Банкларнинг ички бозорда рақобатбордошлик фаолияти - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	1.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Банкларнинг ички бозорда рақобатбордошлик фаолияти

Купить

Банкларнинг ички бозорда рақобатбордошлик фаолияти 5341500 – “Молия инжиниринги” таълим йўналиши бўйича бакалавр даражасини олиш учун БИТИРУВ МАЛАКАВИЙ ИШИ 1

МУНДАРИЖА Кириш...................................................................................... * I БОБ Банкларнинг молия бозоридаги фаолиятининг * назарий асослари.................................................................. 1.1. Банкларнинг молия бозоридаги тутган ўрни ва * вазифалари............................................................................ ........... 1.2. Ўзбекистонда банкларнинг молия бозоридаги фаолияти * унинг тавсифи...................................................................... 1.3 Модернизациялаш шароитида банкларнинг молия * бозоридаги фаолиятини ташкиллаштириш......................... II БОБ Ўзбекистонда банкларнинг молия бозоридаги * фаолияти таҳлили................................................................. 2.1. Ўзбекистон молия бозо

Хулоса ва таклифлар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . * Фойдаланилган адабиётлар рўйхати . . . . . . . . . . . . . . . * Кириш Битирув малакавий ишнинг долзарблиги. Мaмлaкaтимиздa чуқур ўзгaришлaр, сиёсий вa ижтимoий-иқтисoдий ҳaётнинг бaрчa тoмoнлaрини изчил ислoҳ этиш вa либeрaллaштириш, жaмиятимизни дeмoкрaтик янгилaш вa мoдeрнизaция қилиш жaрaёнлaри жaдaл суръaтлaр билaн ривoжлaниб бормоқда. Бунда кучли фуқaрoлик жaмиятини шaкллaнтириш йўлидa белгилаб олинган ва изчил равишда амалга оширилаётган улкан вазифалар мустаҳкам замин яратмоқда. Ушбу масалаларнинг кенг таҳлили ҳамда уларни янада чуқурроқ ҳал этиш борасида Прeзидeнтимиз И.Кaримoв ўзларининг Вазирлар Маҳкамасида бўлган мажлисдаги маърўзаларида 1 қуйидагиларни таъкидлаб ўтдилар. “.... Ўтган йили мамлакати

даражасини бермоқда, айни пайтда мамлакатимизнинг шундай баҳога сазовор бўлган банклари сони йилдан-йилга ортиб бормоқда. Агар 2010 йилда мамлакатимизнинг 15 та тижорат банки “барқарор” рейтингини олган бўлса, ҳозирги кунда уларнинг сони 23 тага етди, бу банкларнинг активлари юртимиз банк тизими умумий активларининг 98 фоизини ташкил этмоқда 2 . Ўзбекистонда молия бозорининг ривожланишига банк тизими катта ҳисса қўшиб келмоқда. Банк соҳасини ривожланиши ундаги ўзгаришлар, молия бозори билан чамбарчас боғликлиги, унинг ривожланишида энг катта омил эканлиги шубҳасиз. Юқорида таъкидланган фикрлар магистрлик диссертацияси мавзусининг долзарблигини белгилаб беради. БМИ мақсади ва вазифалари. И шнинг мақсади бўлиб иқтисодиётни модернизациялаш шароитида, Ўзбекистон банкларининг молия бозоридаги ф

2 2012 йил ватанимиз тараққиётини янги босқичга кўтарадиган йил бўлади Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримовнинг 2011 йилнинг асосий якунлари ва 2012 йилда Ўзбекистонни ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришнинг устувор йўналишларига баfишланган вазирлар маҳкамасининг мажлисидаги маърузаси - банкларнинг молия бозоридаги фаолиятини такомиллаштириш ва уларни жаҳон молия бозорига чиқиш масалаларини тезлаштириш; - республикамиздаги тижорат банкларини молиявий ресурсларидан оптимал фойдаланиш юзасидан амалий таклифлар ва тавсиялар ишлаб чиқиш. БМИ объекти ва предмети. Тадқиқотнинг объекти бўлиб, Ўзбекистон молия бозори, унда Ўзбекистон тижорат банкларининг фаолияти ҳисобланади. Тадқиқотнинг предмети бўлиб эса банкларнинг молиия бозоридаги фаолиятини ривожлантиришда содир бўладиган молияви

I БОБ Банкларнинг молия бозоридаги фаолиятининг назарий асослари 1.1 Банкларнинг молия бозоридаги тутган ўрни ва вазифалари Жаҳон аҳлини ташвишга солган глобал молиявий-иқтисодий инқироз, унинг сабаби асоратлари ҳақида деярли ахборотлар тарқатилмоқда. Оммавий ахборот воситаларида ушбу иқтисодий инқирознинг асосий мавзуга айланганига ҳам, қарийб бир ярим йил бўлди. АҚШнинг ипотека тизимида рўй берган тангликдан бошланган иқтисодий таназзул кейинчилик йирик банклар ва молиявий тузилмаларни ўз домига тортиб кетди. Бу эса дунёнинг етакчи фонд бозорларида компаниялар акциялари баҳосининг кескин тушиб кетишига олиб келди. Натижада ишлаб чиқариш ва иқтисодий ўсиш суръатлари кескин пасайиб, ишсизлик ва бошқа муаммолар юзага чиқди. Рақамларга эътибор берадиган бўлсак, молиявий инқироз дунё иқтисод

Шундай шароитда мамлакатимизда ҳаётнинг барча соҳаларини тубдан ўзгартиришга, янгилашга қаратилган ислоҳотлар изчил давом эттирилаяпти ва бу жараён ўз самарасини бермоқда. 2009 йил ислоҳотлар чуқурлашувида, барқарор ривожланишимизда навбатдаги, Президентимиз раҳнамолигида ишлаб чиқилган 2009 — 2012 йилларга мўлжалланган Инқирозга қарши чоралар дастури доирасида кўрилган тадбирлар, собитқадамлик билан амалга оширилган ишлар натижасида, мамлакатимиз ўз ижтимоий-иқгисодий тараққиётини ҳар томонлама барқарор сақлаб қолди. Ўзбекистон Республикасини Президенти И.А. Каримовнинг маърўзасида энг аввало молия-банк тизимини мустаҳкамлаш борасида амалга оширилган тадбирларга батафсил тўхталиб ўтди. Молия-банк тизимини мустаҳкамлашга қаратилган тадбирлар ва эришилган натижалар. Бугунги кунда мамлакатим

• банкларнинг умумий активлари аҳоли ва юридик шахслар ҳисобварақларидаги маблағлар миқдоридан 2 баробардан ҳам ортиқ. Бу уларнинг тўлиқ ҳимоясини ва тўловларнинг ўз вақтида амалга оширилишини кафолатлайди. • банк тизимининг умумий жорий ликвидлиги банкларнинг ташқи тўловлар бўйича жорий мажбуриятларидан 10 баробар кўпдир. Бу эса республикамиз банк тизимининг мустаҳкам ҳимояси яратилганлигидан далолат беради. Ўзбекистон Республикасини Президенти И.А. Каримовнинг бевосита ташаббуси ва раҳбарликларида “Инқирозга қарши чораларнинг 2009-2012 йилларга мўлжалланган дастури”ни ишлаб чиқилиши ҳамда қабул қилиниши инқироз таъсири ва кўламини камайтириб, иқтисодиётимизни ҳимоялашнинг ишончли ҳамда аниқ механизмларини юзага келтирди. Бугунги кунда Ўзбекистон банк тизими қатъий халқаро талабларга жаво

апрель ойида Лондонда "Катта йигирмалик" давлатлари саммитида бу муаммо анжуманнинг асосий масаласи сифатида муҳокама қилинмади. Халқаро ҳамжамиятнинг эътирофича, саммитда инқирознинг чекинишига сабаб бўлувчи бошқа келишувларга эришилди. Жумладан, мазкур йиғилишда жаҳон иқтисодиётининг яна ўз изига тушиб кетишига ва инқироздан чиқишига оид бир қатор муҳим қарорлар қабул қилинди. Унда илк бор бўҳрондан чиқиш учун қанча микдорда маблағ йўналтирилиши ҳам маълум этилди. Саммитда иштирок этган етакчи давлатлар раҳбарлари Халқаро валюта жамғармасига 750 миллиард АҚШ доллари миқдорида маблағ ажратишга қарор қилишди. Бу маблағлар ривожланаётган мамлакатлар иқтисодиётига кредит тариқасида йўналтирилади. Ўз навбатида, Ғарбий Европа, Хитой ва Япония мамлакатлари ушбу маблағдан 240 миллиардини

иқтисодиёти учун молия бозори ўзига хос "асаб маркази" ҳисобланади, унинг ривожланиш даражасига қараб мамлакат иқтисодиётининг '"аҳволи" ҳақида фикр юритиш мумкин, чунки молия бозорига таъсир кўрсатиб, жамиятнинг иқтисодий фаоллигини бошқариш мумкин. Инсоният тарихида улардан фойдаланишнинг энг кенг тарқалган икки усули маълум: нақд пулларни сақлаш ("гилам тагига ташлаб қўйиш" ёки омонат банкларига қўйиш) ёки қимматли қоғозлар сотиб олиш. Жамғармаларнинг кўпини жамиятнинг оила "ўчоқлари", иқтисодиётга инвестициялар қўйишни эса асосан хўжалик юритувчи субъектлар амалга оширади. Иқтисодиёт тараққиётида пул оқимларнинг биринчисидан иккинчиларига ўтишини тартибга солиб турадиган муассасалар, воситалар тўпламига эга муайян механизм ишлаб чиқилган. Молия бозор

молия активларига айлантирадиган канал вазифасини ўтайди. Қимматли қоғозлар бозори банк кредити тизимини тўлдиради ва у билан ўзаро муносабатда бўлади. Тижорат банклари, одатда, кредитни 1 йилдан кўп муддатга бермайди, қимматли қоғозлар бозори эса ишлаб чиқарувчиларга анча кўп микдордаги пул маблағларини амалда исталган муддатга ҳамда банк кредитига нисбатан фоқдалироқ шартларда жалб қилишга имкон беради. Молия бозори иктисодиетда марказий уринни эгаллайди чунки иктисодиетнинг барча субъектлари молия бозори билан ўзвий богликдир. Иктисодиетни асосий тўртта субъектга бўлиб урганиш иқтисодёт назариясида таъқитланган. Бу субъектлар секторларга куйидагилар киради: • Уй хужалиги • Фирмалар • Давлат (мауссасалари) • Бозор. Банк - тижорат ташкилоти бўлиб, юридик ва жисмоний шахслардан омонатларни

хўжалик юритувчи субъектлар ва давлат қимматли қоғозларини сотиб олувчи сармоядорлар сифатида; - ўз мижозларига маслахатлар берадиган, депозитар операцияларини бажарувчи, қимматли қоғозларга инвестициялар қилиш учун уларга берилган қимматли қоғозлар ва пул маблағларини бошқариш бўйича хизматлар кўрсатадиган инвестиция муассасалари ва х.к. сифатида қатнашиши мумкин. Мижозларнинг қимматли қоғозлари портфелини бошқариш бўйича банклар томонидан кўрсатиладиган хизматлар уларга катта даромад келтиради. Мижозларнинг хохиши бўйича уларнинг пуллари хавфли ёки нисбатан ишончли қимматли қоғозларга қўйилма қилинади. Бунда банклар ўзаро қаттиқ рақобатни бошдан кечиришига тўғри келади, чунки мижозлар бир вақтнинг ўзида бир неча банкларга бундай операцияларни бажаришни топшириши, кейинчалик эса, маблағла

экспорт салоҳиятини ўстириш ва ахолининг турмуш даражасини ошириш мумкин эмас. Банкларнинг қимматли қоғозлар бозорида фаоллашувининг муҳим омили-уларнинг устав ва айланма фондларига ўз қимматли қоғозлари эмиссияси асосида қўшимча ресурсларни жалб этишда эхтиёжнинг кучайиб бораётганидир. Тижорат банкларининг мамлакатимиз қимматли қоғозлар бозорида тутган алохида мавкеи шундан иборатки, улар бошка хужалик юритувчи субъектлардан фаркли равишда, ушбу бозорнинг малакали иштирокчиси сифатида бир вактнинг ўзида бир неча хилдаги вазифаларни бажариши мумкин. Бу вазифалар куйидагилардан иборат: - қимматли қоғозларнинг акциялар, депозит жамгарма сертификатлари, депозит сертификатлари ва банк векселларини муомалага чиқарувчи эмитентлар сифатида; - ўз мижозларига қимматли қоғозлар бозорига доир маслаха

Ўзбекистон Республикасининг амалдаги қонунчилигига асосан тижорат банклари ўзларини мижозлари томонидан вексель ёзилаётган вактда ушбу вексель топширикномасини (аваль) бериш йули билан вексель муомаласини назорат қилиши лозим. Ўзбекистон Республикаси Марказий банки мамлакат банк тизимидаги депозит сертификатлари ва депозит-жамгарма (омонат) сертификатлари хамда тижорат банклари векселларини муомалага чиқариш, муомалада бўлишини назорат қилиш хамда муомаладан чиқариш учун жавобгарликни олиб борар экан, у мамлакат фонд бозорини малакали иштирокчиси сифатида фонд бозорининг фаолиятини мувофиклаштириш ва тартибга солиш тизимининг ажралмас таркибий кисми хисобланади. Тижорат банкларининг молия ва қимматли қоғозлар бозорида иштирок этиш мақсадлари, Қайд этиб ўтилганидек, қимматли қоғозлар бозор

-эмитент муомалага чиқарган акциялар назорат пакетини сотиб олиш йули билан турли тижорат банклари ва бошка акциядорлик жамиятлар фаолиятини олиб боришни бошкариш ва назорат этиш хукукини олиш; -фонд бозорида мижозлар, ракобатчилар, бозор конъюктураси (қимматли когозларга бўлган талаб ва таклиф холати), нархлар котировкаси тўғрисида тулик хакконий ва тезкор маълумотлар олиш. Банклар фаолиятида ўз шахсий облигацияларини муомалага чиқариш билан боғлиқ бўлган иш катта ўрин тутади. Ўзбекистонда, хусусан, банкларнинг аксарият кўпчилик қисми акциядорлик жамияти мақомига эга бўлиб, бу хол устав фондларини шакллантириш учун авваламбор ушбу қимматли қоғозларнинг муомалага чиқарилишини кўзда тутади. Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг талабига кўра, 2007-йил 1-январдан бошлаб тижорат банклари

изоҳланади. Энг аввало бу-банк пассивларини шакллантириш заруриятидир. Ўз капиталларини доимий равишда қадрсизлантириб турадиган инфляция, банкларнинг ўзоқ муддатли депозитларни жалб этиш имкониятидан махрум қилади. Шу сабабли нисбатан ўзоқ муддатли қўйилмаларни амалга ошириш учун банклар ўсиб бораётган миқдорларда ўз капиталидан фойдаланишига тўғри келади. Яна шуни қайд этиш керакки, тижорат банклари томонидан устав сармоясини кўпайтириш ва қўшимча акцияларни чиқариш, қайта тузилмавий ўзгаришлар қилиш-акциядорларнинг улушини ўзгартириш учун фойдаланилади. Нихоят, илгари қайд этилганидек, тижорат банки устав сармоясининг энг кичик миқдорига қўйиладиган талаблар, шунингдек, тегишли тартибга солиб турувчи ташкилотлар (Вазирлар Махкамаси, Марказий банк) томонидан банклар учун белгиланган иқти

эмитент-банк, одатда, проспектни алохида рисола(брошюра) шаклида, кўпчилик харидорларни хабардор қилиш учун етарлича миқдорда нашр эттиради. Қимматли қоғозларни сотиш. Эмитент-банк қимматли қоғозларни чиқаришни рўйхатдан ўтказиб, эмиссия проспекти ва қимматли қоғозларни чиқариш тўғрисидаги хабарни тарқатганидан кейингина уларни сотишни бошлаши мумкин. Эмиссия проспекти рўйхатдан ўтказилмагунига қадар ўз қимматли қоғозларини реклама қилиш ман этилади. Акцияларни жойлаштириш харидор билан тузилган муайян миқдордаги акцияларни олдисотди шартномасига асосан сўмларга сотиш йўли билан амалга оширилиши мумкин. Бунда банк воситачилар-брокерлик фирмалари билан махсус воситачилик ва топшириқ шартномалари тузиб, уларнинг хизматидан фойдаланиши мумкин. Сотилган акцияларнинг сони чиқарилиши мўлжалланга

Тижорат банклари Ўзбекистоннинг қимматли қоғозлар бозорида асосий ролни ўйнамоқда. Ўзбекистон банк тизими универсал бўлганлиги туфайли уларга фонд бозорида профессионал иштирокчидан то эмитентгача бўлган хама функцияларни бажариш хуқуқи берилган. Тошкент РФБ листингининг энг юқори – «А» тоифасига 6 та акциядорлик жамияти киритилган бўлиб, уларнинг хаммаси банклар: «Ўзсаноатқурилишбанк», «Қишлоқ қурилиш банк», «Агробанк», «Ипотекабанк», «Ипак йўли» банки, «Ҳамкорбанк». Тошкент РФБнинг расмий биржа бюллетени тўғрисидаги Низомга мувофиқ, эмитентни расмий биржа листингига киритиш учун қуйидагилар зарур: 18

- қимматли қоғозлар нашри қимматли қоғозлар бозори тўғрисидаги қонун ҳужжатларига мувофиқ Марказда давлат рўйхатидан ўтказилган бўлиши; - таъсис ҳужжатларида ва нашр тўғрисидаги қарорда акцияларнинг эркин муомала қилиши учун чекловлар бўлмаслиги; - эмитент қонун ҳужжатларига мувофиқ ахборотни ошкор қилиши; - эмитент устав фондининг миқдори камида 500 млн. сўм бўлиши; - акциядорлар 50 тадан ортиқ бўлиши; - эмитентнинг фаолияти камида охирги 2 йил мобайнида зарарсиз бўлиши керак. Расмий биржа листингининг «А» тоифаси эмитенлари қўшимча равишда қуйидаги талабларга мувофиқ бўлиши зарур – биржа савдоларида эмитентнинг акциялари бўйича битимлар ҳажми камида: 1) акциядорлик-тижорат банклари учун битта календар чоракда 5 млн. сўмни; 2) қолган эмитентлар учун битта календар чоракда 1 млн. сўмни таш

Жами 1 867,0 1 029,1 - 18 Ҳозирги вактда Ўзбекистон Республикаси банк тизимида барча мулкчилик шаклидаги, 3 та давлат мулкчилигидаги банклар, 10 та акциядорлик тижорат мулкчилигидаги банклар, 5 та хорижий сармоя иштирокидаги банклар ва 10 та хусусий банклар фаолият кўрсатиб келмокда. Иктисодиётнинг бозор муносабатларига боскичма-боскич утиш даврида тижорат банклари бошка хужалик юритувчи субъектлар уртасида қимматли қоғозларбозорида фаолият кўрсатиш учун энг кулай шартшароитларини имкониятига эга бўлди ва хозир хам ана шундай шартшароитлар имкониятига эгадир. Ушбу шарт-шароитлар куйидалардан иборат: -биринчидан, анъана буйича тижорат банкларида фонд бозори мохияти тўғрисида тула тасаввурга эга бўлган юкори малакали мутахассислар фаолият кўрсатади; -иккинчидан, тижорат банклари тўғрисидаги

асосан) чекланмаган ва айни вактда тижорат банклари ўз мижозларининг молиявий-хужалик фаолияти тўғрисида энг керакли маълумотларга эга бўлган, бу эса уларга бундай маълумотларни олишга хукуки чекланган одатдаги сармоядорлар олдида катта имтиёзлар беради. 2008 йил март ойи бошларида Қимматли қоғозлар бозори фаолиятини мувофиқлаштириш ва назорат қилиш маркази томонидан «Капиталбанк» АТБ субординацияланган облигацияларининг биринчи нашри рўйхатга олинди. Нашр облигацияларининг серияси ва шакли: эгасининг номи ёзилган, нақд пулсиз шаклдаги фоизли субординацияланган облигацияларининг сони – 2 500 дона. Нашр бита облигациясининг номинал қиймати 1 000 000 сўм. Нашрнинг умумий ҳажми (номинал қиймат бўйича) 2 500 000 000 сўмни ташкил этади. Облигацияларнинг муомала муддати – жойлаштириш бошланган с

-қимматли қоғозларбуйича хисоб-клиринг хизмати; -қимматли когозларнинг номинал сакловчиси; -траст операцияларини бажариш; -маслахат ва бошка хизматларни бажариш. Қимматли қоғозлар бозоридаги сиёсатнинг юргазилишига боглик холда тижорат банклари у ёки бу муомалаларни танлаб, ўзларининг фаолият йуналишларини белгилаб оладилар. Банклар фонд бозори конъюктурасининг ўзгаришига караб, ўзларининг фаолият сиёсатини танлайдилар ва унинг доирасида, юкорида санаб утилган фаолият турларини комбинациялаш асосида самарали иш олиб борадилар. Юкорида айтилганлардан келиб чиқкан холда биз қимматли қоғозларбозорида тижорат банкларининг фаолиятини давлат ва ўз-ўзини мувофиклаштирквчи ташкилотлар, хамда банкларнинг бошкарув органлари томонидан самарали тартибга солишни янада такомиллаштириш масалаларини долза

ва вазифалари, амалга ошириш йўлларининг аниқ ва тўғри кўрсатиб берилганлиги бош мақсад йўлидаги ютуқ ва марраларнинг салмоқли бўлишига имкон яратди. Ҳозирги даврда дунё мамлакатлари ижтимоий-иқтисодий тараққиёти ўзининг маъно-мазмуни жиҳатидан олдинги босқичлардан кескин фарқ қилади. Бунда энг асосий ва муҳим жиҳат – миллий иқтисодиётларнинг тобора интеграциялашуви ва глобаллашувининг кучайиб боришидир. Айни пайтда бу жараёнлар халқаро майдондаги рақобатнинг ҳам кескинлашувига, ҳар бир мамлақатнинг халқаро меҳнат тақсимотидаги ўз мавқеини мустаҳкамлаш учун курашининг кучайишига ҳам таъсир кўрсатади. Бироқ, ўз ўрнида таъкидлаш лозимки, жаҳон иқтисодиётига интеграциялашув ва глобаллашувнинг ижобий томонлари билан бир қаторда маълум зиддиятли жиҳатлари ҳам мавжуд. Жумладан, турли мамлакатлар

«Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари» номли асарларида кенг ва батафсил баён қилиб берилган. Асарда жаҳон молиявий-иқтисодий инқирозининг мазмунмоҳияти, намоён бўлиш шакллари, келиб чиқиш сабаблари, унинг Ўзбекистон иқтисодиётига таъсири, мазкур инқироз оқибатларини олдини олиш ва юмшатишга асос бўлган омиллар баён қилиб берилган. Шунингдек, мамлакатимиз меҳнаткашлари учун ғоят мураккаб ва оғир бўлишига қарамай 2008 йилда эришилган ижобий натижа ва ютуқлар баҳоланиб, республикамиздаги иқтисодий салоҳиятдан янада кенгроқ фойдаланиш имкониятлари кўрсатиб берилган. Асарда Ўзбекистон учун инқирозни бартараф этиш ва жаҳон бозорида янги марраларга чиқишнинг ишончли йўли сифатида 2009 йилга мўлжалланган иқтисодий дастурнинг қуйидаги эн

муддaтли, ўзaрo чуқур бoғлaнгaн чoрa-тaдбирлaр кeнг кoмплeксини aмaлгa oшириш; 4) aҳoли бaндлигини тaъминлaш, унинг турмуш сифaтини oширишнинг энг муҳим oмили сифaтидa xизмaтлaр кўрсaтиш сoҳaси вa кичик бизнeсни жaдaл ривoжлaнтириш; 5) мaмлaкaтни мoдeрнизaция қилиш вa aҳoли бaндлигини oширишнинг энг муҳим oмили сифaтидa ишлaб чиқaриш вa ижтимoий инфрaтузилмaни янaдa ривoжлaнтириш; 6) бaнклaр ишини янaдa тaкoмиллaштириш, aҳoли вa xўжaлик юритувчи субъeктлaрнинг бўш мaблaғлaрини тижoрaт бaнклaридaги дeпoзитлaргa жaлб қилишни рaғбaтлaнтириш. Президентимизнинг ушбу асарларида белгилаб берилган Ўзбекистон иқтисодиётини барқарор ва мутаносиб ривожлантириш, жаҳон бозорларида мустаҳкам ўрин эгаллаш, шулар асосида изчил иқтисодий ўсишни таъминлаш, халқимизнинг ҳаёт даражаси ва фаровонлигини янада о

топиши ва кенгайиши, халқаро ишлаб чиқариш кооперацияси ва меҳнат тақсимотининг нисбатан юқори даражага ўтиши, халқаро иқтисодий ташкилотлар фаолиятининг янада кучайиши рўй беради. Умуман олганда, глобаллашув жараёнлари жаҳон хўжалигининг яхлит иқтисодий тизим сифатида ривожланишида сифат босқичи ҳисобланиб, янги имкониятларни очиб беради. Бироқ, глобаллашув жараёнини мутлақлаштириш ва унга бир томонлама қараш тўғри бўлмайди. Чунки, мазкур жараён ўзининг ижобий жиҳатлари билан бир қаторда зиддиятли томонларига ҳам эга. Жаҳоннинг бир мамлакатида рўй бераётган ижтимоий-иқтисодий ларзаларнинг муқаррар равишда бошқа мамлакатларга ҳам ўз таъсирини ўтказиши шулардан бири ҳисобланиб, бугунги кунда рўй бераётган молиявий инқироз ҳам айнан шу маънода глобаллашув жараёнларининг оқибати ҳисобланади.

Шу билан бир қаторда, асосан етакчи ривожланган мамлакатларда кузатилган қуйидаги салбий ҳолатлар ҳам молиявий инқирознинг вужудга келишига асосий сабабларидан ҳисобланади: - норационал пул-кредит сиёсатини, ҳамда қайта молиялаш ставкасини сурункали равишда паст даражада ушлаб турилиши натижасида қарзга яшашнинг одатга ва кундалик ҳолатга айланиши; - молиявий институтларнинг мажбуриятлари билан устав маблағлари ўртасидаги мутаносибликнинг кескин бузилиши; - қимматли қоғозлар бўйича рейтинг ташкилотлари томонидан сохта хулосалар берилиши; - молиявий аудит ва профессионал этика тамойилларини бузилиши ва сохта аудит хулосалари тақдим этилиши; - молиявий рағбатлантириш услуби сифат кўрсаткичларига эмас, балки миқдорий кўрсаткичларга асосланганлиги; - юқори рискли ва мураккаб ҳосилавий қимматба

муддатга тақдим этилади ва ҳукумат банкларнинг имтиёзли акцияларини сотиб олиш орқали уларни қўллаб-қувватлаш имкониятларига эга бўлади. Масалан, АҚШда Федерал захира тизими қимматли қоғозларни сотиб олиш орқали хусусий секторни тўғридан-тўғри молиялаштириш амалиётига ўтиш орқали ликвидлиликни таминлашнинг янги усулига ўтди. Буюк Британия ҳукумати банклар ва молиявий муассасалар акцияларига 37 млрд. фунт стерлинг маблағларини инвестиция қилишини эълон қилди. Германия ҳукумати эса, банк тизимини қўллаб-қувватлаш учун капитал ва кредитлар бўйича кафолатлар шаклида 500 млрд. евро ажратишини эълон қилди. Австралия ҳукумати эса барча жамғармачилар пул жамғармаларини 3 йилга кафолатлашини эълон қилди ва ипотека қимматли қоғозларини сотиб олиш учун 2,6 млрд. доллар маблағ ажратди (1.2-жадвал). Ев

Тижорат банкларини «миллийлаштириш»ни назарда тутувчи давлат бюджетидан ажратилган мазкур инвестиция ресурслари маълум бир даврга ўзининг ижобий натижасини бериши мумкин. Ҳозирги вақтда дунё мамлакатлари томонидан инқирозга қарши кураш бўйича йирик миқдорда молиявий ресурслар ажратилмоқда. Уларнинг ҳажми ва ялпи ички маҳсулотга нисбатан салмоғи инқирознинг таъсир кўлами ва ҳар қайси мамлакатларнинг инқирозга қарши кураш бўйича ишлаб чиққан режалари ҳажмига асосланади. Юқоридаги жадвал маълумотларидан кўриниб турибдики, дунё бўйича жами сарфланган маблағларнинг ҳажми 9400 млрд. долларни ташкил қилган. АҚШ ҳукумати сарфлаган маблағларининг ҳажми 3539 млрд. долларни ташкил қилган бўлиб, бу мамлакат ялпи ички маҳсулотининг 25% ни ташкил этади.Бу кўрсаткич Буюк Британияда 1020 млрд. долларни (м

Буюк Британи я 393 39 79 8 - - 549 54 1020 АҚШ 1769 50 714 20 663 19 394 11 3539 Германи я 539 60 177 20 - - 176 20 893 Япония 303 53 - - - - 237 47 576 Хитой - - - - - - 570 100 570 Жами 3004 44 1155 17 674 10 1951 29 6820 Жадвал маълумотларидан кўриниб турибдики, инқирозни бартараф этишга сарфланган жами маблағлар 2008 йилда 6820 млрд. долларни ташкил қилди. Кредит маблағларига давлат кафолати учун 3004 млрд. доллар сарфланган, яъни жами ажратилган маблағлардаги салмоғи 44% ни ташкил қилган, молиявий институтлар устав капиталига мақсадли қўйилмалар 1155 млрд. долларни ташкил қилган бўлиб, уларнинг салмоғи 17% ни ташкил қилган. Юқори рискли шубҳали активларни харид қилиш учун сарфланган маблағлар ҳажми 674 млрд. долларни ташкил қилиб, уларнинг жами ажратилган маблағлардаги салмоғи қарийиб

бaнклaримизнинг умумий aктивлaри ҳaжми aҳoли вa юридик шaxслaрнинг ҳисoб рaқaмлaридaги мaблaғлaрдaн икки бaрoбaрдaн ҳaм кўпдир. Бу эсa ушбу мaблaғлaрни ишoнчли ҳимoя қилиш ҳaмдa улaргa ўз вaқтидa вa тўлa ҳaжмдa xизмaт кўрсaтишни кaфoлaтлaйди.” 4 Мaълумки, Ўзбeкистoн Рeспубликaси Прeзидeнтининг фaрмoнигa бинoaн фуқaрoлaр-нинг бaнклaр дeпoзитлaридaги oмoнaтлaри, улaрнинг миқдo-ридaн қaтъи нaзaр, дaвлaт тoмoнидaн тўлa кaфoлaтлaнaди. Бугунги кундa мaмлaкaтимиз бaнк тизими кaпитaлининг eтaрлилик дaрaжaси Бaнк нaзoрaти бўйичa xaлқaрo Бaзeл қўмитaси тaлaблaри aсoсидa бeлгилaнгaн xaлқaрo стaндaртлaрдaн қaрийб уч бaрoбaр кўп экaнини тaъкидлaш жoиз. Ҳoзирги вaқтдa рeспубликaмиз бaнк тизимининг умумий жoрий ликвидлиги дoллaр ҳисoбидa 1,5 миллиaрд дoллaрдaн oртиқдир. Бу тaшқи нoдaвлaт қaрзлaр бўйичa т

баҳоси мустаҳкам банк назорати тизимида, банк секторининг юқори ўсиш потенциалида, молия тизимининг таркибий ўзгариши ва миллий иқтисодиётнинг юқори даражада ўсишида ўз ифодасини топди. Бундан ташқари, 2008 йилда тижорат банклари томонидан халқаро рейтинг олиш учун «Мудис», «Фитч Рейтингс», «Стандарт энд Пурс», «Томпсон Файнэншл Банк Вотч», «Жапан Кредит Рейтинг Эженси», «Рейтинг Эженси Малайзия» каби нуфўзли халқаро рейтинг компаниялари билан ўзаро ҳамкорлик ишлари давом эттирилди. 2008 йилда республикамизда фаолият юритаётган тижорат банкларининг 12 таси халқаро «Мудис», «Фитч Рейтингс» ва «Стандарт энд Пурс» рейтинг компанияларининг «барқарор» рейтинг баҳосини олишга эришдилар (1.4жадвал). 1.4-жадвал Халқаро рейтинг компанияларининг «барқарор» рейтинг баҳосини олган банклар «Мудис» «Фит

инвестиция жараёнларида иштирокини янада кенгайтириш, уларнинг эркинлигини мустаҳкамлашга алоҳида эътибор қаратилди. II Боб. Ўзбекистонда банкларнинг молия бозоридаги фаолияти таҳлили 2.1. Ўзбекистон молия бозорида банк тизимининг тутган ўрни ва роли Ўзбекистонда молия бозори модели аралаш (гибрид, қўшма) моделга мансуб бўлиб, ўзида англо-саксон, континентал (Германча) ва Япон моделлари элементларини маълум даражада мужассамлаштирган. Унинг ҳусусияти шундаки, унда ҳозирча на банкларнинг, на молия институтларининг, инвестиция институтлари, суғурта ташкилотлари, фондлар, на институционал инвесторларнинг, на майда чакана инвесторларнинг алоҳида устунлиги кузатилмайди. Алоҳида сегментларга пул, валюталар, корпоратив ва давлат қимматли қоғозлари, суғурта инструментлари, кредит ва банкларнинг бо

эга бўлиб, улар ҳозирда бир-бири билан тўлиқ боғлиқ эмас ва ҳар бири турли ваколатли давлат органлар томонидан алоҳида тартиблаштирилади. Ҳозирда ҳар қандай ўтиш иқтисодиётига мансуб мамлакатлар сингари Ўзбекистон учун асосий муаммолар – ишлаб чиқаришни модернизациялаштириш, инвестицияларни жалаб қилиш ва индустриал ўсишни таъминлашдир. Бу муаммоларни ечишда миллий молия бозори бирмунча қийинчиликларга муаммоларга дуч келмоқда. Компаниялар ва банкларда эмиссион, фоизли даромадлар ва инвестицион сиёсатларида номутаносибликларни кузатиш мумкин. Банклар, компаниялар ва суғурта ташкилотларининг моявий ҳолати қониқарли ва барқарор эмас, рисклилик ва волатиллик даражаси юқори. Қимматли қоғозлар бозорида (ҚҚБ) ҳозирча муддатли инструментлар деривативлар, муниципал, ипотека ва бошқа турдаги тижора

Айтиш жоизки, Ўзбекистон банк тизими қуйидаги босқичларни бошидан кечирган. Биринчи босқич, 1991-1993 йиллар: икки поғонали банк тизими шакллантирилди. Иккинчи босқич, 1994-1997 йиллар: тармоқ банклари тузилди. Учинчи босқич, 1998-2000 йиллар: хусусий банклар тузилди ва корпоратив бошқарув механизми шакллантирилди. Тўртинчи босқич, 2001 ва ҳозирги даврда (2009 йил): банк тизимидаги ислоҳотлар чуқурлаштирилди. Мамлакат кредит тизимининг марказий буғини эмиссион банк бўлиб, давлат унга монопол равишда муомалага пул чиқариш хукукини берган. Эмиссия банки бошка банкларни кредитлаш билан шуғулланади ва шу маънода у банклар банкидир. Ўзбекистонда бу вазифаларни Марказий банк бажаради. Хозирги пайтда Ўзбекистон Республикаси Марказий банки ўз фаолиятини Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси томонид

-банклар фаолиятини тартибга солади ва назорат қилади; -миллий хисоб-китоб тизимини ташкил этади ва тахминлайди; -расмий олтин-валюта резервларини саклайди ва тасарруф этади. -давлат бюджетининг касса ижросини Молия вазирлиги билан биргаликда ташкил этади. Марказий банк тижорат банкларига жалб этилган ресруслар буйича мажбурий резервларнинг энг кам микдорини белгилаш (тижорат банклари томонидан жалб этилган ресрусларнинг бир кисми мажбурий тарзда Марказий банкда сакланиши), кайта молиялаш ставкаларини (тижорат банкларини кувватлаш учун Марказий банк берадиган киска муддатли кредитлар буйича фоиз даражалари) урнатиш, иктисодий нормативларни белгилаш, қимматбахо коьозлар билан операциялар утказиш оркали иктисодиётни пул-кредит дастаклари воситасида тартибга солади. Тижорат банкларини очиш,

2.1-расм Ўзбекистон Республикаси хозирги замон банк тизими 6 Тижорат банкларининг асосий функциялари ва операциялари. Банкларнинг мухим функцияларидан бири бу - кредитлаш жараёнидан воситачилик қилишдан иборатдир. Унинг мазмуни шундан иборатки, корхоналарнинг фондларини такрор ишлаб чиқариш жараёнида ва ахоли даромадлариниг буш турган маблағларини кайта таксимлаш билан ифодаланади. Банкларнинг иккинчи вазифаси - хужаликда жамгарилишни рагбатлантиришдир. Учинчи функцияси бу - мустақил хужалик юритувчи субъектлар уртасида туловларни амалга оширишдаги воситачиликдир. Банклар ўз фаолиятлари давомида куйидаги операцияларни амалга оширадилар: - жисмоний ва юридик шахсларнинг, шу жумладан, вақил банкларнинг счётларини очиш ва юритиш, счётлар буйича хисоб-китоб қилиш ; - омонатларни жалб этиш; - к

- учинчи шахслардан мажбуриятларининг бажарилишини талаб қилиш хукукини олиш; - қимматбахо коьозлар чиқариш, харид қилиш , сотиш, хисобини юритиш, уларни саклаш , шартнома асосида уларни бошкариш ва бошкалар; - банк фаолияти юзасидан маслахат ва ахборот хизмати кўрсатиш; - молиявий лизинг; халкаро банк амалиётига мувофик лицензияда кўрсатилган бошка операциялар. 2.2-расм. Актив операцияларининг даромадларга қараб таснифланиши Пассив операциялари турлари Расм Тижорат банкларининг қимматли қоғозлар билан пассив операциялари 38 Актив операция даромадлилик буй ича турлари Қ ат ъ ий фоизлардар келадиган даромад Брокерлик хизматидан комиссион мукофот Кимматли когозлар курс ус ишидан даро мад Депозитар фаолиятда даромад Депозит сертификатла ри Депозит - жам г арма сертификатлари О блигациялар Қ а

Маълумот олиш учун қўйидаги манбалардан фойдаланилади :  Компаниянинг йиллик ва чораклик ҳисоботлари;  Компания ўғрисидаги босмодан чиқарилган маълумотлари;  Акционерларнинг йиғилишида омма учун тақдим қилинган маълумотлар;  Ихтисослашган ташкилотларнинг ва богшқа фонд бозори иштирокчиларини томонидан олиб ьорилган тадқиқотлар натижалари. Ўрта ва ўзоқ муддатли операцияларни таҳлил қилишда фундаментал таҳлилдан фойдаланиш мақсадга мувофиқдир, нархларнинг жорий динамикасини таҳлил қилишда бу усулнинг самараси кам. Техник таҳлил нархлар динамикасини уч хил бозор омили таъсирларини аниқлаш орқали урганиб чиқади, улар қимматли қоғозларнинг нархи, хажми ва уларга бўлган талаб. Бу омиллар орасида энг асосий урганиладигани бу қимматли қоғозларнинг нархи бўлиб қолганлари нархларнинг ўзгариши тў

активлари уртасида (қимматли когозларнинг турли куринишлари уртасида) баравар таксимланади. Юкорида таъкидлаб утилганидек, тижорат банклари омонатчиларнинг молия маблағларини жалб этади хамда уларни карз бериш, кредитлар ва ўз номларидан қимматли когозларни сотиб олишда фойдаланади. Омонатчилар - алохида шахслар ёки корхоналар, фирмалар ёхуд ташкилотлар бўлиб, маблағларнинг эгаси хисобланади, улар ўз маблағларини банкларга чек ва жамгарма хисобваракалари, муддатли омонатлар ва бошка хил молия воситалари шаклида «топшириш»ни расмийлаштирган холда вактинча фойдаланиш учун такдим этадилар. Банк нуктаи назаридан караганда, мана шу хисоб варакалари ва омонатларнинг барчаси карз мажбуриятлари хисобланади, чунки улар буйича банк ўз омонатчиларидан «карздор» саналади. Шунинг учун хам у банк баланс

а) киска муддатли б) ўзок муддатли в) кредитлар буйича муддати утиб кетган карзлар г) кредитлар буйича муддати утиб кетган фоизлар д) бошка банкларга берилган кредитлар е) филиалларга берилган кредит ресурслари 4. Корхонанинг устав капиталига куйилмалар 5.Асосий воситалар 6. Бошка активлар б) капитал куйилмалар хисобварагидаги маблағларнинг колдиклари в) бюджет маблағларнинг колдиклари г) омонатлар д) депозитлар е) бошка пассивлар 3. Харид маблағлари а) марказлаштирилган кредит ресурслари б) кредит ресурслари аукционлари оркали эриштирилган маблағлар в) икки томонлама шартнома асосида эриштирилган маблағлар Такдим этилган баланс банклар активлари ва пассивлари таркиби хамда тузилишини тасвирлашнинг умумий кабўл қилинган андозаси хисобланади. Баланс уларнинг маълум муддат ичидаги холатини к

савдо-иктисодий муносабатлари равнак топгани сари бундай банклар сони хам ортиб боради. Хусусий банкларнинг пайдо бўлиши мамлакатимизнинг якин утмиши учун умуман янгилик саналади. Банклар активларининг асосий кисми муддатсиз омонатлар бўлгани, яъни омонатчи исталган пайтда талаб қилиб олиши мумкин хисоблангани учун хам, қонун, банклар активларининг маълум бир кисмини ишончли юкори ликвидлик шаклида саклаб туришини кўзда тутади. Шунинг учун хам пулларни ўзок муддатга беришга, айникса белгиланган фоизли ставка буйича (бу пулнинг кадрсизланиши давом этаётган шароитда банк учун огир юк бўлиб тушади) кредитлашга эхтиёткорлик билан муносабатда бўлиш уларга хос хусусиятдир. Масалан, Ўзбекистон тижорат банклари такдим этган кредитларнинг умумий хажмида киска муддатли кредитлар улуши 80-85 фоизни т

вазифа одатда маблағларни саклаш, диверсификациялаш, даромад ва ликвидликни таъминлашдан иборат. Амалий жихатдан олганда, тижорат банкининг барча депозитларини бир хил (лоакал хатто макбўл) ссудаларга жойлаштириш мумкин эмас. Бундай холат инвестициялашнинг асосий коидаси - диверсификациялашга зид келгани учун хам мумкин эмас ва ношудлик хисобланади. Диверсификациялаш деганда мажмуада турли-туман куринишдаги қимматли қоғозларборлиги тушунилади. Диверсификациялаш (табакалаштириш) сиёсатида кайтариш муддатлари, жугрофий таксимланиши, мажбуриятлар тури ва эмитент хисобга олиниши лозим, Диверсификациялаш йули билан таваккалчилик хавф-хатаридан бутунлай кочиб кутулиб бўлмайди, аммо уни бир мунча пасайтириш мумкин. Инвестиция сиёсатининг асосий устиворликлари ва йуналишлари хакидаги хужжатлар бўл

жиҳатларини белгилаб берди. 1997 йилда Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Хусусий тижорат банкларини ташкил қилишни рағбатлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармони билан банк фаолияти учун бир қатор имтиёз ва рағбатлантиришлар берилди ва шу асосда юртимизда жисмоний шахсларнинг улуши 50 фоиздан кам бўлмаган хусусий банклар очила бошлади. 2011 йилнинг 1 январига қадар Ўзбекистонда 31 та тижорат банки фаолият кўрсатмоқда, улардан 3 таси – давлат, 13 таси –тижорат-акциядорлик банки, 10 таси – хусусий ва 5 таси чет эл капитали иштирокидаги банклар бўлиб, улар 9,3 мингта фили- алга, мини банк ва чакана офисларига эга. Мамлакатимиз тижорат банклари ялпи капиталининг бар-қарор ўсиши ва банк активлари портфелини бошқариш соҳасида юритилаётган мутаносиб сиёсат натижасида, банк тизимида бан

9-расм. Банк тизимининг асосий кўрсаткичлари Банк тизимида 1995 йилдан 2010 йилгача бўлган даврда депозитлар базаси солиштирма кўрсаткичларда 13 баробар ошди. Тижорат банклари ялпи депозитларининг юқори даражада ўсиши аҳоли омонатларини жалб қилишнинг юқори суръатлари билан изоҳланади, бу шубҳасиз, аҳолининг банк тизимига бўлган ишончи янада ортиб бораётганидан далолатдир. 2010 йилнинг охирида аҳолининг мамлакатимиз тижорат банкларига қўйган омонатлари ҳажми 4447 миллиард сўмни ташкил этди ва бу солиштирма нархларда 1995 йил кўрсаткичларидан 52 баробар кўпдир. Жисмоний шахслар томонидан банк муассасаларида очилган банк ҳисоб рақамлари сони 1995 – 2010 йилларда 16 баробар кўпайди ва 2010 йил якунларига кўра, катта ёшдаги ҳар 1000 кишига 1012 тани ташкил этди, бу халқаро амалиётда юқори кўрс

10-расм. Тижорат банклари кредитлар портфелининг ўсиши 2000 йилда банклар кредит портфелининг 54 фоизи ташқи қарзлар ҳисобидан шаклланган бўлса, 2010 йилда кредит порт-фелининг 85,1 фоизи ички манбалар ҳисобидан шакллантирил-ди. Шу билан бирга, банклар кредит портфелининг 75,2 фоизи-ни уч йилдан кўп бўлган узоқ муддатли инвестиция кредитлари ташкил этади. Таъкидлаш жоизки, тижорат банкларининг молиявий кўрсат кичлари ва Ўзбекистон Республикаси банк тизимининг асосий параметрлари халқаро рейтинг компанияларининг талаб ва мезонларига мос келади. Бу эса, 2010 йилда умумий актив- лари банк тизими жами активларининг 90 фоизидан зиёдини ташкил этадиган 15 та тижорат банки учун «Фитч Рейтингс»,«Мудис» ва «Стандарт энд Пурс» каби етакчи халқаро рейтинг 46

11-расм. Тижорат банкларининг уч йилдан ортиқ муддатга берилган кредитлари улуши (банклар ялпи кредит портфелига нисбатан фоизда) агентликларининг «барқарор» рейтинг баҳосини олишга эришиш имконини берди. Мустақиллик йилларида мамлакатимизда энг юқори халқаро стандартларга жавоб берадиган тўловларни амалга ошириш тизими яратилди. Агар 1990 йилда тўловларни амалга ошириш учун бир кун, баъзан ҳатто ҳафталар кетган бўлса, 1997 йилдан бошлаб бир неча дақиқаларда барча ҳисобкитобларни тўлиқ автоматлаштирилган тартибда амалга ошириш имкони- ни берадиган янги тўлов тизими фаолият кўрсатмоқда. Бугунги кунда Ўзбекистон тўлов тизими дунёдаги энг замонавий тизимлардан бири бўлиб, у барча тўловларни реал вақт режимида амалга оширади. Мамлакатимизда нақд пулсиз ҳисоб-китоблар тизимининг ривожланишида т

12-расм. Муомалага чиқарилган пластик карточкалар сони ва улардан фойдаланиш орқали амалга оширилган тўловлар ҳажми динамикаси ли кенг қўллана бошланди. Ҳозирги вақтда муомаладаги банк пластик карточкалари сони қарийб 8 миллион донани ташкил этмоқда. Бугунги кунда савдо ва хизмат кўрсатиш шохобчаларида ўрнатилган, пластик карточкаларга хизмат кўрсатадиган терминаллар сони 86 мингтага етди. Айни пайтда тижорат банклари томонидан банк хизматлари кўлами мунтазам кенгайтириб борилмоқда ва мижозлар учун қулай янги хизмат шакллари жорий этилмоқда. Улар банк ҳисоб рақамлари эгаларига реал вақт тартибида ўз ҳисоб рақамлари ҳақидаги маълумотларни мобиль ва электрон алоқа воситалари орқали олиш имконини бермоқда. Банклар томонидан аҳоли пунктларида мингдан ортиқ инфокиоскалар ўрнатилган, 48

13-расм. Тижорат банклари томонидан кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни ривожлантиришга берилган кредит ва микрокредитлар ҳажми динамикаси улар орқали мижозлар тўловлар, жумладан, коммунал хизмат тўловларини мустақил тарзда амалга оширишлари мумкин. Бундан ташқари, банк мижозларига қулайликлар яратиш мақсадида «Банк – мижоз» дастури жорий қилинган. Ушбу дастур ҳар куни банкда катта ҳажмдаги ҳисоб-китобларни амалга оширадиган 5 мингдан зиёд йирик корхоналарга банкдаги ўз ҳисоб рақамларини иш жойидан туриб бошқариш ва улар ҳақида зарур маълумотлар олиш имконини бермоқда. Банк тизимининг мустақиллик йилларида фаол ривожланиши натижасида тижорат банкларининг мижозлари сони 18,5 баробар кўпайди ва 18,8 миллионни ташкил этди. Жумладан, жисмоний шахс мақомидаги мижозлар 19,2 баробар кўпайиб, 1

14-расм. Банкдан ташқари кредит ташкилотлари фаолиятининг асосий кўрсаткичлари Кейинги вақтда мамлакатимизда банк кредит муассасалари билан бир қаторда, банкдан ташқари кредит муассасалари (кредит уюшмалари, ломбардлар ва микрокредит ташкилотлари) тизими ҳам ривожланмоқда. Банкдан ташқари кредит ташкилотлари тизимининг шаклланиши, Ўзбекистон Республикасининг «Кредит уюшмалари тўғрисида»ги, «Микрокредит ташкилотлари тўғрисида»ги ва «Микромолиялаш тўғрисида»ги қонунларининг қабул қилиниши билан бошланди. Бугунги кунда Ўзбекистонда жами активлари ҳажми 351 миллиард сўмни ташкил этадиган 209 та банкдан ташқари, кредит институти ҳам фаолият кўрсатмоқда. 50

Ҳозирги пайтда Ўзбекистон банк тизимида 31 та тижорат банки фаолият кўрсатаётган бўлиб, шундан 3 таси давлат-тижорат банки, 13 таси акциядорлик-тижорат банки, 10 таси хусусий банк ва 5 таси чет эл капитали иштирокидаги банклар ҳисобланади. Ушбу банкларнинг республика ҳудудларида 810 та филиали самарали фаолият кўрсатмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2009 йил 30 мартдаги ПҚ- 1083-сонли қарорига асосан қишлоқ аҳолисининг уй-жой шароитларини яхшилаш, қишлоқ жойларида ишлаб чиқариш ва ижтимоий инфратузилмани жадал ривожлантириш, уй-жой қурилишини ўзоқ муддатли имтиёзли кредитлаш тизимини кенг жорий этиш мақсадида “Ғаллабанк” акциядорликтижорат банки негизида “Қишлоқ қурилиш банк” акциядорлик тижорат банки ташкил этилди. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2009 йил 30 мартда ПҚ-

ва молиявий базасини мустаҳкамлаш, замонавий қайта ишловчи корхоналарни жадал барпо этиш, ички бозорни маҳаллий озиқ-овқат товарлари билан тўлдиришга йўналтирилган кенг турдаги банк хизматларини кўрсатиш мақсадида “Пахтабанк” акциядорлик-тижорат банки “Агробанк” акциядорлик тижорат банкига айлантирилди. Бундан ташқари, Жанубий Кореянинг “Шинхан” банки ваколатхонаси очилди ва 2010 йилнинг 1 январь ҳолатига кўра йирик хорижий банкларнинг республикамиздаги ваколатхоналари сони 8 тага етди. Республика ҳудудларида, айниқса қишлоқ жойларида банк инфратузилмасини янада кенгайтириш орқали аҳолига ва фермер хўжаликларига кўрсатилаётган банк хизмат турларини кўпайтириш, уларга банк хизматларидан фойдаланишда қулайликлар яратиш ҳамда банклар ўртасидаги рақобат муҳитини янада кучайтириш мақсадида, 200

субъектларини ҳар томонлама қўллаб-қувватлаш юзасидан кўрилган чоратадбирлар ўтган йилда иқтисодий ўсишнинг барқарор юқори суръатларини таъминлади. Ялпи ички маҳсулот (ЯИМ). Ўзбекистон Республикаси Давлат Статистика Қўмитасининг маълумотларига асосан, 2009 йилда ялпи ички маҳсулотнинг ўсиши 8,1 фоизни, саноат маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажмининг ўсиши - 9,0 фоизни, қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари – 5,7 фоизни, чакана товар айланмаси – 16,6 фоизни, пуллик хизматлар кўрсатиш ҳажмининг ўсиши – 12,9 фоизни ташкил қилди. 2009 йилда кўрсатилган хизматлар ҳажмининг ЯИМ таркибидаги улуши 47,2 фоизни ташкил қилди. Хусусан, алоқа ва ахборотлаштириш хизмати 21,6 фоизга, савдо ва умумий овқатланиш хизмати 21,8 фоизга, маиший хизматлар ҳажми 22,6 фоизга ҳамда молиявий хизматлар 24,7 фоизга ўсди. Инфляция.

Жалб этилган хорижий инвестициялар ҳажми 68 фоизга ўсиб, уларнинг асосий қисмини ташкил этган тўғридан-тўғри киритилган инвестициялар ҳажми 1,8 баробар ошди. Асосий капиталга йўналтирилган инвестицияларнинг 46,9 фоизи хўжалик субъектлари ва аҳолининг ўз маблағлари, 27,8 фоизи тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар ва кредитлар, 8,1 фоизи эса бюджет маблағлари ҳисобидан молиялаштирилди. Янги иш ўринларини яратиш. 2009 йилда иш билан бандликни ошириш борасида кўрилган амалий чоралар натижасида мамлакатимизда 940 мингдан зиёд янги иш ўринлари яратилди, уларнинг 500 мингга яқини қишлоқ жойларида ташкил этилди. Кичик бизнес соҳасида 390 мингдан зиёд, шу жумладан хизмат кўрсатиш соҳасида 270 мингдан ортиқ янги иш ўринлари очилди. Саноат корхоналари билан кооперация асосидаги касаначиликни ҳамда пу

2009 йилда экспорт ҳажми аввалги йилга нисбатан 2,4 фоизга, шу жумладан, энергия манбалари ва нефть маҳсулотлари экспорти 42,2 фоизга, озиқ-овқат маҳсулотлари экспорти 39,0 фоизга ўсди. 2009 йилда импорт ҳажми 2,7 фоизга камайди. Айни пайтда, импорт таркибида озиқ-овқат маҳсулотлари импортининг 5,5 фоизга, машина ва ускуналар импортининг 5,0 фоизга ошиши кузатилди. Республикамиз ўтган йилда жаҳоннинг 167 дан ортиқ мамлакатлари билан ташқи савдо операцияларини амалга оширди. Жами ташқи савдо айланмасида Европа давлатларининг улуши 59,6 фоизни, Осиё давлатлари 37,3 фоизни, Америка қитъаси давлатлари 2,8 фоизни, Африка, Австралия ва Океания давлатлари улуши эса 0,3 фоизни ташкил этди. Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги мамлакатлари ҳамда хорижий мамлакатлар билан анъанавий савдо алоқаларининг мус

2009 йилда монетар омилларнинг инфляция даражасига таъсирини олдини олиш мақсадида монетар сиёсатнинг бозор инструментларидан кенг фойдаланилди. Очиқ бозордаги операциялар банк тизими ликвидлигини тартибга солиш ва молия бозори барқарорлигини таъминловчи инструмент сифатида Марказий банк томонидан мунтазам равишда қўлланилиб борилди. Марказий банк томонидан ўтган йилда ҳам, пул-кредит кўрсаткичларининг мақсадли параметрларидан келиб чиққан ҳолда, халқаро резервларнинг кўпайиши ҳисобига юзага келган ортиқча ликвидликни стерилизация қилиш операциялари мунтазам ўтказиб борилди. Жумладан, 2009 йилда Марказий банк томонидан тижорат банкларининг бўш пул маблағларини Марказий банкнинг махсус депозитлари ва облигацияларига жалб қилиш операцияларининг ўртача ойлик ҳажми 2008 йилга нисбатан 1,4 март

Мажбурий резервлар. 2010 йилда тижорат банклари мижозларининг депозитлар бўйича ўрнатилган мажбурий резерв талаблари муомаладаги пул массасини ва банк тизими ликвидлигини тартибга солишнинг муҳим воситаларидан бири сифатида қўлланилди, ушбу инструментнинг қўлланилиш механизмига киритилган ўзгартиришлар унинг самарадорлигини янада оширди. Пул массасининг мақсадли параметрларидан келиб чиққан ҳолда ҳамда тижорат банклари томонидан ўзоқ муддатли депозитлар жалб қилинишини янада рағбатлантириш мақсадида 2009 йилнинг 1 сентябридан мажбурий резервлар нормаси тижорат банклари депозитларининг муддатига қараб табақалаштирилди. Жумладан, мажбурий резервлар нормаси, муддати 1 йилгача бўлган депозитлар учун - 15%, муддати 1 йилдан 3 йилгача бўлган депозитлар учун - 12%, муддати 3 йилдан ортиқ бўлган д

навбатида пул бозорида фоиз ставкаларининг барқарорлигини таъминлашга хизмат қилди. Шунингдек, иқтисодиётнинг устувор тармоқларини молиявий маблағлар билан таъминлаш ва иқтисодий ўсишни қўллаб-қувватлаш мақсадида ташкил этилган Ўзбекистон Республикаси Тикланиш ва тараққиёт жамғармаси ҳисобварағида 3,7 млрд. доллар миқдорида маблағлар шакллантирилиши ҳам ташқи омилларнинг пул массасига таъсирини камайтиришга хизмат қилди. Фоиз ставкалари динамикаси. Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирозининг Ўзбекистон иқтисодиётига таъсирини олдини олишга қаратилган Ҳукумат қарорлари асосида тижорат банкларининг реал сектор корхоналарини ўзоқ муддатли кредитлаш бўйича ресурс базаларини ҳамда аҳолининг бўш пул маблағларини банк депозитларига жалб қилинишини кенгайтириш бўйича амалга оширилган чора-тадбирлар тижо

Марказий банк миллий валюта алмашув курсини мақсадли коридор доирасида ушлаб туриш учун валюта бозорида хорижий валюталарни сотувчи ва сотиб олувчи сифатида қатнашиб, валюта операцияларини амалга ошириб борди. Натижада, 2010 йилнинг охирига келиб, бир АҚШ долларининг номинал қиймати 1511,4 сўмни ташкил қилиб, миллий валютанинг номинал девальвацияси 8,5 фоизга тенг бўлди. Сўмнинг АҚШ долларидан бошқа хорижий валюталарга нисбатан алмашув курслари ушбу валюталарнинг ташқи валюта бозорларидаги АҚШ долларига нисбатан курслари ва ички валюта бозорида сўмнинг АҚШ долларига нисбатан алмашув курси динамикаси остида шаклланди. 2009 йилда сўмнинг еврога нисбатан девальвацияси 8,0 фоизни, япон иенаси ва фунт стерлингга нисбатан эса мос равишда 7,2 ва 12,4 фоизни ташкил қилди. Ўтган йилда жаҳонда рўй б

тизимининг барқарорлигини таъминлашга қаратилган чора-тадбирларнинг амалга оширилиши ўзининг ижобий самарасини берди. Кўрилган тадбирлар қаторида банк тизимининг барқарорлигини янада мустаҳкамлаш, банкларнинг капиталлашув даражасини, уларнинг ресурс базасини янада ошириш орқали банк-кредит тизимининг барқарор ҳамда ўзлуксиз ишлашини таъминлаш, банкларнинг иқтисодиётни модернизация қилиш жараёнларидаги иштирокини фаоллаштиришга алоҳида эътибор қаратилди. Банкларнинг молиявий барқарорлигини мустаҳкамлаш борасида кўрилган чора-тадбирлар натижасида, сўнгги икки йилда тижорат банкларининг умумий капитали 2 баробар кўпайиб, 2010 йилнинг 1 январь ҳолатига кўра 3 трлн. 10 млрд. сўмга етди. Биргина 2009 йилнинг ўзида етакчи банкларнинг низом жамғармаларини ошириш учун қўшимча равишда 500 млрд. сўмд

- “Асака” давлат акциядорлик-тижорат банкининг устав капитали 300 млрд. сўмга етказилди. Шунингдек, давлат-тижорат Халқ банкининг устав капиталини 2009-2012 йилларда 200 млрд. сўмга, “Қишлоқ қурилиш банк” акциядорлик-тижорат банкининг устав капиталини 150 млрд. сўмга етказиш борасида тегишли чора-тадбирлар амалга оширилмоқда. Банклар устав капиталига хусусий капитални жалб қилишга қаратилган чора-тадбирлар доирасида «Тошкент» РФБнинг листингига киритилган банклар сони 18 тага етди ва 2009 йил давомида уларнинг 17,4 млрд. сўмлик акциялари бевосита фонд биржасида инвесторларга сотилди. Амалга оширилган чора-тадбирлар натижасида бугунги кунга келиб Ўзбекистон банк тизими халқаро талабларга жавоб берадиган барқарор тизимлардан бирига айланиб, айни пайтда у белгиланган қатор нормативлар бўйича

2.5-расм. Тижорат банклари капиталининг ўсиш динамикаси 10 Шу билан бирга, халқаро стандартларга асосланган самарали банк назоратининг юритилиши, активларнинг ликвидлиги ва сифати устидан доимий мониторинг ўтказилиши Ўзбекистоннинг тижорат банкларига етакчи халқаро рейтинг агентликлари томонидан ижобий баҳо берилишига хизмат қилмоқда. Ҳозирги пайтда умумий активлари мамлакатимиз банк тизимининг 90 фоиздан ортиғини ташкил қиладиган 14 та тижорат банки «Fitch Ratings», «Moody's investors service», “Standart & Poor"s” каби нуфўзли халқаро рейтинг компанияларининг “барқарор” рейтинг баҳосини олишга муваффақ бўлди. Банк тизими барқарорлигининг асосий омилларидан бири банк тизимининг ликвидлиги ҳисобланади. Ушбу кўрсаткичнинг ҳам етарли даражада сақланаётгани Ўзбекистон банкларини халқар

чоратадбирлар аҳолининг банк тизимига бўлган ишончини мустаҳкамлашга хизмат қилмоқда. Натижада, фақат 2009 йилнинг ўзида аҳолининг кредит ташкилотларидаги омонатлари миқдори 1,7 баробар ошиб, 2010 йилнинг 1 январь ҳолатига кўра 2 914 млрд. сўмни ташкил этди. 2.5-расм. Кредит ташкилотларида аҳоли омонатларининг қолдиғи динамикаси 11 Банклар капитали ва депозитларининг юқори суръатларда ўсиши, ўз навбатида, уларнинг иқтисодиётнинг реал секторини молиявий қўллабқувватлашдаги иштирокини фаоллаштиришга, банк активлари ва кредит қўйилмалари ҳажмининг кўпайишига ижобий таъсир қилди. Жумладан, банкларнинг жами активлари 2009 йилда 30 фоизга ошиб, 2010 йилнинг 1 январь ҳолатига 15 трлн. 703 млрд. сўмни ташкил этди. Банклар томонидан реал секторга йўналтирилган кредит қўйилмалари қолдиғи 2009 йилда

2.6-расм. Кредит ташкилотларининг жами активлари қолдиғи динамикаси 12 Шу билан бирга, банкларнинг кредит портфели таркиби тубдан ўзгарди. Агар 2000 йилда кредит портфелининг қарийб 54 фоизи ташқи қарзлар эвазига шаклланган бўлса, 2009 йилга келиб, банкларнинг жами кредит портфелининг 84 фоизи ички манбалар ҳисобидан шакллантирилди. Бошқача қилиб айтганда сўнгги 10 йил ичида иқтисодиётнинг реал секторини кредитлашга йўналтирилган ички манбалар 25 баробардан зиёдроқ кўпайди. Иқтисодиётнинг реал сектори корхоналарига, тадбиркорлик субъектларига ва аҳолига кредитлар ажратиш, инвестициялаш ҳажмларини ошириш билан бир қаторда банклар томонидан уларга кўрсатилаётган хизматлар сифатини янада яхшилаш ва замонавий банк хизматларини жорий этиш борасида ҳам тегишли ишлар амалга оширилди. Инқирозга қ

бизнесни қўллаб-қувватлаш, уларнинг молиявий барқарорлигини таъминлаш, экспорт салоҳиятини ошириш билан боғлиқ ишлар амалга оширилди. Хусусан, жаҳон бозорида айрим маҳсулотлар нархлари ва уларга бўлган талабнинг пасайиши ҳисобига молиявий қийинчиликларга дуч келган маҳсулот экспорт қиладиган корхоналарнинг барқарор ишлашини таъминлаш мақсадида, уларга айланма маблағларини тўлдириш учун 2009 йилда умумий миқдори 233 млрд. сўмлик имтиёзли кредитлар берилди. Паст рентабелли ва иқтисодий ночор корхоналарни тугатиш ва бу жараёнга тижорат банкларини жалб қилишга қаратилган ишлар корхоналарнинг молиявий барқарорлигини оширишда муҳим роль ўйнади. Жумладан, мамлакатимиз бўйича, йирик корхоналарни ҳам қўшганда, жами банкрот деб эълон қилинган 240 та корхонадан 154 таси янги мулкдорларга сотилди, 86

Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш борасида Ҳукумат томонидан амалга оширилаётган чора-тадбирлар, уларга бир қатор солиқ ва кредит имтиёзларининг берилиши ушбу соҳанинг янада ривожланишига имкон яратди. 2009 йилда кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларига барча молиялаш манбалари ҳисобидан ажратилган кредит ресурсларининг умумий ҳажми 50 фоизга ошиб, 1 трлн. 852 млрд. сўмни ташкил этди. Ушбу кредитларнинг 322,1 млрд. сўми кичик бизнес субъектларига ажратилган микрокредитлар бўлиб, бу кўрсаткич 2008 йилга нисбатан 1,6 бараварга кўпдир. Фаолият юритаётган кичик бизнес субъектларининг сони 2009 йилда 16,3 мингтага ўсиб, 2010 йилнинг 1 январь ҳолатига кўра 196,5 мингтага етиб, улар томонидан ялпи ички маҳсулотнинг қарийб 50 фоизи ишлаб чиқарилмоқда. Бундай натижа

кенгайтириш бўйича амалга оширилган чора-тадбирлар натижасида 2009 йилда Марказий банк томонидан 26 та кредит уюшмаси, 6 та микрокредит ташкилоти ва 14 та ломбардларга фаолиятини амалга ошириш ҳуқуқини берувчи лицензиялар берилди. Натижада, республика бўйича нобанк кредит ташкилотларининг умумий сони 2010 йилнинг 1 январь ҳолатига кўра 183 тага етиб, шундан, кредит уюшмалари 103 тани, микрокредит ташкилотлари 32 тани ва ломбардлар 48 тани ташкил этди. 2009 йилда кредит уюшмалари хизматидан фойдаланувчилар, яъни уларнинг аъзолари сони 53,4 мингтага ёки 54 фоизга ортиб, 2010 йилнинг 1 январь ҳолатига кўра 153,1 мингтага етди. Ўтган йилда кредит уюшмаларининг капитали қарийб 2 баробарга, жалб қилинган депозитлари миқдори 1,9 баробарга, улар томонидан ажратилган кредитлари миқдори 1,8 баробарг

давлатлардаги каби, икки поронали банк тизими мавжуд бўлиб, уни бошқа банклар фаолиятини тартибга солиб турувчи, ҳукуматнинг "банкчиси" вазифасини ўтайдиган ва пул муомаласини тартибга солиб турувчи, "банклар банки" бўлган Марказий банк бошқариб туради (биринчи поғона). Тижорат банклари хўжалик юритувчи субъектларга кредит – ҳисоб – китоб юритиш хизматларини кўрсатади, улар пассив (ўз шахсий ресурсларини шакллантириш билан боғлиқ бўлган), актив (омонатларни жойлаштириш операциялари) ҳамда воситачилик (кредит билан боғлиқ бўлмаган) операцияларини амалга оширади (иккинчи поғона). Ўтиш даврида банклар бошқа хўжалик юритувчи субъектлар ўртасида қимматли қоғозлар бозорида фаолият кўрсатиш учун энг қулай шарт – шароитларга эга бўлди ва ҳозир ҳам ана шундай шароитларга эгадир. Бир

равишда, ушбу бозор қатнашчиси сифатида бир йилнинг ўзида бир неча вазифаларда, хусусан: акциялар, депозитлар ва омонат (жамғарма) сертификатлар ҳамда банк векселлари эмитентлари сифатида; бошқа хўжалик юритувчи субъектлар ва давлат қимматли қоғозларини сотиб олувчи сармоядорлар сифатида; ўз мижозларига маслахатлар берадиган, депозитар операцияларини бажарувчи, қимматли қоғозларга инвестициялар қилиш учун уларга берилган қимматли қоғозлар ва пул маблағларини бошқариш бўйича хизматлар кўрсатадиган инвестиция муассасалари ва ҳ.к. сифатида қатнашиши мумкин. Айни йилда тижорат банклари фонд бозори умумий инфратузилмасининг унсуридир ва бу вазифада уларнинг роли ниҳоятда катта, чунки амалда қимматли қоғозлар бозорининг ҳар бир иштирокчиси банкнинг хизматисиз иш тутолмайди, чунки у ҳисоб – китоб

банклар томонидан катга ҳажмлардаги траст операцияларини бажариш (қимматли қоғозларни мижозларнинг топшириқлари бўйича бошқариш) билан қопланади, мазкур америкача ўзига хослик банклар саноат компаниялари акцияларига амалда эгалик қилишини кўзда тутади, қонун банкларга давлат қимматли қоғозлари, муниципал облигацияларни чиқариш, турли идоралар ва халқаро ташкилотлар томонидан амалга ошириладиган қарз мажбуриятларини ташкил этиш, шунингдек, мижозлар ҳисобидан ва уларнинг топширирига кўра қимматли қоғозларни сотиб олиш ҳамда сотиш бўйича айрим воситачилик (брокерлик) функцияларини бажариш учун рухсат беради. Бир қанча давлатлар қонунчилигида (Япония, Буюк Британия, Канада, Франция) сўнгги йилларгача банкларга фонд биржалари ишида бевосита қатнашиш ман этилар эди. Бироқ ҳозирги пайтда ушбу мам

вазиятни таҳлил қилади, биржа ва биржадан ташқари бозорлар қонъюнктурасини тадқиқ этади. Бунда иқтисодий, сиёсий ва бошқа ахборотлардан кенг миқёсда фойдаланади. Ушбу тадқиқотлар асосида инвестицион тактик ва стратегик маслаҳатларга мухтож бўлган кўп сонли мижозларнинг қонсалтинги амалга оширилади. Мижозларнинг қимматли қоғозлари портфелини бошқариш бўйича банклар томонидан кўрсатиладиган хизматлар уларга катта даромад келтиради. Мижозларнинг ҳоҳиши бўйича уларнинг пуллари хавфли ёки нисбатан ишончли қимматли қоғозларга қўйилма қилинади. Бунда банклар ўзаро қаттиқ рақобатни бошдан кечиришига тўғри келади, чунки мижозлар бир йилнинг ўзида бир неча банкларга бундай операцияларни бажаришни топшириши, кейинчалик эса, маблағлари энг кўп самара берадиган битта банкни танлаб олишлари мумкин. Қимм

мулкида бирор акциядорлик жамияти акцияларининг 10 фоиздан ортиқ қисмига эга бўлиши мумкин эмас, Ўзбекистонда фонд бозори яратила бошланиши билан фонд бозорининг аралаш "европача" модели мавжуд бўлиб, бунда банклар ҳам, нобанк ташкилотлар – инвестиция муассасалари ҳам тенг хуқуқларда ишлаши мумкин. Банклар амалда инвестиция муассасаларининг қимматли қоғозлар бозорида амалга оширадиган фаолиятининг қонунчиликда белгиланган маълум бир турини амалга ошириш учун тегишли лицензияга эга бўлиши керак. Лицензиялаш қимматли қоғозлар бозорини тартибга солиш учун масъул бўлган орган томонидан амалга оширилади. Катта миқдордаги пул ресурсларига эга бўлиб, ўз муассасалари орқали саноат компанияларига кириб борар экан, айнан банклар ўзларининг банк капиталини саноат капитали билан қўшиш ташаббус

эмиссияси асосида қўшимча ресурсларни жалб этишда эхтиёжнинг кучайиб бораетганидир. Нихоят, банклар учун қимматли қоғозларнинг самарали тўлов воситаси – гаров сифатидаги роли тобора ўсиб бораётгани катта аҳамиятга эга бўлиб, бу – ўтиш даврида айниқса долзарбдир. Қимматли қоғозлар бозорида банкларнинг фаоллашувига сабаб бўлган энг муҳим шарт–шароитларга қуйидагиларни киритиш мумкин: - Ўзбекистонда амал қилаётган қонунчилик бўйича тижорат банклари қимматли қоғозлар билан ҳар қандай турдаги операцияларни амалга оширишда қатнашишига йўл қўйилади; - банкларнинг нисбатан барқарор молиявий аҳволи ва банк операцияларининг юқори даромадлилиги уларга банк хизматларининг янги турларини, хусусан қимматли қоғозлар билан амалга ошириладиган кўпгина операцияларни ўзлаштиришга катта молиявий ресурсларни а

кўламини кенгайтириш ва яқин келажакда иқтисодиётнинг ушбу устувор соҳасидаги фаолиятини янада фаоллаштириш учун катта имкониятлар очиб беради. Тижорат банкларининг қимматли қоғозлар бозорида иштирок этиш мақсадлари. Қайд этиб ўтилганидек, қимматли қоғозлар бозорининг барча қатнашчилари орасида банклар шу билан фарқланадики, улар бир йилнинг ўзида фонд бозорининг қонунчилик билан рухсат берилган деярли барча молиявий воситаларида: акция, облигация, депозит сертификатлари ва векселларда эмитентлар сифатида қатнашиши мумкин. Банклар фаолиятида ўз шахсий облигацияларини муомалага чиқариш билан боғлиқ бўлган иш катта ўрин тутади. Ўзбекистонда, хусусан, банкларнинг аксарият кўпчилик қисми акциядорлик жамияти мақомига эга бўлиб, бу ҳол устав фондларини шакллантириш учун авваламбор ушбу қимматли

- қимматли қоғозлар ликвидлилиги ва айланишини қўллаб – қувватлаш; - қарз мажбуриятларининг ўз йилида тўланишини таъминлаш. Тижорат банкларининг ўз акцияларини чиқариш ва уларни очиқ бозорда жойлаштиришдан манфаатдорлиги бир қанча шарт–шароитлар билан изоҳланади. Энг аввало бу – банк пассивларини шакллантириш заруриятидир. Ўз капиталларини доимий равишда қадрсизлантириб турадиган инфляция, банкларнинг ўзоқ муддатли депозитларни жалб этиш имкониятидан махрум қилади. Шу сабабли нисбатан ўзоқ муддатли қўйилмаларни амалга ошириш учун банклар ўсиб бораётган миқдорларда ўз капиталидан фойдаланишига тўғри келади. Яна шуни қайд этиш керакки, тижорат банклари томонидан устав сармоясини кўпайтириш ва қўшимча акцияларни чиқариш, қайта тузилмавий ўзгаришлар қилиш – акциядорларнинг улушини ўзгартириш у

2. Қимматли қоғозлар эмиссияси рисоласини тайёрлаш. Қимматли қоғозлар эмиссияси рисоласи банк бошқаруви томонидан тайёрланиб, унинг раиси ва бош бухгалтери томонидан имзоланади.Эмиссия рисоласида банк, унинг молиявий аҳволи ҳамда бўлғуси қимматли қоғозларни чиқариш тўғрисидаги маълумотлар (қимматли қоғозлар тўғрисида умумий маълумотлар, уларни тарқатиш шартлари ва тартиби, қимматли қоғозларни чиқариш ҳисоб–китоб шартларига оид маълумотлар, қимматли қоғозлар бўйича дивидендлар ёки фоизларни олишга тегишли маълумотлар) акс эттирилади. 3. Қимматли қоғозлар ва эмиссия рисоласини чиқаришни рўйхатдан ўтказиш. Ушбу операцияни эмитент–банк қонунчиликда белгиланган тартибда ваколатли давлат органида амалга оширади. 4. Эмиссия рисоласини нашр этиш ва қимматли коғозлар чиқариш тўғрисидаги хабарни омм

6. Қимматли қоғозларни чиқариш якунларини рўйхатдан ўтказиш. Бу жараён қимматли қоғозларни сотиш тугалланганидан кейин амалга оширилади. Банк сотув натижаларини таҳлил қилади ва қимматли қоғозларни чиқариш якунлари тўғрисида ҳисобот тузади, бу ҳисобот раҳбарият томонидан имзоланиб, банк муҳри билан мустаҳкамланади (тасдиқланади) ва рўйхатга олувчи органга тақдим этилади. Ушбу орган қимматли қоғозларни чиқариш якунлари тўғрисидаги ҳисоботни кўриб чиқиши лозим, агар бу органнинг эътирозлари бўлмаса, ҳисобот ва якунни рўйхатга қайд этади. Борди–ю, рўйхатдан ўтказувчи орган банкка ҳисоботни рўйхатга олишни рад этса, у эмитентга бу ҳақда хат орқали маълум қилиши лозим. Хатда рад этишнинг сабаблари (масалан, қимматли қоғозларни чиқариш жараёнида амалдаги қонунчилик, банк қоидалари, йўриқномалари

сақлаб қолиш ва қимматли қоғозлар курси қийматининг ўсиб бориши асосида сармоянинг ортиб боришини таъминлашдан иборатдир. Банкларнинг бу соҳадаги стратегиясига банк қонунчилиги катта таъсир кўрсатади. Буюк Британия, Италия каби мамлакатларда қонун банк портфелида мавжуд бўлган қимматли қоғозлар курс қийматининг ўсиши ҳисобига вужудга келадиган яширин захираларнинг шакллантирилишини тақиқлайди. Бу давлатларда банклар ўз балансларида ўз активларининг қийматини, уларни қайта баҳолашни ҳисобга олган ходда, албатта кўрсатишлари шарт. Бошқа мамлакатларда, масалан, Япония, АҚШда активлар ҳарид ёки номинал қиймати бўйича балансларда акс эттирилиши сабабли, яширин захиралар катта миқдорларга етиши мумкин, бу эса, банкни шундай инвестицияларни кўпайтириб боришга даъват этади. Кўпгана мамлакатларда б

даромад олиш учун имкон берадиган анчагина ўзоқ муддатли қимматли қоғозларга йўналтирилишини англатади. Ўзбекистонда банклар ўзларининг қимматли қоғозлар портфелини шакллантиришда ушбу иккала усулни қўллайдилар. Бироқ Ўзбекистон учун умуман инвестициялашнинг нисбатан қисқароқ муддатлари хосдир. Агрессив (тажовўзкор) сиёсат курслар ва фоизларнинг бозорда ўзгариб (тебраниб) туришидан даромад олиш имкониятларидан энг кўп даражада фойдаланиб қолишга йўналтирилган. Бундай стратегияни фақат катта инвестиция портфелига эга бўлган йирик банкларгина қўллаши мумкин. Агрессив стратегияни муваффақиятли олиб бориш учун банк кундалик бозорни ҳолисона баҳолай оладиган ва унда вазиятнинг ўзгаришига оид тахминлар тузишни таъминлайдиган тегишли таҳлилий имкониятларга эга бўлиши лозим. Ўзбекистон банкларини

етарлича кенг ривожланди. Агар бирор акциядорлик жамиятининг акциялар пакетига эга бўлган банк уни бошқаришда, шунингдек, кредитлар, жумладан, имтиёзли кредитлар ёрдамида эмитентнинг молиявий аҳволини соғломлаштиришда фаол иштирок этса, шундай бирлашиб кетишнинг афзалликлари намоён бўлади. Ҳар бир банк инвестиция портфелининг муайян қисмини банк томонидан қўшма ва шуъба корхоналарга киритилган пайлар ва улушлар ташкил этади. Ушбу қўйилмалардан келадиган даромад баъзан катта миқдорларга етиши, аммо айрим ҳолларда умуман бўлмаслиги ҳам мумкин. Турлича бозор тузилмаларининг таъсисчилари бўлмиш банклар уларга катта мабларларни қўйилма қилади. Масалан, банклар инвестиция муассасалари ва биржаларнинг таъсисчилари бўлиши мумкин. Амалда Ўзбекистондаги ҳар бир банк турли йўналишдаги бир ёки хатто б

қоғозларни сотиб олиб, уларни сотишга ҳаракат қилади ёки у фойда, шу билан бирга, дивидендлар келтира бошлаши учун эмитентни бошқаришда иштирок этади. Банклар корхона акцияларига эга бўлиб ва унга кредитлар бериб, ўз инвестицияларини ҳимоя қилиш мақсадида кредитлашни давом этгиришга жалб этилиши мумкин. Улар ўз обрўсини сақлаб қолиш учун корхонанинг молиявий барқарорлигини қувватлаб туришга мажбурдир қимматли қоғозларга инвестиялашни амалга оширишда баикнинг йўқотишлари бўйича мавжуд хатар асосан қисқа муддатлидир, лекин у банкнинг асосий капиталига нисбатан жуда юқори бўлиб қолиши ҳам мумкин. Банк эмитент – корхонанинг банкрот бўлиши билан боғлиқ ҳолда унинг акцияларига эга бўлгани учун зарар кўриши ҳам мумкин, аммо бундай йўқотишларнинг энг кўп тарқалган сабаби, бозор қийматини нотўғри б

- банкнинг эмитентлар ва тармоқлар бўйича акциялар бир жойда тўпланишини чеклаш, қимматли қоғозларга қўйилмаларнинг хатарсизлиги ва уларнинг сифатини баҳолаш, эмитент–корхоналарнинг молиявий аҳволи ҳамда бошқарув тажрибасини баҳолаш, инвестициялар диверсификациясини қандай усуллар воситасида амалга ошириш бўйича режалари. Бундан ташқари, инвестиция фаолиятини амалга ошириш йилида Марказий банк томонидан барча тижорат банкларига эмитентнинг умумий паспорт маълумотлари қайд этиладиган "қимматли қоғозлар эмитенти анкетаси (сўровномаси)" махсус шакли, шунингдек, унинг молиявий аҳволи (қоплаш коэффициенти, ликвидлилиги, алоҳидалиги, кредит қобилияти бўйича синфи, ссудалар бўйича қарздорлиги ва ҳ.к.)дан фойдаланиш тавсия этилган. III Боб. Иқтисодиётни модернизациялаш шароитида банкларнин

Ўз навбатида Марказий банкнинг фаолияти банк тизимининг барқарорлигини таъминлаш, омонатчилар ва кредиторларнинг манфаатларини ҳимоя қилишга қаратилади. Кредит ташкилотлари фаолиятини назорат қилиш тизимини такомиллаштириш ишлари давом эттирилади. Тижорат банкларининг инвестицион фаолиятини янада кенгайтириш, экспорт қилувчи корхоналарни ҳамда кичик бизнесни қўллаб-қувватлаш борасидаги чора-тадбирларни амалга ошириш давом эттирилади, хусусан: Иқтисодиётнинг реал сектор корхоналари томонидан инвестиция лойиҳаларини амалга оширишни жадаллаштириш мақсадида тижорат банкларининг ушбу лойиҳаларда ўз кредит ресурслари билан фаол иштирок этишларини таъминлаш, уларни йирик инвестиция институтларига айлантириш билан боғлиқ чора-тадбирлар амалга оширилади. Юқорида таъкидланган вазифанинг иқтисодий ри

• · таваккалчилик, гаровлар ва бошқа таъминот турларининг бозор қийматини пухта баҳолашни ҳисобга олган ҳолда, берилган инвестицион кредитларнинг ўз вақтида ҳамда тўлиқ қайтарилишини таъминлайдиган ишончли механизмлардан фойдаланишни кенгайтириш; • · инвестицион фаолиятни амалга ошираётган банклар бўлинмаларини профессионал тайёрланган юқори малакали кадрлар билан мустаҳкамлаш, уларни қайта тайёрлаш ҳамда малакасини оширишга доир ишлар давом эттирилади. • 2010 йилда инвестицион лойиҳаларни молиялаштиришга барча манбалар ҳисобидан банклар томонидан 3,2 трлн. сўм миқдорида кредитлар ажратилиши прогноз қилинмоқда. Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Тикланиш ва тараққиёт жамғармаси маблағлари ҳисобидан 1,4 трлн. сўм миқдорида, қишлоқ жойларида якка тартибдаги уй-жой қурилиши учун “Қишлоқ қурилиш

“Баркамол авлод йили” дастури доирасида белгиланган комплекс чоратадбирларни амалга ошириш учун 2010 йилда тижорат банклари томонидан 3,3 трлн. сўмлик кредит маблағларини йўналтириш мўлжалланган. Тижорат банкларининг ресурс базасини ва банк инфратузилмасини ривожлантиришга доир чора-тадбирлар доирасида:  2010 йилда тижорат банкларининг умумий капиталини қўшимча акцияларни фонд биржасида жойлаштириш орқали камида 20 фоизга ошириш, яқин икки йилда эса унинг ялпи ички маҳсулотга нисбатан ҳажмини 10 фоизга етказиш;  банклардаги аҳоли маблағлари ҳажмининг бир маромда ўсиб боришини таъминлаш ва доимий равишда янги жозибадор омонат турларини таклиф этиб бориш, хусусан 2010 йилда аҳоли ва хўжалик субъектларининг бўш маблағларини банкларнинг ўзоқ муддатли депозитларига жалб этишни камида 30 фоизг

фойдаланувчиларга қулайликлар яратиш, банк тузилмалари сонини янада кўпайтириш;  якка тартибдаги баҳолаш миллий рейтингига ва халқаро рейтинг компанияларининг рейтингларига эга бўлиш борасидаги ишларни давом эттириш;  ҳисобварақ эгасига маълумот олиш ва банк ҳисобварағини электрон алоқа орқали реал вақт режимида бошқариш имконини берувчи замонавий дастурий маҳсулотлар ва технологияларни жорий этиш ҳамда тўлов инструментлари, маълумотларни қабул қилиш, назорат ва қайта ишлаш 86

тартибини халқаро тажрибага мослаштириш йўли билан тўловлар ва пул ўтказмаларини амалга ошириш қоидаларини такомиллаштириш ишлари амалга оширилади. Кредит ташкилотлари фаолиятини назорат қилиш ва тартибга солишни кучайтириш борасидаги асосий эътибор қуйидаги чора-тадбирларни амалга оширишга қаратилади:  кредит ташкилотларида ликвидлик билан боғлиқ таваккалчилликни бошқариш тизими ҳолатини баҳолаш ва бошқаришдаги ёндашувларни, кредит операциялари ва шартномаларни амалга ошириш чоғида кредит ташкилотлари томонидан қўлланиладиган таваккалчилик бошқарувини такомиллаштириш;  умумлаштирилган асосда банкларнинг иқтисодий ҳолатини баҳолаш назоратининг сифатини яхшилаш, банклар фаолиятида юзага келадиган муаммоларни дастлабки босқичларда аниқлаш, уларни бартараф этишга қаратилган чора-тадбирларни

8 4  кредит ташкилотлари томонидан кредит хатарини, унинг кредит ташкилотлари капитали ва умумий молиявий барқарорлигига таъсирини баҳолаш механизмларининг тўғри йўлга қўйилишини таъминлашга;  кредит ташкилотларининг бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботларида муддати ўтган қарздорлик ҳамда кредитлар бўйича эҳтимолий йўқотишлар учун етарли заҳира шакллантиришнинг ҳаққоний акс эттирилганлигини аниқлашга;  кредит ташкилотларида қўлланилаётган ликвидлик ҳолатини ва ликвидликни йўқотиш хатарини баҳолаш услублари ҳамда ликвидликни бошқариш воситаларини таҳлил қилишга;  банклар томонидан мижозларнинг ҳисобварақларига маблағларни ўтказиш ва кўчиришнинг ўз вақтида амалга оширилишини, айниқса, жалб этилган аҳоли омонатлари ва уларга ҳисобланган фоизларнинг шартномада белгиланган муддатларда қайтарилиши

таъминлаш борасидаги уларнинг вазифаларини бажариши ва берилган тавсияларнинг тўлиқ бажарилганлигини талабчан баҳолашга қаратилади. Нобанк кредит ташкилотлари тизимини ривожлантириш борасида: - нобанк кредит ташкилотлари тармоғи инфратузилмасини ривожлантириш, республика ҳудудларида, айниқса, чекка минтақаларда нобанк кредит ташкилотлари тармоғини кенгайтириш ва бу орқали аҳолининг кенг қатламига, кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларига микромолиявий хизматлар кўрсатилишини фаоллаштириш; - нобанк кредит ташкилотлари фаолиятини тартибга солишга доир амалдаги қонунчилик базасини такомиллаштириш ҳисобига нобанк кредит ташкилотлари фаолиятини тартибга солиш ва назорат қилиш тизимини халқаро тажрибага мослаштириш чоралари кўрилади; - нобанк кредит ташкилотларида бошқарув тизимини так

Хулоса ва таклифлар Биз ушбу магистрлик диссертациямизда банкларининг молия бозоридаги фаолиятини ўрганиш ва таҳлил қилиш натижасида қуйидаги хулосаларга келдик: - республикамизда айнан тижорат банклари томонидан биринчилардан бўлиб муомалага қимматли қоғозлар чиқарила бошланди. Бунинг асосий сабабларидан бўлиб, тижорат банклари бошқа хўжалик субъектларига нисбатан бозор муносабатларига мослаша олганлиги ва уларда малакали кадрларни мавжудлиги ҳисобланади; - Ўзбекистон Республикасида тижорат банклари бошқа хўжалик юритувчи субъектлар ўртасида қимматли қоғозлар бозорида фаолият кўрсатиш учун энг қулай шарт-шароитларга эга бўлди. Биринчидан, анъана бўйича, банкларда фонд бозори тўғрисида тассавурга эга бўлган юқори малакали кадрлар тўпланган. Иккинчидан, банклар тўғрисидаги қонунчиликни ўзи

эга бўлган ва маълумотларни олишга ҳуқуқи чекланган сармоядорлар олдида имтиёзлар берган. Ўзбекистон Республикасида қимматли қоғозлар бозорида тижорат банклари қуйидаги операцияларни амалга оширадилар: - қимматли қоғозларнинг эмитенти сифатида; - қимматли қоғозларнинг йирик инвесторлари сифатида; - миллий қимматли қоғозлар бозорида воситачи сифатида. Бўлардан кўриниб турибдики, молия бозорида тижорат банкларининг аҳамияти каттадир. Шуни ҳам таъкидлаш лозимки, мамлакатимизда қимматли қоғозлар бозорига ҳам айнан тижорат банклари асос солдилар. Жахон тажрибасида, шунингдек, АҚШда траст фаолиятининг қуйидаги турлари мавжуд: Умумий траст – майда пул бадали эгалари билан махсус, ишончли тузилган шартнома асосида бошқариш. Банклар ўзок муддатли кредит институтларини акциядорлик асосида ташкил эти

облигациялар бўйича даромадлар ҳар чоракда тўлаб борилади. Ушбу омил корпоратив облигацияларга бўлган моддий манфаатдорликни кучайтиради; - корпоратив облигациялар бўйича битимларни расмийлаштириш ва уни амалга ошириш бўйича трансакция харажатлари сезиларли тарзда қисқаради; -корпоратив облигацияларнинг ликвидлиги унинг нашри бўйича андеррайтер томонидан таъминланади. 92

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати: 1. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси 8 декабр 1992й. 2. Ўзбекистон Республикасининг “Қимматли қоғозлар бозори тўғриси”даги Қонуни 22 июл 2008й.; 3. Ўзбекистон Республикасининг “Марказий банк тўғриси”даги Қонуни 21 декабр 1995й.; 4. Ўзбекистон Республикасининг “Банклар ва банклар фаолияти тўғриси”даги Қонуни 25 апрел 1996й.; 5. “Тижорат банкларида аҳоли омонатлари шартларини либераллаштириш ҳамда кафолатларини таъминлашга доир қўшимча чоратадбирлар тўғрисида” Ўзбекистон Республикаси Президенти Фармони, 2008 йил 21 февраль, ПФ №3968 6. “Иқтисодиётнинг реал сектори корхоналарини қўллаб-қувватлаш, уларнинг барқарор ишлашини таъминлаш ва экспорт салоҳиятини ошириш чора-тадбирлари дастури тўғрисида” Ўзбекистон Республикаси Президенти Фармони, 28.11.2008 й, П

8. “Ишлаб чиқаришни модернизациялаштириш, техник ва технологик қайта жиҳозлаштиришни рағбатлантириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида” Ўзбекистон Республикаси Президенти Фармони, 2007 йил 14 март, ПФ №-114. 9. “Тижорат банклари депозитларига аҳоли ва хўжалик субъектлари бўш пул маблағларини жалб этишни янада рағбатлантириш қўшимча чоратадбирлари тўғрисида” ги Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2009 йил 6 апрелидаги Қарори, ПҚ–1090-сонли. 10. “Банкларнинг капитализациясини янада ошириш ва уларни иқтисодиётни модернизациялаш бўйича инвестиция жараёнларида қатнашиш фаоллигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида” ги Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2007 йил 20 июлидаги Қарори. 11. “Банк тизимини янада ривожлантириш ва бўш пул маблағларини банк айланмасига жалб этиш чора-тадбирлари

16. «Қимматли қоғозлар бозори инфратузилмасини ривожлантириш бўйича қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида» ги Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг Қарори, 2008 йил 28 июль №160. 17. Каримов И. “Асосий вазифамиз ватанимиз тараққиёти ва халқимиз фаровонлигини янада юксалтиришдир” Т. Ўзбекистон 2010 йил; 18. Каримов И. “Жахон молиявий-иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари” Т. Ўзбекистон 2009 йил; 19. Каримов И. “Банк тизими, пул муомиласи, кредит инвестиция ва молиявий барқарорлик тўғрисида” Т. Ўзбекистон 2005 йил; 20. Каримов И. “Ўзбекистон иқтисодий ислохатларни чуқурлаштириш йўлида” Т. Ўзбекистон 1995 йил; 21. Каримов И.А. “Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари”. Т.:Ўзбекистон, 20

29. Муллажонов Ф. “Ўзбекистон банк тизимининг ривожлантириш йўлланишлари ва истиқболлари” Ж.Бозор, пул ва кредит №1 2007йил 3- 11бетлар; 30. Шохаъзамий Ш. “Рынки: финансовые и ценных бумаг” Т.ТФИ 2003г.; 31. Шохаъзамий Ш. и др.“Теория безрисковости действий на рынках: финансовом и ценных бумаг” Т.ТФИ 2004г.; 32. Гозибеков Д. “Проблемы инвестиций” Т.Молия 2003г.; 33. Кадиров А. “Коммерческие банки и анализ их хозяйственной деятельности” Сан.Петер.1993г.; 34. Жукова Е. “Деньги, кредит, банки, ценные бумаги” М.Юните 2001г.; 35. Абдуллаев Ш. “Банк рисклари ва кредитлаш” Т.Молия 2002йил; 36. “Банковское дело” Учебник под ред.О.И.Лаврушина, Москва:Финансы и статистика, 1998г.; 37. Алиев И. “Тижорат банкларининг қимматли қоғозлар билан операциялари” Т.2007йил; 38. Толипов К. “Қимматли қоғозлар бо

45. Триф А.А. “Инвестиционная и кредитная деятельность комерческих банков” Москва, “Экономика” - 1997г.; 46. Управление рисками комерческого банка. Учебное пособие (Под редакцией Мери Элизабет) Ворд.Рабочие материалы института “Экономического развития Мирового банка”; 47. Вахобов А., Жумаев Н., Бурханов У. Халқаро молия муносабатлари. –Т.: Шарқ, 2003. – 400 б. 48. Шохаъзамий Ш.Ш. «Финансовый рынок и ценные бумаги» КНИГА I. Учебник.-Т.: «Иқтисод – молия», 2005.-740 с. 49. Шохаъзамий Ш.Ш. «Финансовый рынок и ценные бумаги» КНИГА II. Учебник.-Т.: «Иқтисод – молия», 2005.-850 с. 50. Шохаъзамий Ш.Ш. Биржевая деятельность. Учебник.-Т.: Иктисодмолия, 2005.- 294 с. 51. Шохаъзамий Ш.Ш. Качество индустрии рынков: финансового и ценных бумаг.-Т.: ТФИ, 2004.-138 с. 52. Л.Дж.Гитман, М.Д.Джоник. Основы и

Экзамен, 2001. – 608 с. 60. Ценные бумаги: Учебник/Под ред. В.И. Колесникова, В.С. Торкановского. 2-е изд., перераб. и доп. – М.: Финансы и статистика, 2000. – 448 с. 61. Қилячков А.А., Чалдаева Л.А. Рынок ценных бумаг и биржевое дело: Учеб.пособие. 2-е изд., с изм. – М.: Экономистъ, 2005. – 687 с. 62. Ходиев Б.Ю., Шодмонов Ш.Ш., Ғафуров У.В. Мамлақатни жадал ислоҳ этиш ва модернизация қилиш – миллий тараққиётимизнинг мантиқий босқичи / Илмий-оммабоп рисола.- Т.: ТДИУ, 2008, 57 6. 63. Шодмонов Ш.Ш., Ғафуров У.В. Глобаллашув жараёни ва молиявий инқироз сабаблари. // Адолат, 2009 йил 27 февраль. 64. Программа мер по нейтрализации последствий мирового кризиса – в действии. // Бизнес-вестник Востока. № 12, от 19 февраля 2009г. 65. Программа мер по нейтрализации последствий мирового кризиса – в

http://www.avestagroup.uz . http://www.deltamax.biz http://www.rts.ru . http://www.kommersant.ru 99

Купить