Banklar faoliyatini nazorat qilishda qo’llaniladigan usullar - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	228.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	15 Август 2023
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Banklar faoliyatini nazorat qilishda qo’llaniladigan usullar

Купить

Banklar faoliyatini nazorat qilishda qo’llaniladigan usullar Reja: Kirish 1. Bank nazorati usullari va ularni rivojlanishi 2.Tijorat banklarida distansion nazoratni tashkil qilish 3.Bank faoliyati samaradorligini oshirishda distansion nazoratni rolini oshirish masalalari Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 2

Kirish Tijorat banklari faoliyati yuqori darajadagi iqtisodiy risklar bilan chambarchas bog’liq faoliyat bo’lib, bu avvalo, banklar faoliyatining asosan jalb qilingan mablag’lar hisobidan amalga oshirilishi bilan izohlanadi. Buning natijasida banklar faoliyatida doimo likvidlilik riski, kredit riski va tizimli risk yaqqol ko’zga tashlanib turadi. Buning ustiga, tijorat banklari faoliyatining bosh maqsadi yuqori darajada foyda olishni ta’minlash bo’lganligi bankni yuqori daromadli, ayni vaqtda, yuqori riskli operatsiyalarni amalga oshirishini taqozo qiladi. Bularning barchasi pirovard natijada banklar faoliyatida foydalilik va likvidlilik kategoriyalari o’rtasidagi murakkab, ziddiyatli bog’liqlikni yuzaga keltiradi. Ayni vaqtda, tijorat banklari faoliyatini tartibga solish borasida hal qili

lizing va boshqa moliyaviy xizmatlarning hajmini ularning yangi turlarini joriy qilish va sifatini oshirish hisobiga kengaytirish, shuningdek kapitalni jalb qilish hamda korxona, moliyaviy institutlar va aholining erkin resurslarini joylashtirishdagi muqobil manba sifatida fond bozorini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda 2 . Shuningdek, so’nggi yillarda bank tizimi barqarorligi hamda banklar kapitalining etarlilik darajasini baholash mezonlarini yanada takomillashtirish maqsadida sohaga oid amaldagi huquqiy me’yorlarni Bazel qo’mitasining Bazel-3 yangi talablari asosida boyitish va uni mamlakatimiz bank tizimiga joriy etish bo’yicha qator ishlar amalga oshirilmoqda. Bu borada hurmatli Prezidentimizning fikrlari diqqatga sazovor: “So’nggi yillar davomida «Mudis», «Standart end Pu

1. Bank nazorati usullari va ularni rivojlanishi Banklar faoliyatini rivojlanish tarixi va rivojlangan davlatlarda bank tizimini nazorat qilishni tashkil etish tajribasiga ko‘ra hozirgi kunda bank faoliyatini nazorati uchta usul bo‘yicha amalga oshirilmoqda. Bank nazoratining birinchi usuli – bu Markaziy bank tomonidan tijorat banklari faoliyatini masofadan, ya’ni ularni moliyaviy hisobotlarini tahlil qilish orqali amalga oshirilsa, ikkinchi usuli – bu joylarda inspektsiya, ya’ni barcha moliyaviy hisobotlar va ularga tegishli qo‘shimcha ma’lumotlar tijorat banklarining o‘zida tekshirish o‘tkazish jarayoni orqali amalga oshiriladi. Uchinchi usul – bu masofadan turib va joylarda tekshirish usullaridan bir vaqtda foydalanishdan iborat 3 . Fikrimizcha bank faoliyatini nazorat qilishni usullari

chiqib tekshirish qancha vaqt va mablag‘ talab etishini ko‘z oldiga keltirish mumkin. Keyingi yillarda Amerika va Evropa bank nazorati amaliyotida uchinchi usul, ya’ni tijorat banklari faoliyatini masofadan turib va joyiga chiqib inspektsiya tekshirishlarini o‘tkazish qo‘shib olib borilmoqda. Respublikamizda bank nazoratini tashkil qilish asoslari yoritilgan paragrafda ko‘rganimizdek, har ikkala usuldan foydalaniladi. Xuddi shu usullarga mos departament va boshqarmalar tashkil qilingan bo‘lib, ular bir-birlari bilan chambarchas bog‘liq ravishda ish olib boradi. Yuqorida keltirilgan fikrlarni mujassamlab, ta’kidlash joizki nazorat mohiyatini falsafiy talqinida uning funktsiyalaridan chiqarmoq zarur edi. Lekin, amaliy tajribalardan ko‘rinadiki, nazorat mohiyati uning bosh maqsadi va shu maqs

Ya’ni masofadan nazorat etish bank faoliyati samaradorligiga xalal berishi mumkin bo‘lgan omillarni aniqlab, kelgusida ular bilan bog‘liq xarajatlarning oldini oladi. Bundan tashqari, yil yakuni bo‘yicha tijorat banklari chet el tashqi auditorlar xizmatidan foydalanadiki, uning asosida bankning moliyaviy holati to‘g‘risida hamda ehtimoliy to‘lovga layoqatsizligi yoki nolikvidligi haqida masofadan nazorat qilish tizimiga axborot beriladi. Keyingi paragrafda samarali bank nazoratini olib borishda bank auditining roli alohida ko‘rib chiqiladi. Bank nazoratining asosini banklarning o‘zlari tomonidan tayyorlangan moliyaviy hisobot shakli yoki auditorlik firmalari tasdiqlagan ish faoliyatining moliyaviy ahvoli va rentabelligi haqidagi axborotlar tashkil etadi. Ko‘pgina xalqaro me’yoriy hujjatlar

Bank nazoratining vujudga kelishi hamda uning rivojlanish jarayonlarini AQShda kuzatadigan bo‘lsak, albatta ayrim tegishli qonunlarga to‘xtalib o‘tish lozim. 1863 - yildagi “Milliy bank to‘g‘risida”gi qonunga asosan mamlakatning milliy valyutasi joriy etildi va Milliy bankka banknotalar chiqarish huquqi berildi. Mazkur qonunga asosan mamlakatda pul muomalasini tartibga solish va Milliy bank uchun pul rezervlarini ta’minlash maqsadida “Pul muomalasini nazorat qiluvchi ofis” nomli maxsus xizmat turi tashkil etildi. Lekin, u kreditor vazifasini bajarmadi. Shuni ta’kidlash joizki, AQShda 1913- yilga qadar Markaziy bank yoki uni funktsiyasini bajaruvchi boshqa bir organ faoliyat ko‘rsatmagan. Bu davrga kelib esa, AQShda Federal Rezerv Tizimi (FRT) tashkil etildi. Federal banklar va Federal Reze

ahamiyatga ega bo‘ldi. Bular banklar resurslarining tarkibi, ularning yuridik tegishliligi va muddati, bank resurslarining turli daromadlilik bo‘yicha joylashtirilishi, tezligi va operatsiyalar tavakkalchiligi bo‘yicha bank faoliyatiga qiziquvchilarni haqqoniy axborotlar bilan ta’minlash imkonini berdi. O‘zbekiston bank tizimini qayta qurish mustaqil davlatimiz iqtisodiy tizimining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘ldi. Xo‘jalik mexanizmi bir maromda faoliyat yuritishi barqaror ishlaydigan banklar milliy tizimini taqozo etadi. Bugungi kunda iqtisodiyotni bozor iqtisodiyotiga o‘tish davrida sifat jihatidan butunlay yangi bank tizimi hamda bank nazoratini tub asosini yaratish va qurish uzluksiz davom ettirilmoqda . Banklar ustidan nazorat qilish, ular faoliyatida muayyan cheklashlarni o‘rnatish

Shuni ta’kidlash lozimki, banklar tomonidan o‘z kapitali etarliligini ta’minlanishi, Markaziy bank tomonidan o‘rnatilgan iqtisodiy me’yorlarga rioya etilishi, iqtisodiyotning real sohasiga yo‘naltirilgan kredit qo‘yilmalari o‘sishini va riskning oqilona diversifikatsiyalanishini ta’minlanishi, kreditlar berish shartlarini, shuningdek, bank kredit portfelining holatini aktsiyadorlar va omonatchilar manfaatlarini himoya qilish nuqtai nazaridan kelib chiqqan holda nazorat qilinishi bank nazoratining mohiyatini bildiradi. Rivojlangan mamlakatlar banklari tomonidan o‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, keyingi 15-20 yil mobaynida bank nazorati nafaqat moliya sektorida, balki butun iqtisodiyotda juda muhim rol o‘ynaydi. Bank nazorati o‘zining turli xil ko‘rinishlari bilan 100 yildan ko‘p v

tashkil etishni nazorat etish departamenti esa tijorat banklari ustav fondini tashkil etishda bank kapitali likvidliligini nazorat qiladi. 1-jadval Butun dunyoda bank nazoratining tashkil etilishi 5 Davlatlar Bank nazoratini tashkil etuvchi organ Nazorat organining hisobdorligi Avstriya Moliya Vazirligi Parlament Belgiya Bank va Moliya Komissiyasi Iqtisodiyot Vazirligi va Moliya Vazirligi Braziliya Braziliya Markaziy Banki Moliya vazirligi Xitoy Xitoy Xalq Banki Davlat Konsuli Misr Misr Markaziy Banki Markaziy bank mustaqil organ Gretsiya Gretsiya Banki Parlament Hi ndiston Moliyaviy Nazorat Boshqarmasi Hindiston Rezerv Banki Isroil Markaziy Bankning Bank nazorati Departamenti Markaziy Bank raisi Rossiya Rossiya Federatsiyasi Markaziy Banki Davlat Dumasi Shvetsiya Finansinspektionen (Moliy

orqali amalga oshiriladi. Uchinchi usul – bu distantsion turib va joylarda tekshirish usullaridan bir vaqtda foydalanishdan iborat. Distantsion turib tijorat banklari faoliyatini nazorat qilish usuli asosan, Evropa mamlakatlarida keng qo’llanilgan. B unda Markaziy bank tijorat banklari moliyaviy hisobotlarini tahlil qilish yo’li bilan nazorat olib boriladi. Bu usulda Markaziy bankning nazorat departamentlari tashqi audit firmalari bilan yaqin munosabatda bo’ladi. Har yili yil tugashidan oldin barcha sertifikatlangan tashqi audit firmalariga audit tekshirishlarida tijorat banklari faoliyatining qaysi qirralari ga asosiy e’tiborni qaratishlari zarurligi ko’rsatiladi. Ayrim hollarda tashqi audit firmalarining ishchi materiallari ga, garchi ularning xususiy mulki bo’lsada, ushbu materiallardan

bo’lamiz. Bu esa O’zbekistonda bank ustidan davlat nazorati o’rnatilishi zarurligi ga olib keladi. Jahon tajribasidan keng o’rin olgan distantsion turib nazorat o’rnatish bank faoliyatiga oid moliyaviy va boshqa hisobotlarni tahlil qilish hamda tekshiruvdan o’tkazishni ko’zda tutadi. Hisobotlar balans, foyda va zararlar haqidagi hisobot, faoliyat turi, kreditlar, qo’yilmalar, majburiyatlar, kapital, likvidlik, ssudalar bo’yicha yo’qotishlarga qarshi zaxiralar haqidagi ma’lumotlarni o’z ichiga olishi mumkin. Demak, distantsion nazorat qilish yoki uzoqlashtirilgan monitoring bank holatini so’nggi ma’lumotlar asosida baholash imkonini beradi. Ya’ni distantsion nazorat etish bank faoliyati samaradorligiga xalal berishi mumkin bo’lgan omillarni aniqlab, kelgusida ular bilan bog’liq xarajatlarni

ma’lumotlaridan va boshqa Evropa davlatlarining nazorat organlari bilan tuzilgan o’zaro bitimlarga muvofiq olinayotgan axborotlardan foydalanadi. Dastlabki tizimlardan bankni inspektsiya tekshiruvidan o’tkazish komponenti sifatida foydalanilgan. Biroq hozirgi paytda distantsion nazorat qilish bank tizimini va muayyan bank risklari tizimini baholashning mustaqil elementi bo’lib qoldi. Federal rezerv tizim ida yakka tartibdagi bank monitoringi erta diagnostikaning statistika modellarini talqin etishning tarkibiy bo’lagi sifatida qo’llaniladi. Ayni paytda, tanlab olinadigan ko’rsatkichlar har doim ham bankning umumiy ahvoliga mos kelavermaydi (ayniqsa, yirik banklar misolida shunday bo’ladi). Cheklovlar u yoki bu ko’rsatkichlarni aniqlashga nisbatan ham qo’llaniladi. Bu odatda, ekspert bahola

o’tkazishdan iboratdir. Ushbu modellar risklarni baholash uchun bank faoliyati haqida nazorat organlari tomonidan yig’ilgan ma’lumotlardan foydalanadi. Modellar hisob-kitoblar i natijasida olingan ma’lumotlarga tayanib, bankrotlikka uchrash ehtimoli yuqori va kam bo’lgan banklarni ajratadilar. Ko’pchilik modellar o’zaro bog’liq yoki mustaqil ko’rsatkichlar o’rtasidagi aloqalarni (bankrotlik yoki yashovchanlik, reyting) tahlil qiladilar. Model asosida berilgan vaqt oralig’i mobaynida voqealarning ro’y berishi baholanadi. Italiyada joriy etilishi rejalashtirilayotgan erta diagnostika modeli dyuratsiyadan foydalanadi. Model har bir bank oxiroqibatda bankrotlikka uchraydi, degan fikrga asoslanadi. Bunday modelda bankrotlik emas, balki bankrotlik holati ro’y berishigacha qolgan vaqt asosiy ko’r

Quyida mavjud iqtisodiy normativlar va ularning mohiyatiga qisqacha to’xtalib o’tamiz. 2-jadval O’zbekiston Respublikasi Markaziy bankining iqtisodiy me’yorlari № Ko’rsatkich Me’yoriy darajasi 1. Bir qarzdor yoki o’zaro daxldor qarzdor guruhiga berilgan kredit (ta’minlangan) Kredit summasi/1 darajali kapital < 25 % 2. Bir qarzdor yoki o’zaro daxldor qarzdor guruhiga berilgan kredit (ta’minlanmagan) Kredit summasi/1 darajali kapital < 5 % 3. Jami yirik kreditlar Barcha yirik kreditlarning umumiy hajmi/1darajali kapital <800% 4. Jami lizing operatsiyalari Jami lizing summasi/ 1 darajali kapital <25% 5. Jami daxldor shaxslarga berilgan kreditlar Jami kreditlar summasi/ 1 darajali kapital <100% 6. Bitta emitentning qimmatli qog’ozlariga investitsiyalarning maksimal miqdori Bitta emitentning qi

nomoddiy aktivlar) 60% Bir qarzdor yoki o’zaro aloqador qarzdorlar guruhi uchun bo’lgan tavakkalchilikning eng katta hajmi ta’minlangan kreditlar bo’yicha bank I-darajali kapitalining 25 foizidan oshmasligi kerak. O’zbekistonda ham ana shunday tizimlarni rivojlantirish muhim ahamiyatga egadir. O’z-o’zidan ravshanki, chet el tajribasini to’g’ridan-to’g’ri mamlakatimizga ko’chirib keltirish foydadan ko’ra ko’proq ziyon keltiradi. Bu ana shunday tizimlarni yaratishning o’ziga xos xususiyatlarga egaligi bilan bog’liqdir (yuqorida aytib o’tilganidek, tizimni ishlab chiqishda muayyan mamlakat bank soxasi xususiyatlari: statistika axborotining mavjudligi, hisob hamda hisobot yuritish amaliyoti va hokozolar hisobiga olinadi). Lekin, shunga qaramasdan, nafaqat mavjud nazorat tizimlarini takomillash

qilib turishdir. Masofadan nazorat qilish mamlakatda butun bank tizimini qamrab olish bilan ham ahamiyatlidir. Iqtisodiy o’zgarishlarda operativ tarzda bank tizimiga tasirini o’rganishda ham masofadan nazorat o’z ahamiyatini yo’qotmaydi. Shuningdek, u kam xarajatliligi uning keng qo’llanilishiga olib kelmoqda. Bozor munosabatlari kengayib borayotgan hozirgi vaqtda tijorat banklari faoliyatini va ularning moliyaviy holatini yanada yaxshilash distantsion nazorat qilish tizimining muhim vazifasi bo’lib qolmoqda. Tijorat banklari tomonidan qabul qilib olinadigan moliyaviy hisobotlar O’zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2001 yil 8 fevraldagi 8-sonli «O’zbekiston Respublikasi Markaziy bankiga banklar faoliyatini nazorat qilish uchun taqdim qilinadigan moliyaviy hisobotlarni yuritish to’g’

faoliyatini tahlil qilish Boshqarmasi xodimlari tomonidan rahbariyatga ma’lumotnoma yoki bildirishnoma, shu jumladan tijorat banklari rahbariyati va Kengashiga aniqlangan kamchiliklar yuzasidan ularni zudlik bilan bartaraf etish uchun chora va tadbirlar ishlab chiqish to’g’risida xat jo’natiladi; - qayta takrorlanib kelingan kamchiliklar yuzasidan banklarga jo’natilgan ogohlantirish xatidan so’ng ularni qayta takrorlanilmasligini nazarda tutgan holda bankka nisbatan amaldagi qonunchilikka asosan jarima choralarini ko’radi. 3. Tijorat banklari faoliyatini inspeksion nazorat qilish usuli va uni tashkil etish asoslari Nazorat organlariga taqdim qilinadigan ma’lumotlarning ishonchliligining darajasini tekshirish, bank xolati, uning menedjmenti sifati to‘g‘risidagi ma’lumotlarni maksimal daraja

Tekshiruvlar o‘tkazilish tezligi va hajmi nazorat organlarining kredit tashkilotlariga ishonchi darajasiga, ularning kredit-moliya tizimidagi roliga, ulardagi mavjud muammolarga bogliq. Odatda tekshiruvlar yirik banklarda, shuningdek jiddiy qiyinchiliklarga duch kelgan kredit tashkilotlarida o‘tkaziladi. Ba’zi davlatlarda joylarda tekshiruvlar kam xollarda o‘tkazilib, ularning tekshiruv ob’ekti sifatida nobarqaror banklar hisoblansa, ba’zi davlatlarda esa bunday nazoratga katta e’tibor qaratiladi. Ayniqsa tekshiruvlar AQSh ga xos. Bank nazoratining federal va shtat organlari-Pul Muomalasini Nazorat qilish Xizmati, FRT, Depozitlarni Sug‘urtalash Federal Korporatsiyasi, shtatlar hukumatiga qarashli vakolatli banklarning bo‘limlari-bir-biriga bogliq bo‘lmagan ravishda qarashli banklarda 1-2 y

umumiy qoidalariga rioya etilishi, buxgalteriya hisobi va hisobotlarini to‘g‘ri yuritilishi va haqqoniyligi, kapital, aktivlar, majburiyatlar, pul oqimi, asosiy vositalar hisobining va balansdan tashqari hisobvaraqlarning buxgalteriya andozalari tamoyillariga mos ravishda yuritilishi hamda bank moliyaviy holatiga foiz stavkasi, chet el valyuta kursi, kredit, likvidlilik, tavakkalchilik va boshqa omillarning ta’sirini alohida tekshirish;  oxirgi inspektsiya (tekshirish) natijalari bo‘yicha aniqlangan xato va kamchiliklarni bartaraf etilishini ta’minlash hamda bank reytingini belgilash yuzasidan takliflar berish;  banklar va ularning filiallarida ichki nazoratni joriy etish hamda amalga oshirilishi ahvolini tekshirish;  banklar va ularning filiallari faoliyatini tartibga soluvchi qonun hu

 iqtisodiy me’yorlar, kapitalning etarliligi, aktivlar sifati, bankning likvidligi va daromadliligi;  bankning umumiy moliyaviy holati;  O‘zbekiston Respublikasining amaldagi qonun hujjatlariga va Markaziy bankning me’yoriy hujjatlariga rioya qilinganligi. Bundan tashqari, bankning filiali inspektsiyadan o‘tkazilganda, quyidagilar amalga oshiriladi:  bankning funktsiyalari va operatsiyalari filial tomonidan filial to‘g‘risidagi Nizomga muvofiq bajarilayotganligini baholash;  filiallar rahbarlari faoliyatining bank tomonidan berilgan ishonchnomaga ko‘ra mas’uliyatlar bilan ular faoliyatini amalga oshirishga muvofiqligini baholash;  filial tomonidan bank belgilagan operatsiyalarni amalga oshirishda me’yorlar va cheklangan miqdorlar (limitlar)ga rioya qilinayotganligini tekshirish. Bank

1-rasm. Banklar va ularning filiallarini inspeksiya qilish turlari. Banklarni kompleks inspektsiya qilish (tekshirish) deb — banklar va ularning filiallarini haqiqiy moliyaviy ahvolini va bank faoliyatiga xos bo‘lgan xavf-xatarlarni bevosita joyiga chiqish orqali o‘rgangan holda ularning faoliyatiga umumiy baho berish maqsadida bir vaqtda inspektsiya (tekshirish) o‘tkazilishini ko‘zda tutuvchi nazorat turiga aytiladi. Banklarda kompleks inspeksiya qilish masofadan nazorat qilish natijalaridan kelib chiqib, Markaziy bankning nazorati qo‘mitasi qaroriga asosan o‘tkaziladi. Kommleks inspeksiya qilishlar yoki alohida masalalar yuzasidan inspeksiya qilish davomida aniqlngan xato va kamchiliklarning banklar va ularning filiallari tomonidan bartaraf etilishi ustidan nazort tartibida tekshirish o‘

Inspeksiya (tekshirish) muddati 30 kalendar kundan oshmasligi lozim. Alohida hollarda inspeksiya (tekshirish) muddati Markaziy bank farmoyishi asosida uzaytirilishi mumkin. Inspeksiya (tekshirish) muddati bank tomonidan amalga oshiriladigan operatsiyalar hajmi, uning filiallari tarmog‘ining kengligini inobatga olgan holda belgilanadi. Banklar va ularning filiallarida kompleks inspeksiya qilish (tekshirish) Markaziy bankning farmoyishi asosida har bir bank bo‘yicha alohida tayinlanadi. Bunda banklar va ularning filiallarini kompleks inspeksiya qilish (tekshirish) Markaziy bankning farmoyishiga ilova qilinadigan tegishli inspeksiya (tekshirish) savolnomasiga muvofiq bank operatsiyalari tanlov asosida amalga oshiriladi. Banklarni nazorat tartibidagi inspektsiya qilish (tekshirish) deb — bank

Tekshiruv guruhi rahbari ushbu guruh a’zolari tomonidan taqdim etilgan ma’lumotlarni tahlil qiladi, umumlashtiradi va inspeksiya (tekshirish) hisobotini tuzadi. Tekshiruv guruhining inspeksiya (tekshirish) tayinlangan bank hamda uning filiallari tomonidan belgilangan talablarni o‘z vaqtida yoki umuman bajarmaslik inspeksiya (tekshirish) o‘tkazilishiga qarshilik ko‘rsatilgan deb hisoblanadi va bunday holat dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. Dalolatnoma tekshiruv guruhi rahbari hamda inspeksiya (tekshirish) tayinlangan bank yoki uning filiali rahbari, bosh buxgalteri yoki boshqa xodimlari tomonidan imzolanadi. Bunda bank yoki uning filiali rahbari, bosh buxgalteri yoki boshqa xodimlari dalolatnomani imzolashdan bosh tortgan hollarda, dalolatnoma tekshiruv guruhi rahbari va tekshiruv guruh

 bank va uning filiallarining rahbarlari va xodimlari bilan suhbatlar o‘tkazishga, ulardan inspeksiya (tekshirish) davomida paydo bo‘ladigan masalalar bo‘yicha ma’lumotlar va tushuntirishlar olish, shuningdek qonun hujjatlari talablariga rioya qilmaganlik yoki ularni talab darajasida bajarmaslik holatlari yuzasidan yozma tushuntirishlar talab qilish;  inspeksiya (tekshirish) hisobotini bank va uning filiallari rahbarlari yoki xodimlari imzolashdan bosh tortganda yoki uni imzolash asossiz kechiktirilganda tekshiruv guruhi rahbari va a’zolari tomonidan imzo qo‘yilib, bu haqda Markaziy bank rahbariyatiga bildirishnoma kiritish. Tekshiruv guruhi qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqa huquqlarga ham ega bo‘lishi mumkin. Tekshiruv guruhi quyidagilarga majburdir:  inspeksiya (tekshirish) o

Nazorat organlariga taqdim qilinadigan ma’lumotlarning ishonchliligining darajasini tekshirish, bank xolati, uning menedjmenti sifati to‘g‘risidagi ma’lumotlarni maksimal darajada aniq shakllantirish faqatgina joylarning o‘zida (on-site) inspektsion nazorat(tekshiruvlvr) olib borish orqali ta’minlanishi mumkin. Inspektsiya o‘tkazish rejalari sir saqlanadi. Ushbu rejalar yoki shu hujjatlardan ko‘chirmalar bilan tanishishi kerak bo‘lgan shaxslar doirasi Markaziy bank rahbariyati tomonidan belgilanadi. Bir yilga inspektsiya o‘tkazish rejalashtirilganda, distantsion nazorat qilish natijalari va xulosalari inobatga olinadi. Birinchi navbatda, salbiy moliyaviy ko‘rsatkichlarga ega bo‘lgan, muammoli banklarda va masofadan turib nazorat qilish natijalari bo‘yicha faoliyatida salbiy holatlar haqida

Umumiy tekshiruv davomida bank faoliyatining turli jihatlari va riskning asosiy doirasi tahlil qilinadi. Qoidaga binoan, bank tomonidan qonunlarga rioya qilinishi, hisobotlarni tuzish to‘g‘riligi, boshqaruvning samarali tizimi mavjudligi aniqlanadi hamda bankning umumiy moliyaviy axvoli baholanadi. Cheklangan tekshiruvlarda bank faoliyatining ma’lum bir jihatlari, riskning alohida xududlari tekshiriladi, masalan, kredit portfeli tahlil qilinadi. Har biri o‘zining alohida reyting tizimiga ega bo‘lgan 3 ta agentlik 1978 yilga kelib bir necha xil reyting tizimlarini standartlashga kelishib oldilar. Standartlashgan reyting tizimi «CAMELS» nomini olgan holda, hozirgacha amal qilib kelmoqda. Inspektsiya (tekshirish) tayinlangan bank va uning filiallari quyidagi huquqlarga ega: – tekshiruv guruhi

– inspektsiya (tekshirish) o‘tkazish bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan zarur hujjatlarning asl nusxalari va boshqa axborotlarni berish; – inspektsiya (tekshirish) o‘tkazish bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan zarur har qanday hujjatlarning asl nusxalaridan nusxa berish, lozim bo‘lganda esa hujjatlar nusxalarini imzolangan, muhr bilan tasdiqlangan, raqamlangan va tikilgan holda taqdim etish. Banklar va ularning filiallari qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqa majburiyatlarni ham o‘z zimmalariga olishlari mumkin. Bank va uning filiallarida o‘tkazilgan inspektsiya (tekshiruv) natijasi inspektsiya (tekshirish) hisobotida aks ettiriladi. Inspektsiya (tekshirish) hisoboti uch nusxada tuzilib, ularning har biri tekshiruv guruhi rahbari va a’zolari, inspektsiya (tekshirish) o‘tkazilgan bank yoki unin

– Markaziy bankning Banklarda o‘tkazilgan tekshirish hisobotlarini ko‘rib chiquvchi ishchi organiga — inspektsiya (tekshirish) natijasi bo‘yicha aniqlangan xato va kamchiliklarni kelib chiqish sabablarini o‘rganish, ularni bartaraf qilish hamda kelgusida takrorlanmaslik choralarini ko‘rish bo‘yicha tegishli qaror qabul qilish uchun; – Markaziy bankning tekshirish o‘tkazuvchi tarkibiy tuzilmasiga ma’lumot uchun. Markaziy bankning tegishli hududiy Bosh boshqarmasining farmoyishi asosida o‘tkazilgan banklar va ularning filiallaridagi inspektsiya (tekshirish) hisoboti quyidagilarga taqdim etiladi: – banklarning filiallariga — inspektsiya (tekshirish) davomida aniqlangan xato va kamchiliklarni bartaraf qilish hamda ularga kelgusida yo‘l qo‘yilmasligini ta’minlash chora-tadbirlarini ishlab chiqi

 doimiy nazoratning yo‘qligi. Joyida nazorat o‘tkazishning afzalliklariga to‘xtalganda qayd etmoq zarurki, inspektsiya xodimi nafaqat kamchilikni topadi, balki uni bartaraf etish yo‘llarini ham ko‘rsatib beradi. Alohida hollarda kamchiliklarni bartaraf etish yuzasidan tuzilishi kerak bo‘lgan jarayonga shaxsan o‘zi ishtirok etadi. Nazorat ob’ekti faoliyati qoniqarsiz topilganda Markaziy bank o‘z otalig‘iga olgan holda kuzatuvchisini bank faoliyatini joyida doimiy nazorat qilib berilishini ma’qul deb topadi. Shunday qilib, yuqoridagi ma’lumotlar asosida shunday xulosaga kelish mumkin:  inspektsion – joyida nazorat qilish bank faoliyatini oydinlashtiradi;  bank hisobotlarini to‘g‘riligini tasdiqlaydi;  xalqaro auditning kiritilishiga ob’ektni tayyorlaydi. Ushbu afzalliklar birikib, eng o‘

XULOSA O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010 yil 26 noyabrdagi “2011– 2015 yillarda respublika moliya-bank tizimini yanada isloh qilish, uning barqarorligini oshirish va yuqori xalqaro reyting ko’rsatkichlarga erishishning ustuvor yo’nalishlari to’g’risida” PQ-1438 qarori bilan qabul qilingan dasturda ham bank nazoratini xalqaro talablar asosida takomillashtirishning asosiy yo’nalishlari ko’rsatib o’tilgan. Samarali bank nazoratini tashkil qilish va uni takomillashtirishning yo’llarini ko’rib chiqishdan oldin bank nazoratini tashkil qilishda rivojlangan mamlakatlar tajribasi va shu yo’nalish bo’yicha xalqaro talablarning kelib chiqish tarixini va rivojlanish bosqichlarini o’rganish maqsadga muvofiq. Bank nazoratini tashkil etishning turli mamlakatlarda rivojlanish tarixini o’rganish

etildi. Birinchisi Distantsion turib nazorat qiluvchi “Tijorat banklariga litsenziya berish va ular faoliyatini tartibga solish” va joyiga chiqib tekshiruvchi “Tijorat banklari faoliyatini inspektsiya qilish” departamentlari ish boshladi. Respublikamizda xalqaro andozalarga mos keladigan bank nazoratini tashkil qilishda Jahon bankining “O’zbekiston Respublikasida moliya sohasini isloh qilish” loyihasi katta ahamiyatga ega bo’ldi. Loyihada ishtirok etgan Jahon banki mutaxassislari yordamida bank nazoratiga tegishli 30 ga yaqin me’yoriy hujjatlar yaratilib, unda Markaziy bank talablari aks etdi. Bundan tashqari, tijorat banklari faoliyatini joyiga chiqib tekshirish bo’yicha “CAMEL” tizimi joriy qilindi. AQShning “USAID” agentligining xizmati katta bo’ldi. Ma’lumki, o’tgan asrning 80-yillarid

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI: 1. Me’yoriy huquqiy-xujjatlar 1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – T.: “O’zbekiston”, 2003. 8 dekabr. 2. O’zbekiston Respublikasining “O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki to’g’risida”gi Qonuni. – T.: “O’zbekiston”, 2019. 11 noyabr. 3. O’zbekiston Respublikasining “Banklar va bank faoliyati to’g’risida” gi Qonuni. – T.: “O’zbekiston”, 2019. 5 noyabr. 4. O’zbekiston Respublikasining “Mikromoliyalash to’g’risida”gi Qonuni. 2006 yil 15 sentyabr. 5. O’zbekiston respublikasining “Bank siri to’g’risida”gi Qonuni. 2003 yil 30 avgust. 6. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Bozor islohotlarini chuqurlashtirish va iqtisodiyotni yanada erkinlashtirish sohasidagi ustuvor yo’nalishlar amalga oshirilishini jadallashtirish chora – tadbirlarni to’g’ris

10. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining «O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha Harakatlar strategiyasi to’g’risida»gi 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-sonli Farmoni. O’zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to’plami, 2017 y., 6-son, 70-modda 11. Abdullaeva Sh.Z. Omonov A.A.Tijorat banklari kapitali va uni boshqarish –T.: “Iqtisod-Moliya”, 2006 yil 120 b. 12. Abdullaeva Sh.Z., Karimov F.Sh., Navro’zova K.N., Ortiqov U.D. Tijorat banklari moliyaviy resurslarini boshqarish. O’quv qo’llanma. 2-kitob T.: TMI, 2005 yil. 13. Alaverdov A.R. Strategicheskiy menedjment v kommercheskom banke: ucheb. /A.R.Alaverdov. – M.: Market DS, 2007 – 576s 14. Jukov E.F., Zelenkova N.M. Dengi. Kredit.Banki: uchebnik dlya studentov vuzov. - 4-e izd., pererab. i dop. – M.: YuNITI-DANA, 2009-78

Купить