Baxshilik san`ati - Литература - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	926.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Литература

Baxshilik san`ati

Купить

Baxshilik san`ati WWW.ARXIV.UZ

BAXSHILAR IJROCHILIGI • Jonli og`zaki epik an’analarning davom etishi, taraqqiyoti bevosita baxshilar xotirasi, bilimi va dunyoqarashi bilan bog`liq holatlardandir. Aynan XIX asrning oxiri va XX boshlari ijodkorlari ijodida ana shu uchlik uzviy bog`liqlik asosida davom etdi. Shu boisdan ham bu davrda yashagan Fozil shoir, Po`lkan shoir, Islom shoir, Ergash Jumanbulbul o`g`li, Abdulla Nurali o`g`li, Umir shoir Safarov, Mardonaqul Avliyoqul o`g`li kabi bir qator badihago`y baxshilar ustozlaridan o`rgangan dostonlarini keyingi avlod baxshilariga o`tkaza oldilar. Bu davrlarda epos ijrochiligi barqaror an’analarda uzviy yashayotgan edi. Bunday uzviylik baxshilar ijrochiligining shakllanishi, doston ijro etishlariga keng imkon yaratgan edi. Ko`pgina baxshi-shoirlar ustozlaridan o`rgangan terma

• Doston kuylash mahoratlarini shakllantirish maqsadida baxshilar tinimsiz izlanib, egallagan bilim va ko`nikmalarini mukammallashtirganlar. Shu asosda baxshichilik san’ati jonli an’analarda yashab, estetik ahamiyat kasb etgan. Baxshichilik san’atida xotira, bilim va dunyoqarashning muhim rol o`ynashi, ijtimoiy-maishiy jarayonlar bilan bog`liq hodisalardandir. Chunki baxshining xotira va bilimida saqlagan doston kuylash usullari ijtimoiy jarayonlar bilan bog`lanishi shart bo`lgan holatlardandir. Baxshining xotirasi bu-epik voqelik, obraz, klishe, formula va boshqa shunday doston ijrochiligiga xos an’anaviy sujet va kompozitsion tuzilmalardan iborat epik bilimlarni yodda saqlashdir. WWW.ARXIV.UZ

Baxshi do`mbiraning ohangi asosida xotira prizmasida saqlagan doston voqealarini ko`z o`ngida gavdalantirib, badiha qiladi. Baxshilar ijrochiligida epik bilimlilikning ham o`ziga xos ahamiyati bor. • “ Baxshi qo`shiqning muayyan matnini uning ohangi bilan birga xotirasida saqlashi kerak. Ohangni bilish matnning xotirada saqlashi va qayta tiklanishiga yordam beradi, lekin u baribir matnning xotirada qattiq muhrlanib qolishiga kafolat bermaydi. Qo`shiq matni o`z-o`zicha unutilishi, chalkashib ketishi, buzilishi mumkin. Agar ohang unutilsa, baxshi eng yaxshi holda qo`shiq matnining “konspekt”ini tiklashga qodir bo`lishi mumkin, xolos”. WWW.ARXIV.UZ

• Baxshi xotirasida saqlangan an’anaviy doston kuylash usullari barqaror davom etdi. Ustoz baxshilar xotirasida saqlangan doston matnlari shogirdlar xotirasida shakllandi, dostonchilikning jonli an’analarda davom etishiga sabab bo`ldi. Epik xotiraviylik faqat doston matnlaridagi so`z bilan bog`liq holatlarni yodda saqlash emas, balki do`mbira jo`rligidagi ohanglarni ham birgalikda ilg`ash, kuy asosida doston ijro etish demakdir. Baxshichilik san’atida so`z va soz birligi muhim o`rin egallaydi. Baxshi o`zi ishtirok etmagan epik voqelikni dunyoqarashda shakllantirib, voqealar jarayonida ruhiy holatlarni tasvirlaydi, dramatik rol bajaradi. Shu asosda tinglovchilar auditoriyasini o`ziga jalb qilib, badihago`ylik talantini namoyish qiladi, usta baxshi bo`lib shakllanadi. Rus folklorshunosi B.N

• Umumo`zbek dostonchiligida bo`lgani kabi Janubiy O`zbekiston baxshilari repertuarida ham “Alpomish”, “Go`ro`g`li”, “Avazxon”, “Nurali” turkumiga oid an’anaviy dostonlar kuylanib kelingan. Ayniqsa, “Alpomish” dostoni umumo`zbek dostonchilik maktabi baxshilari repertuaridan alohida joy olgan va har bir baxshi ushbu dostonni mehr bilan ijro etgan. Dostonning Janubiy O`zbekistonda yashab ijod qilgan Mardonaqul Avliyoqul o`g`li, Mamadrayim yuzboshi, Umir shoir Safarov, Bo`riboy Ahmedov, Abdulla shoir Nurali o`g`li, Hamro Ergash o`g`li, Zohir Qo`chqorovdan yozib olingan variantlari professor T.Mirzayev tomonidan yetarlicha tahlil qilingan. Shu bilan bir qatorda doston variantlari biz yuqorida tilga olgan savodli baxshilar repertuaridan ham yozib olingan. WWW.ARXIV.UZ

• Qahramonlik shartlari Umir shoir variantida uchta bo`lsa, Qodir baxshida to`rttadir. Barchin obrazi yanada kuchaytirilgan. Bu holni Qultoy qiyofasidagi Alpomishning Barchin bilan yor-yor aytishuvi tasvirida yaqqol ko`rish mumkin: • Qultoy: • Sumbul-sumbul sochingdi • Dol qo`yag`ay, yor-yor, • Xapamating bandini • Xo`p tuyag`ay, yor-yor, • Ultontoz ham yaxshi qul, • Sen tiyag`ay, yor-yor, • O`ng tizzangga ullar olib, • Ham suyag`ay, yor-yor, • Sumbil-sumbil sochingdi, • Yana sumbul sochingdi • Tarag`ayda, Barchinjon, • Oyna olib oq yuzingga • Qaragayda Barchinjon. Barchin: Lochin qo`ngan to`shimga Qarg`ani keltirma-yey, Tulpor yurgan dashima Eshakni keltirma-yey, It bolasi it bo`lar, Ot bo`lmaydi, yor-yor, Alpon to`ram ketganini Hech bildirma, yor-yor. Sumbul-sumbil sochimdi, Yana sumbul

• Qodir baxshi ustozi aytgan sujetda bo`lmagan epizodni Fozil shoirdan o`rganib, uni badiiy mukammal tarzda ijro eta olgan. Fozil shoirda ana shu epizod yetti bo`g`inlik she’r tuzilishidan boshlanib, asosiy qism o`n to`rt bo`g`inlik misralarda ifoda etiladi va oxirida yana yettilik vaznda tugaydi. Qodir baxshida yetti bo`g`in to`la saqlangan. Fozil shoirda bandlar ikkilik, uchlik, to`rtlik, oltilik asosida tuzilgan bo`lsa, Qodir baxshida sakkizlik tizimida qat’iy saqlangan. Har banddan so`ng to`rt misra naqorat takrorlanadi. Bunday holat, birinchidan, Qodir baxshining savodxonligi, she’r nazariyasini puxta o`zlashtirganligi bilan bog`liq. Ikkinchidan, Fozil shoir variantida epik tasvir keng bo`lsa, Qodir baxshida lirik kayfiyat ustunroq. Epik an’ananing ustozdan shogirdga og`zaki asosda ye

• Shuningdek, barqaror an’anaviy misralarning dostonlar matnida qo`llanishi, voqealar jarayonini ifodalashi, tasvirlanishiga ko`ra, epik an’ana asosida shakllanib kelgan bo`lsa- da, individual ijro jarayonida baxshilar talanti, badihago`yligiga qarab unga turlicha yondashadilar. Masalan, ijro jarayonida baxshi barqaror misralardan nazmiy bayon tasvirida voqealar mohiyatiga qarab foydalansa-da, bu satrlarning bandlar tarkibida takror-takror qo`llanaverishi misradagi mazmun mohiyatiga ham salbiy ta’sir ko`rsatishi mumkin. Buni biz Chori baxshi Umirovdan yozib olingan «Malla savdogar» dostoni misolida ko`rishimiz mumkin: • Baland tovlarning qorini, • Baland tovlar bo`ktar qorma, • Baland tovda bo`ktarilgan oppoq qor, • Baland tovlarda qorlarim, • Baland tovda bo`ktarilgan bastini, • Baland to

Baxchilik uchun ko`p qo`llanadigan cholg`u asboblari • Chanqovuz WWW.ARXIV.UZ

• Dostonlarda qahramon ruhiyati, lirik kechinmalari, ichki his-tuygularini yoritishda, albatta nazmiy misralarning o`rni beqiyosdir. Ammo bu jarayon bevosita baxshining badiiy salohiyatiga, nazmiy misralar ohangdorligini ijro jarayonida bera olish qobiliyatiga bog`liq. Garchi Janubiy O`zbekiston baxshilari repertuaridagi an’anaviy dostonlar she’riy tuzilishida ham nazmiy ohangdorlik kuchli, obrazli tasvirlansa-da, ularda lirik tasvirning epik an’analar asosida saqlanganligini kuzatish mumkin. Ma’lumki, o`zbek xalq dostonlari uchun xos bo`lgan nazmiy tuzilish barmoq vaznining 7, 8, 11 bo`g`inli ko`rinishi umumiy tipik hol bo`lib, qahramon ruhiyati, holati va xatti-harakatining voqealar jarayoniga, tasvirlanishiga qarab erkin tarzda o`zgarib boradi. Bunda dostonlar tekstida qofiya va band t

• Dostonning har bir sahifasidan bu xildagi unsurlarni topish mumkin. Misol uchun, chaqaloq Yodgorga nom qo`yishdagi yig`ilish shunday tasvirlanadi: «Barchinoyning koshonasi qarindosh-uruqqa to`ldi. Hamma Barchinoyning donoligini bildi, shu kecha o`yin-kulgini qildi... Ertasiga hamma qarindosh qutlug` qadamlar, ulug duolar, shirin orzu-umiddar bilan Alpomishni eslab tarqaldilar». Dostondagi ushbu tasvir qandaydir tantanali marosimdagi nutqqa o`xshaydi. An’anaviy dostonlarda esa bunday til uslubi tasvirlanmaydi. Bu kabi dostonda «Alpomish»dagi ruh, g`oyaviy maqsad butunlay o`zgartirib yuborilgan. WWW.ARXIV.UZ01 3211111B101D 11110E0C 1111 1A 1213 111111111A 11111111 3D 1111111120 11111111120C 35 13 120C 031C2B13 120C 031530 1A 1111 161413

Baxshilikda foydalaniladigan cholg`u asboblari WWW.ARXIV.UZ

Xalq baxshisining so‘nggi kunlari haqida yangi xotiralar O‘tgan XX asrda ham biri-biridan ulkan salohiyatli xalq oqinlari ijod maydonida paydo bo‘lib, o‘zlaridan bizga katta meros qoldirdilar. Qo‘rg‘on folklor maktabining zabardast, alp vakili Ergash Jumanbulbul o‘g‘li shunday oqinlarimizdan biridir. Ergash shoir zamonamizning buyuk dostonchisi, mohir san’atkori, xalq orasida «Bulbul» nomi bilan mashhur badihago‘y ijodkor edi. Bu ulug‘ xalq shoiridan bizga to‘qqizta an’anaviy, ikkita zamonaviy doston, bir dostonning mazmuni, juda ko‘p termalar, ikki fotosurat, xalq baxshilari va dostonchilik san’ati haqida aytgan ajoyib fikr lari yodgorlik bo‘lib qoldi. Ergash otaning o‘zi to‘g‘risida aytib qoldirgan mana bu baytlarida aslo lof, mubolag‘a yo‘q, balki ayni haqiqatdir: WWW.ARXIV.UZ

Men chechanman, o‘zim so‘zning ustasi, Mendan qolgan katta shoir nusxasi. Yetti pushtim bari shoirga katta, Ularning so‘zining yo‘qdir qisqasi...ERGASH JUMANBULBUL QANDAY VAFOT ETGAN? May oyining ilk yomg‘irli kunlarida Ergash Jumanbulbul choponi yomg‘irda ivib Kattaqo‘rg‘on vokzaliga yetib kelgan. Ammo puli yetishmaganmi, provodnik uni vagondan tushirib qoldirgan. Oqin shu yerda qattiq shamollab kasal bo‘lib qolgan. Daftar vokzalda yo‘qolgan. Tanigan- bilganlar uni Qo‘rg‘onga kuzatib qo‘yishgan. Ammo Ergash ota yo‘lda holsizlanib, Sindor amakisining uyiga bir amallab yetib olgan... WWW.ARXIV.UZ

Shoirning aytganicha bor. Qo‘rg‘on dostonchilik maktabi uch asrdan ko‘proq vaqt mobaynida suyak surib kelyapti. Yodgor baxshi, Jumanbulbul, Tillo kampir, Sulton momolarning avlodlari hozir ham oqinlikni davom ettirib kelyaptilar. Tomirida baxshi bobolari qoni jo‘sh urib, she’rlar yozayotgan Komil Sindorov aytganidek, Qo‘rg‘on zaminida «Hatto qizg‘aldoqning biyron tili bor, Qo‘rg‘onning bir emas, ko‘p bulbuli bor». Ularning orasida, ayniqsa, Ergash Jumanbulbul, Po‘lkan shoir, Rahmatullo Yusuf o‘g‘li alohida ajralib turadi. Ularning do‘mbiralaridan taralgan taronalar elimiz ma’naviyatini obod qilib kelmoqda. Ergash ota XVII asrda o‘tgan Yodgor baxshi sulolasining XX asrdagi zuryodi edi. WWW.ARXIV.UZ

Mening otam Sindor — Quvondiq baxshining o‘g‘li bo‘lgan. U kishi o‘z davridagi baxshilar, xalq shoirlari haqida ko‘pgina qimmatli xotiralarni so‘zlab bergan. Shulardan bir-ikkitasini aytib beray. Ma’lumki, Ergash Jumanbulbul o‘g‘li 1936 yilning oxirlarida Toshkentga kelgan. Xalq shoirlari bilan bu yerda katta uchrashuvlar uyushtirilgan. Birinchi shunday anjumanda atoqli folklorshunos olim Xodi Zarif ularni bitta-bitta tanishtirishi kerak edi. Boshlab Po‘lkan shoirdan: «Kimsiz, qaerdansiz?» deb so‘ragan. «Men Xatirchidan» degan baxshi. Keyin bulung‘urlik Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li, kitoblik Abdulla shoirlar o‘zini tanishtirishgan. Navbat Ergash boboga kelganida, u do‘mbirani qo‘lga olib, kuylay boshlagan: WWW.ARXIV.UZ

Zalni olqishlar, guldiros qarsaklar tutib ketgan. Ergash ota ana shunday chechan, badihago‘y baxshi edi. Ergash bobo 1937 yilning apreligacha Toshkentda yashagan. Xodi Zarif undan «Dali», «Xush keldi», «Ravshan», «Qunduz bilan Yulduz» dostonlarini yozib olgan. Xodi Zarif Ergash Jumanbulbul o‘g‘lini Toshkent shahri bo‘ylab olib yurib, sayohat qildirgan. Uning «Toshkent ta’rifi» degan mashhur termasi ana shu sayohat taassurotlari asosida yaratilgan. Bugun, mustaqillik davrida Toshkent deyarli qaytadan qurilib, dunyoning eng go‘zal shaharlaridan biriga aylanmoqda. U har kuni bir chiroy ochyapti. Ergash boboning: Rayonim Nurota tog‘lar orasi, Otim Ergash Jumanbulbul bolasi. Qaridimmi desam ko‘nglim qolasi, Tobora oshadi yoshdan havasi... Toshkent obodligi haddidan oshgan, O‘zbekiston Markaziga

Yuqorida aytilgan ajoyib satrlari xuddi bugungi Toshkent haqida aytilganday sado berib turibdi. Ergash Jumanbulbul o‘g‘lining Abduxalil degan ukasi bo‘lgan. Afsuski, u o‘smirlik yoshida olamdan o‘tgan. Otamning aytishicha, u bolaligidayoq do‘mbirani sayratib chalgan, nihoyatda baland xushovoz sohibi bo‘lgan ekan. Buning ustiga, uning o‘tkir xotirasi hammani hayratda qoldirgan. Kattalardan butun-butun dostonlarni bir eshitishdayoq yod olib, davralarda emin-erkin kuylagan. Ergash ota «Kunlarim» dostonida eslab aytganiday, u do‘mbirada dostonlarni kuylaganda tinglovchilarni og‘ziga qaratib qo‘ygan. Abduhalil 19 yoshida, tun allamahalda, katta bir davrada «Yakka Ahmad» dostonini kuylayotib, hushdan ketgan. Abduhalil aprel-may oylarida ko‘z ochmay yotib iyun oyida vafot etgan. Ergash Jumanbulbu

Bu ajoyib satrlari xuddi bugungi Toshkent haqida aytilganday sado berib turibdi. Ergash Jumanbulbul o‘g‘lining Abduxalil degan ukasi bo‘lgan. Afsuski, u o‘smirlik yoshida olamdan o‘tgan. Otamning aytishicha, u bolaligidayoq do‘mbirani sayratib chalgan, nihoyatda baland xushovoz sohibi bo‘lgan ekan. Buning ustiga, uning o‘tkir xotirasi hammani hayratda qoldirgan. Kattalardan butun-butun dostonlarni bir eshitishdayoq yod olib, davralarda emin- erkin kuylagan. Ergash ota «Kunlarim» dostonida eslab aytganiday, u do‘mbirada dostonlarni kuylaganda tinglovchilarni og‘ziga qaratib qo‘ygan. Abduhalil 19 yoshida, tun allamahalda, katta bir davrada «Yakka Ahmad» dostonini kuylayotib, hushdan ketgan. Abduhalil aprel-may oylarida ko‘z ochmay yotib iyun oyida vafot etgan. Ergash Jumanbulbul o‘g‘li shund

May oyining ilk yomg‘irli kunlarida choponi yomg‘irda ivib Kattaqo‘rg‘on vokzaliga yetib kelgan. Ammo puli yetishmaganmi, provodnik uni vagondan tushirib qoldirgan. Oqin shu yerda qattiq shamollab kasal bo‘lib qolgan. Daftar vokzalda yo‘qolgan. Tanigan-bilganlar uni Qo‘rg‘onga kuzatib qo‘yishgan. Ammo Ergash ota yo‘lda holsizlanib, Sindor amakisining uyiga bir amallab yetib olgan. 5-6 may kunlari Sindor amaki, uning so‘roviga binoan eshakka mindirib, Qo‘shtamg‘ali qishlog‘idagi kuyovi Turdimnikiga olib borgan. Oqin shu qishloqda bir hafta og‘ir yotib, 1937 yilning 11 may kuni kechasi vafot etgan... Shu qishloq qabristoniga dafn etilgan. WWW.ARXIV.UZ

Men, aslida, maktablarda boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi bo‘lib ishlaganman. Lekin Ergash Jumanbulbul boboning ijodiga bolalikdan mahliyo bo‘lib keldim. Buyuk oqinga shu tuganmas mehr-e’tiqodim tufayli 70-yillarda bir xayrli ishga qo‘l urdim. Qo‘shrabot, Xatirchi, Payariq, Ishtixon tumanlarida bo‘lib, Qo‘rg‘on, Qo‘shtamg‘ali, Qorakissa, Tepalik, Jo‘sh, Oq machit qishloqlarini bittama-bitta kezib, Qo‘rg‘on dostonchilari yashab o‘tgan davrlardan yodgor bo‘lib qolgan osori atiqalarni — kiyim-kechak, do‘mbira, qo‘lyozmalar, tangalar, shuningdek, plakatlar, suratlarni to‘pladim. Ularning orasida Ergash otaga taalluqli buyumlar — shoirning do‘mbirasi, qalamdoni, Buxoro madrasalarida o‘qigan davrdagi sandiqchasi, choponi, ko‘rpa- yostiqlari, kiygan kalishi, o‘zi yasagan sandal, ov miltig‘i, qo‘l t

Shunday qilib, uyimning bitta xonasini Ergash Jumanbulbul o‘g‘li uy- muzeyi sifatida bezatdim. Nihoyat, 1978 yilda Ergash boboning 110 yilligi nishonlanadigan bo‘ldi. Shu munosabat bilan Qo‘rg‘onda uy-muzey uchun joy ajratildi. Katta muzey binosi qurildi. Bisotimni u yerga ko‘chirdim. Atrofida turli mevali daraxtlar olib kelib, bog‘ ko‘kartirdim. Shoirning Qo‘shtamg‘ali qishlog‘idagi hoki ko‘chirib keltirildi. Bog‘da shoirning haykali qad rostladi. Ko‘p yillar shu muzeyda ishladim. Yana qancha qo‘shimcha osori-atiqalarni to‘pladim. Ularning soni 3 mingtadan oshib ketdi. Muzey-yirik tarixiy xazinaga aylandi. WWW.ARXIV.UZ

Hozirgi kunda yoshim 70 dan oshganligi sababli, muzeyni va uning atrofidagi bog‘ nazoratini kelinim Saodat Sindorovaga ishonib topshirdim. Muzeyga keluvchilar yil sayin ko‘paymoqda. 2008 yilda Ergash Jumanbulbul tavallud topganiga 140 yil to‘ladi. Shoir asarlari vatanimiz, xalqimiz ardog‘ida. Uning besh kitobdan iborat «Bulbul taronalari» asarlar majmuasi nashr etildi. Buyuk xalq shoirining nomi va undan qolgan badiiy durdonalar bundan keyin ham millatimizning ma’naviy rivojiga xizmat qilaveradi. Elimizda Bulbul taronalariga maftunkorlik hech qachon so‘nmaydi. WWW.ARXIV.UZ

Xulosa • Xulosa qilib aytganda, bugungi kunda Shoberdi Boltayev, Shomurod Tog`ayev, Qora va Chori Umirovlar, Xushvaqt Mardonaqulov, Qahhor Rahimov va boshqa iste’dodli baxshilarning dostonchilik an’analariga amal qilishlari, hamda yoshlarni ushbu san’at turiga qiziqtira olishlari natijasida baxshichilik jonli ijroda shu kunlarda ham davom etayotgan bo`lsa-da, uning ijro yo`nalishlarida jiddiy o`zgarishlar sodir bo`ldi. Dostonlarning sahnaviy talqinlari yuzaga keldi. Bularning bari baxshichilik san’atining og`zaki ijro sharoitlarida ham asta- sekinlik bilan so`nib borayotganligini ko`rsatmoqda. Endilikda xalq dos tonlari xalqimizning buyuk ma’naviy boyligi folklor merosi sifatida o`zining nashrlari hamda zamonaviy san’atdagi yangicha talqinlari bilan avlodlarga xizmat qilishda davom etadi.

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar