Baxtiyor Nazarov – adabiyotshunos va munaqqid - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	71.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Baxtiyor Nazarov – adabiyotshunos va munaqqid

Купить

“ Baxtiyor Nazarov – adabiyotshunos va munaqqid ” мavzusidagi BI TI RUV MALAKAVI Y I SHI

M u n d a r i j a KIRISH….……………………………………………………...........….... I BOB. А DABIY TANQIDCHILIK VA BAXTIYOR NAZAROV IJODI 1.1 . Baxtiyor Nazarov – adabiyotshunos olim ………………………… 1.2. Baxtiyor Nazarov ning ilmiy faoliya t i qirralari ……………… II BOB. MUNAQQIDNING ILMIY JARAYONGA MUNOSABATI 2.1. Baxtiyor Nazarov Qodiriy va G‘afur G‘ulom ijodining tadqiqotchisi … 2.2. Davr va adabiy jarayon tadqiqi …………………………………....... Хулоса.................................................................................................. Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati ............................................................... 2

K I R I S H Mavzuning dolzarbligi. Bugun biz tarixiy bir davrda – xalqimiz o‘z oldiga ezgu va ulug‘ maqsadlar qo‘yib, tinch, osoyishta hayot kechirayotgan, avvalambor, o‘z kuch va imkoniyatlariga tayanib, demokratik davlat va fuqarolik jamiyati qurish yo‘lida ulkan natijalarni qo‘lga kiritayotgan bir zamonda yashamoqdamiz. Bunday vaqtda albatta, ma’naviy yuksalishga, insonlar dunyoqarashining o‘sishiga katta ehtiyoj paydo bo‘ladi. Bu esa, albatta, ma’naviyatni yuksaltiruvchi bosh omil-badiiy adabiyot , adabiyotshunoslik va tanqidchilik bilan chambarchas bog‘liq. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev haqli ravishda ta’kidlaganlaridek, “Bizning eng katta boyligimiz – bu xalqimizning ulkan intellektual va ma’naviy salohiyatidir”. 1 Yurtboshimizning O‘zbekiston FA akademiklari va

adabiyot sohasida “Adabiy tanqid” ning o‘rni beqiyos bo‘lgan. Ammo ta’kidlash kerakki, adabiyotshunosligimizda aynan badiiy tanqid bilan shug‘ullanuvchi adabiyotshunoslarning faoliyati to‘la darajada o‘rganilmagan. Bu soha vakillari beye’tibor qoldirilgan, degan fikrdan yiroqmiz, albatta. Jumladan, akademik Baxtiyor Nazarovning adabiy tanqidchi va adabiyotshunos sifatida nom qozongan akademik, Naim Karimov, Salohiddin Mamajonov, Matyoqub Qo‘shjonov, Norboy Xudoyberganov, No‘monjon Rahimjonov, Ulug‘bek Hamdamov, Suvon Melilar haqida bildirgan fikrlari e’tiborga molik. “Suvon Meli ko‘pincha boshqalar e’tiboriga tushmagan yoki e’tibor bermagan masalalarni ko‘tarib chiqishga va o‘z qarashlarini o‘tkazishga intiladi. Bazilar unga qo‘shilmas, yana kimlardir uning qarashlarida zo‘rma zo‘rakilikni

adabiyotshunos va tanqidchilar faoliyatini o‘rganib borish muhim ahamiyatga ega. Tanqidchilar orasida o‘zining jonkuyarligi bilan alohida ajralib turuvchi akademik Baxtiyor Nazarovning munaqqidlik faoliyati ham e’tibor va e’tirofga molik. Har bir munaqqid qalamini taqrizda “qayrashi” ma’lum. Baxtiyor Nazarov ham dastlab taqriz janrida ijod qilib yosh ijodkorlarni katta ijodga yo‘llagan bo‘lsa, tajribali shoir va yozuvchilarga munosib baho bera oldi. U nafaqat, badiiy ijod sohiblari, balki adabiyotshunos va tanqidchilar faoliyatini ham kuzatib boradi, o‘z mulohazalarini bildiradi. Shu narsani alohida ta’kidlash lozimki, akademik Baxtiyor Nazarovning O‘zbekistonda adabiy-tanqidiy tafakkur taraqqiyoti masalalariga, ko‘plab yozuvchilarning hayoti va ijodiga bag‘ishlangan tadqiqotlari bosilib c

3. Baxtiyor Nazarovning o‘zbek she’riyati va nasriga munosabatini tadqiq etish. 4. Jahon adabiyotiga tanqidchininig bahosi, bu boradagi mulohazalarini boshqa tanqidchilar fikrlariga qiyoslash. 5. Yoshlar ijodiga va badiiy mahoratiga Baxtiyor Nazarovning munosabatini tahlil etish. BMIning o‘rganilish darajasining qiyosiy tahlili. XX asr o‘zbek adabiy tanqidchiligi adabiy tanqiddagi o‘ziga xos taraqqiyot davri bo‘ldi.Ayniqsa, yurtimiz mustaqillikka erishgandan so‘ng adabiyotshunoslikka e’tibor chin ma’noda kuchaydi. Naim Karimov, To‘ra Mirzayev, Ummat To‘ychiyev, No‘mon Rahimjonov, Mamatqul Jo‘rayev, Shuhrat Rizayev, Rahmatilla Barakayev kabi adabiyotshunoslar tomonidan Baxtiyor Nazarov faoliyati tadqiq etilgan. Bitiruv-malakaviy ishining ilmiy yangiligi . Bitiruv-malakaviy ishining maqsad v

Bitiruv-malakaviy ishining obyekti va predmeti. Mazkur bitiruv malakaviy ishni yozishda Baxtiyor Nazarovning monografiya va risolalari, kitoblari, ilmiy va publitsistik maqolalari hamda olim haqida olib borilgan ilmiy tadqiqotlardan foydalandik. Shuningdek, “O‘zbek tili va adabiyoti” jurnali va “O‘zbekiston adabiyoti va san’ati” gazetasida berib borilgan maqolalarni o‘rganib, kerakli o‘rinda ko‘chirmalar oldik. Bitiruv-malakaviy ishning nazariy va ilmiy ahamiyati. Bizga ma’lumki, bugun yurtimizda istiqomat qilayotgan har bir insonning aqli va qalbi ham shuni tasdiqlaydiki, istiqlol har bir soha vakillariga yangi-yangi imkoniyatlar taqdim etdi. Jumladan, adabiyotshunos olim, taniqli munaqqid akademik Baxtiyor Nazarov ham ana shunday istiqlol imkoniyatlaridan unumli foydalanib, ilmiy hayotda

BMIning tuzilishi va hajmi . Bitiruv malakaviy ishi kirish, ikki bob umumiy xulosalar hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, jami betni tashkil qiladi. 8

I BOB. А DABIY TANQIDCHILIK VA BAXTIYOR NAZAROV IJODI 1.1. Baxtiyor Nazarov – adabiyotshunos olim Munaqqid inson omili kuch-qudratiga chambarchas bog‘liq bo‘lgan ijtimoiy jarayonlar zohiriy hamda botiniy asoslarini iqtisodiy-siyosiy va ma’naviy taraqqiyotdan butkul tashqarida izohlamaydi. Zotan, har qanday o‘zgarish fikr va kayfiyatdan ibtidolanadi. Voqea-hodisalar rivojida uzluksizlik mavjud ekan, ijtimoiy jarayonlar muayyan omil va manbalarga nisbatan sababu oqibat sifatida namoyon bo‘ladi. B.A.Nazarov davrimizning ijodkor inson fikru kayfiyatiga ta’sirini uzluksizlikda olib qarashi, aslida uning milliy va mintaqaviy ahamiyatini umuminsoniy, umumbashariy qadriyatlar bilan chambarchas aloqadorlikda ilmiy- nazariy tadqiq etishga intilishining samarasidir. O‘zbekiston Respublikasi Prezident

qo‘shadilar. Akademik Baxtiyor Nazarov ham milliy adabiyotshunoslik va tanqidchilik ilmining ana shunday olimlardan biridir. Darhaqiqat, B.A.Nazarovning tadqiqotchi olim sifatidagi fikriy qamrovi, hissiy-estetik diapazoni g‘oyatda keng. U adabiy tanqid va uning tarixi, adabiyot nazariyasi va adabiy aloqalar, qiyosiy adabiyotshunoslik va tarjima nazariyasi, xususan, sho‘ro davri adabiyotini qayta baholash masalalari bilan birdek shug‘ullanib kelayotgan, yuksak eruditsiyali ustoz olimdir. Adabiyotshunos o‘z yechimini kutayotgan qaysi muammoga qo‘l urmasin, avvalo, birlamchi manbalar, adabiy-badiiy, falsafiy-estetik, g‘oyaviy-siyosiy, axloqiy-ma’rifiy matnlar asosida uning nazariy jihatlarini yoritishga alohida e’tibor beradi. Bizningcha, olimning ayniqsa, keyingi yillardagi butun borlig‘i, f

tarixi” (2012) kabi monografiya, darslik va risolalarini kuzatish fikrimizni dalillaydi. B.A.Nazarov Abdurauf Fitrat, Izzat Sulton, Homil Yoqubov, Ozod Sharafiddinov, Matyoqub Qo‘shjonov, Salohiddin Mamajonov, Zoya Kedrina, Erik Karimov, Naim Karimov singari atoqli nazariyotchilar, adabiyotshunos va munaqqidlar to‘g‘risidagi portret-maqolalari va boshqa o‘nlab tadqiqotlarida ham o‘zining professional mahorati, olimlik salohiyati, iqtidor va talantini, metodolog va nazariyotchi, muallim va olim sifatidagi qiyofasini yorqin namoyon eta oldi. U o‘z shogirdlari, xususan B.Karimov, I.Yoqubovlar bilan hamkor- hamnafaslikda, qatag‘onlik davrida nohaq ayblangan, tabarruk nomlari adabiyotimiz va madaniyatimiz tarixidan o‘chirib tashlangan Vadud Mahmud, Otajon Hoshim kabi adabiy siymolar: adabiyotsh

alohida e’tirof etgan ayrim jihatlarni kuzatish bizning tasavvurlarimizni yanada kengaytirishi bilan alohida e’tiborga loyiqdir. Ular quyidagi fazilat-sifatlardan iborat: 1. Baxtiyor Nazarovning butun ilmiy faoliyati O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot institutida uzluksiz ravishda kechgan va bugun ham muvaffaqiyatli davom etayotmoqda. Olim shu maskanda ilmiy kotib, katta va kichik ilmiy xodim, institut direktori lavozimlarida muvaffaqiyatli faoliyat ko‘rsatgan. So‘nggi yigirma yil davomida “Adabiy aloqalar va adabiyot nazariyasi” bo‘limini boshqarib kelmoqda. 2. U yuqori lavozimlarda ishlagan yillarda ham, o‘z qadrdon instituti bilan aloqasini bir zum bo‘lsa-da uzmagan. “O‘zbek tili va adabiyoti” jurnalining bosh muharriri, Ixtisoslashtirilgan ilmiy keng

Baxtiyor Nazarov aspirant va yosh ilmiy xodimlar bilan ishlashni sifat jihatidan yuqori darajada yo‘lga qo‘ygan. Avvalo o‘zi bir qator tadqiqotchilarga ilmiy rahbarlik qilish bilan birga, boshqa olimlardan ham ustoz-shogirdlik an’anasini to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish, iqtidor va salohiyatga ega yoshlarga g‘amxo‘rlik qilishni talab qilgan. Ilmiy rahbar va maslahatchilarning bu boradagi hisobotlarini tez-tez, eshitib, amaliy -yo‘riq ko‘rsatib turishda muntazamlikni amaliyotga joriy etgan. Ayni paytda, yosh ilmiy xodimlarni ijodiy ta’tillarga chiqarish, ularning nufuzli xorijiy kutubxonalar, ilmiy markazlarda izlanishlar olib borishi uchun qulay shart- sharoitlar yaratb bergan. Bugungi kunda institutning bir qator bo‘limlariga muvaffaqiyatli ravishda rahbarlik qilayotgan Ibrohim Haqqul, Mamatqul Jo‘

yulduziga to‘g‘ri kelgan, ular bir ma’naviy-ruhiy orbitada yashagan damlar birqadar kam uchraydi. Shu ma’noda, B.Nazarovning Naim Karimov singari ustozlari, No‘mon Rahimjonov kabi tengqurlari, Suvon Meliga o‘xshagan izdoshlari haqida bildirgan iliq fikrlari ham alohida e’tiborga molikdir. Jumladan, Baxtiyor Nazarov o‘z izdoshlaridan biri xususida so‘z yuritarkan: Suvon Meli ko‘pincha boshqalar e’tiboriga tushmagan yoki e’tibor bermagan masalalarni ko‘tarib chiqishga va o‘z qarashlarini o‘tkazishga intiladi. Ba’zilar unga qo‘shilmas, yana kimlardir uning qarashlarida zo‘rma-zo‘rakilikni ko‘rib, inkor etar. Suvon Meli bundan cho‘chimaydi. O‘z qarashlarini dadil o‘rtaga tashlaydi, eng asosiysi, ular adabiyotshunosligimizda yangi fikrlar, mustaqil qarashlar tarzida bo‘y ko‘rsatadi va sizni mus

Tanqidchilar orasida o‘zining jonkuyarligi bilan alohida ajralib turuvchi Baxtiyor Nazarovning munaqqidlik faoliyati ham e’tibor va e’tirofga molik. Har bir munaqqid qalamini taqrizda “qayrashi” ma’lum. Baxtiyor Nazarov ham dastlab taqriz janrida ijod qilib yosh ijodkorlarni katta ijodga yo‘llagan bo‘lsa, tajribali shoir va yozuvchilarga munosib baho bera oldi. U nafaqat, badiiy ijod sohiblari, balki adabiyotshunos va tanqidchilar faoliyatini ham kuzatib boradi, o‘z mulohazalarini bildiradi. Shu narsani ta’kidlash lozimki, Baxtiyor Nazarovning O‘zbekistonda adabiy- tanqidiy tafakkur taraqqiyoti masalalariga bag‘ishlangan tadqiqotlari bosilib chiqqandan keyin respublikamizning 17 dan ortiq oliy o‘quv yurtlari va malaka oshirish institutlarida adabiy tanqid bo‘yicha maxsus kurslar tashkil et

shu bilan birga, ko‘pincha, hamfikr, hamnafas, e’tiqoddosh avlodning vakillariga ham aylanishdi. Mazkur adabiy muhit unda badiiy adabiyot, tasviriy va amaliy san’at, musiqa va kino san’ati asarlari zamiridagi ma’nolarni chaqish, mohiyatini uqish, kosa tagida nimkosa tarzida aytilgan yashirin mazmunni nozik idrok etish malakasini shakllantirdi. Universitetda tahsil olgan yillarida Baxtiyor Nazarov poetik ijodga, xususan, she’r va hikoyalar mashqiga, badiiy tarjimalarga mayl va rag‘bat ko‘rsatdi. O‘nlab she’rlari va hikoyalari, novellalari qardosh va xorijiy mamlakat shoirlarining she’rlaridan o‘zbek tiliga o‘girgan tarjimalari turli gazeta va jurnallarda bosilib chiqdi. Tengdoshlarining og‘ziga tushdi, ustozlar e’tiborini tortdi, adabiy-ilmiy jamoatchilikda muayyan qiziqish uyg‘otdi. Badiiy

Qodiriyni “ashaddiy millatchi”, “xalq dushmani” deb palahmon toshlarini yog‘dirib kelganlar ham, bugungi kunda bir dumalab cho‘lponshunosga, fitratshunosga aylanib qolgan bir pallada, bu hol hiyla kulgili tuyulishi mumkin. Umuman, Baxtiyor Nazarov va u mansub bo‘lgan avlodning talabalik yillari sirtdan sokin ko‘rinsa-da, aslida nishabi chuqur, tubi talotum daryo misoli po‘rtanavor, shiddatkor kechgan edi. Olimning fikrdosh kursdoshlari badiiy didi va estetik saviyasi jo‘shqin, tahlikali ijodiy muhitda shakllandi, qad rostladi. B.Nazarov universitetning filologiya fakultetini tamomlagach, 1966 yildan e’tiboran, muayyan muddat Yuqori Chirchiq tumanida o‘qituvchilik qildi. So‘ngra O‘zbek ensiklopediyasi tahririyatida ilmiy muharrir bo‘lib ishladi. 1969-1972 yillarda O‘z R. FA Alisher Navoiy (

Olimning bu yo‘nalishdagi dastlabki izlanishlari Rauf Parfi ijodiga bag‘ishlangan edi. Darhaqiqat, o‘tgan asrning 60-yillari oxirida Rauf Parfining “Aks-sado” to‘plamiga yozilgan taqriz hamda “Sabr daraxti” to‘plami haqidagi mulohazalari ko‘pchilikning e’tiborini o‘ziga tortdi. 1972 yilda Oybek adabiy- tanqidiy qarashlari tadqiq etilgan nomzodlik, 1984 yilda o‘zbek adabiy tanqidi metodologiyasi muammolari o‘rganilgan doktorlik dissertatsiyalarining muvaffaqiyatli himoya qilinishi, 1994 yilda professor ilmiy unvonining berilishi hamda 1989 yilda O‘zbekiston Fanlar akademiyasining muxbir a’zosi, 2000 yilda haqiqiy a’zosi etib saylanishi Baxtiyor Nazarovni chin ma’noda zabardast adabiy tanqidchi, akademik olim sifatida e’tirof etilgani, ulug‘ ustoz adabiyotshunoslar qatoridan munosib o‘rin eg

Adabiyot instituti hamda O‘zbekiston Milliy universiteti qoshidagi adabiyotshunoslik bo‘yicha Ixtisoslashgan kengash raisi va a’zosi; O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi qoshidagi adabiyotshunoslik bo‘yicha Respublika ilmiy muvofiqlashtiruvchi kengash raisi; Sharqshunoslar assotsiatsiyasi Prezidiumi a’zosi; “O‘zbek tili va adabiyoti” jurnali bosh muharriri va tahririyat a’zosi; “Sovetskaya turkologiya” jurnali tahrir hay’ati a’zosi; O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi a’zosi, adabiyotshunoslik va tanqid kengashi raisi sifatida turli yillarda o‘z zimmasiga yuklatilgan vazifalarni halol va vijdonan bajarib keldi. Uning ilmiy rahbarligida 6 nafar fan doktori va 20 ga yaqin fan nomzodlari tayyorlangani ham, qizg‘in ijtimoiy jarayondagi fidokorlik olimning ilmiy izlanishlari, ustoz-shogir

muammolari yaxlit va umumlashgan holda tadqiq etilishi jihatidan mazkur tadqiqot mohiyat e’tibori bilan adabiyotshunoslik tarixida o‘z o‘rniga ega. 20

1.2 . Baxtiyor Nazarov ning ilmiy faoliyai qirralari Adabiy jarayon misli bir oqar daryo, mislsiz ummon. Unda suzib yurgan bitta baliqning (boringki, bir ulkan kitning) o‘limi bilan daryo oqishdan, dengiz mavjlanishdan to‘xtab qolmaydi. Aksincha, baliq uchun suvsiz tiriklik yo‘q. Shu ma’noda, U.Jo‘raqulov aytganiday: “Men bo‘lmasam adabiy jarayon to‘xtab qoladi” , deydigan munaqqid qattiq adashadi. Zero, baliqning mavjudligi va uning hayoti faqat suvda mazmun-mohiyat kasb etadi. Xuddi shunday, haqiqiy munaqqid ham adabiy jarayonsiz yashay olmaydi. Demak, chin munaqqid “Men bo‘lmasam…” emas, balki adabiy jarayon bo‘lmasa, mening hayotim to‘xtab qoladi”, - deb o‘ylaydi. Baxtiyor Nazarovni ham hech ikkilanmay ana shunday jafokash munaqqidlar qatoriga qo‘shish mumkin. Olimning “Hayotiylik beza

muhimi, ijodiy hofiza ko‘lamini kengaytirib borishda yangi-yangi tesha tegmagan fikrlar tug‘ilishi, vosil bo‘lishida asos vazifasini o‘tayotir” 1 . Darhaqiqat, “O‘zbek adabiy tanqidchiligi”, “Olim madaniyati”, “Bu sehrli dunyo”, “Hayotiylik-bezavol mezon”, “Hamza adabiyati”kabi qator monografiyalar, risolalar, uch yuzdan ortiq ilmiy-nazariy maqolalari ham alohida ahamiyatga molik. Baxtiyor Nazarov o‘zbek adabiyoti ilmining yetakchi vakilidir U badiiy ijodni tadqiqotchilik bilan omuxtalikda olib borishga jazm etdi. Cho‘g‘dek lovullab dilini yoritgan ushbu niyat Toshkent viloyatining Yangibozor qishlog‘idagi maktabda o‘zbek tili va adabiyoti muallimi bo‘lgan kezlarida ham, o‘zbek tili ensiklopediyasi bosh redaksiyasidagi ilmiy muharrirlik faoliyati davrida ham, aspiranturada tahsil olayotgan

intilishi, shu bilan birga, tanqidchi mahoratining o‘sib borishi yaqqol ko‘zga tashlanayotgani adabiy jarayon kontekstida tahlil etildi. Olimning aynan shu mavzudagi “Davr va munaqqid” nomli maqolasi Naim Karimovning munaqqidlik faoliyatini o‘rganishga bag‘ishlangan edi. Unda ilgari surilgan quyidagi fikrlar e’tiborga molikdir: “Ijodiy serqirralik, serohanglik, rang-baranglik, ko‘tarilayotgan muammolar hamda ularning yechimidagi jur’at, yangiliklar va tashabbus singari fazilatlar jihatidan bugungi tanqidchiligimizda Naim Karimov bilan bellasha oladigan munaqqidlarimiz yo‘q desam fikrimni mubolag‘aga yo‘ymang” 1 . Maqolani ana shunday e’tirof bilan boshlagan olim so‘zining isbotini ham keltiradi. “Naim Karimovning maqolalari, tadqiqotlari, kitoblari haqida fikr yuritganda, bu xususiyatlarni

olimning “Adabiyotshunosligimiz va tanqidchiligimiz yangi bosqichda”, “Badiiy asar qalbi va tanqidchi dunyosi”, “Yosh tadqiqotchilarni tarbiyalash muammolari” kabi maqolalari maydonga keldi. Jumladan, u o‘z maqolalaridan birida shunday fikrlarni aytib o‘tgan: o‘zbek tanqidchiligi va adabiyotshunosligi XX asrning uchinchi choragidan boshlab o‘z taraqqiyotining yangi bosqichiga ko‘tarildi. Xususan, istiqlol arafalari va ayniqsa, mustaqillik davriga kelib metodologiya masalasida xalqaro mezonlarni egallash yo‘liga o‘tganini ko‘rsatdi. Tanqid va adabiyotshunoslik metodologiyasi asosida badiiy adabiyotni tadqiq etish qonuniyatlarining umumiy mushtarak tamoyillari yotsa-da, bu umumiylik va mushtaraklik tamoyillaridagi hujayralarida har bir xalqning adabiy-madaniy hamda ijtimoiy-siyosiy ehtiyojla

mohiyatining chuqur ildizlaridan kelib chiqib mulohaza yuritadigan bu inson deyarli butun umri davomida ko‘plarining e’tiborida bo‘la oldi, 1 deb yozadi olim. Adabiyotshunos olim hamisha faqatgina ijodkorga emas, uning shaxsiga - insoniy sifatlariga ham nazar tashlaydi. Bu albatta, muhim jihatlaridan biri, bu ham bir mahorat, ammo shunday tanqidchilar borki, ijodkor shaxsiga to‘xtalganlarida uni ilohiylashtirish darajasigacha yetib boradilar. Baxtiyor Nazarov esa, aksincha, bu borada meyorni saqlashni yaxshi biladi. Jumladan, Matyoqub Qo‘shjonov haqida shunday deb yozadi: “Bolalik, o‘smirlikdagi qiyinchiliklar, turmush urinishlari, bilim yurtidagi bir yilda bir necha kurslardan sakrash; urush dahshatlari; salkam o‘ttiz yoshda mo‘ylovi endi sabza urgan yigitcha qatoridagi talabalik; urushda

munosib ekaniga zarracha shubha yo‘q. Boisi, hammaga ma’lum va mashhur bo‘lgan inson, ko‘pchilik e’tirof etgan va ko‘p bora ta’rifi keltirilgan ijodkorga nisbatan bu kabi iliq ta’riflarni xo‘p topib gapirish har kimning ham, har qanday tanqidchining ham qo‘lidan kelavermaydi. Akademik, adib va dramaturg Izzat Sulton bu ilk tadqiqotning ilmiy-nazariy saviyasiga yuqori baho berdi. “Baxtiyor Nazarov ishi faqat tarixiy-adabiy ahamiyat kasb etibgina qolmaydi. Oybekning badiiy asar hayotiyligi, badiiyati, poyetik so‘zning mazmundorligi va estetik ta’sir kuchi xususidagi qarashlari ham yosh ijodkor avlod kamolida g‘oyat muhim ahamiyat kasb etadi. Baxtiyor Nazarov Oybekning adabiyotshunoslik va tanqidchilikka doir asarlarini bir butun jamlab, ularni O‘zbekistonda adabiyot ilmining qaror topishi va

bilan yozadi. Umuman olganda, asarda shoir ijodiga, asarlari va shaxsiga katta hurmat bilan qarash tuyg‘usi portretning bosh mohiyatini tashkil etadi. Ijodiy portretning ahamiyati shundaki, unda shoir Shukrulloning ijodi bilan o‘quvchi chuqur tanishish imkoniga ega bo‘ladi. Asarning yozilish uslubi kitobxonni o‘ziga torta oladi. Shu bois ham, bu iste’dodli olimning ijodiy portret yaratish mahoratini yorqin namoyon eta olgan tadqiqotlardan biridir. Baxtiyor Nazarovning adabiy jarayon bilan aloqador tadqiqotlari, bir jihatdan, jonli adabiy harakatdagi asosiy tamoyillarni ochadi, ikkinchi tomondan shu tamoyilni shakllantirishga hissa qo‘shayotgan ijodkor asarlari talqin etiladi, uchinchidan, aniq ijodkor yoki tanqidchining bu jarayondagi ijodi muayyan darajada umumlashtiriladi. Xususan, “XX a

muammolarga bag‘ishlab o‘tkazilgan davra suhbatlari, ularning samaralari sifatida matbuotda e’lon qilingan materiallar aniq masalalarni ko‘tarib chiqishi, jarayondagi yutuq va kamchiliklarning yorqin ko‘rsatilishi bilan e’tiborni tortadi. Bu xususiyat munaqqid faoliyatining boshlanishidan tortib, shu kungacha davom etib kelayotganini ta’kidlash o‘rinli. Baxtiyor Nazarovning “Mustaqillik davri nasri: tahlil va talqinlar” mavzusida bo‘lib o‘tgan suhbatlari hamda ular asosida e’lon qilingan materiallari ham uning adabiy jarayonga faol munosabat bildirishga astoydil tintilib kelayotganini ko‘rsatadi. Akademik B.Nazarovning Pirimqul Qodirov qalamiga mansub “Akramjonning sarguzashtlari” kitobi haqidagi “Rang-baranglik”, “Shu kunning badiiy ko‘zgusi”, “Davr bilan hamnafas”, O‘tkir Hoshimov haqida

Baxtiyor Nazarov yozuvchi Shukur Xolmirzayev ijodi yuzasidan ham bir qator maqolalarini matbuotda chop ettirgan bo‘lib, xususan, adibning “Qil ko‘prik” romani xususida quyidagi fikrlarni ilgari suradi: “Shukur Xolmirzayev Abdulla Qahhordan so‘z tejash, detallarga katta ma’nolar yuklash, qahramon ruhiyatida kechayotgan ziddiyat, to‘qnashuvlarni sodda va hayotiy qilib, ixcham tasvirlash, dialoglardan jonli manzara yaratish sirlarini o‘rgandi. Biroq bu ta’sirni faqat tashqi ko‘rinishdan izlamaslik kerak. Bu ta’sirni qahramonlar ruhiy dunyosini aks ettirishdagi badiiy prinsiplar mushtarakligidan izlamoq kerak ” 1 . Baxtiyor Nazarov ma’lum muddat Amerika Qo‘shma Shtatlarining Indiana universitetida talabalarga ma’ruzalar o‘qidi. Qator xorijiy mamlakatlarda o‘tkazilgan ilmiy anjumanlar: AQSH (19

ma’lum darajada boxabar ekanligi hamda u xususida kengroq mushohada yurita olishidan darak beradi. Baxtiyor Nazarovning XX asrning ikkinchi yarmidan hozirgacha bo‘lgan o‘zbek tanqidchilari bosib o‘tgan yo‘lni chuqur tadqiq etgan ilmiy-nazariy izlanishlarining tanqid taraqqiyotidagi o‘rni va ahamiyati salmoqlidir. Olimning o‘nlab maqolalari Amerika Qo‘shma Shtatlari, Olmoniya, Turkiya, Vengriya, Polsha, Bolgariya, Afg‘oniston va boshqa xorijiy mamlakatlardagi majmualarda, jurnallarda, xalqaro anjuman tezislarida chop etilgani ham Baxtiyor Nazarov nomini el-yurt nazaridan ko‘tarib, jahonning yetakchi ilmiy markazlari ahliga tanitdi. U Slovakiya Fanlar akademiyasi hamda uning mashhur a’zolaridan biri Dyurishin; AQShdagi Indiana universiteti professori Denis Shinar bilan hamkorlikda slovak va

II BOB MUNAQQIDNING ILMIY JARAYONGA MUNOSABATI 2.1. Baxtiyor Nazarov Qodiriy va G‘afur G‘ulom ijodining tadqiqotchisi Hech bir munaqqid yo‘qki, Abdulla Qodiriy hayoti va ijodiga bir bora bo‘lsin nazar tashlamagan bo‘lsa. Bu mas’uliyatli va sharafli burchni Baxtiyor Nazarov ham a’lo darajada uddalay olgan desak xato bo‘lmaydi. Olimning Abdulla Qodiriyga bergan ta’rifi ham o‘ziga xosligi bilan e’tibor tortadi: “O‘zbek nasrini yuksak rutbalarga ko‘targan, kitobiylashgan tilimizga jonli xalq ohanglarini olib kirgan qilqalam adib. Jahon adabiyotida dovruq qozongan zabardast romannavislar panjasiga dadil panja urib, o‘zbek romanchiligiga asos solgan nuktadon ijodkor, sohir san’atkor. Zulmdan qaddi dol bo‘lgan millat ma’rifatini hayotiy a’mol deb bilgan, bu yo‘lda borini nisor etgan ulug‘qalb sha

xorijiy tillarni puxta egallagan, Sharqu G‘arb adabiyotiga oshno bo‘lgan yangi avlod adabiyotshunoslari zimmasidagi vazifadir. Shu bilan birga, Qodiriy nomiga munosib, uning ijodkor va shaxs sifatidagi siymosini ochib beradigan badiiy asarlar, kartinalar, filmlar ham yaratish zarur. Yurtimizda milliy istiqlol g‘oyasini shakllantirish, uni yosh avlod tafakkuriga singdirish yo‘lida sa’y-harakatlar qilinayotgan bir davrda erk uchun boshini tikkan, shirin jonidan kechgan Qodiriy kabi ulug‘ siymolarimizni yoshlarimizga yaxshiroq tanitishimiz darkor. To‘g‘ri, Qodiriy o‘z davrigacha bo‘lgan romanchilik an’analarini puxta o‘rgangan. Aksar adabiyotshunoslarimiz u arab adibi Jorji Zaydon romanlarini ko‘p mutolaa qilganiga urg‘u berishadi. Qodiriy faqat Zaydon ijodi bilan emas, jahon adabiyotining, x

targ‘ib qilgan, dinning tegirmoniga suv quygan” kabi turli ayblovlarni ag‘darib kelgan. Yozuvchi sinfiylik kabi o‘ta jo‘n va sun’iy qoliplarga itoat etmagani ayni haqiqat. Jasoratli adib sotsialistik realizmdan boshqasi tan olinmagan davrda umumbashariy qadriyatlarga suyangan holda qalam tebratgan. Yozuvchi asarlarining qimmati va qudrati ham shunda. “Kaminaning adabiyotga ixlos qo‘yishida Abdulla Qodiriyning ulug‘ xizmati bor. Otam xat-savodli, adabiyotga mehr qo‘ygan inson edi. Onamning hikoya qilib berishlaricha, ko‘hna sandig‘imizda “Kuntug‘mish” va “O‘tkan kunlar” kitoblari saqlanarkan. Zamon tahlikali, o‘z davrining mumtoz asarlarini o‘qish man etilgan. O‘sha paytda ham mahalladagi adabiyot shinavandalari kechasi jam bo‘lib, eshikni berkitib, xira fonus yorug‘ida “Kuntug‘mish” va “O‘

ham, asarlarida hurriyatni bayroq qilgan. Ulug‘ adib sho‘ro jallodlari qilich yalang‘ochlab turgan paytlarda ham imonini yo‘qotmagan, e’tiqodiga xiyonat qilmagan.” Kumushga “harorati g‘ariza” yetib, bemor bo‘lib yurgan kunlarda ariq bo‘yiga yuzini yuvish uchun chiqqan lavha Baxtiyor Nazarovning e’tiborini tortadi: “Ariqning musaffo tiniq suvi yovoshg‘ina oqib kelar, Kumushbibining qarshisig‘a yetkanda go‘yoki, uning ta’zimi uchun sekingina bir charx urib qo‘yar, o‘z ustida o‘lturgan sohiraning sehriga musaxxar bo‘lg‘an kabi tag‘i bir kattaroq doirada aylangach, ohistag‘ina ko‘prik ostig‘a oqib ketar edi…” Suvga nisbatan yuvosh sifati ishlatilishi boshqa ijodkorda uchramaydi. Obi hayotning “yovoshg‘ina” oqishi tasodif emas. Zotan, u ham ariq bo‘yida o‘tirgan sohibjamolning chiroyiga bir zum

Adabiyotshunos olimning “G‘afur G‘ulom olami” tadqiqotida esa shoirning nafaqat she’riyati, balki xalqchil nasri, hajvchi zukko olim nigohidan yangicha mafkura nuqtai nazaridan o‘tadi. Mana yetmish yildirki, o‘zbek adabiyotshunosligi va tanqidchiligi G‘afur G‘ulom hayoti va ijodi haqida uzluksiz ilmiy izlanishlar olib boradi. Shoir ijodiy merosi turkiy xalqlar, o‘zga ellar adabiyotshunosligida o‘rganiladi. Darvoqe, G‘afur G‘ulom haqidagi ilk maqolani fransuz adibi Pol Vayyan Kutyure, keyinroq esa Anri Barbyus yozgan edi. O‘zbek adabiyotshunosligida e’tiborga tushgan olim, munaqqid borki, G‘afur G‘ulom haqida o‘z gapini aytgan. Masalan, G‘afur G‘ulom ijodining nozikfahm tadqiqotchisi akademik, filologiya fanlari doktori, professor Salohiddin Mamadjonov ilmiy faoliyatining eng katta qismini

birgalikda yoritishga harakat qilgan. Baxtiyor Nazarov asarining yangiligi shundaki, unda G‘afur G‘ulom olamining yuqorida sanab o‘tilgan deyarli barcha qirralari yuzasidan avvalgilardan farqli kuzatishlar, fikr-mulohazalar va umumlashmalar ilgari surilgan. Shuningdek, Baxtiyor Nazarovning matbuotda chop ettirgan maqolalarida ham G‘afur G‘ulom ijodiga keng to‘xtalinganini kuzatishimiz mumkin. Jumladan, olim “Istiqlol va G‘afur G‘ulom” nomli maqolasida quyidagi fikrlarni ilgari surgan: “G‘afur G‘ulom deganda ko‘z oldimizga jahoniy miqyoslarda fikr yuritgan va asosan, sho‘ro tuzumini ulug‘lagan, shuningdek, “Shum bola” singari o‘zbek nasrining shoh namunalari qatorida turuvchi asar yaratgan ijodkor gavdalanadi ” 1 . Munaqqid ushbu maqolada fikrini davom ettirib, quyidagilarni ta’kidlab o‘tad

Bekzoda poshsholik doshida qaynagan, Yot ellar puliga yollangan bir sotqin. Kelgindi, bosh kesib qahramon sanalgan, Sardor bosqinchining qonli sadog‘in Yalashdan to‘ymagan, ey epchil, “shirintil!” SHe’r davomida “dongdor” shoir kirdikorlari hissiyot bilan yanada chuqurroq fosh etila boradi. Sen, axir, qanday “shoir”sanki, deydi G‘afur G‘ulom qahramoniga qarata, bu nomard “botir”ning o‘limi uchun yig‘lab o‘tiribsan. U kim o‘zi? Uning jamiki qilgani buzg‘unchilik. Buning ustiga, ne-ne gunohsiz murdalar ustida iljayishdan toymagan. Bu kelgindi, bosh kesish bilan qahramon sanalmoqchi bo‘lgan mal’unning ko‘kragiga qadalgan o‘q qayerdan uchganini bilasanmi o‘zi? U mazlumlar tomonidan joylanmadimi bu nomardga! Sening esa, bu manfur uchun yig‘lamog‘ing nimasi?!” 1 Munaqqid asarning so‘nggi bandida

G‘afur G‘ulom she’rlarini bejiz tahlilga tortmagan ko‘rinadi. Bundan tashqari, G‘afur G‘ulomning yuqoridagi she’riga ruh va uslub jihatidan Cho‘lpon yo‘li yaqqol ta’sir etib turganini ham sezmaslik mumkin emas... SHe’rning o‘z davrida va umuman, shoir hayotligida chop etilmagani, to‘plamlarga kiritilmagani, balki noshirlar tomonidan bunga yo‘l qo‘yilmagani, yoxud muallifning o‘zi ehtiyotkorlik vajidan buni ma’qul ko‘rmagani, har qalay, ushbu asar biz ko‘rib chiqishga harakat qilganimiz – avvalgi maqsadda yozilgan, deb xulosa chiqarishga imkon beradi. Shu ma’noda “Dongli shoirga” she’ri bir tarafdan o‘z davrida istiqlol g‘oyalarini tarannum etgan, ikkinchi tarafdan, bizning kunlarda esa, mustaqillik g‘oyalarini yanada mustahkamlashga munosib hissa qo‘sha oladigan asarlardan biri sifatida qa

2.2. Davr va adabiy jarayon tadqiqi Mustaqillik davrida yaratilgan maqolalar olimning ilmiy diapazoni yanada kengaygani, asl mehvarga imkon qadar yaqinlashish salohiyati teranlashganini ko‘rsatadi. “Ruhiyatni shakllantirish vositasi”, “XX asrda Oybekni o‘rganish o‘zi bir ilm”, “Abdulla Qahhor badiiy haqiqati”, “Tanqidchi shaxsi va ijodiy o‘ziga xoslik”, “Hamid Olimjon va o‘zbek tanqidchiligi metodologiyasining ba’zi masalalari” kabi ilmiy tadqiqotlar fikrimizga dalil bo‘la oladi. Yoinki -“Istiqlol davri o‘zbek she’riyati masalalari” deb nomlangan obzor maqolasida istiqlol davri adabiyotining ba’zi qirralariga, xususan, she’riyatda kechgan jarayonlarga, uning ayrim masalalariga nazar tashlaydi. Baxtiyor Nazarovning kitobxonni befarq qoldiradigan biror risola yoki maqolasi yo‘q. Serqirra ijo

alohida bo‘y ko‘rsatganini munaqqid Baxtiyor Nazarov ilg‘ay olgan. Shoir she’rlaridagi so‘z sehri, badiiylik “Munojoot”ni tinglab”, “Yuzma-yuz”, “Sarob”, “Ona sayyora” kabi qator manzumalarida murakkab davr, Vatan taqdiri kuyunchak, loqaydlik va tovlamachilikka beshafqat zamondoshlarimiz qiyofasi misolida tasvirlanganini bayon etgan. A.Oripov tahlikali damlarda ham istiqlol g‘oyalarini kuylashga harakat qilganini shunday izhor qiladi: Shoir qalamida hasratlar qat-qat, Shoirni chulg‘aydi o‘ylar daf’atan. Yashab qolarmikan she’rim oqibat? Ozod bo‘larmikan notavon Vatan? Ma’lumki, bu she’r 70-yillarda yozilgan. Shoir hasratlari qat-qat. SHo‘ro tuzumi davrida buni yozish o‘lim bilan teng edi. A.Oripov ham o‘zgalar qatori faqat va faqat xursandchilikni kuylashi kerak edi. Uning mahorati shundak

Goh esa quyoshdek porloq va yiroq Haqqa, haqiqatga tashna o‘tdik biz. Munaqqid she’r qatiga yashiringan shoir maqsadini yaxshi anglaydi. Xalqni nurga, ziyoga “kommunist” olib chiqishi mumkinligiga ishonganini ta’kidlar ekan, bu shoirga hukmron mafkuraning ta’siri deb biladi va ma’lum ma’noda haq. Lekin shoir har doim ham kommunist obrazini ko‘r-ko‘rona ulug‘lagani yo‘q. Buni 80- yillarda yozilgan “Saflar pokligi deb...” nomli she’rida ko‘ramiz: Kommunist, oh mening jafokash inim, Jahoniy g‘am bilan mashg‘ul bir Inson. Afsus, safingda bor qancha beqo‘nim, Afsus, safingda bor qanchalar nodon. Baxtiyor Nazarov A.Oripov ijodini o‘rganishda davom etarkan, uning kamchiliklarini ham ko‘rsata olgan: “Shoir to‘plamida shunday she’rlar borki, ular davr sinovidan o‘ta olmagan. Iymoni Vatan va xalq q

tebratayotgan ijodkorlarga munosabatlarini bayon etadi. Bahtiyor Nazarovning ham shoirlar ijodi haqida bildirgan mulohazalari e’tiborga molik. “Rang-baranglik bilan kamol topib borayotgan yosh o‘zbek she’riyatining peshqadam vakillari yozayotgan kitoblar do‘kon rastalarida uzoq turib qolayotgani yo‘q, Usmon Azimovning ham, Xurshid Davronning ham bugun o‘z o‘quvchilari, ixlosmandlari bor,– deydi Baxtiyor Nazarov o‘z maqolalaridan birida,- chindan ham ular yaratgan asarlar, ularning nomi ostida chiqqan kitoblarni zavq bilan o‘qiydigan muxlislari bor. Bu albatta, yosh ijodkor uchun katta baxt, o‘ziga xos intilish evaziga berilgan mukofotdir”. Munaqqid shoir Xurshid Davron she’riyatini kuzatarkan: “Xurshidning aksar she’rlari ko‘pincha tabiat tasviridan tashkil topuvchi tiniq va bokira obrazla

bu shunday go‘zallikki, hatto unga sig‘inish uchun yer ostida yotgan jangchilar uyg‘onadi. Bu chindan ham juda go‘zal she’r. Xurshid Davronning bunday she’rlari ko‘p. Eng asosiysi, ular o‘ziga xos tiniq va go‘zal. “Agar Usmon Azim she’rlari uchun qahramon holati va harakatidagi asabiylik, bezovtalik xarakterli bo‘lib ko‘rinsa, Xurshid Davron she’rlari uchun ko‘proq tiniqlik, mayinlik, samimiylik va dilkashlarcha suhbat vujudidan kelib chiquvchi qalb dardlari va sevinchlarini to‘kib solish xosdir”, -deya mulohaza bildiradi munaqqid. Eng asosiysi, bu samimiy sokinlik Xurshid Davron she’rlarida o‘z tengqur do‘stlari kabi davrning, zamondoshning, xalqning qalbida, fikrida tebranib turgan muhim, murakkab va ziddiyatli fikrlarni ifoda etishga to‘sqinlik qilmaydi. Xurshid Davron she’rlarida topib

ochilajak kurtaklarni tashlab ketishini seza olgan Baxtiyor Nazarov bu kabi mulohazalari bilan obrazli poetik mushohada yuritadigan chinakam munaqqidlik mahoratini namoyon eta olgan. Alfons Dodening bir gapi bor. Bulbuldan so‘rabdilar: Qo‘shiqlaring juda ajoyib-u, lekin buncha qisqa bo‘lmasa? Bulbul javob beribdi: qo‘shiqlarim juda ko‘p. lekin ularni kuylab ulgurishim kerak. Baxtiyor Nazarov Xurshid Davron she’rlarini o‘qiganida xuddi shuni yodga oladi. Lirika hayotning, hayajonning oniy holatlarini kuylashini bilamiz. Lekin shu oniy holatlar o‘zining muayyan sababi va natijalaridan mahrum bo‘lmagandagina asar o‘zining ta’sir kuchini yo‘qotmaydi. Aks holda asardan kutilgan maqsad o‘zini oqlashi qiyin bo‘lib qoladi. Baxtiyor Nazarovning bu kabi fikrlari yuqorida aytib o‘tilgan Xurshid Davro

tufayli, she’rda tasvirlanganidek, shoir yoki lirik qahramon ko‘zlaridan yoshlar tosh bo‘lib to‘kilishi, bo‘g‘ziga tong tiqilib qolishi va boshqalar, nazarimizda, haqiqiy holat bilan uning talqinidagi meyorning buzilishi, tuyg‘u tasvirining zo‘rma-zo‘raki bo‘rttirilishi sifatidagina baholanishi mumkin. Chunki shoir aytayotgan ruhiy holat inson boshiga haddan tashqari katta dard va tashvish tushgandagina ro‘y berishi mumkin. Yalpiz bo‘y ko‘rsatib, tezgina o‘tib ketganligi uchungina bu holatga tushish odamga juda og‘irlik qiladi. Shuning uchun ham bir qarashda anchagina chiroyli bo‘lib ko‘ringan she’r nihoyasiga yetgach, birmuncha sun’iyroq tuyg‘ular asosiga qurilgandek taassurot qoldiradi. Xurshid Davronning she’rlari uchun ko‘p so‘zlilik, asosiy fikr va maqsadning yuzini to‘sib qo‘yadigan

qo‘llangan “quyosh isi anqib turar chehralaridan” kabi satrlarda ham tiniq kartina yaratish, ham chuqur hayotiy ma’no berishga intilish shoir she’rlarining asosiy xususiyatiga aylana bordi”. Yoshlar she’riyatidagi mavzu biqiqligi, mavzu torligi haqida tanqidchilik aytayotgan tanbehlarda jon bor. Nazarimizda, bu tanbehlar beiz ketmadi. O‘ziga talabchan, jamoatchilik fikriga hurmat bilan qarovchi yoshlar bu fikrlardan o‘zlariga tegishli xulosalar chiqardilar. Xurshid Davronning “Koshg‘ariy”, “Devon ul lug‘atit-turk ohanglari”, “Shiroq haqida rivoyat”, “Abdulxay so‘zi”, “Qadimiy bitikni varaqlab bir qur…” singari she’rlari ham Baxtiyor Nazarovning e’tiboridan chetda qolmadi. Xurshid Davron o‘tmish haqida she’r yozar ekan, uning maqsadi moziyni ulug‘lash, kechmishga hamdu-sano o‘qish emas, tar

Yetaman – eshikni asta chertaman, Koshg‘ariy chiqadi eshikni ochib. – Xayr! – demas. – Salom, — der, – Salom, nabiram! Bu kabi misralarni Baxtiyor Nazarov shunday izohlaydi: “Bu ma’no ayni vaqtda Koshg‘ariy boboning yosh shoirni, hozirgi zamondoshimizni o‘z bolasidek bag‘riga olishini ham ifodalaydi. Uzoq moziydan turib bu olimning yosh avlodga xayr emas, salom deyishida ham katta ramziy ma’no bor. U bugun bilan tarixning yaxlitligiga, bugunning o‘tmishdan uzilib qolmaganiga ishoradir. Xurshid Davron she’rlarida faqat mazmun rang-barangligi emas, shakliy rang-baranglikka ham intiladi. Uning she’rlaridagi shakl ko‘pincha mazmun mohiyati va fikr shiddatiga mutanosib ravishda o‘zgarib turadi. Lekin u hayotning odmi, oddiy, kundalik tashvishlarini berishda, shunga monand shakldagi soddalikka i

Uxlay desam Nurjon qo‘ymaydi. Bari bir kunduz kun uxlay olmayman – Tashvishlar yelkamdan ezganidan bu. Bu parchada ma’lum bir maqsad, mazmun yo‘q emas, albatta. Shoir bir oila timsolida paxtakor mehnatining mashaqqatini, paxtakorning mehnatga fidoyi munosabatini ko‘rsatmoqchi: tun bo‘yi mirob ota dalada, tongda uyga qaytsa, xotini dalaga ketgan, g‘o‘za parvarishining bu dolzarb damlarida er-xotin bir- birining diydoriga ham to‘yolmay qoladi, bunday kezlar hatto bolalarning ham asosiy joyi – dala, faqat ikki yashar Nurjongina dalaga chiqmaydi. Daladan tongda qaytgan ota kunduz ham tinchgina uxlolmaydi: g‘o‘za tashvishiga qorishib ketgan turmush tashvishlari unga uyqu bermaydi. Ko‘rinib turibdiki, she’rning asosiy maqsadi, muallifning poetik niyati yomon emas. Lekin mana shu niyatning o‘quvc

bari bir bu juz’iy nuqson muallifning har bir obrazga, har bir misraga alohida diqqat-e’tibor bilan qarashni kuchaytirishi lozimligini ko‘rsatadi”, deydi tanqidchi. Nekrasovning chiroyli bir gapi bor. “Inson yuragining oddiy so‘zlarga ochilmaydigan shunday darchalari bo‘ladiki, uni faqat she’riyatning sehrli tili bilangina ochish mumkin”. “Biz uy qurganda derazamizni doimo quyosh tomonga joylashtiramiz. Bu–uyda yorug‘lik mo‘l bo‘lishi istagi tufayligina emas. Yog‘du to‘la xonadon quyoshning qadriga, quyoshli kunlarning qadriga ko‘proq yetadi deyishadi. Shunga o‘xshab o‘zini tanigandan boshlab inson yuragining derazalari ham she’riyatga mahtal bo‘ladi. Chunki she’riyat yurakni erta zanglashdan asraydi, umrimizni mazmunliroq, hayotni yanada go‘zalroq qiladi, yashamoq va kurashmoqning sehrli

Kaykovusning “Qobusnoma”, Shayx Sa’diyning “Guliston” va “Bo‘ston”, Alisher Navoiyning “Hayrat-ul abror”, Abdulla Avloniyning “Turkiy Guliston yoxud axloq” asarlaridan olingan parchalar mustahkam o‘rin egalladi. Bolalar adabiyoti o‘zining ma’rifiy-tarbiyaviy vazifasini bajarishga kirishdi. Bularning barchasi yosh avlodning ma’naviy komil insonlar sifatida shakllanishi, o‘z kindik qoni to‘kilgan tuprog‘i, ona Vatani, o‘z xalqi, o‘z millatining sodiq farzandi bo‘lib yetishishlarida ulkan ma’rifiy ahamiyat kasb etishi shubhasiz edi. Shuni ham alohida qayd etish kerakki, istiqlol davri yangi o‘zbek adabiyotining maydonga kelishiga 80- yillarning ikkinchi yarmidagi adabiyot ham katta ta’sir ko‘rsatdi. Zero, ayni shu davrda bolalar adabiyoti tom ma’noda haqiqatga tik boqadigan adabiyotga aylandi

bolasiga kunda-kunora uni o‘qishni buyursa-da, aytgani kor qilmabdi. Oradan ma’lum muddat o‘tib qarasa, o‘g‘li muk tushib haligi kitobni o‘qiyotganmish. Ota surishtirib bilsa, o‘g‘lining sinfdoshlaridan biri ayni shu asarni maqtagan ekan. Ko‘rib turganingizdek, pedagogika fanlari doktori bo‘lgan otaning nasihatidan tengqur do‘stning tavsiyasi kuchliroq ta’sirga ega bo‘lishi mumkin. Adabiyot o‘lmaydi, chinakam kitob shinavandalari yo‘qolmaydi. Biz yoshlar badiiy adabiyotdan sovib ketdi, deb nolish o‘rniga, badiiy adabiyotni yoshlarga zamonaviy kommunikatsiya vositalari orqali ham yetkazish haqida o‘ylashimiz foydaliroq”. Maktablarimizda (kollej va oliy o‘quv yurtlarida ham) yozuvchi-shoirlar ijodini chuqur o‘rganish emas, ko‘p sonli ijodkorlarni o‘qitish tendensiyasi kuzatiladi. O‘rta makta

Safar Barnoyev 70-80- yillar avlodiga mansub yozuvchi edi. U dastlabki to‘plamlari bilanoq bolalar adabiyotiga yangi havolar olib kirishga intildi, deyarli qirq yillik ijodi bilan bolalar she’riyati, hikoyachiligi, qissachiligi rivojiga o‘zining munosib hissasini qo‘shdi 1 . “Uning jussasi bolaligidayoq mehnatda toblanib tarashlandi. Otasi urushga ketgach, ro‘zg‘orni tebratishda onasiga tayanch bo‘ldi. Qo‘ligul onasi Ro‘zigul xolaning yopgan nonlarini uylari yaqinidagi guzarga eltar, qaytishda, albatta, yo‘l yoqasidagi kitob do‘koniga kirib o‘tardi. Turmush urinishlari, bolaligi haqida gapirganda: men to‘g‘ri ma’noda ham, ko‘chma ma’noda ham non qadrini yaxshi bilaman, derdi Safar aka. Ayniqsa, bolaligimda onam yopgan non isi, mazasi, rangi yuragimga, ko‘zimga muhrlanib qolgan” . Toshkentd

etishdi. Davra kengaydi, suhbat qizidi. Do‘stlarimiz qatorida yozuvchilarni yaqindan tanimaydigan, lekin ijodga ishqibozlar bor ekan. Biz Safar akaga gap orasida bir-ikki bor “Safar ota”, deb murojaat qilganda boyagi yigitlardan biri dast o‘rnidan turib, “Nazir Safarov, o‘zlari bo‘ladilarmi, kechirasiz ustoz, qorong‘u tushib, biroz tanimabman”, deb qolsa bo‘ladimi. “Hechqisi yo‘q? Hechqisi yo‘q” Nazir Safarov deganlari nechta bo‘ladi, bitta bo‘ladi-da”, deb qo‘ydi Safar aka odatiga ko‘ra o‘ng qo‘lini she’r o‘qiyotgandagidek bir-ikki siltab. Boyagi yigit Nazir Safarovning roman, hikoya, ocherklarini juda sevib o‘qishini to‘lqinlanib gapira ketdi va bot-bot Safar akaga murojaat qilib, “qarang-a, sira siz bilan bir dasturxon atrofida o‘tiraman deb o‘ylamagan edim, omadi yurishgan odam ekanman

dahshatlari aks etganiga alohida e’tibor qaratadi. “Chehralar” to‘plamidagi she’rlar va balladalarning, “Afg‘on hikoyalari” turkumidagi asarlarning asosiy qismi ushbu mavzuni badiiy yoritishga bag‘ishlangan.“Qirq yettinchi yil hikoyalari” deb nomlangan turkumga kirgan asarlarida — butun bir avlodning — urush tugagan pallalarda voyaga yetgan, oq-qorani tushuna boshlagan, ko‘ngli bir umr yarim bo‘lib qolgan bolalar avlodining qiyofasi aks etgan. Bu avlod keyinchalik o‘sib- ulg‘aydi, el-yurt xizmatiga kamarbasta bo‘ldi. Ular orasidan olimlar-u shoirlar, kosmanavt-u davlat arboblari yetishib chiqdi. Ota diydoriga to‘ymagan bu avlodning bir vakili sifatida Safar Barnoyev “Ota o‘g‘li”, “Dadamning qo‘llari”, “Dadam haqida qo‘shiq” asarlarida o‘sha davr bolalarining armonlarini tasvirlagani ham mu

yoshlar, o‘smirlar dunyosiga xos muammolarni yoritish Safar Barnoyev ijodi uchun begona emas edi. Bunga ishonch hosil qilish uchun uning “Tog‘daman”, “Birinchi tabassum”, “Sog‘inch” singari to‘plamlari, “Sinfdoshlar”, “Kiyik bolasi”, “Danak” kabi hikoyalari hamda “Oq laylaklar” singari qissalariga nazar tashlash kifoya. “Kichik hikoyalardan tashkil topgan “Kichkina Xo‘ja Nasriddin” qissasi XX asr so‘nggidagi o‘zbek bolalar adabiyotining go‘zal namunalaridan biridir. Bu asar o‘z vaqtida o‘n ming nusxada nashr etilib, juda tez tarqalib ketgani, yozuvchining muxlislari ko‘pligini, u bolalarning sevimli adibi darajasiga ko‘tarilganini ko‘rsatadi”, deydi Baxtiyor Nazarov. Tom ma’noda aytish mumkinki, bu qissasi bilan adib o‘zbek bolalar adabiyotiga kichkina Xo‘ja Nasriddin obrazini olib kirdi.

e’tiqodlariga qaytdi. Ana shu jarayonda yoshlar ijodining ham o‘ziga xos kamtarona o‘rni bor. Yosh kitobxon qalbida istiqlol tuyg‘ularining chechak otishiga, haqiqiy tom ma’nodagi ona Vatan-kindik qoni to‘kilgan muqaddas zaminga mehr-muhabbat, uning betakror tabiati – qir-adirlarini, tog‘-u o‘rmonlarini, bog‘-rog‘larini, daryo va ko‘llarini avaylab-asrashga; O‘zbekiston deb atalmish ana shu muqaddas Vatanga, uning nomini olamga tanitgan buyuk farzandlari-mutafakkir olim-u shoirlari, ulug‘ Turkiston yagonaligi uchun kurashgan sohibqiron tojdorlari sha’niga munosib farzand bo‘lish ruhida tarbiyalashga xizmat qiladi. Baxtiyor Nazarovning ta’kidlashicha, ushbu hayotbaxsh an’analardan yetishib chiqqan bolalar adabiyoti, avvalo, mavzu jihatdan yangilandi. Unga o‘zbek xarakteri, o‘zbek qiyofasi,

“Ummon bag‘ridagi javohirlar hisobiga yetib bo‘lmaganidek, iste’dodli shaxslarni ham to‘la anglash amri mahol. Vaqt o‘tishi bilan ularning yangi qirralari kashf etilaveradi”,- degan edi Baxtiyor Nazarov jurnalistlardan biri bilan suhbat asnosida. Yorug‘likning qadri olis-olislarni ham charog‘on etganligi, harorat olib borganligi, oftobning umrini uzaytirganligi bilan fayzli. Akademik Baxtiyor Nazarovning ijodiy niyatlari buloqdek jo‘sh urib qaynab chiqayotganga o‘xshaydi” 1 . Munaqqid haqli e’tirof etganiday, “Yozuvchi mahoratini belgilaydigan omillar ko‘p. Har bir yozuvchida u yoki bu omillar samaraliroq tarzda ro‘yobga chiqishi tabiiy.” Xuddi shunga o‘xshab, tanqidchilarning ham mahoratini turli rakurslardan kuzatish, ijodiy-estetik kredosini belgilash mumkin. Har qanday holatda ham, aka

adabiyot tarixlari ham xolis ilmiy nuqtai nazar asosida qaytadan yozildi. O‘zbek xalqining haqqoniy tarixi yaratildi. Shubhasiz, Baxtiyor Nazarov ham ana shunday mas’uliyatni o‘z ijodiy yo‘sini, iqtidor va salohiyati, ustozlari bilan yaqin hamkorligi negizida amalga oshirishga kamarbasta bo‘lgan olim, fan tashkilotchilaridan biridir. Olimning ko‘p yillik tinimsiz mehnatlari munosib qadr topdi. Birinchi navbatda H.Yoqubov, I.Sulton, M.Qo‘shjonov, S.Mamajonov, O.Sharafiddinov kabi ustozlar e’tibori va e’tirofiga sazovor bo‘ldi. U qatag‘onlik davri qurbonlari ijodini o‘rganishga intildi. Oybek, A.Qahhor, G‘.G‘ulom, H.Olimjon, Zulfiya, Mirtemir shaxsiyati va ijodiy meroslarini ardoqladi, Shuningdek, Shukrullo, E.Vohidov, A.Oripov, Sh.Xolmirzayev, R.Parfi, O‘.Hoshimov, X.Davron, Muhammad Ali, S

1. Мирзиёв Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини мард ва олижаноб халқимиз билан бирга қурамиз. / Халқ сўзи 2016 йил 16 декабрь. II. Ilmiy- nazariy adabiyotlar. 2. N. Karimov, S. Mamajonov, B. Nazarov, U. Normatov, O. Sharafiddinov. XX asr o‘zbek adabiyoti tarixi. Darslik. T.: ”O‘qituvchi”, 1999.544 b. 3 . S. Mirzayev. XX asr o‘zbek adabiyoti. T.: “Yangi asr avlodi” 2005. 417 b. 4 . S. Ahmedov va boshq. Adabiyot 5-sinf uchun darslik. T.: 2011.88-98-betlar. 5 . Adabiyotimiz biografiyasi. – T.: 1973, 242 b. 6 . Sharafiddinov O. Talant va mas’uliyat. “O‘zbekiston madaniyati” gazetasi, 7 avgust, 1962 yil. 7 . Karimov N. H.Olimjonning poetik mahorati. Toshkent. Fan. 1964. 8 . O. Sharafiddinov. Ijodni anglash baxti. –T.: “Sharq”, 2004, 640 b. 9 . O. Sharafiddinov. Cho‘lponni ang

5. www.markaz.uz 6. www.navoiy.uz 7. www.orientalstudies.ru 8. www.qahhor.edunet.uz 9. www.qodiriy.edunet.uz 10. www.uzedu.uz 60

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar