan, shuningdek, majburiy kechiktirib bo‘lmaydigan
vazifalar xarajatlaridan vujudga keladi. 3.1Banklarda axborot
texnologiyalarining dasturiy ta’minoti .
Ban vaqt bo‘yicha rivojlanuvchi obyekt bo‘lib, miqdoriy o‘zgarishlarni (ishlab
chiqilayotgan ma’lumotlarning hajmini, foydalanuvchilar sonini va
boshqalarni ko‘payishini), (yechilayotgan vazifalarning turli-tumanligini
kengayishi, ularning xarakterlarini) vujudga keltiradi. Demak, bankdagi
avtomatlashtirilgan tizim ba’zi bir muayyan vaqt davomida tubdan
zamonaviylashuvi va rivojlanishi kerak. Tizim salohiyatlining imkoniyat-
lari (yoki asosiy cheklanishlari) qoidaga ko‘ra, ishlab chiqilgan asosiy
dasturiy vositalarning imkoniyatlari bilan kuchli bog‘langan. Shuning uchun
avtomatlashtirilgan bank tizimlari(ABT)ga operatsion tizim, MBBT,
dasturlashni avtomatlashtirish vositalari va boshqalar talab- larning birinchi
guruhi hisoblanadi.
ABTga talablarning ikkinchi guruhi sifatida foydalanuvchi uning amaliy
qismini, tizim iste’mol xususiyatlarini hisobga oladi. Ularga vazifaviy
diapazonining kengligi va interfeysning qulayligini kiritish kerak. Tizimning
bunday sifati aniq ishlab chiqaruvchilarni kasbiy mahoratlariga bog‘langan
va yagona dasturiy vositalar doirasida kuchli turlanishi mumkin.
Bank amaliyotining ko‘rib chiqilishi bazaviy vositalarga quyidagi talablarni
shakllantirishga imkon beradi. Bank tizimi tomonidan ko‘p vazifali usulni va
ma’lumotlarga ko‘p foydalanuvchi kirishini ta’minlanishi zarur. Ushbu holda
ko‘p vazifalilik ostida operatorning ish joyidan ajratib olingan avtonom
jarayonlarni tizimga kiritish imkoniyati tushuniladi. Jarayonlar telekanal
bo‘yicha kelib tushgan hujjatlarni avvaldan ishlab chiqish, hisobotlarni
shakllantirish, ishlab chiqilayotgan hujjatlar bo‘yicha buxgalteriya
yozuvlarini bajarish orqali mutaxassislarning ish joyini qisman ozod qilishi
25

mumkin. Bunday usul nafaqat xizmat vazifalarini aniq bajarishga, balki katta
miqdorda qo‘lda bajariladigan operatsiyalarni
AATEXga yuklashga va kelib tushayotgan ma’lumotlarning yaxlitligi
ustidan avtomatlashtirilgan nazoratni ta’minlashga hamda bank
tizimining
faoliyat yuritishini qulayligi, samaradorligi va ishonchliligini oshirishga
imkon beradi. Bundan tashqari barcha jarayonlar bank tizimini parallel, vaqt
bo‘yicha uzoq cho‘ziladigan va o‘zaro almashtirib bo‘lmaydigan
harakatlarni talab qiluvchi murakkab operatsiyalarining bajarilishini
ta’minlaydi. Xususan, faqat ko‘p vazifali usul integratsiyalashgan bank
tizimini to‘liq darajada amalga oshirilishini ta’minlashi mumkin. Keyingi
yillarda bank faoliyatida ma’lumotlarning xavfsizligini ta’minlash
muammosi kuchaymoqda. Bu hol bir necha jihatlarni o‘z ichiga oladi.
Birinchidan, bu foydalanuvchilarning vakolatlarini ko‘p bosqichli va
ishonchli tartibga solinishidir. Bank axborotlarining qimmatliligi,
ma’lumotlarga ruxsatsiz kirishdan himoyalashga, shu jumladan, barcha
jarayonlarni, ma’lumotlar holatini o‘zgartirishni, boshqarishni nazoratiga
alohida talablar qo‘yadi. Ikkinchidan, ma’lumotlarning yaxlitligi va bir-
birlariga zid bo‘lmasligini ta‘minlovchi vositalarining mavjudligi. Bunday
vositalar ma’lumotlar o‘rtasidagi aloqalarni ushlab turish va nazorat qilish
hamda muvofiqlashtirilgan ma’lumotlarning qo‘llab-quvvatlanishini
ta’minlovchi operatsiyalar majmuasi usulida kiritishni nazarda tutadi.
Uchinchidan, tizimli, dasturli va apparatli tuzilishlarda ma’lumotlarni
arxivlashtirish, tiklash va monitoringining ko‘p vazifali tadbirlarining
mavjudligidir. ABT faoliyat yuritishining ajralib turuvchi alomati katta
hajmdagi ma’lumotlarni juda qisqa muddatda ishlab chiqish zarurligidir.
Bunda, asosan, ma’lumotlarni kiritish, o‘qish, yozish va uzatish
operatsiyalari ko‘zda tutiladi. Bularning barchasi MBBTning samaradorligi
va ma’lu- motlarni uzatishni ta’minlovchi vositalar oldiga juda qat’iy
26

talablar qo‘yadi. Bundan tashqari, axborotlarning katta hajmlarini tahlil
qilish, bashoratlash va nazorat qilish imkoniyatlarini ta’minlash uchun bank
mutaxassisining tezkor usuldagi jarayonga kira olishi zarur. Shuning uchun
ushbu vositalar ma’lumotlarning katta va doimo o‘sib boruvchi hajmlariga
samaradorlikni yo‘qotmasdan kirishni qo‘llab-quvvatlashga qodir bo‘lishi
kerak. Tizim samaradorligini oshirishga bo‘lgan talab qudratliroq apparatli
platformaga o‘tish zarurligiga olib keladi(«ko‘chirishlik» xususiyati).
Shuning uchun, bazali vositalar tizimini yangi apparatli platformaga amaliy
dastur bilan ta’minlanishini hech qanday chuqur o‘zgarishlarsiz ko‘chirish
imkoniyati ta’minlashi kerak.
Bazaviy vositalarda har xil dasturiy platformalar(DOS, Netwere, Windows
NT, UNIX va boshqalar)ni birlashtirish imkoniyatini va buning natijasida
tizimni tez kengayishi hamda o‘sishini, uning yangi ish joylari va har xil
sinfdagi serverlarga to‘ldirilish imkoniyati bilan ta’minlovchi tarmoqli
vazifalarni mavjudligi zamonaviy tizimning zarur belgisi hisoblanadi.
Amaliy va iste’mol xususiyatlariga nisbatan ABTning asosiy
xususiyatlari quyidagilardan iborat: vazifaviy majmuaning yetarlicha
kengligi, tizimning integratsiyalashuvi, konfiguratsiyalashi, ochiqliligi va
sozlana olinishi.
Bank tizimi tomonidan amalga oshiriladigan vazifalarning ro‘yxatini ikki
qismga: majburiy va qo‘shimcha vazifalarga bo‘lish mumkin. Birinchisiga,
qoidaga ko‘ra har qanday tijorat bankida bo‘ladigan va tizimda u yoki bu
ko‘rinishda mavjud bo‘lgan faoliyat yo‘nalishlari kiritiladi. Ikkinchisini
tanlash åsa bankning ixtisoslashuviga bog‘liq. Bankni avtomatlashtirishning
asosiy natijalaridan biri uning boshqarilish darajasining sifati oshishida
bo‘lishi kerak. Bu vazifaning yechimi butun bank jarayonini modellar va
iqtisodiy-matematik usullardan foydalanish bilan birlashtiruvchi to‘liq
integratsiyalangan tizimni ishlab chiqishdan iborat. Haqiqatan ham, faqat
ana shunday tizim bankda mavjud bo‘lgan barcha vazifaviy va axborotli
27

aloqalarni xuddi shu dinamikada aks åttiradi hamda boshqa holatning ko‘p
åkspertli ko‘rinishini shakllantirishga imkon beradi. Bundan tashqari,
mazkur tizim har qanday bosqichdagi ma’lumotlarga kirishni
ta’minlaydi. Shuning bilan birga, nafaqat barcha kerakli axborotlarni taqdim
åtadi, balki bank ishini detallashtirishni istalgan darajasi bilan nazorat qilish
imkonini beradi. Tizim tomonidan bankning biznes
jarayonlarini to‘liq aks åttirilishi, uning faoliyat yuritishining ishonchini
ancha oshiradi.
Har xil konfiguratsiyali tizimlarni xarid qilish imkoniyati foyda- lanuvchilar
uchun sezilarli qiziqish uyg‘otadi. Shuning uchun tizimni ko‘rib chiqishda,
modullar tomonidan amalga oshirilayotgan, va ularning avtonomlik
darajasini hamda o‘zaro hamkorligini ishga tushirish
shakllarini(modullar orasidagi aloqa, boshqarish xabarlarini jo‘natish va
boshqalar), tizimning åhtimol bo‘lgan konfiguratsiyasining barcha
imkoniyatlarini hisobga olish muhimdir.
Tizimning ochiqligi unda rivojlanish va zamonaviylashtirish uchun CASE
kabi vositalar, tashqi tadbirlar (ishlab chiquvchilar tomoni- dan), so‘rovlar
generatorlari, ma’lumotlarning import-åksport tad- birlarining mavjudligini
ko‘zda tutadi. O‘zgarishlar kiritishga åhtiyoj bankda ko‘proq vujudga keladi.
Ammo, zamonaviylashtirishni amalga oshirish uchun ishlab chiquvchi
firmani jalb qilish hamma vaqt ham mumkin bo‘lmaydi. O‘zgarishlar
kiritishning ishonchliligi, moliyaviy cheklanishlar, tijorat siri, mulohazalar
(agar gap tizimda yangi texnologiya ålementlarini aks åttirish haqida ketsa),
ishlab chiquvchidan geografik uzoqliligi va boshqa to‘siqlar bo‘lishi
mumkin. Tizimning sozlana olinishi aniq bankning texnologiyasiga
moslashish uchun zarurdir. Sozlash zaruriyati, asosan, bankda ABTni
o‘rnatishda vujudga keladi, ammo banklar operatsiyalari texnologik
o‘zgarishlarning
28

natijasi ham bo‘lishi mumkin. Sozlana olishlik tizim parametrlari va
shablonlari majmuasi, operatsiyalar, shartnomalar va boshqa matnli hujjatlar
shablonlari mavjudligini ko‘zda tutadi. Bundan tashqari, sozlana olishlik
tizimni tadbirli sozlash imkoniyati: foydalanuvchilarning huquqlarini
tartibga solish, ish joylarini konfiguratsiyalash, operatsiya kunini ochish
va yopish tadbirlari majmuasini ko‘zda tutadi. Talablarni shakllantirilgan
ro‘yxati bank tizimini va ularning qiyosiy tahlilining oqibati sifatida
baholanishini o‘tkazishga imkon beradi (bu dasturiy mahsulotlardan
foydalanuvchi uchun asosiy qiziqish tug‘diradi).
Ammo, haqiqatan ham, ko‘rib chiqilayotgan bank tizimlarining qiyosiy
bahosi asosiy dasturiy vositalarning arxitekturasi va tanlanishida (MS
DOSdan tortib UNIXgacha) hamda vazifaviy imkoniyatlarida namoyon
bo‘ladi. Arxitektura yechimlarining oralig‘i juda keng, amalda mustaqil
mahalliy faoliyat yurituvchi ixtisoslashtirilgan tizimchalarning yig‘indisidan
tortib, to to‘liq integratsiyalashgan majmuagacha bo‘ladi. Bunda har xil
ishlab chiqaruvchilar majmualaridagi bir-birlariga mos keluvchi tizimchalar
turli xildagi vazifaviy to‘ldirilishga åga. Hatto operatsiya kuni kabi klassik
tushuncha ham keng talqin qilinadi. Masalan, hisobotlarni shakllantirish
ushbu tizimgacha kiritilishi yoki alohida vazifaviy modulga chiqarilishi ham
mumkin. Aniq foydalanuvchilarning baholash shkalalarini shakl- lantiruvchi
omillariga, yuqorida sanab o‘tilgan nisbatan obyektiv talablardan tashqari
subyektiv, ammo xaridor uchun g‘oyatda muhim bo‘lgan jihatlarni: xaridor
bankda qabul qilingan texno- logiyalarning aniq bank tizimiga mosligini,
tizimning qiymatini (u ko‘pgina hollarda uning boshqa obyektiv
afzalliklarini yo‘qqa chiqaradi), ishlab chiqaruvchi firmaga ishonch
darajasini qo‘shishi zarur. Keyingi ko‘rsatkich, masalan, tizim
qurilmalarining soni ushbu ABTdan foydalanuvchi banklarning ahamiyati
haqidagi ma’lumotlar hamda uning ish vaqtidagi mulohazalari asosida
shakllanishi mumkin.
29

Hozirgi vaqtda foydalanilayotgan ko‘pgina bank tizimlari mahalliy yoki
tarmoqli («fayl — server» konfiguratsiyasidagi) usulda faoliyat yuritayotgan
DOS majmualaridan iborat. Shuning bilan bir vaqtda, ABT bozorida ko‘p
platformali asosdagi tizim mavjud bo‘lishi sezilmoqda. Bunday majmua
qurilmalarining umumiy soni yuzdan oshmagan bo‘lsa ham, UNIX tizimlari
ABTning g‘oyatda istiqbolli tarmog‘i hisoblanadi. Ammo, åhtimol
bo‘lgan yechimlar(DOS, UNIX, WINDOWS NT va
boshqalar)ni
taqqoslashda ko‘pgina tizimlarni xarid qilish va kuzatish bilan bog‘liq
xarajatlar: asosiy dasturiy vositalar, hisoblash texnikasining qiymati,
tizimning narxi, xodimlarga ish haqi to‘lash nazardan chetda qoladi. Bu
pozitsiyalar bo‘yicha DOS tizimlari kichik va o‘rta banklarning katta qismi
uchun ancha e’tiborga molik omildir.
Ko‘p yillar davomida DOS, dasturiy vositalaridan foydalanish (nafaqat bank
sohasida) ustunlik qildi. Shuning uchun ham boshqa yechimlarga o‘tish
jiddiy masalalarni hal qilishni taqozo etdi. Gap shundaki, asosiy
kamchiliklarga qaramasdan DOS operatsion tizim majmualari ko‘p sonli
banklarda uzoq yillar ko‘plab vazifalarni muvaffaqiyatli uddaladi.
DOS tizimi majmualaridan keyin keluvchi bosqich sifatida
Nowel Net Ware doiralarida «mijoz — server» arxitekturasida qurilgan
tizimni tavsiya åtish mumkin. Nowel firmasi tomonqdan taqdim åtilgan
mazkur ishlanmalar ko‘plab tizimlarning sifatini oshirishga imkon berdi.
Shuningdek, mamlakatimiz iste’molchilarini ham mavjud hisoblash
texnikasining parki va bankda ishlovchi dasturlovchilarning ixtisoslashishi
va tajribasi bilan asoslangan Nowel
Ware doiralarida yechishga tayyorliklarini ta’kidlash ham zarur. Ko‘p
platformali MBBT (Oracle va boshqalar) asosida ishlab chiqilgan ABTga
kelsak, ular amalda yuqorida mulohaza qilingan muammolardan xoli, ammo
boshqa, narx jihatdan to‘siqlarga duch kelmoqda. Asosiy dasturiy vositalar
30

va ularning samarali faoliyat yuritishlari uchun talab qilinadigan hisoblash
texnikasining qiymati yuqorida ko‘rib chiqilgan yechimlar uchun o‘xshash
bo‘lgan ko‘rsatkichlardan ancha oshib ketishi mumkin. Shuning uchun
ushbu sinfdagi ABTning iste’molchilari yaqin kelajakda, shubhasiz, yirik va
åhtimol, barcha banklardan iborat bo‘ladi.
Foydalanuvchi amaliy dasturlarini ishlab chiqishining tezligidan biznesning
turli sohalariga tatbiq qilish muddati bo‘lib, bu jarayon banklar uchun juda
muhimdir. Birinchi navbatda, bu fond operatsiya- lariga tegishli, bunda vaqt
omili hal qiluvchi ahamiyatga åga. Yangi moliyaviy qurollar bilan ishlash
vositalari tez ishlab chiqarilishi kerak.
Dasturiy ta’minlanishning avtomatlashtirilgan ishlab chiqish sohasida turli-
tuman yondashuvlar va vositalar mavjud. Ular bank xizmatlari va biznesning
yangi shakllarini rivojlashtirishda muhim ahamiyatga ega.
3.2. Bank tizimining modullari va ular o‘rtasidagi hisob-
kitobni avtomatlashtirish
ABTning iste’mol (vazifaviy) xususiyatlarini kengayishi mamlakatimiz bank
ishini rivojlanishining xususiyatlari bilan bog‘liq. Agar bank xizmatlarining
u yoki bu turlariga o‘sib boruvchi so‘rovlari ommaviy xarakterga åga bo‘lsa,
unda ABT bozorida bank texnologiyalarining yangi sinflari paydo bo‘ladi.

ABT o‘z xizmatlarining keng, turli-tumanligi bo‘yicha mijozlarga tez va
sifatli xizmat ko‘rsatishga imkon beradi. Tizimning asosiy xizmat modullari
quyidagilarni amalga oshiradi:
— yuridik shaxslarga hisoblash kassa xizmatini ko‘rsatish;
— bank korrespondentlari schyotlari bo‘yicha xizmat ko‘rsatish;
— kredit, depozit, valuta operatsiyalari;
— jismoniy shaxslar kiritmalarining har qanday turlari va
ular
31

bo‘yicha operatsiyalar; — fond operatsiyalari;
— plastik kartochkalar yordamida hisob-kitoblar; —
buxgalteriya vazifalari;
— tahlil, qarorlar qabul qilish, menejment, marketing va boshqalar.
Oxirgi (to‘rtinchi) avlod ABT «mijoz — server» arxitekturasidagi tarmoqli
texnologayalarga suyanadi. Keyingi vaqtda moliyaviy tahlilning vazifalari va
biznesni boshqarishning maqsadlariga katta ahamiyat berilmoqda. Moliyaviy
xavf-xatarni nazorat qilishda, resurslarni boshqarishda, operatsiyalarning
foydaliligini, ya’ni bank xizmati- (mahsuloti)ning mijoz va bo‘linmalar
daromadini tahlil qilishga imkon beruvchi tizimlar hozircha yo‘q. Bank
biznesining rivojlanishi bunday qurollardan kundalik faoliyatda foydalanish
zarurligiga olib keladi.
«Inkomservis» firmasi misolida ABT asosiy vazifaviy tizimchalarining
qisqacha imkoniyatlari ustida to‘xtaymiz.
Bankning operatsiya kuni dasturiy-texnologik majmua sifatida bank
hisobining ång ko‘p mehnattalab operatsiyalarini avtomatlashtiradi
Mijozlarning shaxsiy schyotlari bo‘yicha barcha operatsiyalar to‘lov
hujjatlari asosida amalga oshiriladi. Shaxsiy schyotdan olingan ko‘chirma
åsa har biri buxgalteriya yozuvlarini aks åttiradi. Majmua shaxsiy schyotlar
bo‘yicha (hujjatlarning rasmiylashtirilgan buxgalteriya yozuvlari asosida)
mablag‘larning haqiqiy va rejalashtirilgan harakatini amalga oshiradi.
Hujjatlar bundan keyingi nazorat operatsiyasidan o‘tadi. Barcha parametrlar
mos kelganda hujjatlarning ro‘yxati tuziladi va hisoblash kassa
markazi(HKM)ga jo‘natish uchun fayl sifatida shakllantiriladi.
Korrespondentlik schyoti orqali o‘tgan hujjatlar schyotlar asosida
tarqatiladi.
Kassa hujjatlarining harakati o‘ziga xos xususiyatlarga åga, ulardan asosiysi
bankning boshqa xizmatlari bilan aloqasidir. Bu xususiyat ichki buxgalteriya
yozuvlari uchun ham xosdir. Bu tizimda bank shaxsiy schyotlarining
32

katalogi va rejasi aks etadi. Bank mijozlariga katalogni olib borish, balans
chiqarish kabi xizmat vazifalari serverda bajariladi.
Filiallar faoliyatining hisobi bo‘yicha majmua ularning hisobxonasi va
boshqa bo‘limlaridagi ish joylarini avtomatlashtirishga mo‘ljallangan.
«Bank filiallaridan» olingan axborotlarni yig‘ish, ishlab chiqish va tahlil
qilish, ular o‘rtasidagi hisob-kitoblarni avtomatlashtiradi. Filial- lararo
hamkorlik to‘g‘ridan to‘g‘ri yoki bankning markaziy bo‘limi orqali tashkil
qilinishi mumkin. Mazkur doiralardagi majmua valutali va so‘mli kassa
operatsiyalarini o‘z ichiga oladi. Filial bo‘yicha balansni ichki buxgaltetiya
yozuvlari asosida hisoblab chiqadi, korrespondentlik munosabatlari asosida
hisob-kitoblarni bajaradi.
Shartnomali tizimchalar kreditli, depozitli, banklararo shartnomalar bilan
ishlaydi, valuta dilingini amalga oshiradi. Shartnoma matnini ishlab
chiqarish, tanlangan andoza bo‘yicha ularning shartlari hamda maqomi
o‘zgarganda mos matn va shartlarni kiritish, to‘g‘riligini tekshirish mumkin.
Shartnomalarning haqiqiy holati qarz berish va qaytarish, .
foizlar to‘lanishi bo‘yicha buxgalteriya yozuvlarini identifikatsiyalashni
qo‘lda va avtomatlashtirilgan usulda bajarish yo‘li bilan qo‘llab-
quvvatlanadi. Shartnomalar qayd daftarida esa joriy, tugallangan, muddati
o‘tgan va to‘lov muddati kelgan shartnomalarga oid ma’lumotlar aks
åttiriladi. «Inkomservis» firmasining dasturiy-texnologik majmua
depozitariysi quyidagi vazifalarni amalga oshiradi:
— mijoz ro‘yxatini ularning turlarini (investor, diler, åmitent, depozitariy,
ombor) aniqlash asosida shakllantirish;
— qimmatbaho qog‘ozlarning turlari va chiqarilish miqdorini belgilash;
— depozitariylar, balans schyotlari va mijozning kodi, qimmatbaho
qog‘ozning kodi, saqlash joyining kodini o‘z ichiga oluvchi depo schyotlarni
shakllantirish;
33

— qimmatbaho qog‘ozlar bilan operatsiyalarni bajarish
(hisobga qabul qilish va chiqarish, ågasi va saqlash joyini almashtirish va
boshqalar), depo schyotlar bo‘yicha ko‘chirmalarni tayyorlash;
— operatsiyalarning kataloglarini olib borish, qimmatbaho qog‘ozlar, soliq
va tariflarni joylashtirish, yakuniy hisobotlarni tayyorlash.
Savdoni qo‘llab-quvvatlash tizimi sifatida «Inkomservis»
firmasining
«Birja operatsiyalari» dasturiy-texnologik majmuasini misol keltiramiz.
Majmua valuta oldi-sotdisida kontraktlar va buyurtmalarni ro‘yxatga olish,
shuningdek, valuta to‘lovlari va ko‘rsatgichlarining tahlili, nazorati hamda
savdolarning statistikasini avtomatlashtiradi, hisobot hujjatlari
shakllantiriladi.
«Qisqa muddatli davlat obligatsiya bozoridagi operatsiyalar» majmuasi
ro‘yxatga olishning mustaqil tizimi mavjud. Unda quyidagi asosiy vazifalar
amalga oshiriladi:
— diler banki, uning mijozlari, bank filiallari uchun ularning rekvizitlari,
xizmat ko‘rsatish turlari, foizli stavkalari bilan depo schyotlarini ochish;
— qimmatbaho qog‘ozlarning oldi-sotdisi, boshqa schyotlarga o‘tkazish,
qisqa muddatli davlat obligatsiyalarida ko‘zda tutilgan soliqlarni hisoblab
qo‘shish operatsiyalarining hisobi;
— savdolar natijalari bo‘yicha qimmatbaho qog‘ozlar foizini qayta baholash,
bank va uning mijozlari daromadlarining hisob-kitobi; — buxgalteriya
yozuvlari, operatsiyalar hisobining qayd daftari, schyotlar bo‘yicha
ko‘chirmalar, yig‘ma hisobotlarni shakllantirish; — qimmatbaho
qog‘ozlarning daromadliligini bir qator ko‘r- satkichlar bo‘yicha tahlil qilish.
Fond texnologiyalarini avtomatlashtirish darajasi qimmatbaho qog‘ozlar
bozori ishtirokchilarining moliyaviy imkoniyatlari va
åhtiyojlari, bozorni rivojlanishini, uning huquqiy asoslari, xavf-xatar
darajasi, himoyalanganligi va samaradorligining ishonchi bilan belgilanadi.
34

Mijozlarga xizmat ko‘rsatish bo‘yicha ABTning ång keng tarqalgan
tizimchalari quyidagilardir: «Mijoz — Bank», plastik kartalar bilan ishlash
operatsiyalari.
«Inkomservis» firmasining «Mijoz — Bank» dasturiy-texnologik
majmuasi «bank» va «mijoz» modullaridan tashkil topgan, ular bankdagi va
mijozning tashkilotlaridagi kommunikatsion kompyuterga o‘rnatiladi.
Mijozga idoradan chiqmasdan turib andozaviy bank operatsiyalarini
o‘tkazish imkoniyatlari beriladi. Majmua, asosan, to‘lov hujjatlarini
jo‘natish va qabul qilish, schyotlar, buyurtmalar, qimmatbaho qog‘ozlar
bilan operatsiyalar asosida ko‘chirmalarni olish bo‘yicha va
ma’lumotnomaviy materialga ega bo‘lish uchun o‘zaro hamkorlik vazifasini
bajaradi.

XULOSA
Bankdan tashqari yangi kompyuter texnologiyalarini joriy qilish uchun
yanada qulay zaminni tasavvur qilish qiyin. Aslida, bankning ish jarayonida
yuzaga keladigan deyarli barcha vazifalar osonlikcha avtomatlashtirilishi
mumkin. Muhim ma'lumot oqimlarini tez va uzluksiz qayta ishlash har
qanday yirik moliyaviy tashkilotning asosiy vazifalaridan biridir. Shunga
ko'ra, kompyuter tarmog'iga ega bo'lish zarurligi aniq, bu esa tobora ko'payib
borayotgan axborot oqimlarini qayta ishlashga imkon beradi. Bundan
tashqari, eng zamonaviy texnologiyalardan foydalanish uchun etarli
moliyaviy resurslarga ega banklardir. Biroq, o'rtacha bank
kompyuterlashtirishga katta miqdordagi mablag'ni sarflashga tayyor deb
o'ylamaslik kerak. Bank birinchi navbatda foyda olish uchun mo'ljallangan
moliyaviy institutdir, shuning uchun modernizatsiya xarajatlari uni amalga
oshirishdan kutilgan foyda bilan taqqoslanishi kerak

35

Kompyuterlashtirilgan bank tizimlarini rivojlantirishga bo'lgan qiziqish
bir lahzali foyda olish istagi bilan emas, balki asosan strategik manfaatlar
bilan belgilanadi. Amaliyot shuni ko'rsatadiki, bunday loyihalarga
investitsiyalar faqat xodimlarni o'qitish va tizimni muayyan sharoitlarga
moslashtirish uchun zarur bo'lgan vaqtdan so'ng foyda keltira boshlaydi.
Dasturiy ta'minot, kompyuter va telekommunikatsiya uskunalariga sarmoya
kiritib, yangi hisoblash platformalariga o'tish uchun zamin yaratib, banklar,
birinchi navbatda, xarajatlarni kamaytirishga va odatdagi ishlarini
tezlashtirishga va raqobatda g'olib bo'lishga intilishadi.
Yangi texnologiyalar banklarga, investitsiya firmalariga va sug'urta
kompaniyalariga mijozlar bilan munosabatlarni o'zgartirishga va daromad
olishning yangi usullarini topishga yordam beradi.
Avtomatlashtirilgan bank tizimlarining tahlili bank texnologiyalarini
birlashtirish va standartlashtirishning etishmasligidan dalolat beradi. Xuddi
shu nomdagi bank operatsiyalarini amalga oshirish texnologiyalari turli
banklarda farq qiladi. Bu axborot texnologiyalari bozorida banklarni
avtomatlashtirishning turli darajalarini ta'minlovchi dasturiy vositalarning
paydo bo'lishiga olib keldi
Yuqoridagilardan xulosa qilishimiz mumkinki, eng zamonaviy
kompyuter texnologiyalaridan foydalanish banklarga katta foyda keltiradi va
ularning raqobatda g'olib chiqishiga yordam beradi. Har qanday
avtomatlashtirilgan bank tizimi bir-biri bilan bog'langan ko'plab modullardan
tashkil topgan murakkab apparat va dasturiy kompleksdir. Bunday tizimlarda
tarmoq texnologiyalarining roli aniq. Aslida, BS ko'plab mahalliy va global
kompyuter tarmoqlaridan tashkil topgan kompleksdir. Bugungi kunda BS
eng zamonaviy tarmoq va telekommunikatsiya uskunalaridan foydalanadi.
Uning ishlashi samaradorligi va ishonchliligi BS tarmoq tuzilmasining to'g'ri
tuzilishiga bog'liq.
36

BS-ga talab juda katta va narxi yuqori bo'lganligi sababli, ko'plab yirik
kompyuter uskunalari va dasturiy ta'minot kompaniyalari bozorda ushbu
sohadagi ishlanmalarni taklif qilishadi. Bankning avtomatlashtirish bo'limi
eng maqbul echimni tanlashda qiyin savolga duch keladi. Bank sektori BS
uchun ikkita asosiy talabni belgilaydi - tijorat ma'lumotlarini uzatishning
ishonchliligi va xavfsizligini ta'minlash. So'nggi paytlarda ochiq global
tarmoqlar (masalan, Internet) mijozlar bilan o'zaro munosabatlar va hisob-
kitoblarni amalga oshirish uchun tobora ko'proq foydalanilmoqda. Ushbu
holat uzatilayotgan ma'lumotlarga ruxsatsiz kirishdan himoya qilishning
ahamiyatini yanada oshiradi.
Ko'rinishidan, yaqin kelajakda BS (ayniqsa bizning mamlakatimizda)
rivojlanish sur'ati juda tez o'sadi. Rivojlanayotgan tarmoq
texnologiyalarining deyarli barchasi banklar tomonidan tezda o'z arsenaliga
qabul qilinadi. Milliy va jahon bank hamjamiyatlari ichida banklarning
integratsiyalashuvi muqarrar.

37

Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati
1.Akhmedov, B. A., & Khasanova, S. K. (2020). Public education system methods
of distance in education in development of employees. Journal of Innovations in
Engineering Research and Technology , 1 (1), 252-256.
2. Ахмедов , Б . А . (2020). Математические модели оценки характиристик качества
и надежности программного обеспечения. EURASIAN EDUCATION SCIENCE
AND INNOVATION JOURNAL , 3 (10), 97-100.
3. Гулбоев, Н. А., Дуйсенов, Н. Э., Ахмедов, Б. А., & Рахманова, Г. С. (2020).
Модели систем управления электрическими сетями. Молодой ученый , 22 (312),
105-107.
4.Мухамедов, Ғ. И., & Ахмедов, Б. А. (2020). Инновацион “Klaster mobile”
иловаси . Academic Research in Educational Sciences, 1 (3), 140-145.
5. Ахмедов, Б. А. (2020). О развитии навыков интерактивных онлайн-курсов
вдистанционных условиях современного общества (модель-программа для
преподавателей образовательных учреждений). Universum: технические науки,
12 (81), 11-14.
6. Ахмедов, Б.А., Якубов, М. С., Карпова, О. В., Рахмонова, Г.С., & Хасанова, С.
Х.
7. (2020). Геймификация образовательного процесса кластерный подход.
INTERCONF, 2 (38), 371-378.
8. Yusupov, M., Akhmedov, B. A., & Karpova, O. V. (2020). Numerical Simulation of
Nonlinear Vibrations of Discrete Mass with Harmonic Force Perturbation. Acta of
Turin Polytechnic University in Tashkent, 10 (4), 71-75.
9.Akhmedov, B. A., Xalmetova, M. X., Rahmonova, G. S., Khasanova, S. Kh. (2020).
Cluster method for the development of creative thinking of students of higher
educational institutions. Экономика и социум , 12 (79).
10.Akhmedov, B. A., Makhkamova, M. U., Aydarov, E. B., Rizayev, O. B. (2020).
Trends in the use of the pedagogical cluster to improve the quality of information
technology lessons. Экономика и социум , 12 (79).
11. Akhmedov, B. A., Majidov, J. M., Narimbetova, Z. A., Kuralov, Yu. A. (2020).
Active, interactive and distance forms of the cluster method of learning in
development of higher education. Экономика и социум , 12 (79).
12. Akhmedov, B. A., Eshnazarova, M. Yu., Rustamov, U. R., Xudoyberdiyev, R. F.
(2020).
38

Bank faoliyaida axborot tizimlarini joriy etish

Купить