Банк тизимида корпоратив бошқарувини ривожлантириш - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	185.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Банк тизимида корпоратив бошқарувини ривожлантириш

Купить

Банк тизимида корпоратив бошқарувини ривожлантириш MUNDARIJA KIRISH ………………………………………………………… 3-6 I BOB TIJORAT BANKLARI FAOLIYATINI KORPORATIV BOSHQARISH VA UNI TASHKIL ETISHNING IQTISODIY-XUQUQIY ASOSLARI..... 7-35 1.1. Banklar faoliyatini koraporativ boshqarish tushunchasi va uni yuzaga kelish sabablari........................................................ 7-14 1.2. Korporativ boshqaruv modellari va ularning tavsifi.......................................................................................... 15-21 1.3. O‘zbekistonda banklar faoliyatini korporativ boshqarishning xuquqiy asoslari............................................. 22-36 II BOB TIJORAT BANKLARINI KORPORATIV BOSHQARISH VA UNING BANKLAR FAOLIYATI BARQARORLIGIGA TA’SIRINING AMALDAGI HOLATI TAHLILI........................

yo‘llari.................................. ................................... ......... XULOSA.............................................................................. .. ....... 7 1-73 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI............... . 7 4-79 ILOVALAR 80-81

K IRISH Bitiruv malakaviy ishi ning dolzarbligi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.Karimovning 2010 yil 26 noyabrdagi PQ-1438 sonli “2011-2015 yillarda respublika moliya-bank tizimini yanada isloh qilish va barqarorligini oshirish hamda yuqori xalqaro reyting ko‘rsatkichlariga erishishning ustuvor yo‘nalishlari to‘g‘risida”gi hamda 2015 yil 6 maydagi PQ-2344 sonli “ Tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini yanada oshirish va ularning resurs bazasini rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida ”gi Qarorlarida belgilangan vazifalardan kelib chiqqan holda mamlakatimizdagi mavjud milliy korporativ boshqaruv mehanizmi shakllanishini takomillashtirish maqsadga muvofiqdir. Bu esa, korporativ boshqaruv tushunchasini chuqur ilmiy-uslubiy jihatdan uning mazmun-mohiyatini milliy xususiyatlar

hamda raqobatbardoshligining oshib borishida ushbu omillar hal qiluvchi ahamiyatga ega. Binobarin, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov ta’kidlaganidek, korporativ boshqaruv tizimidagi prinsip va yondashuvlarni tubdano‘zgartirish, ishlab chiqarish, tashqi iqtisodiy va investitsiya jarayonlariga zamonaviyxalqaro korporativ menejment standartlarini joriy etish jiddiy e’tiborni talabqiladi 1 . Demak, davlatimiz rahbari tomonidan samarali korporativ boshqaruv tiziminining qaratilishi bejiz emas. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida samarali faoliyatyuritishning korporativ boshqaruv modeli va mexanizmi aksiyadorlikjamiyatlariga investitsiyalarni jalb qilish, ishlab chiqarishnimodernizatsiyalash, barqaror industrial va iqtisodiy o‘sishni ta’minlash kabimuammolar echimini taminl

aniq belgilash lozim. Ushbu qonundagi aksiyadorlik jamiyatlarining Kuzatuvchilar kengashlari, umumiy yig‘ilishlari, taftish komissiyalarining roli va ahamiyatini oshirish, minoritar, ya’ni qo‘lida aksiyasi kam bo‘lgan aksiyadorlarning kafolatlarini ko‘proq ta’minlash, barcha aksiyadorlarni va bo‘lajak investorlarning aksiyadorlik kompaniyalari faoliyati to‘g‘risida axborot olish imkoniyatlarini kengaytirish ...” 3 kabi vazifalarni qo‘ymoqdalar. Bu esa, bizga korporativ boshqaruv tushunchasini chuqur ilmiy-uslubiy jihatdan tadqiq etish va uning mazmun-mohiyatini milliy xususiyatlarni inobatga olgan holda kengroq yoritish hamda aksiyadorlik jamiyatlari faoliyatini samarali tashkil etish va takomillashtirishni zaruratga aylantirdi. 2015 yilda korporativ boshqaruv tizimidagi prinsip va yonda

- mahalliy tijorat banklarining faoliyatini yuritish amaliyotiga korporativ boshqaruvni joriy qilish yo‘lidagi muammolarni aniqlash; - respublikamiz tijorat banklarining faoliyatiga korporativ boshqaruvni joriy qilishni jadallashtirish yo‘llarini belgilash. Bitiruv malakaviy ishining ob’ekti sifatida O‘zbekiston tijorat banklarida korporativ boshqaruvni o‘zlashtirish jarayoni ko‘rib chikildi. Bitiruv malakaviy ishining predmeti sifatida respublika tijorat banklariga joriy qilinayotgan korporativ boshqaruvning turli tarkibiy qismlari o‘rganiladi. Bitiruv malakaviy ishining nazariy va amaliy asosi bo‘lib xalqaro bank amaliyotida ishlab chiqilgan bank korporativ boshqaruviga oid tamoyil, usul va mezonlar, Shuningdek, bank faoliyatiga oid qonunchilikning asosiy qoidalari va mahalliy bank tizim

Korporativ boshqaruvni shakllanish tarixi o‘rta asrlar va xatto undan ham avvalroq ,bo‘lgan davrlarda boshlangan deyish mumkin. Jahonda birinchi aksiyalar 1553 yilda Moskva davlati bilan savdo munosabatlarida bo‘lgan savdogarlar birlashmasi “Moskva–Angliya kompaniyasi” tomonidan chiqarilgan.Ular o‘ta tez sezilarli ustuvorlikka ega bo‘la boshladilar: bojsiz savdo qilish rus xududlarida savdo tarmoqlari yaratish xatto biznesda Angilya pullaridan foydalanish kabi xuquqlarni qo‘lga kiritdilar. Angliya hukumati o‘z tomonidan Moskva davlati bilan birga kompaniyalarni savdoning monopol xuquqi bilan ta’minladi.XVIII asrning o‘rtalarida deyarli hamma chet el savdogarlari Moskva kompaniyalari orqali Rossiya bilan savdo qildilar. Kompaniyalarning monopol holati ularning boyib ketishiga olib keldi. Bu

Shuni alohida qayd etish lozimki, keyingi yillarda iqtisodiyotnimodernizatsiyalash sharoitida aksiyadorlik jamiyatlarida korporativboshqaruvning tashkiliy-iqtisodiy va ijtimoiy-huquqiy mexanizmlarinirivojlantirish bo‘yicha ilmiy-amaliy tadqiqotlar olib borish etarlidarajada emasligi namoyon bo‘lmoqda. Hozirgacha xorijiy va mamlakatimizolimlari tomonidan aksiyadorlik jamiyatlari va korporativ boshqaruvningiqtisodiy, ijtimoiy, huquqiy, moliyaviy jihatlari ilmiy va amaliytadqiqotlarda o‘z ifodasini topmoqda. Jumladan, “korporativ boshqaruv”tushunchasiningilmiy nazariy tahliliga bog‘liq quyidagi ta’riflarnikeltirishimiz mumkin. Izohli lug‘atdagi ta’rif: Keng ma’nodagi korporativ boshqaruv – bu korporatsiyaning iqtisodiy va ijtimoiy maqsadlari o‘rtasida, individual, guruhiy va ijtimoiy manfaatl

samarali foydalanishga hamda olingan daromadlarni korporativ munosabatlarning barcha ishtirokchilari o‘rtasida adolatli taqsimlashga qaratilgan strategik muhim qarorlarni belgilash, ta’riflash va qabul qilishga doimiy va real ta’sirini ta’minlashdagi ongli, bevosita ishtirokidir” 9 . Iqtisodchi olim Berkinov B. O‘z fikrini quyidagicha bayon etadi: “Korporativ boshqaruv tizimi – bu murakkab, tez o‘zgaruvchan mexanizmbo‘lib, u bir-biriga bog‘liq ko‘plab tashkil etuvchilar, jumladan,qonunchilik, qonunosti hujjatlari hamda korporatsiyani mulkdorlar,boshqaruvchilar va kreditorlar tomonidan nazorat qilishning ichkimexanizmi hisoblanuvchi ichki me’yoriy hujjatlar majmuini o‘z ichiga oladi” 10 . Jahon bankining ta’rifiga ko‘ra: Korporativ boshqaruv – qonunchilik, me’yorlar va hususiy sektorning mo

Zamonaviy bozor iqtisodiyoti va menejmentning umumiy qoidalarini o‘zida aks ettirish, xo‘jalik yuritishning turli mulkchilik shakllari paydobo‘lishi va ayniqsa, jahonda dolzarbligini namoyon etayotgan moliyaviy bozorlarning yangi qirralarini korporativ boshqaruvni tadqiq etishdahisobga olinishi maqsadga muvofiq. Aksiyadorlik jamiyatlarining asosiyfaoliyati ma’lum tovarlar ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatishga qaratilganbo‘lsada uning aktivlarini moliyaviy bozorlarda, aynan, aksiyalar va boshqaqimmatbaho qog‘ozlarda aks etishi hamda uning asosiy faoliyatiga ta’siretishi hozirgi korporativ boshqaruvdagi eng dolzarb muammolardan hisoblanadi. Jahon moliviy-iqtisodiy inqirozining asosiy sabablaridan birisifatida ham aynan shu korporativ qimmatli qog‘ozlarning spekulyativ bozori rag‘batlanti

Korporativ munosabatlar ishtirokchilarining vazifa va manfaatlari 12 Korporativ munosabatlar ishtirokchilari guruhi Vazifalari Manfaatlari Aksiyadorlar Korporatsiya investorlarihisoblanadi Dividend olish hamda sotish zarur bo‘lgan holatda aksiyalarning yuqori kursidan manfaatdor Y o llanma menejerlar Menejmentning barcha asosiy funksiyalarini amalgaoshiradi Kompaniya hamda unda o‘zlarining shaxsiymavqelari mustahkam bo‘lishidan manfaatdor Kompaniya xodimlari Kompaniyaning barcha ishlabchiqarish-xo‘jalik faoliyatini bevosita amalga oshiradi Kompaniya hamda unda o‘zlarining shaxsiymavqelari mustahkam bo‘lishidan manfaatdor Davlat boshqaruv organlari Korporativ munosabatlarning me’ yo riy-huquqiy asosini shakllantiradi Kompaniyalarning barqarorligi, ularningsoliq to‘lash hamda ish o‘rinlarini

qanday cheklashlarning yo‘qligi. Y a ’ni, investor sifatida har qanday mablag‘ egasining ishtirokini ta’minlay olishi. S h u bilan birga aholi bo‘sh pul mablag‘larini real sektorga jalb etishning samarali vositasi bo‘lishi talab etishi. Ya’ni jamiyatni shakllantirish va samarali faoliyatini tashkil etishdagi murakkabliklar. Usiav kapitalining aksiyalarga bo‘linishi. Y a ’ni aktivlar egaligining diversifikatsiyasi Davlat tomonidan nazoratning kuchliligi va xuquqiy tartibga solinishi Jamiyai majburiyatlari bo‘yicha aksiyadorlarning javobgarligi, faqat ustav kapitalidagi ulush miqdorida cheklanganligi. Mulkiy riskning kamayishi Jamiyat daromadlari va mulkdor (aksiyador)lar mulkiy daromadlari yuzasidan sezilarli soliq yuki mavjudligi Aksiyalar tovar sifatida erkin oldi-sotdi jarayonlarining pr

Bozor iqtisodiyotiga o‘tayotgan mamlakatlarda fond bozorlarini shakllantirish jarayonlari bo‘yicha jahon tajribasiga ko‘ra, mazkurbozorning muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi ko‘p jihatdan investitsion infratuzilmaning o‘z vaqtida shakllantirilishiga bog‘liq. O‘zbekiston fond bozori shakllanishining xususiyati shundan iboratki,fond bozorida faoliyat yurituvchi emitentlar va investorlar kapitalbozorining imkoniyatlariga yaqin yillardan boshlab tushuna boshlamoqda vaulardan foydalanishga harakat qilmoqda. Shu bilan birga, bu ikki toifaga xizmat qiluvchi vositachi tomon – ixtisoslashtirilgan infratuzilma institutlari fond aktivlari bilan ishlash amaliy tajribasi hali kam bo‘lib,ularning rivojlanish darajasi milliy iqtisodiyotning o‘sib boruvchi ehtiyojlaridan orqada qolmoqda.O‘zbekiston Respub

Potensial investorlar sinfini shakllantirish, investitsiyalarni kengko‘lamda jalb qilish orqaligina «biznesni, kapital to‘plashni kengaytirish» haqiqatda mumkinligini mahalliy mulkdorlar hali to‘la tushunibetmayotganligi mazkur tizim rivojlanishiga salbiy ta’sir etmoqda. Korporativ boshqaruv jarayonida sub’ektlar harakatini ta’minlovchi asosiy vosita bu iqtisodiy munosabatlarni vujudga keltiruvch imexanizmlardir. Korporativ boshqaruv harakatini ta’minlovchimexanizmlarning mohiyati ko‘plab adabiyotlarda tahlil etilgan va iqtisodiy, moliyaviy, huquqiy, motivatsion, siyosiy va tashkiliy mexanizmlardir. Ushbu mexanizmlar orqali ishtirokchi sub’etlar o‘zlarining manfaatlarini ro‘yobga chiqaradilar. Fikrimizcha, aksiyadorlik jamiyatlarida korporativ boshqaruvning tahliliy natijalariga berilgan t

- Ikki pog‘onali (manfaatdor shaxslar) modeli – Germaniya; - Kontinental model; - Tarmoq modeli – Yaponiya (keyretsu), Koreya (chaebol). Unitar model : - Boshqaruvning yagona organi – uning tarkibida ijro etuvchi direktorlardan ko‘ra mustaqil direktorlar ko‘proq bo‘lgan unitar Direktorlar Kengashi (aksiyadorlik mulkchilikning «Inglizsakson» modeli: 24 - 30% aksiya harakatsiz, uzoq vaqt kichik korxonalar qo‘lida bo‘ladi va nazorat paketini shakllantiradi, 70- 80% aksiya, aksincha, harakatchan, vaqti - vaqti bilan bozorga olib chiqiladi va bir kishining qo‘lidan boshqasiga oson o‘tadi); - Aksiyadorlik kapitalning katta qismi inglizsakson udumlarida tarbiyalangan mayda investorlar sarmoyasidan iborat; - Jismoniy shaxslarga qarashli bo‘lmagan aksiyalar asosan institutsional investorlar qo‘lida

- Kuzatuv kengashida kompaniya hodimlarining salmoqli vakilligi; - O‘ zoqni ko‘radigan investorlar; - Qimmatli qog‘ozlar bozori kichikroq va likvidligi kamroq. Tarmoq (yapon) model : Yapon modeli mazmuniga ko‘ra amerika modeliga ham, germaniya modeliga ham o‘xshamaydi, biroq ikkala modelning ayrim xususiyatlarini o‘z ichiga olgan: - direktorlar kengashi tarkibida mustaqil direktorlar bo‘lmasdan, Kengashning barcha a’zolari yuqori boshqaruv organi vakillari yoki eski boshqaruvchilardir; - aksiyadorlik sarmoyasini asosan yirik investorlar tashkil qilib, yagona sanoat guruhiga a’zo bo‘lgan kompaniyalarning o‘zaro aksiyalariga egalik qilish holati muhim o‘rin tutadi. - shaxslararo munosabatlar kuchli muhim ahamiyatga ega; - insayderlarning etakchiligi. Korporativ boshqaruvning amerika tizimi K

Aksiyadorlik kapitalining maydalangani bir mulkdordan ikkinchisiga aksiyalarning o‘tishini osonlashtiradi. Mayda aksiyador o‘ziga qarashli aksiyalarni sotish haqida qarorni nisbatan oson qabul qilishi mumkin, aksincha yirik aksiyador uchun paketning sotilishi odatda strategik rejalarning o‘zgarishidan dalolat berishi va sotiladigan aksiyalarning kurs qiymati tushib ketishi oqibatida (bozordagi taklifning ortib ketishi sababli) yo‘qotishlarga olib kelishi mumkin. Amerika qimmatli qog‘ozlar bozorining yuqori samaraliligi va likvidligi bilan ajralib turishi mayda investorlar uchun paketlarni sotish ishini tez va texnik jihatdan oson amalga oshadigan qilib qo‘yadi. Kompaniyalarning qo‘shilishi, qo‘shib olinishi, egallanib olinishi va sotib olinishlari amerika fond bozorining keng tarqalgan ama

Nemis kompaniyalarining aksiyadorlik kapitali yirik aksiyadorlar qo‘lida kuchli darajada jamlangan. Natijada, amerikalik kasbdoshlariga nisbatan nemis mulkdorlari va ular kapitalini boshqaruvchi moliya institutlari o‘z kompaniyalari bilan ancha yaqin ish munosabatlarida bo‘ladilar. Oqibatda, ular mulkchilik huquqlaridan faol foydalanishdan va kompaniya faoliyati ustidan nazorat qilishga qatnashishdan ko‘proq darajada manfaatdordirlar. Boshqaruv organlari tuzilmalari va ular faoliyatini tashkil qilishning turli modellarini baholashda, har bir model o‘zining kuchli va zaif tomonlariga ega ekanligini tushunish muhimdir. Ushbu tizimlarning har biri ham samarali bo‘lishi mumkin, agar ular mos ravishdagi boshqaruvi bilan o‘zlari joylashgan ayni bir ijtimoiy tizimning huquqiy, madaniy va ijtimoiy

Mehnat jamoasining roli Passiv Faol Faol ishtirokchilik Moliyalashtirishning asosiy usuli Fond bozori Banklar Banklar Axborot nomutanosibligi Menejment Menejment, “ uy ” banki Bosh bank Investitsiyalash muddatlari Qisqa muddatli Uzoq muddatli Uzoq muddatli Kapitalning qiymati Y u qori O‘rta Past Kapital bozori Y u qori likvidli Likvidli Nisbatan likvidli Asosiy iqtisodiy birlik (yirik biznesda) Kompaniya Xolding Moliya-sanoat guruhi Menejmentga haq to‘lash Y u qori O‘rta Past Aksiyadorlik kapitalining tuzilmasi Sochilgan nisbatan jamlangan Jamlangan Korporativ boshqaruv kontinental modelining o‘ziga xos xususiyatlaridan yana biri shundaki, nemis firmalari o‘zaro bir-birlariga aksioner hisoblanadi, ya’ni o‘zaro kapitalda ishtirok etadilar. Bu ularning o‘zaro norasmiy xoldinglar ko‘rinishida

barqarorligini oshirishga xizmat qiladi. Ushbu modelda asosan aksiyalar nazorat paketi taxminan 6-14 % ni tashkil qiladi. Anglo-amerika modelida aksionerlar tomonidan aksiyalarga egalik qilish, nazorat qilish bilan ajralib turadi. Aksionerlarning huquqlari kafolatlanadi va boshqaruvchi va direktorlar ularga hisobot beradi. Korporativ boshqarishning anglo-amerika modelida banklar faoliyatini boshqarish qimmatli qog‘ozlar bozori holatiga, uning rivojlanish darajasiga bog‘liq hisoblanadi. Korporativ boshqarishning anglo-amerika modelining kontinental modeldan farqi quyidagilar: 1. Aksiyaga turli xil sub’ektlarning egalik qilishi, ya’ni diversifikatsiyasi darajasi yuqoriligi; 2. K ompaniyalar bo‘yicha qonunchilikda aksionerlar manfaatlarining yuqori darajada belgilanishi; 3. Q immatli qog‘ozla

Banklar bir vaqtning o‘zida aksioner, kreditor va boshqa aksionerlar uchun ishonchli shaxs bo‘lib xizmat qiladi. Emissiya qilingan qimmatli qog‘ozlarni turli sub’ektlar o‘rtasida joylashtiradi. Bu esa banklarning direktorlar kengashida ishtirok etishini ta’minlaydi. Natijada kontinental modelda guruhlar o‘rtasida o‘zaro kelishmovchilik va nizolar ko‘proq kelib chiqadi. Asosiy nizolar katta ulushga ega bo‘lgan va minoritar ulushga ega aksionerlar o‘rtasida kelib chiqadi. Ushbu modelda asosiy rolni yirik aksioner o‘ynaydi va ular faoliyatiga fond birjalarining ta’siri kam bo‘ladi. Shuningdek, ushbu modelda ma’lumotlarni ayriboshlash va uni ochish tanlangan investorlar o‘rtasida amalga oshirilishi mumkin. Ma’lumotlarni bu tarzda konfidensial tarzda ayriboshlash banklar va ularning qarzdorlari

banklari amaliyotida ham korporatuv boshqaruvning kontinental modelidan foylaniladi. AQSH va Britaniya modelidan farqli ravishda Kontinental modeli aksionerlik jamiyatini boshqarishning 3 bo‘limli model: aksionerlar yig‘ilishi, kuzatuv kengashi va bank boshqaruvidan iborat. Korporativ bosh q arishning Kontinental model i amal qiluvchi davlatlarda aksionerlik kapitali taksimoti yuqoriligi bilan ajralib turadi . Yirik nemis kompaniyalarida 5 ta yirik aksionerning ushbu kompaniyadagi ulushi 40 foiz aksiyasiga to‘g‘ri keladi. Germaniyada, banklarning kapital tarkibida tashqi investorlarning ulushi yuqori (14%) i davlat (5%), ushbu ko‘rsatkichlar Angliyada nisbatan yuqori Amerikadan esa kariyb 2 barobar ortiqdir. 1.3. O‘zbekistonda banklar faoliyatini korporativ boshqarishning xuquqiy asoslari

Korporativ boshqaruv tushunchasi 1970 yillarning oxirida AQSHda qo‘llanilgan. Buning sababi o‘sha paytlarda AQSHdagi yirik kompaniyalarva firmalar siyosiy partiyalarni moliyalashtirish va korrupsiyaning rivojlanishi natijasida mulkni boqsharishning jamoaviy shakliga o‘tishga majbur bo‘lgan. Nazariy jihatdan korporativ boshqarish banklarni aksionerlik jamoaviy shaklida boshqarilishini tushunamiz. Lekin, ba’zi hollarda uning mohiyati turlicha talqin qilinish hollariga duch kelamiz. Masalan ba’zi olimlar bankning jaradigan operatsiyalarini boqsharish tizimi deb tushuntirsa, boshqalari esa bank resurslarni boshqarish deb o‘rganishadi. Korporativ boshqarishda bankning ichki va tashqi omillari hisobga olingan holda boshqarish tizimiga aytiladi. Fikrimizcha tijorat banklarida korporativ boshqaruv

2. Aksionerlar uchun tenglik 3. Korporativ boshqarishda aksionerlarning roli. 4. Ma’lumotlar ochiqligi va tranparentlik 5. Kengashning javobgarligi. Korporativ boshqarishda eng asosiy masala bo‘lib, kopaniya ishtirokchisi hisoblangan 3 ta guruhni munosabatlarini aniqlab olishni talab etadi. Bular: aksionerlar, bank kengashi va boshqaruv. Korporativ boshqarish –kompaniya egalarining va ular yollagan xodimlarning maqsadli va o‘zaro manfaatli munosabatlari tizimi. Respublikamizda tijorat banklari faoliyati korporativ boshqarishning xuquqiy asoslari quyidagi qonun va qonunosti xujjatlari orqali amalga oshiriladi: • O‘zbekiston Respublikasining “ Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida ” gi Qonun 1996 yil 26 aprel; • “Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida”gi Qonun 2008 yil 22 iyul ; • “ Aksiyador

“ Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida ”gi Qonunning 7- moddasiga asosan: Banklar, qoida tariqasida, mulkchilikning har qanday shakli asosida aksiyadorlik jamiyati tarzida tashkil etiladi 16 . Ushbu qonunning 22-moddasida bankning boshqaruv organlari tarkibiga quyidagilar kiritiladi: 1. Aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi, 2. Bank kengashi, 3. Bank boshqaruvi Markaziy banki Boshqaruvining 2000 yil 24 iyundagi 11/6-sonli bayonnomasi, №472-sonli “Tijorat banklarida korporativ boshqaruv to‘g‘risida”gi Nizomiga asosan «Korporativ boshqaruv» tushunchasi tijorat banki faoliyatini boshqarishda Kengash a’zolari va boshqa rahbar xodimlar tomonidan amalga oshiriladigan asosiy faoliyat hamda qoidalar majmuasi tushuniladi. Shu bilan birga korporativ boshqaruv konsepsiyasi biznes yuritish etikasining a

 b ank biznesi ishonchliligini ta’minlash va me’yoriy talablarni bajarish qoidalariga muvofiq tarzda korporativ harakatlarni amalga oshirish;  o monatchilar manfaatlarini himoyalash . Samarali korporativ boshqaruvni tashkil etish orqali banklar bir qator masalalarni hal etishi lozim bo‘ladi. Birinchidan, mulk egalari va boshqaruvchilar o‘rtasidagi munosabatlarni aniqlashtirish. Bank biznesi sanoat, savdo yoki boshqa sohalarga nisbatan murakkab. Ikkinchidan, banklar moliyaviy vositachilik funkiyasini amalga oshirib boshqa korxona tashkilotlarga nisbatan o‘zining mablag‘lari bilan ishtiroki kam, ya’ni asosan jalb qilingan mablag‘lar hisobidan amalga oshiradi.Bunday sharoitda banklar jalb qilingan mablag‘larni joylashtirishda risk darajasini baholashi va mablag‘ egalarining ishonchini qozon

 bank biznesining alohida olingan yo‘nalishlarida risklarni doimiy monitoring qilish tamoyili ;  bank xodimlari va boshqaruvchilarni moliyaviy va faoliyatini rahbatlantirish tizimining mavjudligi tamoyili ;  bankning ichki talabini ta’minlovchi va zarur tashqi ma’lumotlar ma’lumotlar tizimining mavjudligi va bankning shaffofligi . Y u qoridagi tamoyillarning tijorat banklarida korporativ boshqaruvni tashkil qilishda qo‘llanilsa, boshqaruvning samaradorligi yanada oshadi. Banklarning asosiy maqsadi sifatida aksionerlarning manfaatlarini ko‘zlagan holda amaldagi qonunchilikda ruxsat etilgan tartiblarga muvofiq bank faoliyatining korporativ foydasini ko‘paytirishga yo‘naltiriladi. Banklar nizomiga muvofiq o‘zlari faoliyat ko‘rsatayotgan jamiyatning moliyaviy ehtiyojini qondirish kabi qo‘sh

Oddiy va imtiyozli aksiyalarga ega aksionerlar quyidagi huquqlarga egadirlar:  bank aksionerlari ro‘yxatiga kirish;  bank aksionerlari ro‘yxatiga muvofiq bank foydasidan dividend olish;  olingan dividendlardan erkin foydalanish;  bank tugatilgan taqdirda bank mulkini ma’lum qismiga egalik qilish;  bank ni boshqarishda ishtirok etish;  bank tomonidan ko‘rsatilayotgan xizmatlar va mazkur xizmatlar bahosi to‘g‘risida ma’lumotlar olish;  bank nizomiga muvofiq uning moliyaviy-xo‘jalik faoliyati to‘g‘risida to‘liq va haqkoniy ma’lumotlarni olish;  sudda hamda qimmatli qog‘ozlarni tartibga solish va muvofiqlashtirish bo‘yicha vakolatli davlat organida o‘z huquqlarni himoya qilish;  o‘z manfaatlarini himoya qilish maqsadida assotsiatsiya va boshqa jamoat tashkilotlariga birlashish;  olin

Imtiyozli aksiyalar egalari amaldagi qonunchilikda va bank Nizomida imtiyozli aksiyalar egalari bo‘yicha alohida ko‘zda tutilmagan holatlardan tashqari aksionerlarning umumiy yig‘ilishida ovoz berish huquqiga ega emas. Imtiyozli aksiyalar egalari faqatgina bank tugatilishi yoki qayta tashkil etilishi masalalari bo‘yicha aksionerlar umumiy yig‘ilishda ovoz beradilar. Imtiyozli aksiyalar egalari dividendlarni oddiy aksiya egalariga to‘langunga qadar olish huquqiga egadirlar. Imtiyozli aksiya egalariga to‘lanadigan dividendlar muddati, shartlari va dividend miqdori ushbu aksiyalarni chiqarish davridagi shartlar asosida boshqariladi. Shuningdek, imtiyozli aksiya egalari bank aksiyalari yo‘naltirgan mablag‘larni oddiy aksiyalar egalariga olgunga qadar olish huquqiga egadirlar. Tijorat banlarida

 emissiya siyosati. Qo‘shimcha ravishda, bank b oshqaruvi a’zolari bank aksionerlari va k engashning ishonchli vakillari bo‘lib, bank manfaatlari va aksionerlarning manfaatlari o‘zlarining manfaatlaridan yuqori qo‘yishlari lozim. Bank Kengashi raisining unchalik e’tiborli bo‘lmagan roliga qaramay Kengash raisi bank faoliyatini yuritishda ishonchli shaxslar oldida birinchi darajali mas’uliyatni o‘z zimmasiga oladi. O‘z majburiyatlarini bajarishda Bank Kengashi quyidagilarni bajarishi shart: 1. Malakali bank boshqaruvi a’zolarini ishga yollash va ularni tasdiqlash; 2. Boshqaruv bilan maslahatlashgan holda bankning uzoq va qisqa muddatli biznes-rejasini belgilash; 3. Bank maqsadlariga erishish hamda qonuniy, havfsiz va samarali bank faoliyatini yuritish uchun etarli siyosatlarni belgilash; 4

O‘zbekiston Respublikasi bank tizimining yuqori templarda rivojlanib borishi bank Kengashi a’zolari tomonidan bank faoliyati to‘g‘risida kerakli axborotlarga ega bo‘lishlariga etarli vaqt ajratishni taqozo etadi. Kengash a’zolari bank Boshqaruvi bilan birgalikda Kengash a’zolarini o‘z vaqtida bank faoliyati to‘g‘risidagi ma’lumotlar bilan ta’minlash bo‘yicha dastur ishlab chiqishlari lozim. Kengashning har bir a’zosi Kengashning barcha yig‘ilishlarida ishtirok etishlar va Boshqaruv tomonidan taqdim etilayotgan barcha material va hisobotlarni diqqat bilan o‘rganib chiqishlari shart. Ko‘pchilik banklarda Kengash yig‘ilishigi har oyda o‘tkazilishi etarlidir. Muammoli banklarda esa Kengash yig‘ilishi ko‘proq o‘tkazilib turilishi maqsadga muvofiqdir.Yig‘ilish boshlanishiga qadar bank Kengashi y

har bir aniq holat miqyosiga qarab o‘zgaradi. Bank Kengashi boshqaruv faoliyati ustidan nazoratning barcha choralarini amalga oshirishi lozim bo‘lib, jumladan: Kengash bank faoliyatining barcha asosiy turlari bo‘yicha hamma xodimlarga tushunarli bo‘lgan yozma ravishdagi siyosatni ishlab chiqishi lozim. Kengash bank siyosatlarini iqtisodiy sharoitga bank holatiga hamda amaldagi qonun va nizomlarga muvofiqligi ustidan nazoratni amalga oshirishi lozim. Banklarda ma’lum turdagi siyosat bo‘lishligi Markaziy bankning nizomlari va boshqa qonunlarga muvofiq talab qilinadi. Bunday siyosatlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:  aktiv va passivlarni boshqarish (mablag‘larni boshqarish (mablag‘larni boshqarish bo‘yicha qo‘mita tashkil etishni o‘z ichiga oladi));  kredit siyosati (bu kredit va kreditlar

 ma’lumotlarni elektron qayta ishlash operatsiyalari. Ushbu siyosatlar nosog‘lom va xavfsiz bo‘lmagan amaliyotga muvofiq bankning biznes rejasida ko‘rsatilishi lozim. Siyosat samarali amaliyotini amalga oshirish hamda qonunchilik talablari, shu jumladan Markaziy bank me’yoriy xujjatlari talablariga muvofiq bo‘lgan asosiy jarayon va ichki nazoratni o‘z ichiga olishi hamda bankni tashqi jinoyatlar, ichki qalloblik va suiste’molliklardan himoya qilishi lozim. Kengash bank boshqaruvi tomonidan Kengashga bank faoliyatini nazorat qilish imkoniyatini beruvchi asosiy ma’lumotlar bilan ta’minlash mexanizmini tasdiqlashi lozim. Ko‘pincha bunday mexanizm boshqaruv tomonidan Kengashga beriladigan hisobotlarni o‘z ichiga oladi. Hisobotlar Kengash yig‘ilish o‘tkazishdan avval berilishi lozim. Bank Keng

hisoboti byudjet bilan taqqoslanishi lozim. Agarda foyda va zararlar hisoboti byudjet bilan to‘g‘ri kelmagan xolda bank Boshqaruvi tomonidan mazkur holat tushuntirib berilishi lozim. Kapitalning etarliligi. Kengash kapitalning eng asosiy koeffitsientlarini ko‘rib chiqishi lozim. Bunday koeffitsientlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:  kapitalning korrektirovka qilingan umumiy summasini tavakkalchilik darajasiga tortilgan aktivlarga nisbati (kapitalning etarlilik koeffitsienti);  birinchi darajali kapitalni tavakkalchilik darajasiga tortilgan aktivlarga nisbati;  birinchi darajali kapitalni moddiy aktivlarga nisbati (leveraj). Ushbu koeffitsientlarning mazmuni va kapitalning eng kam darajasi Markaziy bank nizomda o‘z aksini topgan. Bank holati va iqtisodiy sharoitga qarab ushbu koeffitsie

Bank Boshqaruvi tomonidan taqdim qilingan hisobotlarni ko‘rib chiqish davrida bank Kengashi boshqa xuddi shunga o‘xshash banklarning faoliyati bilan taqqoslab ko‘rishga alohida e’tibor berishi lozim. Bank Kengashi tomonidan Markaziy bank va tashqi auditorlar tomonidan aniqlangan qonunbuzarliklar va boshqa kamchiliklarni bartaraf etish bo‘yicha chora-tadbirlarni amalga oshirishga alohida e’tibor qaratilishi lozim. Ushbu faoliyatni amalga oshirish uchun Bank Kengashi Markaziy bank inspektorlari va tashqi audit hisobotlarini o‘rganib chiqishi lozim. Shuningdek, bank Kengashi har chorakda ichki audit xizmati rahbarining hisobotlarini tinglab borishi shart. Kengash a’zolari Markaziy bankdan olingan barcha xat va boshqa yozishmalarni o‘rganib borish va kerakli tadbirlarni amalga oshirish lozim.

Kredit qo‘mitasi. Kredit qo‘mitasining asosiy vazifasi yangi kreditlarni berish jarayonini ko‘rib chiqish va uni tasdiqlash hamda oldin berilgan kreditlar bo‘yicha shartlarni o‘zgartirish bo‘lib hisoblanadi. Qo‘mita o‘z yig‘ilishini zarur holatlarda o‘tkazadi. Investitsiya qo‘mitasi. Investitsiya qo‘mitasining asosiy vazifasi bankning investitsiya siyosatini to‘g‘ri amalga oshirilishini ta’minlaydi. Bank tomonidan qilingan investitsiya kutilayotgan daromadlarni olib kelishi va bank investitsiya portfelida qilingan investitsiyalarni qaytarish muddatlari aniq ko‘rsatilish lozim. Aktiv va passivlarni boshqarish qo‘mitasi - ushbu qo‘mitaning asosiy vazifasi bank likvidligini ta’minlash uchun bank balans hisoboti, foyda va zararlar hisobotini doimo nazorat qilib turishdan iborat. Qo‘shimcha rav

Moliyaviy bozorlarda ijobiy o‘zgarishlar korporativ boshqaruv tizimining barcha komponentlariga ta’sir ko‘rsatadi: - korporativ boshqaruv tamoyillariga rioya qilish; - direktorlik kengashi ishlari amaliyoti; - axborotning shaffofligi va ochiqligi; - ichki nazorat va risklarni boshqarish. Xorij kapitali ishtirokidagi banklarda va aksiyalari birjalarda kotirovka qilinadigan banklarda korporativ boshqaruv darajasi osh ib bormoqda . Korporativ boshqaruvning yaxshilanishi banklarning k apital b a z as iga, jahon moliya bozoridagi faoliyat iga ta’sir ko‘rsat moqda . Bundan tashqari, banklar muntazam ravishda xorij investorlarini jalb qilish bilan sh u g‘ullanmoqda. Samarali korporativ boshqaruv amaliyoti bank tizimiga jamiyatning ishonchini oshirishda ularning qo‘llab - quvvatlashiga erishishi u

Masalan, faqatgina 56% banklar ma’lumotlarni ochish bo‘yicha nizom ishlab chiqqan yoki o‘zlarining korporativ boshqaruvlarini korporativ boshqaruvning alohida olingan kodeksi asosida yuritadilar. Korporativ daromadlarni reinvestitsiyalash tajribasini hisobga olgan holda, shuni aytish joizki, faqatgina 34% banklargina dividentlarni taqsimlashda maxsus nizomdan foydalanadi. Faqat 31% bank respondentlari audit qo‘mitasi nizomi mavjud va bu nizom shu qo‘mitaning faoliyatini nazorat qiladi. So‘nggi yillar mobaynida O‘zbekiston banklari korporativ boshqaruv sohasida alohida yutuqlarga erishdi. Kredit tashkilotlari Markaziy bank tomonidan olg‘a surilgan tijoratbanklarida korporativ boshqaruv darajasida oshirishga qaratilgan tashabbusga e’tibor qaratishmoqda. Xalqaro moliya korporatsiyasi izlanish

kengashi a’zolari shaxsan majlislarda ishtirok etish uchun vaqt ajratishlari shart. Rossiya banklarning 1/3 qismi bir oyga bir martadan kam direktorlar kengashi yig‘ilishlarini o‘tkazadilar. Banklarda Direktorlar kengashi tomonidan bir qator vazifalar hal qilinadi. Ular o‘z vaklolatlari doirasida bir oyda kamida bir marta yig‘ilishlari, bank faoliyatida favqulodda vaziyatlarning yuzaga kelishi natijasida bir necha marotaba yig‘ilishlari ham mumkin. 1- rasm. Direktorlar kengashi yig‘ilish davri 17 Bank duch kelgan va duch kelishi mumkin bo‘lgan barcha risklarni ko‘rib chiqish vaqarorlarni yuqori darajada qabul qilish zarur. Hozir biznesning turli xil sohalari risklarni boshqarish bo‘yicha bo‘linmalarga ega, lekin biznesning u yoki bu yo‘nalishida risklar haqida ma’lumot to‘playdigan organ m

banklarning aksariyatida yaqin kelajakda bunday bo‘linmalarni tuzishni va ular faoliyatning samaradorligini oshirishga katta e’tibor berilmoqda.. O‘zbekistonda banklarning faoliyati va boshqaruv strukturasiga tegishli moliyaviy va boshqa muhim ma’lumotlarni olish darajasi har doim korporativ boshqaruv masalalarini muhokama qilishning asosiy mavzusi bo‘lib kelgan. 4-jadval E’lon qilinadigan ma’lumotlar turlari 18 № Ma’lumotlar Foiz hisobida 1. Kapital etarliligi darajasi haqidagi ma’lumotlar 86 2. 5 % dan ortiq aksiyalarga egalik qiluvchi aksionerlar haqidagi ma’lumot 85 3. Bankning nizomi va ustavi 82 4. Tashqi audit xulosasi 82 5. Aktivlar sifati 51 6. Hisob siyosati 37 7. Boshqa risklar 30 8. Kredit risklarini boshqarish modellari 28 9. Bozor risklarin boshqarish modellari 27 10. Sohalar

ko‘rsatilgan. Shubhasiz, ko‘p banklar risklar va ularni boshqarishga tegishli muhim ma’lumotlarni taqdim etmaydi. 2.2. Tijorat banklarida samarali korporativ boshqaruv tizimining bank barqarorligiga ta’sirining tahlili O‘zbekiston iqtisodiyotining barqaror va mutanosib rivojlanishi, jahon bozorida mustahkam o‘rin egallashi, barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlash, aholi turmush darajasi va farovonligini yanada oshirish olib borilayotgan iqtisodiy siyosatning asosiy vazifalaridan hisoblanadi. Bu esa jahon iqtisodiyotining globallashuv ko‘lami tobora kengayib borayotgan bir sharoitda har qanday kon’yunktura o‘zgarishlari qarshi tura oladigan, ichki va tashqi bozor talablariga tezlik bilan moslasha oluvchi korxonalarni shakllantirishni taqozo etadi. Shuning uchun innovatsiyalarni ishlab chiqar

Bank aksionerlari tarkibida oddiy va imtiyozli aksiyalar egalari mavjud bo‘lib, ular o‘z navbatida turli xil imtiyozlarga ega. 5-jadval XATB “Ravnaqbank” aksiyadorlik kapitalining tarkibi 19 (ming. so‘mda hisobot yilining oxiriga nisbatan) Xususiy kapital 201 5 - yil 1 - yanvar 201 4 yil 1- yanvar Farqi Oddiy aksiyalar 15 700 000 13 092 016 2 607 984 Imtiyozli aksiyalar 0 0 0 Qo‘shimcha kapital 2 355 2 141 214 Jami aksiyadorlik kapitali 15 702 355 13 094 157 2 608 198 Qayta baxolash zaxiralari 0 0 0 Taqsimlanmagan foyda(jamlangan defitsit) 1 580 013 919 871 660 142 Jami xususiy kapital 17 282 368 14 014 028 3 268 340 Jadval ma’lumotlardan ko‘rinadiki, bankda oddiy va imtiyozli aksiyalar ulushini tahlil qiladigan bo‘lsak, bank tomonidan oddiy aksiyalar ulushi 100 %ga teng. Bankda 2013-2014

Ko‘rsatkich Foyda hajmi, mln.so‘m Banklar soni Bir bankka to‘g‘ri keluvchi o‘rtacha foyda miqdori, mln.so‘m 201 4 yil 201 5 yil 201 4 yil 201 5 yil 201 4 yil 201 5 yil Foydaga erishgan banklar 520052 657810 25 25 20802 26312 Zarar ko‘rgan banklar - - - - - - Jami 520052 657810 25 25 20802 26312 Jadval ma’lumotlarini tahlil qiladigan bo‘lsak, banklarning foydasi yillar davomida o‘sish tendensiyasiga ega bo‘lgan. Jumladan, tahlil qilingan davr mobaynida faoliyatini zarar bilan yakunlagan banklar mavjud emas. Aksincha, o‘z foydasini oshirib borayotgan banklarning faoliyati diqqatga sazovor. Chunki banklarda o‘rtacha foyda miqdori 2015 yil boshiga 2014 yil boshiga nisbatan 1,3 barobarga oshgan. Bank foydasini oshib borishi bilan birga banklarda o‘z aksiyalariga to‘lanadigan dividendlarning ham

aksiyalarning daromadliligi oshib borgan. Bu o‘z navbatida bankda aksionerlarning o‘z mablag‘larini ko‘paytirishlari bilan birga bankning faoliyatini yildan-yilga samaradorligi oshib borayotganligini ko‘rsatadi. CHEKI Hamkorbankda bir aksiyaga to‘g‘ri keluvchi sof foyda miqdori anchagina past. CHEKI Hamkorbankning 2012 yildagi faoliyat yakunlari bo‘yicha bir aksiyasiga to‘g‘ri kelgan sof foyda miqdori 76,7 so‘mga teng bo‘lgan bo‘lsa, 2014 yilda 103,0 so‘mga teng bo‘lgan. Bankning faoliyatida o‘sish kuzatilgan bo‘lsada bankning bir aksiyasiga to‘g‘ri keluvchi sof foydasi birmuncha past. Bozor iqtisodiyoti sharoitida banklarda xizmat ko‘rsatishni to‘g‘ri tashkil etilishi, iqtisodiy samaradorlikka erishish, boshqaruv faoliyatiga bevosita bog‘liqdir. Boshqaruvni maqsadga muvofiq tarzda shaklla

7. Ssuda i lizing operatsiyalari, sof holda 50,25 50,28 56,22 61,43 59,69 8. Moliyaviy instrumentlar bo‘yicha mijozlarning majburiyatlari 2,31 1,55 1,11 1,88 3,17 9. Asosiy vositalar, sof holda 3,27 3,28 3,07 3,08 2,60 10. Hisoblangan foizlar bo‘yicha mablag‘lar 0,61 0,62 0,59 0,61 0,62 11. Boshqa aktivlar 4,36 4,08 3,21 2,11 2,74 Jami aktivlar 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 Jadval ma’lumotlaridan ko‘rinadiki, 2011-2015 yillarda respublikamiz tijorat banklari aktivlarining tarkibida salmog‘iga ko‘ra kreditlar birinchi o‘rinni egallaydi. Bu esa, kreditlash banklar uchun asosiy faoliyat turi ekanligi bilan izohlanadi. Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, O‘zbekiston Respublikasi tijorat banklarining aktivlari 2011 yilga nisbatan 2015 yilda qariyb 38 trln.so‘mga ortiq miqdorda ko‘paygan. O‘zbeki

mavjudligi hamda bugungi kunda O‘zbekistonda banklararo resurslar bozorining rivojlanib borayotganligi va h.k. Tijorat bankida likvidlik muammosini echish, bank aktiv va passivlarini optimal boshqarishni tashkil qilishga bog‘liq. Bank aktiv operatsiyalarni amalga oshirishi uchun moliyaviy mablag‘larga ehtiyoj seza boshlaydi. Bu mablag‘lar bankning passiv operatsiyalari natijasida yig‘iladi. Shu bilan birga bank mazkur jalb qilingan mablag‘larning o‘z vaqtida qaytarilishi ustida bosh qotirishi lozim. Mazkur muammolar albatta etarli foyda miqdorini saqlagan va etarli likvid aktivlarga ega bo‘lgandagina o‘z echimini topadi. Bank likvidligini ta’minlashdagi muhim masalalardan biri aktiv sifatida joylashtirilgan mablag‘larning qaytish muddati, jalb qilingan mablag‘larning to‘lov muddati bilan m

0 1 1 Aloqabank 2,55% 2,19% -0,36% 85,8% 1 2 Ipak Yo‘li bank 2,21% 2,16% -0,06% 97,4% 1 3 Universal bank 1,52% 2,11% 0,58% 138,3% 1 4 Invest Finans Bank 2,86% 1,82% -1,04% 63,6% 1 5 Turkiston bank 2,67% 1,78% -0,89% 66,5% 1 6 Ipoteka bank 1,57% 1,63% 0,06% 104,1% 1 7 KDB Bank Uzbekistan 1,61% 1,49% -0,11% 93,0% 1 8 Asaka bank 1,41% 1,45% 0,04% 102,9% 1 9 Caderat 0,47% 1,39% 0,92% 294,6% 2 0 Qishloq qurilish bank 0,88% 0,83% -0,05% 94,2% 2 1 Sanoatqurilish bank 0,63% 0,67% 0,03% 105,4% 2 2 Milliy bank 0,46% 0,51% 0,05% 111,3% 2 3 Ravnaq bank 0,53% 0,32% -0,20% 61,4% 2 4 Agrobank 0,31% 0,31% 0,00% 99,9% 2 5 Mikrokredit bank 0,08% 0,06% -0,02% 78,9% 2 6 Hi-tech bank 0,96% 0,01% -0,95% 1,3% O‘rtacha % 2,20% 2,32% 0,11% 105,1% Jadval ma’lumotlarini ko‘radigan bo‘lsak, banklarda aktivlarnig rent

10 -jadval Mamlakatimiz tijorat banklarida muddati o‘tgan kreditlar tarkibi dinamikasi 24 (31 - dekabr holatiga) Ko‘rsatkichlar 2014 y 2015 y mln. so‘m. kreditga nisbatan % da aktivga nisbatan % da mln. so‘m. kreditga nisbatan % da aktivga nisbatan % da 1. Kredit portfeli - jami 24122131 100,00 62,34% 29 693 208 100,00 60,34 shundan: - muddati o‘tgan qarzdorlik 655155 2,72% 1,69% 827 997 2,79 1,68 2.Nomoliyaviy tashkilotlarga berilgan kreditlar 19 046 816 1,69% 49,22% 1 23 119 377 77,86% 46,98% shundan: - muddati o‘tgan qarzdorlik 645 071 2,67% 1,67% 811 360 2,73 1,65 3. Boshqa banklarga berilgan kreditlar - 0,00 0,00 564 0,00 0,00 shundan: - muddati o‘tgan qarzdorlik - 0,00 0,00 - 0,00 0,00 4. Davlat tashkilotlariga berilgan kreditlar 0,00 0,00 0,00 5399 0,02 0,01 shundan: - muddati o‘tga

layoqatlilikni belgilashda xalqaro tajribalardan keng foydalanish lozimligini, xususan, “Skoring” usulidan samarali foydalanish orqali jismoniy shaxslar kreditga layoqatliligni to‘g‘ri baholashga erishish lozimligini ko‘rsatmoqda. 201 5 yilda esa, banklarning kredit por t felida muammoli kreditlar biroz oshgan. Ya’ni, muammoli kreditlar umumiy kreditlarning 1,69 %ini tashkil etgan. Bu o‘z navbatida muammoi kreditlarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘layotgan omillarni kamaytirish va bu jarayonda Bank kengashi va Bank boshqaruvining ma’sulligin yanada oshirishni taqozo etmoqda. 1 1 -jadval O‘zbekiston banklarining aktivlari daromadliligi va effektivligi ko‘rsatkichlari 25 (foiz hisobida ) Ko‘rsatkichlar 2010y. 2011y. 201 2 y. 2013 y 2014 y 1. ROA 2 , 2 1 ,4 7 1,44 1,59 1,70 2. RO E 12 , 9 1 1 ,

Foizli spred ko‘rsatkichi esa 2014 yilda 2010 yilda qaraganda 0,63 foizli punktga pasaygan. Foizli daromadlarning daromad keltiruvchi aktivlardagi salmog‘i 2010 yilda 9,7 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2014 yilda 10,55 foizga oshgan. Foizli xarajatlarni keltirib chiqaruvchi majburiyatlardagi ulushi esa, 2014 yilda 2010 yilga qaraganda 1,47 foizli punktga oshgan. Daromad keltiruvchi aktivlarning jami aktivlardagi ulushi esa, 2014 yilda 2010 yilga qaraganda oshgan. Ya’ni, 2010 yilda bu ko‘rsatkich 67,8 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2014 yilda 79,07 foizni tashkil etgan. Banklarda korporativ boshqaruvning samaradorligiga ta’sir qiluvchi omillardan biri bu- banklar tomonidan Markaziy bankning iqtisodiy normativlarini to‘la-to‘kis bajarishlari bilan belgilanadi. Chunki mazkur iqtisodiy normativlar

ATIB “Ipotekabank” tomonidan 2014 yil davomida O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining iqtisodiy me’yorlarining bajarilish holati 26 № Ko‘rsatkich Me’yoriy darajasi Haqiqatda, % 1. 2. 3. 4. 1. Jami lizing operatsiyalari Jami lizing summasi/ 1 darajali kapital <25% 18,8 2. Jami daxldor shaxslarga berilgan kreditlar Jami kreditlar summasi/ 1 darajali kapital <100% 78 3. Bitta emitentning qimmatli qog‘ozlariga investitsiyalarning maksimal miqdori Bitta emitentning qimmatli qog‘ozlariga investitsiyalar/ 1 darajali kapital 15% 5 4. Oldi-sotdi maqsadlarida qimmatli qog‘ozlarga investitsiyalarning umumiy miqdori Oldi-sotdi maqsadlarida qimmatli qog‘ozlarga investitsiyalarning/1 darajali kapital 2 5% 0 5. Joriy likvidlilik koeffitsenti Min=0,30 43,1 6. Jami yirik kreditlar Barcha yirik kreditl

to‘g‘risida”gi 557-sonli Nizomlarida bayon qilingan shartlarga amal qilingan holda beriladi. Bir qarzdor yoki o‘zaro aloqador qarzdorlar guruhi uchun bo‘lgan tavakkalchilikning eng katta hajmi ta’minlangan kreditlar bo‘yicha bank 1-darajali kapitalining 25 foizidan oshmasligi kerak. Bir qarzdor yoki o‘zaro aloqador qarzdorlar guruhi uchun bo‘lgan tavakkalchilikning eng katta hajmi ta’minlanmagan kreditlar bo‘yicha bank 1- darajali kapitalining 5 foizidan oshmasligi kerak. Bank tomonidan mijozlarga ko‘rsatilgan lizing xizmatlarining umumiy xajmi bank 1-darajali kapitalining 25 foizidan oshmasligi kerak. Bir qarz oluvchi yoki o‘zaro bog‘liq qarz oluvchilar guruhiga ajratilgan kreditlarning umumiy miqdori (balansdan tashqaridagi majburiyatlari bilan birgalikda) 1-darajali bank kapitalining 10

O‘zbekistonda korporativ tuzilmalar mustaqillikning dastlabki bosqichlaridan iqtisodiyotdagi tarkibiy o‘zgarishlarni amalga oshirish, turli mulkchilik va xo‘jalik yuritish shakllariga asoslangan korxona va birlashmalarning paydo bo‘lishi, ulardagi boshqaruv mexanizmlarini takomillashtirish, texnik jihatdan qayta qurollantirishni yanada rivojlantirish natijasida shakllana boshladi. Natijada davlat korxonalari o‘rnida mas’uliyati cheklangan jamiyatlar, shu’ba korxonalar, ochiq va yopiq shakldagi aksiyadorlik jamiyatlari, qo‘shma korxonalar, xo‘jalik uyushmalari, xolding kompaniyalari tashkil topdi. Shuning uchun mazkur maqolada xususiylashtirish natijasida tashkil etilgan aksiyadorlik jamiyatlari boshqaruvi hamda ulardagi korporativ boshqaruv tizimiga alohida to‘xtalib o‘tishga qaror qildik.

xo‘jalik sub’ektidan ishlab chiqarishni tarkiban yangilash, milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirish uchun dunyo amaliyotida o‘zini oqlagan boshqaruv usullarini o‘z faoliyatiga qo‘llashni taqozo etmoqda. Bu esa aholining tez o‘sib, o‘zgarib borayotgan ehtiyojlarini to‘laroq qondirish, zamonaviy texnologiyalarni ishlab chiqarishga tatbiq etish, raqobatdosh mahsulotlar ishlab chiqarish va tovarlar hayotiylik davrining barqaror o‘sib borishini ta’minlash, tejamkor texnologiyalarni qo‘llash, investitsiya muhitini yaratish hamda zamonaviy boshqaruv usullaridan foydalanishni dolzarb masalaga aylantirdi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning 2014 yilda respublikani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2015 yilga mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ust

xususiylashtirish davridan shakllana boshladi. Bu qisqa davrda davlat mulkchiligi monopoliyasini qisman tugatish natijasida xususiy mulkchilikning iqtisodiy munosabatlarning belgilovchi milliy tizim paydo bo‘ldi hamda mulkdorlar sinfining shakllanishi uchun shart-sharoit yaratildi. Natijada, mamlakatimizda mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish jarayonlari orqali aksiyadorlik jamiyatlari tashkil etilishi hamda rivojlantirilishi ularning boshqaruv tizimiga yangicha mazmun kasb etdi.(1-ilova) Natijada aksiyadorlik jamiyatlarida korporativ boshqaruv tamoyillarini qo‘llash, korporativ boshqaruv mexanizmlarini rivojlantirish hamda mulk huquqini taqsimlash borasidagi munosabatlar paydo bo‘ldi. O‘z navbatida, mulkdorlar tomonidan investitsiya qilgan mablag‘larning samarali ishl

guruhlari yoki huquqiy maqomga ega bo‘lgan shaxslar tomonidan bunday korxonalarning egalari bo‘lish imkoniyatlari paydo bo‘ldi. 1996 yil 26 aprelda O‘zbekiston Respublikasi “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoyalash to‘g‘risida”gi qonuni qabul qilindi. Mazkur qonunning qabul qilinishi bozor iqtisodiyoti talablaridan kelib chiqib xususiylashtirilayotgan mulkni haqiqiy mulk egasi qo‘liga topshirish, mulkka munosabatni o‘zgartirish, korxonaning moliyaviy pul resurslarini shakllantirishga qaratildi. Shuningdek, iqtisodiy jihatdan nochor, to‘lov qobiliyati pasaygan, aylanma mablag‘lari etishmaydigan korxonalarni yangi ilg‘or texnologiyalar bilan qayta jihozlash uchun aksiya paketlarini yirik investorlarga sotish orqali yangi moliyaviy resurslarni jalb etish siyosati am

ortdi. Xususiylashtirish bilan birga bozor infratuzilmasini barpo etish hamda uni rivojlantirish jarayonlari amalga oshirildi. Bu tadbirlar aniq maqsadlarga yo‘naltirilgan bo‘lib, ular fond va ko‘chmas mulk bozorlarini rivojlantirish, sug‘urta fondlarini tashkil etish, mulkni baholash hamda boshqaruv institutlarini tashkil etishda o‘z aksini topdi. Xususiylashtirish jarayonlarining ijobiy sur’atlarda borishi mamlakatda xususiy mulkdorlar sinfi ortishiga omil bo‘ldi. Natijada milliy iqtisodiyotda chuqur institutsional o‘zgarishlarni amalga oshirishhisobiga moliyaviy resurslar salmog‘ini kengaytirishga imkon yaratildi. 5-bosqich 2008-2010 yillarni o‘z ichiga olib, bu davr qisqa bo‘lishiga qaramay, milliy iqtisodiyotning rivojlanishida, ichki imkoniyatlardan samarali foydalanishda keskin buri

me’yoriy-huquqiy asoslar yaratildi. Natijada 2012 yil 6 yanvarda O‘zbekiston Respublikasining “Raqobat to‘g‘risida”gi, 2014 yil 6 mayda Yangi tahrirdagi “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi qonunlari qabul qilindi. Mazkur qonunlar asosida 2014 yil 7 aprelda “O‘zbekiston Respublikasida investitsiya iqlimi va ishbilarmonlik muhitini yanada takomillashtirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi 4609-sonli Prezident farmoni hamda 2014 yil 2 iyulda Vazirlar Mahkamasining “Aksiyadorlik jamiyatlarida korporativ boshqaruv tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 176-sonli qarori qabul qilindi. 7-bosqich fikrimizcha, 2015 yildan keyingi davrni o‘z ichiga oladi. Bu bosqich O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.Kar

korporativ obligatsiyalar bozorining 3,9 foizini tashkil etib, 2013 yilga nisbatan 1,4 martaga oshgan. Bu holat aholining oldingi yilga nisbatan fond bozoridagi ishtiroki, aksiya va obligatsiyalarga nisbatan investitsiyali qiziqishning kuchayganidan dalolat beradi. Ma’lumki, qimmatli qog‘ozlar va fond bozori korporativ munosabatlarga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Bu sohadagi tahlillarga ko‘ra, mamlakatimizda xususiylashtirish jarayonlarining boshlanganligiga 24 yil bo‘lganligiga qaramay, mazkur sohada ayrim kamchiliklar ham mavjud. Lekin shunga qaramay, yuqoridagi raqamlar albatta mamlakatimizda korporativ boshqaruv amaliyotida olib borilgan islohotlar natijasi hisoblanadi. O‘zbekistonda korporativ boshqaruvni rivojlantirish borasidagi to‘plangan tajribalarning samaradorligini oshirishda rivoj

yillar Belgiya boshladi 3 1850-1920 yillar G‘arbiy Evropa mamlakatlari, AQSH Transmilliy korporatsiyalarga asos solindi. Korporatsiyalar aksiyalarini sotish bo‘yicha birja savdolari tashkil etildi. Trest, kartel, konsern ko‘rinishidagi monopol birlashmalar vujudga keldi 4 1921-1940 yillar G‘arbiy Evropa mamlakatlari, AQSH Yirik korporatsiyalarning shu’ba korxonalari tashkil topdi. Xususiy mulk egalari va boshqaruv tizimi alohida bo‘ldi. YOllanma boshqaruvchilar (menejerlar) sinfi yuzaga keldi 5 1945-1992 yillar AQSH, Osiyo, Evropa mamlakatlari Fond birjalari tashkil topdi. Transmilliy kompaniyalar ko‘lami kengayib, ularning soni keskin oshdi 6 1993-2010 AQSH, Evropa Ittifoqi, YAponiya, Xitoy, Janubiy Koreya, MHD Korporativ boshqaruv tamoyillari joriy etildi. Xalqaro global transmilliy korp

Dunyo amaliyotida korporativ boshqaruviga bo‘lgan qiziqish XX asrning 90 yillaridan yanada ortdi. Bu davrga kelib, Korporativ boshqaruv tamoyillari joriy etildi. Xalqaro global transmilliy korporatsiyalar tashkil topdi. Korporativ boshqaruv modellari joriy etildi. Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti kengashining 1999 yil 26 maydagi yig‘ilishida “Korporativ boshqaruv tamoyillari”ning xalqaro standarti qabul qilindi. 2008 yilda boshlangan jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi dunyodagi deyarli barcha mamlakatlarning iqtisodiyotiga keskin ta’sir ko‘rsatdi. Chunki rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotining jahon xo‘jaligi va iqtisodiy-moliyaviy tizimiga integratsiyalashuvi jahon moliyaviy va iqtisodiy inqiroz yuz bergan sharoitda korporatsiyalarning samaradorligida salbiy oqibatlarni namoy

korporativ boshqaruv tizimining o‘ziga xos, bir-biridan ajralib turadigan 3 ta turi: ingliz-amerika, nemis va yapon modellari yuzaga kelgan. Korporativ boshqaruvning Amerika modeli (Angliya, AQSH) – ixtiyoriy fuqaroga shaxsiy boylikka erishish imkoniyatini ta’minlash maqsadida “autsayderlik”, ya’ni kompaniya faoliyatiga aloqador bo‘lmagan guruhlar tomonidan kompaniya faoliyati nazoratiga asoslangan. Nemis modelida korporativ tuzilmalarga aksiyadorlik jamiyatlaridan tashqari boshqa yuridik shaxslar: turli shirkatlar, xo‘jalik jamiyatlari, xo‘jalik birlashma ko‘rinishidagi konsern, uyushma, xolding va shunga o‘xshash tuzilmalar kiradi. Germaniya modelining Amerika modelidan farqi, aksiyadorlarning asosiy kapitali yuridik shaxslar qo‘lida saqlanishidir. Y a na bir muhim jihati Germaniyada AQS

boshqaruv tizimi samaradorligini yanada oshirish, korporativ boshqaruv tamoyillarini keng joriy etish hamda boshqaruv faoliyatiga xalqaro standartlarni joriy etish imkoniyatlarini kengaytiradi. Shuning uchun korporativ boshqaruv bilan bog‘liq milliy va xorijiy amaliyotni o‘rgangan holda quyidagi xulosalar ishlab chiqildi. Ular fikrimizcha, quyidagilardan iborat: birinchidan , tadqiqotlar natijasida ayon bo‘ldiki, emissiya qilingan aksiyalarning katta qismi davlat hissasiga to‘g‘ri keladi. Aksiyalarning umumiy qiymatida davlat aksiyalari ulushining ko‘pligi aksiyadorlik jamiyatlarida korporativ boshqaruv samaradorligini pasaytiradi; ikkinchidan, qimmatli qog‘ozlarning ikkilamchi bozorining qoniqarli darajada shakllanmaganligi hamda samarali faoliyat yuritmayotganligi korxonalarga investitsi

O‘zbekiston iqtisodiyotining barqaror va mutanosib rivojlanishi, jahon bozorida mustahkam o‘rin egallashi, barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlash, aholi turmush darajasi va farovonligini yanada oshirish olib borilayotgan iqtisodiy siyosatning asosiy vazifalaridan hisoblanadi. Bu esa jahon iqtisodiyotining globallashuv ko‘lami tobora kengayib borayotgan bir sharoitda har qanday kon’yunktura o‘zgarishlari qarshi tura oladigan, ichki va tashqi bozor talablariga tezlik bilan moslasha oluvchi korxonalarni shakllantirishni taqozo etadi. Shuning uchun innovatsiyalarni ishlab chiqarish jarayoniga keng joriy etish hamda mahsulot va xizmat turlarini muttasil yangilab borish hisobiga raqobatbardoshlikni ta’minlovchi korporativ tuzilmalarni rivojlantirish zarur. Mamlakatimiz Prezidentining 2012 yil 26

Bu boradagi qonunchilikning tahlili shuni ko‘rsatmoqdaki, O‘zbekiston korporativ boshqaruvning dunyodagi mavjud “ingliz-amerika”, “nemis” va “yapon” modellari orasidan “nemis” modeliga ko‘proq o‘xshash bo‘lgan tizimni shakllantirish yo‘lidan bordi. Ushbu modelning afzallik xususiyati shundaki, boshqaruvda Kuzatuv kengashi va ijro organi vazifalari aniq ajralib turishi, bundan tashqari, bir yoki bir necha yirik aksiyadorlarning mavjudligi, ya’ni aksiyadorlik kapitalining konsentratsiyalashuvi yuqori ekanligi bilan belgilanadi. Germaniya modelidan O‘zbekistondagi tizimning farqli jihati esa aksiyadorlik jamiyatlaridagi korporativ boshqaruvda tijorat banklari rolining yuqori emasligidadir. Tahlillarning ko‘rsatishicha, mamlakatimizda korporativ boshqaruv tizimi hali shakllanish bosqichida, ch

o‘rinqolmaydi. Nazoratdan xususiy naf ko‘rish agentlarni iqtisodiyjihatdan nomaqbul harakatlarga undashi mumkin. Bu harakatlar kompaniyaning bozor bahosini oshirishdan ko‘ra ko‘proq minoritar aksiyadorlar mulkini ekspropriatsiya qilishga (aktivlarni olibqo‘yish, dividendlar to‘lashdan bosh tortish, narxlar borasida hiyla-nayrang ishlatish va hokazolar orqali) qaratilishi mumkin. Har qanday jamiyatda boshqaruv tizimining maqsadi, xarakteriva funksiyalari shu jamiyatning ijtimoiy - iqtisodiy qonunlari asosida aniqlanib kelingan. Lekin raqobatli bozor munosabatlari sharoitida esa boshqaruvning tabiati butunlay o‘zgarib ketadi. Chunki barcha moddiy, texnik, mehnat, moliyaviy va boshqa resurslardan oqilona foydalanilgan holda iqtisodiy samaradorlikka erishish, mehnat qilayotgan jamoaning moddiy

uchinchisi attestatsiyadan shartli ravishda o‘tkazilgan, 20 foizi yoki har beshinchi rahbar esa egallab turgan lavozimiga loyiq emas, deb topilgan. Bu raqamlar, tabiiyki, ko‘p narsadan darak beradi va aksiyadorlik jamiyatlarini boshqarish tizimini tubdan o‘zgartirishdek muhim ishni o‘z vaqtida boshlaganimizni yana bir bor tasdiqlaydi. Bo‘shab qolgan rahbarlik lavozimlariga puxta bilimga ega bo‘lgan, zamonaviy menejment va marketing usullarini amalda qo‘llay oladigan yosh mutaxassislar tayinlandi. Shu borada Germaniyada joylashgan Evropa menejment va texnologiyalar maktabining faol ishtirokida aksiyadorlik jamiyatlarining rahbar xodim va mutaxassislarini tizimli asosda tayyorlash va malakasini oshirishni tashkil qilish, ularning zamonaviy korporativ boshqaruv usullarini egallashini ta

Bundan tashqari, korporativ boshqaruvni tatbiq etishning uslubiy va ilmiy- uslubiy bazasi, qimmatli qog‘ozlar bozorining etarli darajada rivojlanmagani, fond birjasida aksiyalar kotirovkasining mavjud emasligi, aksiyadorlik jamiyatlari faoliyati oshkoraligining sustligi kabi qator kamchiliklar mavjud. Tahliliy ma’lumotlarshuni ko‘rsatadiki, tashqi va ichki audit samaradorligini oshirish, ustav fondida davlat ulushi mavjud bo‘lgan aksiyadorlik jamiyatlaridagi korporativ boshqaruvda davlatning ishtiroki samaradorligini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar tizimini ishlab chiqish va amalga oshirish ham dolzarb masaladir. Shu bilan birga, aksiyadorlar, salohiyatli investorlar va kreditorlar uchun aksiyadorlik jamiyatlari axborot ochiqligi holatini yanada oshirish, xorijiy tajriba umumlashmasi aso

Korporativ boshqaruvning o‘zbek modelini takomillashtirishdagi birinchi yo‘nalish: korporativ qonunchilikka o‘zgartirishlar masalasi kiritilgan bo‘lib, quyida bayon etilgan mulohaza va tavsiyalar aksiyadorlik jamiyatlari faoliyatining qonunchilik asoslarini takomillashtirishga qaratilgan. Bunda, korporativ qonunchilikni takomillashtirishning quyidagi dolzarb masalalariga alohida e’tibor berildi: * Korporativ boshqaruv va nazorat organlarining vakolatlari, huquqlari va javobgarligini yanada aniq belgilash; * Aksiyadorlik jamiyatlarining kuzatuvchi kengashlari, umumiy yig‘ilishlari, taftish komissiyalarining roli va ahamiyatini oshirishning me’yoriy mexanizmlarini mustahkamlash; * minoritar aksiyadorlarning manfaatlarini chuqurroq hisobga olish orqali kafolatlarini ko‘proq ta’minlash; * barc

tahrirdagi «Korporativ boshqaruvning samarali omillari»ni joriy etish, malaka etikasi andozalarini o‘rnatish, banklar faoliyatining shaffofligini ta’minlash; – banklar faoliyati bo‘yicha axborotlar ommaviyligini, shu jumladan, banklar veb-saytlariga yillik va oraliq moliyaviy hisobotlarni joylashtirish hamda bank siri to‘g‘risidagi qonunchilikka xilof bo‘lmagan ravishda o‘rnatilgan tartibdagi boshqa usullar orqali yanada oshirish ishlari davom ettiriladi. Umuman olganda so‘nggi yillarda bank tizimiga xususiy kapitalni jalb qilish xususiy banklarning rivojlanish darajasiga har tomonlama ko‘maklashish muhim masalalrdan hisoblanadi. XULOSA Iqtisodiy globallashuv sharoitida bank tizimining barqarorligini va raqobatbardoshligini oshirish borasida korporativ boshqaruvni mexanizmini samarali ta

lokomotivi bo‘lgan bank tizimining samarali faoliyatko‘rsatishi mamlakatimiz iqtisodiyotining yanada rivojlantirishga hamda moliyaviyresurslarini qayta taqsimlashni ta’minlashga xizmat qiladi. Shu boisdan bank tizimining faoliyati o‘ziga xos boshqaruvni talab etadi. Bu esa,ularning barqarorligini ta’minlash hamda faoliyat samaradorligini oshirishdakorporativ boshqaruvning huquqiy va institutsial asoslarini xalqaro talablarga mos holdatakomillashtirishni taqozo etadi. Banklarda korporativ boshqaruvining umumiy tamoyillari, aksiyadorlar vamenedjerlar o‘rtasidagi munosablar hamda boshqaruv hisobotlarning taqdim etilishi kabijihatlari Bank nazorati bo‘yicha Xalqaro Bazel qo‘mitasi tomonidan 1999 yil sentyabrdaqabul qilingan "Kredit muassasalarida korporativ boshqaruvni takomillashtirish&#3

ayniqsa, jahon va maxalliy moliya bozori tendensiyalarini o‘zgaruvchanligiga ta’sirchanligini oshirilishi, banklarning reyting darajalarini yuqori ko‘rsatgichlariga erishilishi, banklar uchun potensial investorlarni jalb qilinishida raqobatli kurash muxitini yaratilishi, banklar faoliyatidagi tavakkalchiliklarni to‘g‘ri boshqarilishida, aksiyadorlarning huquqlarini himoyalash vaqonuniy manfaatlarini ta’minlanishini kuchaytirish, foyda olishning kafolatlanganligita’minlash, boshqaruv qarorlarini qabul qilinishida axborot shaffofligi bo‘lishi hamda moliyaviy inqirozlarni oldini olinishida ahamiyatga ega hisoblanadi. Jahon tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, mamlakatimizda bozor munosabatlari hamda iqtisodiyotimizning rivojlanishining dolzarb muammolarini hal etish, imkoni boricha chet el kapital

 banklar aktivlari va kredit portfeli sifatini yaxshilash, bank faoliyati bilan bog‘liq xatarlarni (kredit, valyuta, operatsion, foiz va boshqalar) baholash tizimini yanada rivojlantirish;  tavakkalchiliklarga qarshi bar qarorlikni oshirish, banklar faoliyatida nazorat sifatini va samarasini yanada oshirish;  banklar faoliyatiga sog‘lom va xavfsiz bo‘lgan bank amaliyotini amalga oshirishni o‘z ichiga olgan bank nazorati bo‘yicha Bazel qo‘mitasining yangi tahrirdagi «Korporativ boshqaruvning samarali omillari»ni joriy etish, malaka etikasi andozalarini o‘rnatish, banklar faoliyatining shaffofligini ta’minlash. Qayd etish joizki, aksiyadorlik jamiyatining barqaror rivojlanishi va yuqori daromad keltirishi uning moliyaviy ko‘rsatkichlarida o‘z ifodasini topadi. Natijada aksiyadorlarga divi

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. O‘zbekiston Respublikasi Q onunlari 1. O‘zbekiston Respublikasi “Markaz iy banki to‘g‘risida ” gi Qonun. T. “O‘zbekiston”. 1995. 2. O‘zbekiston Respublikasi “ Banklar va bank faoliyati haqida ” giQonuni . T. “O‘zbekiston” 1996. 3. O‘zbekiston Respublikasining “Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida”gi Qonun 2008 yil 22 iyul . 4. O‘zbekiston Respublikasining «Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlar xuquqlarini himoya qilish to‘g‘risida»gi Qonun 1996 yil 26 aprel. 5. O‘zbekiston Respublikasining “ Bank siri to‘g‘risida ” gi Qonuni . T. “ Adolat” 2003 y 6. O‘zbekiston Respublikasining «Raqobat to‘g‘risida»gi Qonuni Senat . “O‘zbekiston”. 2011 yil 5 dekabr 7. “ Fuqarolarning banklardagi omonatlarini himoyalash kafolatlari to‘g‘risida ” gi O‘zbekiston Respu

4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “ Fuqarolarning O‘zbekiston Respublikasi tijorat banklaridagi omonatlarini himoyalash kafolatlarini ta’minlashga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida ” gi Farmoni.2008 yil 28 noyabr, №PF-4057.“Xalq so‘zi” gazetasi. 29.11.2008 y. 5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Iqtisodiyotning real sektori korxonalarini qo‘llab-quvatlash, ularning barqaror ishlashini taminlash va eksport salohiyatini oshirish chora-tadbirlari dasturi to‘g‘risida”gi Farmoni. 2008 yil 28 noyabr, №PF-4058 “Xalq so‘zi” gazetasi 29.11.2008 y. 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2007 yil 14 martdagi “Ishlab chiqarishni modernizatsiyalashtirish, texnik va texnologik qayta jihozlashtirishni rag‘batlantirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida” PF-114

qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Qarori. 20 10 yil 19 aprel. №PQ- 1325 . “Xalq so‘zi” gazetasi. 09.10.2008 y. 12. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2008 yil 16 oktyabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi Davlat-tijorat Xalq bankining kapitallashuvini yanada ko‘paytirish va investitsion faolligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ- 986-sonli Qarori. “Xalq so‘zi” gazetasi 17.10.2008 y. 13. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Bank tizimini yanada isloh qilish va erkinlashtirishning chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori Xalq so‘zi. 2005 yil 15 aprel 14. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2006 yil 27 sentyabrdagi “Qimmatli qog‘ozlar bozorini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” PQ-475 sonli Qarori. 15. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ipoteka

chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori 12.07.2007 y. “Xalq so‘zi” gazetasi. 13.07.2007 y. 21. “ Xorijiy investitsiyalar va kreditlarni jalb qilish hamda o‘zlashtirishni takomillashtirish to‘g‘risida ” gi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori 24.07.2008 y. “Xalq so‘zi” gazetasi. 25.07.2008 y. 22. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2007 yil 17 maydagi “O‘zbekiston Respublikasida 2010 yilgacha bo‘lgan davrda xizmat ko‘rsatish va servis soxasini rivojlantirish jadallashtirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi 640-sonli Qarori . 23. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2009 yil 28 iyuldagi PQ-1166- sonli “Tijorat banklarining investitsiya loyihalarini moliyalashtirishga yo‘naltirilgan uzoq muddatli kreditlari ulushini ko‘pay

6. Karimov I.A. 2014 yil yuqori o‘sish sur’atlari bilan rivojlanish, barcha mavjud imkoniyatlarni safarbar etish, o‘zini oqlagan islohotlar strategiyasini izchil davom ettirish yili bo‘ladi . – Toshkent: O‘zbekiston, 2014. 7. I.Karimov. 2015 yilda iqtisodiyotimizda tub tarkibiy o‘zgarishlarni amalga oshirish, modernizatsiya va diversifikatsiya jarayonlarini izchil davom ettirish hisobidan xususiy mulk va xususiy tadbirkorlikka keng yo‘l ochib berish – ustuvor vazifamizdir.-T.:O‘zbekiston, 2016 y IV. O‘zbekiston Respublikasi vazirliklarining huquqiy- me’yoriy hujjatlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000 yil 24 martdagi 104-son “Bank tizimini isloh qilishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Qarori . O‘zbekiston bank tizimini isloh qilish va erkinlashtirish

7. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining “ Tijorat banklari kredit siyosatiga nisbatan qo‘yiladigan talablar to‘g‘risida ”gi 905-sonli nizom 02.03.2000 yil 8. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining “O‘zbekiston Respublikasi banklarida kredit hujjatlarini yuritish tartibi to‘g‘risida”gi 906 -sonli Nizom 29.03.2000 yil 9. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining “ Tijorat banklarining bank tavakkalchiliklarini boshqarishiga nisbatan qo‘yiladigan talablar to‘g‘risida ”gi 2229 -sonli Nizom 25.05.2011 yil V. Asosiy adabiyotlar 1. Абдуллаева Ш., Файзуллаева М., Галак О. Банковский менеджмент и маркетинг. Учебное пособие./ - Т.:: "ИҚТИСОД-МОЛИЯ", 2007. - 182 с. 2. Abdullaev YO.A., Qoraliev T.M., va bosh q alar “Bank ishi”. Darslik - B.M.: T.: “Iqtisod-Moliya”, 2009. - 576 b.

11. Никова И.А.,Шамгунов Р.Н. Стратегия и стоимост коммерческого банка.-М.:”Алпина Бизнес Букс”, 2004.-304 с. 12. M.M. Tashxodjaev “ Aksiyadorlik jamiyatlarida korporativ boshqaruvning nazariy-uslubiy jihatlari ” “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, may, 2012 yil 13. Основы банковского дела в Российской Федератсии: Учеб,пособие/ под.ред. Семенюты О.Г.-Ростов н/Д: Феникс, 2001,-448 с 14. Павлов а Н.Н. Маркетингов ый подход к отсенке крнкурентоспособности магазина (сервиса)// Маркетинг в России и в зарубежом,-2004 . -№1 . - с. 82-89 15. Тавасиев А.М., Ребелский Н.М. Конкуренсия в банковском секторе России: Учеб. Пособие для вузов/под.ред. А.М.Тавасиев.-М.:ЮНИТИ-ДАНА, 2001.-304 с 16. Тепман Л.Н. Корпоративное управление: учебное пособие . Юнити-Дана 2012 г.

1- i l ova O‘zbekistonda korporativ boshqaruv amaliyotining rivojlanish bosqichlari Bos- qichl ar Oraliq davrlari Belgilari Mohiyati natijalari 1 1990-1992 yillar Mulkchilik munosabatlarini shakllantirish Mulkiy munosabatlarning huquqiy asoslari shakllantirildi Korporativ boshqaruvning institutsional asoslarini yaratish bo‘yicha ilmiy izlanishlar boshlandi 2 1993-1997 yillar Mulkiy munosabat-larni isloh etish Ko‘p ukladli iqtisodiyot yuzaga keldi. Dastlabki aksiyadorlik jamiyatlari paydo bo‘ldi O‘zbekiston Respublikasi “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlar huquqlarini himoya qilish to‘g‘risidagi”gi qonuni qabul qilindi 3 1998-2002 yillar Korporativ boshqaruv munosabat- larining shakllanishi O‘zbekistonda korporativ boshqaruv tizimining to‘laqonli shakllanishi hal qiluvchi bosqichga kir

Купить