Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 83.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Behbudiyning «Padarkush» dramasi va o‘zbek dramaturgiyasining yangi bosqichi

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI ʼ MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ JURNALISTIKA VA O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI ʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O‘ZBEK TILI YO NALISHI ʻ ʻ O‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: Behbudiyning “Padarkush” dramasi va o‘zbek dramaturgiyasining yangi bosqichi. Bajardi: ______________________ Qabul qildi: _______________________ Toshkent – 2025 1 MUNDARIJA: KIRISH………………………………………………………………………...…..3 I BOB. JADIDCHILIK VA BEHBUDIYNING BUNDAGI O‘RNI……….…..9 1.1. Mahmudxo‘ja Behbudiyning hayoti, ma’rifiy faoliyati………………….…… 9 1.2. Behbudiy publisistikasining mavzuiy xarakteri………………...……... ……..19 II.BOB. BEHBUDIYNING “PADARKUSH” ASARI TAHLILI……………..29 2.1.”Padarkush” birinchi jadid dramasi,unda ilgari surilgan g‘oya va qarashlar…29 2.2. O‘zbek dramaturgiyasining yangi bosqichi hamda “Padarkush”ning boshqa sahna asarlarining yaratilishidagi roli……………………………………………..36 XULOSA………….. ……………………………………………………….…….38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………..………...40 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Behbudiy ijodi, xususan, uning “Padarkush” dramasi va ushbu asar orqali o‘zbek dramaturgiyasida boshlangan yangi bosqichni o‘rganish bugungi adabiyotshunoslik uchun nihoyatda dolzarb masalalardan biridir. Chunki “Padarkush” dramasi o‘zbek adabiyoti tarixida nafaqat yangi janr – zamonaviy dramaturgiyaning shakllanishiga asos solgan asar, balki milliy uyg‘onish g‘oyalarini sahna san’ati orqali ommaga yetkazgan ilk yirik badiiy namunalardan biridir. Jadidchilik harakatining yetakchi vakili bo‘lgan Behbudiy ushbu drama orqali o‘zbek adabiyotida yangicha fikrlash, yangi badiiy shakl va g‘oyaviy yondashuvni qaror toptirdi. Shuning uchun ham “Padarkush” dramasi va uning dramaturgiya taraqqiyotidagi o‘rni bugungi kunda qayta va chuqur o‘rganilishni talab etadi. “Padarkush” dramasi o‘z davrida jamiyatda mavjud bo‘lgan ma’naviy inqiroz, jaholat, ota-ona va farzand munosabatlaridagi buzilish, tarbiya masalasidagi loqaydlik kabi dolzarb muammolarni keskin va ochiq ifoda etgan asar sifatida alohida ahamiyatga ega. Behbudiy bu asar orqali xalqni fikrlashga, o‘z taqdiriga befarq bo‘lmaslikka, ilm-ma’rifat va axloqiy poklik sari yuzlanishga chaqiradi. Asarda ko‘tarilgan muammolar bugungi jamiyat uchun ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan bo‘lib, tarbiya, ma’naviyat va mas’uliyat masalalari hozirgi davrda ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Shu jihatdan “Padarkush” dramasi faqat tarixiy adabiy hodisa emas, balki bugungi kun o‘quvchisi va tomoshabini uchun ham muhim ijtimoiy-ma’naviy saboqlarni o‘zida mujassam etgan asardir. Behbudiyning “Padarkush” dramasi o‘zbek dramaturgiyasida yangi bosqichni boshlab bergan asar sifatida ham dolzarbdir. Bu drama orqali sahna san’atida milliy hayot, real voqelik, ijtimoiy muammolar, tirik inson xarakterlari badiiy ifoda etila boshlandi. Avvalgi an’anaviy adabiy shakllardan farqli ravishda, “Padarkush” dramatik konflikt, dialog, xarakter yaratish, voqealar rivoji kabi dramaturgiyaga xos badiiy vositalarni izchil qo‘llaganligi bilan ajralib turadi. Natijada o‘zbek adabiyotida drama janri mustaqil va samarali badiiy shakl sifatida shakllana boshladi. Bu jarayonni ilmiy tahlil qilish bugungi dramaturgiya rivojini tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi. Asarning badiiy tili va ifoda uslubi ham uning 3 dolzarbligini yanada oshiradi. Behbudiy “Padarkush” dramasida xalq tiliga yaqin, sodda va tushunarli badiiy tilni qo‘llagan holda, murakkab ijtimoiy va axloqiy masalalarni sahna orqali keng ommaga yetkazishga muvaffaq bo‘lgan. Dialoglarning tabiiyligi, obrazlar nutqining hayotiyligi, dramatik vaziyatlarning ishonarliligi asarni tomoshabin ongiga tez singdirgan. Bugungi adabiyotshunoslik nuqtayi nazaridan ushbu badiiy til xususiyatlarini o‘rganish zamonaviy dramaturgiyada til va ifoda masalalarini yanada mukammallashtirish uchun muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Bugungi globallashuv sharoitida milliy madaniyat, adabiyot va teatr san’atini asrab-avaylash, ularning tarixiy ildizlarini chuqur anglash muhim vazifalardan biridir. Behbudiyning “Padarkush” dramasi milliy dramaturgiyaning shakllanishida tutgan o‘rni, undagi ma’rifatparvarlik, milliy uyg‘onish va ijtimoiy mas’uliyat g‘oyalari bilan bugungi ma’naviy siyosat bilan hamohangdir. Asarda ilgari surilgan fikrlar yosh avlodni ongli, mas’uliyatli va vatanparvar shaxs sifatida tarbiyalashda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, uni ta’lim jarayonida keng qo‘llash zaruratini yuzaga keltiradi.Shuningdek, “Padarkush” dramasi orqali o‘zbek dramaturgiyasining keyingi rivoj yo‘llari, sahna madaniyati, aktyorlik san’ati va tomoshabin bilan muloqot tizimi qanday shakllanganini aniqlash mumkin. Bu esa zamonaviy o‘zbek teatr san’ati rivojini tarixiy jihatdan izchil o‘rganishga imkon beradi. Behbudiyning dramaturg sifatidagi tajribasi bugungi dramaturglar uchun ham ibrat maktabi bo‘lib xizmat qiladi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. XX asr jadidchilik harakati va Behbudiy faoliyati va “Padarkush” asari bugungi kunda ko‘plab ijodkorlar tomonidan o‘rganilgan. Jumladan, Vadud Mahmud ham o‘z asarlarida uning hayoti jadid adabiyotidagi o‘rni haqidagi qarashlarini keltirib o‘tgan holda uning asarlarini tadqiq qiladi. Vadud Mahmud Behbudiyni o‘zbek millati uchun: “o‘lkaning boshlig‘i”, “Turkistonning yo‘lboshchisi”, “Turkistonning har nav’i”, “yorug‘ bir chiroq”, “munosib mir’ot” 1 edi deya ta’riflaydi. Begali Qosimov o‘zining “Milliy 1 Вадуд Маҳмуд Самарқандий. Маҳмудхўжа Беҳбудий / Маҳмудхўжа Беҳбудий. Танланган асарлар. 2-жилд. – Тошкент: Академнашр, 2021. – Б. 233. 4 uyg‘onish” asarida: Behbudiyning “Padarkush” asarini, umuman olganda, 1910-yillardagi jadid adabiyotini biz ko‘pincha juda jo‘n, sodda, quruq da’vat va chaqiriqlardan iborat deb hisoblaymiz. Biroq jadidchilikning ruhi va mazmunini o‘zida bekam-u ko‘st namoyon etgan jadid adabiyoti milliy ong va sezim taraqqiyotida beqiyos rol o‘ynaydi. Bu adabiyotning ilk namunalari badiiylik jihatidan u qadar yuksak emas, g‘oyalar ko‘proq ochiq va bevosita tarzda beriladi. Yalang‘och da’vat va chaqiriqlar, shiorbozlik unsurlari ko‘zga tashlanadi”, 2 — degan fikrni o‘zbek adabiyotshunosliga o‘rtaga tashlagan. Ammo E.Olvort bu qarashga qarshi chiqadi 3 . Biz ham bu fikrga qo‘shilamiz. Bulardan tashqari, N.Karimov, Hoji Muin, S.Ahmad, I.G‘afurov, S.Qosimovlar ham risola va maqolalar yozgan. O‘zbek jadid adabiyotining “karvonboshisi” Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Padarkush” milliy fojiasi nafaqat o‘zbek adabiyotshunoslari tomonidan, balki o‘nlab xorijlik turkolog olimlarning tadqiqotlarida ham o‘rganilgan. Jumladan, “Padarkush” milliy fojiasi va ilk o‘zbek dramaturgiyasi haqida Zaki Validiy To‘g‘on, Tohir Chag‘atoy, Ibrohim Yorqin, Mehmet Saroy, Nodir Davlat, Temur Ko‘jao‘g‘li, Germaniyada Johannas Benzing, Boymirza Hayit, Ingeborg Baldauf, Amerikada Edvard Olvort, Rossiyada A. N. Samoylovich kabi olimlar ijobiy fikrlar bildirganlar. Mazkur tadqiqotchilar orasida amerikalik o‘zbekshunos E. Olvortning “Ilk O‘rta Osiyo dramasi “Padarkush”da metafora” nomli tadqiqoti alohida e’tiborga molikdir. Shuningdek, turkiyalik turkolog olim Temur Ko‘jao‘g‘lining “Turkistonda turkcha ilk teatr asari: Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Padarkush” (“Baba qotili”) pyesasi (1913)” nomli maqolasi ham muhim tadqiqotlardan biridir. Ushbu maqola “Türklük Araştırmaları Dergisi” jurnalining 2004-yil, 15- sonida chop etilgan. Olimning Mahmudxo‘ja Behbudiy adabiy shaxsiyati hamda “Padarkush” milliy fojiasi haqida bildirilgan ba’zi original fikrlariga diqqat qaratamiz:“Gaspıralı İsmail Bey (1851-1914)ʼin öncüğünde yüzyılın sonlarına doğru bütün Türk Dünyasını sarmış olan yenileşme (Ceditcilik) 2 Qosimov.B. Milliy uyg‘‘onish. –T.: Ma’naviyat, 2002. –B. 5. 3 Олворт Э. Биринчи ўзбек драмаси (таржимон З.Мирзаева) // Жаҳон адабиёти. 2009. №8.-Б. 112. 5 haraketinin Türkistanʼdaki en önde gelen önderlerinden biri Mahmud Hoca Behbudı (1875-1919)dir.” 4 Tadqiqotchi Z.Mirzayeva o‘zbek jadid adabiyotining Amerikada o‘rganilishi bo‘yicha tadqiqot yaratib, Edvard Olvortning “Murder as Metaphor in the First Central Asian Drama” nomli tadqiqotiga ham to‘xtaladi. Shuningdek, mazkur maqolani ingliz tilidan o‘zbek tiliga o‘girib, “Jahon adabiyoti” jurnalida chop ettirgan. 5 Xususan, E. Olvort tragediyada “o‘lim” metaforasini atroflicha badiiy-estetik jihatdan tahlil etib bergan. Olim shunday yozadi: “Ma’lum bo‘ladiki, “Padarkush”da aynan va ramziy ma’noda turli darajadagi o‘lim sabablari metafora sifatida ko‘rinadi. U oila boshlig‘i (fransuzcha patrie – patriarx – birinchi qabila va urug‘ boshlig‘i)ning o‘limini aks ettirish bilan bevosita madaniy qoloqlik tufayli asriy Turkiston inqirozga uchraganini, endi bunday yashab bo‘lmasligini oldindan bashorat qiladi. Bir vaqtning o‘zida muallif jamiyatning baxtsizlik, qoloqlik tomon ketishini ko‘rsatish bilan birga, 1900-yillarda tuzilgan Markaziy Osiyo musulmonlari jamiyatining faol a’zolari parokanda bo‘lib ketganligiga ishora qiladi. O‘z davrining peshqadam adibi, birinchi dramaturgi yuqoridagi nozik mushohadalari orqali turkistonlik yoshlarga millat, jamiyat uchun nihoyatda dolzarb bo‘lgan muhim va jiddiy muammolarni o‘rtaga tashlaydi.” 6 E’tiborlisi shundaki, E. Olvortning “Padarkush” tragediyasi yuzasidan qilingan badiiy-estetik tahlillari sotsiologik tahlil bilan birlashib ketgan. Xorijda Mahmudxo‘ja Behbudiy hayoti va ijodini tadqiq etgan izlanishlar orasida ikki olim — Edvard Olvort hamda Temur Ko‘jao‘g‘li yaratgan ilmiy tadqiqotlar alohida ajralib turadi. Bu tadqiqotlar xorijdagi behbudiyshunoslikning yorqin manzarasi sifatida bugungi o‘zbek adabiy hamda behbudiyshunoslik sohasida katta ahamiyatga molik sanaladi. Bugungi o‘zbek behbudiyshunoslari xorijlik olimlarni muttasil qiziqtirib kelayotgan jadid ma’rifatpa rvari Mahmudx o‘ja Behbudiy hayoti va ijodini o‘rganish dan 4 Timur Kocaoğlu.Türkistan’da türkçe ilk tiatro eseri: Mahmud Hoca Behbudi’nin “Pederküş” piesi 1913 5 Олворт Э. Биринчи ўзбек драмаси (таржимон З.Мирзаева) // Жаҳон адабиёти. 2009. №8. — Б. 107-113. 6 O‘sha manba.. — Б. 112. 6 to‘xtamayapti. Yaqin yillar ichida akademik N.Karimov hamda Z. Abdurashidxonov yangi ilmiy tadqiqot va monografiyalar yaratishdi. Xulosa shuki, xorijiy behbudiyshunoslik sohasi ham alohida monografik tadqiqot sifatida o‘rganilishga muhtojdir. Kurs ishi mavzusining obyekti. “Padarkush” asari XX asr boshlarida jadidchilik harakatining badiiy ifodasi sifatida vujudga kelib, o‘zbek adabiyotida dramaturgiyaning shakllanishi va rivojida muhim burilish yasagan asarlardan biri hisoblanadi. Asarda jamiyat hayotidagi ijtimoiy- siyosiy muammolar, ma’rifatsizlik oqibatlari, millat taqdiriga befarqlik kabi masalalar badiiy dramatik vositalar orqali yoritilgan bo‘lib, bu jihatlar uni adabiy jarayonning markaziy hodisasiga aylantiradi. Shuningdek, tadqiqot obyekti doirasida “Padarkush” dramasining janr xususiyatlari, dramatik konflikt, obrazlar tizimi, badiiy til va sahnaviy ifoda vositalari, shuningdek, asarning jadid adabiyoti va zamonaviy o‘zbek dramaturgiyasi taraqqiyotidagi o‘rni ham o‘rganiladi. Behbudiy ushbu drama orqali nafaqat yangi dramaturgik shaklni, balki milliy ongni uyg‘otishga xizmat qiluvchi ijtimoiy-ma’rifiy g‘oyalarni ham sahna san’ati vositasida ifodalagan. Shu bois “Padarkush” dramasi o‘zbek dramaturgiyasining yangilanish jarayonini aks ettiruvchi muhim adabiy manba sifatida mazkur ishning asosiy tadqiqot obyektini tashkil etadi. Kurs ishi mavzusining predmeti. Mahmudxo‘ ja Behbudiyn ing “Padarkush” dramasi misolida jadid dramaturgiyasida badiiy tilning shakllanishi, rivojlanishi va ifoda vositalarining qo‘llanish xususiyatlari kurs ishining predmeti hisoblanadi. Shu bilan birga, predmet doirasida drama va jadid dramaturgiyasida poetik tilning milliy ruhni ifodalash, dramatik obrazlar va syujet qurilishi, sahna tili, dramatik dialog va monologlar orqali g‘oyaviy va estetik ma’noni yetkazish usullari o‘rganiladi. Ushbu kurs ishi mavzusining asosiy maqsadi. Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Padarkush” dramasi misolida jadid dramaturgiyasida badiiy tilning o‘ziga xos xususiyatlarini ilmiy tahlil qilish, uning milliy sahna adabiyoti taraqqiyotidagi rolini ko‘rsatish va dramaturglarning ijodida til yangilanishi jarayonlarini, uslubiy va g‘oyaviy ahamiyatini ochib berishdir. Maqsadga erishish jarayonida drama tilidagi 7 yangiliklar, milliy uyg‘onish va ma’rifatparvarlik g‘oyalari, xalqni ijtimoiy adolatsizlik va istibdodga qarshi kurash ruhiga chorlovchi poetik ifodalar, sahna tilida dramatik obrazlar va syujet orqali mazmuniy- estetik tamoyillarning shakllanishi ilmiy asosda tahlil qilinadi. Kurs ishining vazifalari: Ushbu kurs ishida qoʻyilgan maqsadga erishish uchun oldimizga quyidagi vazifalarni belgilab olamiz: – Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Padarkush” dramasi va 10–20- yillardagi jadid dramaturgiyasining rivojlanish jarayonini o‘rganish, adabiyotshunoslikda ushbu masalaning o‘rganilganlik darajasini aniqlash. – “Padarkush” dramasi tilidagi yangilanishga turtki bo‘lgan ijtimoiy, siyosiy va ma’rifiy omillarni aniqlash: milliy uyg‘onish, xalq bilan muloqot, adolatsizlik va istibdodga qarshi kurash ruhining sahnaga aks etishi. –Dramadagi badiiy til vositalari va uslublar: tashbeh, metafora, timsol, ramz, qofiya, aruz va barmoq vazni tizimlarining qo‘llanish xususiyatlarini tahlil qilish. – Behbudiyning dramaturgik tilida milliy leksika va xalqona nutqning o‘rni, ularning sahnadagi dramatik obrazlar va g‘oya ifodasiga ta’sirini o‘rganish. –An’anaviy sahna va adabiy til bilan jadid dramaturgiyasi tomonidan yaratilgan yangicha badiiy til o‘rtasidagi farqlarni aniqlash, dramaturgik poetik tajribalarni baholash. – “Padarkush” dramasi va boshqa jadid dramaturglarning alohida asarlarida badiiy til xususiyatlarini amaliy tahlil qilish, ularning o‘zbek dramaturgiyasining yangi bosqichidagi o‘rni va ahamiyatini ko‘rsatish. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rt fasl, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘ladi. Kurs ishining hajmi 41 betni tashkil etadi. 8 I BOB. JADIDCHILIK VA BEHBUDIYNING BUNDAGI O‘RNI 1.1.Mahmudxo‘ja Behbudiyning hayoti, ma’rifiy faoliyati XVI-XIX asrdagi o‘lkamizdagi ijtimoiy, madaniy hayot o‘ziga xosliklardan iborat edi. Bir tomondan adabiyot, tarix, me’morchilik san’ati sohalarida katta yuksalishlarni, betakror yutuqlarni qo‘lga kiritilishi bo‘lsa, ikkinchi tomondan birlikning yo‘qligi, o‘zaro nizolarning avj olishi, tabiiy va texnika fanlariga e’tiborning yo‘qotilishi O‘rta Osiyo xalqlarini nafaqat jahon taraqqiyotidan orqada qolishiga, balki xalqimizning chet el bosqinchilari zulmi ostiga tushib qolishiga sabab bo‘ldi.Turkiston istilo qilingan dastlabki vaqtdan boshlab Rossiya imperiyasi o‘lkani boylik orttirish manbai deb bildi. Hukumatning Turkistondagi siyosati Rossiya sanoatini muntazam xomashyo bilan ta’minlab turish maqsadida paxtachilik, qishloq xo‘jaligining sanoatbop mahsulot beradigan sohalarini rivojlantirish, yer islohoti o‘tkazish yo‘li bilan natural xo‘jalik rivojlanish imkoniyatlarini cheklash, sanoat mahsulotlari sotish uchun keng bozorlar yaratish, mahalliy hunarmandchilikning to‘qimachilik sanoat mahsulotlari bilan raqobat qiladigan sohalarini tugatish maqsadlarini ko‘zladi. Rus millatini o‘lkaga ko‘chirib kelish, ularni mahalliy aholi bilan assimilyatsiya qilib yuborish Turkistonda doimiy yashaydigan rus aholisini tarkib toptirish mustamlaka siyosatining asosiy maqsadlaridan biri bo‘lganligi sababli chor Rossiyasi ko‘chirish siyosatini amalga oshirish uchun mablag‘ni ayamadi. Bu siyosatning asosiy maqsadi mahalliy davlatchilik an’analarini tag-tomiri bilan qo‘porib tashlash, milliy madaniyatni kamsitish, milliy tillarni siqish va xalq ommasini ma’naviy, ijtimoiy- siyosiy qoloqlikka mahkum etib, oqibatda ruslashtirishdan iborat edi. Mustamlakachi ma’murlarning o‘zlarining fikrlariga ko‘ra go‘yoki ular o‘lkaga istilochilar sifatida emas, balki “mahalliy aholi o‘rtasida ilg‘or madaniyatni, yangi tartib va odatlarni o‘rnatish uchun kelganlar. Mahalliy aholi esa Rossiyaning bu siyosatini mohiyatini tushunishga va baholashga qodir emas” emish. Aynan mana shu fikrning o‘zi xalqni, millatni kamsitilganining yorqin ifodasi edi, aslida. Mustamlakachi davlat tomonidan olib borilgan ishlar mustamlaka davlatning ijtimoiy ahvolini tobora og‘irlashtiraverdi. Shu vaziyatda jadidchilik ijtimoiy tafakkurning alohida bir oqimi 9 sifatida XIX asrning 90-yillarida maydonga keldi. XIX asrning oxirlariga kelib o‘zbek ma’rifatparvarlarining butun bir avlodi yetishib chiqdiki, bular jadidlar edi. Jadidlarning falsafiy-estetik va pedagogik qarashlarining O‘rta Osiyoda keng tarqalishi va katta ijtimoiy hodisaga aylanishida Behbudiy, Fitrat, Munavvar qori, Cho‘lpon, Abdulla Avloniy singari buyuk shaxslarning xizmati katta bo‘ldi. Jumladan, jadid- ma’rifatchilari o‘z dasturida millat va mamlakatning dunyoviy taraqqiyoti yo‘lida to‘siq bo‘lib kelayotgan diniy fanatizm va qoloq rasm- rusumlarga qarshi chiqish, eski maktablarni yangi o‘quv usullari bilan isloh qilish, xalq ommasining savodini chiqarish maqsadida matbuot masalalariga jiddiy e’tibor qaratib, yangi o‘zbek adabiy tilining shakllanishi va rivoji ustida qayg‘urish; Yevropa madaniyatidan orqada qolib ketmaslik uchun zamonaviy milliy teatr tomoshalarini tashkil etish; xotin-qizlarning jamiyatdagi va oiladagi ahvolini o‘zgartirish maqsadida turli ijtimoiy islohotlar yo‘lini qidirish singari muammolarni o‘rtaga tashladilar. Jadidlar o‘rta asr o‘qitish usuliga asoslangan ta’limga qarshi chiqib, yangi usulda o‘qitishni, qator dunyoviy fanlarni o‘quv jarayoniga kiritishni talab qildilar. Ular ilm-fan, texnika, teatr va matbuotni yuksaltirishga harakat qildilar. Xususan, bu harakatning boshlanishida Mahmudxo‘ja Behbudiy (1874-1919)ning o‘rni beqiyos u adabiyot, tarix, geografiya,islom tarixi, siyosatshunoslik bilan shug‘ullanadi. 27 yoshida Makkaga borib, hoji va mufti unvonlari bilan qaytadi. U o‘lkada usuli jadid maktablarining eng birinchi nazariyotchisi va amaliyotchilaridan, jadidchilikni boshlaganlardandir.U “Behbudiy nashriyoti”ni tashkil etib, unda darsliklar, Turkiston,Buxoro, Xiva xaritasini bosib chiqaradi. Samarqandda kutubxona va qiroatxona ochishga boshchilik qiladi. Drammaturgiya sohasida qalam tebratadi.Behbudiy 1913-yildan “Samarqand” gazetasi va “Oyina” jurnalini chiqara boshlaydi. U til o‘rganishga yoshlarni da’vat etadi. Xususan, o‘zining “Ikki emas, to‘rt til lozim” sarlavhali maqolasida yoshlar uchun til o‘rganish naqadar zaruriy ehtiyoj ekanligini ochib beradi. Zamona talabiga ko‘ra jamiyatga diniy ilmlar va dunyoviy ilmlar ulamolari kerak deb biladi. Behbudiy o‘z maktabi uchun o‘quv reja va dasturlar ishlab chiqadi. 10 Turkiston ijtimoiy-siyosiy harakatining eng yirik namoyandasi, Turkiston jadidlari rahnamosi, mustaqil jumhuriyat g‘oyasining bayroqdori, yangi maktabchilik nazariyotchisi va amaliyotchisi, o‘zbek dramaturgiyasi asoschisi, noshir Mahmudxo‘ja Behbudiy tariximizning g‘oyat og‘ir va murakkab bir davrida yashadi. O‘lkamizni bosib olgan Rossiya imperiyasi uzoq yillar zo‘r berib, uni turg‘un va tutqun saqlashga urinayotgan bir sharoitda Vatanni butunlay yo‘q bo‘lishdan saqlab qolish, avlodlarni ozodlik va mustaqillik ruhida tarbiyalash, ma’rifat va taraqqiyotga boshlash Mahmudxo‘ja Behbudiy va uning izdoshlari zimmasiga tushgandi. Ular Turkistonda “Usuli jadid”, “Usuli savtiya” nomlari bilan shuhrat topgan yangi maktablar tashkil etib, ulardagi o‘qitish tizimini isloh qildi. Xususiy maktablar ochib, bolalarga diniy fanlar bilan birga aniq va tabiiy fanlarni o‘qitdi, she’r va maqolalari hamda sahna asarlari orqali milliy ongni shakllantirish, milliy g‘urur va iftixor tuyg‘ularini singdirishga urindi. Mahmudxo‘ja Behbudiy 1875-yil 19-yanvarda Samarqand yaqinidagi Baxshitepa qishlog‘ida dunyoga kelgan. Otasi Behbudxo‘ja Solihxo‘ja o‘g‘li Ahmad Yassaviy avlodidan bo‘lib, imom-xatiblik bilan shug‘ullangan. Ona tomondan bobosi Niyozxo‘ja urganchlik bo‘lib, Buxoro amiri Shohmurod davrida (1785-1800-y.) Samarqandga kelib qolgan. Mahmudxo‘ja tog‘asi qozi Muhammad Siddiq tarbiyasi va qaramog‘ida o‘sib voyaga yetdi. Arab tili grammatikasini kichik tog‘asi Mulla Odildan o‘rgandi. Buxoro madrasalarida tahsil olib yurgan paytlarida dastlab onasi (1893-y.), so‘ng otasi (1894-y.) vafot etgach, moddiy qiyinchiliklar sabab o‘qishni nihoyasiga yetkaza olmadi. Samarqandga qaytib, Muhammad Siddiq qozixonasida mirzalik qila boshladi. Tez orada qozilikdan mufti darajasiga ko‘tarildi.1899-1900- yillarda Mahmudxo‘ja Behbudiy Haj ziyoratiga otlanadi. Sakkiz oylik sayohati davrida ozodlik uchun kurash yo‘llarini izladi. Jahonda bo‘layotgan voqea-hodisalar, jumladan, milliy ozodlik harakatlari va ularning sabablari, mohiyatini millat manfaati nuqtai nazaridan tafakkur chig‘irig‘idan o‘tkazadi. Sharqning Yevropa davlatlari mustamlakasi ostida bo‘lgan boshqa mamlakatlari ahvoli haqida ma’lumot to‘plab, ularning hurriyat yo‘lidagi harakatlarini o‘rgandi. Vataniga qaytgan mutafakkir tariximizning tanazzul 11 bosqichlari, sabablarini taftish qildi, bu masalalar borasida maslakdoshlari Hoji Baqo, Ho‘qandboy Abduxoliq o‘g‘li, Badriddin singari dunyoqarashi keng insonlar bilan munozaralar o‘tkazdi. Ana shu bahslar, fikr almashuvlar natijasida xulosalar chiqarib, Turkistonning mustamlakaga tushib qolishi sabablarini ko‘rsatib, yurtni ozod qilish bo‘yicha rejalarini ishlab chiqadi. Ammo buni amalga oshirish yo‘lida bir-biridan kuchli to‘siqlar bor edi. Ularning eng og‘iri xalq ommasining parokandaligi, ijtimoiy va huquqiy ongining pastligi edi. Shuning uchun ham Mahmudxo‘ja Behbudiy va uning safdoshlari hurriyat uchun kurashning dastlabki va zaruriy bosqichi — millatni ma’rifat bilan “qurollantirish”ni tanlaydi. 1903-yili alloma tashabbusi bilan shogirdlari Siddiqiy Ajziy, Abduqodir Shakuriy Rajabamin qishlog‘ida, Hoji Muin Xo‘ja Nisbatdor mahallasida jadid maktablarini ochadi. Behbudiy maktablar faoliyatini tashkil etish bilan birga, ular uchun “Risolai asbobi savod” (1904-y.), “Risolai jug‘rofiyai umroniy” (1905-y.), “Risolai jug‘rofiyoyi Rusiy” (1905- y.), “Kitobat ul-atfol” (1908-y.), “Amaliyoti islom” (1908-y.), “Tarixi islom” (1909-y.) kabi darslik va qo‘llanmalar yozadi. 1908-yili “Qiroatxonayi Behbudiya” (keyinchalik “Behbudiya” nomi bilan mashhur bo‘lgan) kutubxonasini ochadi. Ushbu kutubxona ikki navbatda – soat 9 dan 17 gacha va soat 18 dan 24 gacha kitobxonlarga xizmat ko‘rsatgan. Alloma “Samarqand kutubxona islomiyasi” maqolasida kutubxonada 600 ta kitob va risola, gazeta va jurnal esa undan ham ko‘p bo‘lganini yozadi. 1914-yilgi sayohati davomida Kavkaz, Qrim, Turkiya, Yunoniston, Bulg‘oriston, Avstriya va Germaniyaning turli shaharlarida bo‘lib, u yerlardan o‘z kutubxonasi uchun juda ko‘p kitob va risolalar olib keladi. Mahmudxo‘ja Behbudiy yangi usul maktablari faoliyatini tashkil etish, darsliklar yozish, kutubxona ochish bilan cheklanib qolmagan. Zamon va dunyo voqealari bilan tanishib borish, millat va Vatan ahvolidan, kundalik hayotidan ogoh bo‘lish uchun 1913-yildan matbuot ishlarini yo‘lga qo‘yadi va shu yilning aprelidan “Samarqand” gazetasi hamda avgust oyidan “Oyina” jurnalini chiqara boshlaydi. “Samarqand” gazetasi o‘zbek va tojik tillarida, haftada ikki marta, dastlab ikki, so‘ng to‘rt sahifada chop etilgan. 1913-yil 17-sentabrda gazetaning 45-soni 12 chiqqach, bir tomondan, mustamlakachilar senzurasi, ikkinchi tomondan, yetarli mablag‘ bo‘lmagani sabab to‘xtatiladi. Haftalik “Oyina” jurnali obunachilari nafaqat Turkiston, balki Kavkaz, Tatariston, Eron, Afg‘oniston, Hindiston va Turkiyada ham bor edi. 1915-yilgacha nashr qilingan jurnalda Turkiston aholisining haq-huquqi, tarixi, til- adabiyot masalalariga bag‘ishlangan g‘oyat muhim maqolalar, bahslar berib borilgan. Ayniqsa, til masalasi muharrirning hamisha diqqat markazida turgan. Mahmudxo‘ja Behbudiy millat taraqqiysi uchun bir necha tilni bilishni shart, deb hisoblagan. Mutafakkirning adabiy tanqidga oid maqolalari ham jurnal sahifalaridan o‘rin olgan. Alisher Navoiydan keyingi bir necha asrlik sukunatdan so‘ng, “Tanqid saralamoqdur” maqolasida bu sohaning o‘ziga xos xususiyatlarini ta’kidlab, adabiyotda teng huquqlilik masalasini o‘rtaga qo‘yadi. Millat o‘zini anglagandagina, ijtimoiy-siyosiy masalalarni boshqalar bilan teng muhokama eta oladi, degan fikrni ilgari suradi. Behbudiyning tarixiy xizmatlari shu darajada buyukki, ularni birma-bir sanash va izohlash nihoyatda mushkul. U birinchilardan bo‘lib milliy mustaqillik g‘oyasiga asos soldi. Yoshlarni buyuk ajdodlari, milliy g‘ururi, boy madaniy merosi bilan faxrlanishga, asriy an’analarga ega milliy qadriyatlarni asrab qolishga da’vat qildi. Professor D. Alimovaning fikricha, «Behbudiy milliy ozodlik harakatidagi tarqoqlik qaytadan mustamlaka boshqaruviga olib kelishini juda yaxshi tushungan». 7 Jumladan, «Yoshlarg‘a murojaat» maqolasida qayd etilganidek: «… hozirgi zamon ishlariga xoh tijorat, xoh hukumat va san’atxonalarga bo‘lsin, kirib vazifa olmoqqa va ish qilmoqqa ilmi zamoniy degan narsa lozim ekan va har kim baqadar bilgusi vazifa olur ekan». 8 Mahmudxo‘ja Behbudiy millat ziyolilaridan: Abdurauf Fitrat, Siddiqiy, Hoji Muin, Akobir Shomansur, Muhammad Said, Saidrizo Alizoda, Saidahmad Vasliy, Tavallo, Sadriddin Ayniy, Hakim Buxoriy, Niyoziy Rajabzodaning maqolalari va 7 Алимова Д. Жадидчилик ҳаракатининг ижтимоий-сиёсий моҳияти ва жадидлар тафаккури. Жадидчилик: Ислоҳот, янгиланиш, мустақиллик ва тараққиёт учун кураш. Т.: “Университет”,1999. Б. -48. 8 Беҳбудий М. Ёшларға мурожаат.// Танланган асарлар. – Т.: Маънавият, 2020. – Б. 170. 13 she’rlarini “Oyina” sahifalarida chop etib boradi. Nashr yosh qalamkashlar, bo‘lg‘usi adib va ma’rifatparvarlar uchun tajriba maydoni vazifasini ham o‘tagani ma’lum. Oyina” jurnali tahririyatining faoliyati mustamlakachilar tomonidan doimiy nazoratda bo‘lgan. O‘zbekiston Milliy arxivida Turkiston harbiy okrugining shtab boshlig‘i imzosi bilan Samarqand viloyat harbiy gubernatoriga 1914-yil 19-avgust kuni 100-xat yuborilgan bo‘lib, unda Birinchi jahon urushi davrida “mahalliy matbuotda Rossiya manfaatiga zid maqolalar paydo bo‘lishi mumkinligi bois” Turkiston harbiy senzurasi Samarqanddagi nashrlarni nazorat qilib turishni shtabs-kapitan Otayevga topshiradi. “Oyina” jurnali to‘g‘rilama- qoralamasidan ko‘chirma jurnal bosmadan chiqishiga ikki kun qolguncha senzuraga yuborilishi bosh muharrir zimmasiga yuklatiladi. Mahmudxo‘ja Behbudiy harbiy okrugga chaqirtirilib, ushbu “o‘ta maxfiy xat” ostiga “o‘qidim va ma’lumot uchun qabul qildim”, deya imzo chektiriladi. Shu bilan birga, Turkiston general-gubernatorligi nashri “Turkiston viloyatining gazeti”da milliy jurnalda chop etilgan fikrlarga qarshi chiqishlar ko‘paytiriladi. “Oyina” bosh muharriri esa ularga munosib javob berib boradi. Ammo jurnal faoliyatini cheklash uchun olib borilgan uzluksiz harakatlar o‘z samarasini beradi va 1915-yilga kelib jurnal faoliyati butunlay to‘xtatiladi. 1917- yilning 16-23- aprelida Toshkentda bo‘lib o‘tgan Turkiston musulmonlarining 150 vakili ishtirok etgan qurultoyda Mahmudxo‘ja Behbudiy nutq so‘zlab, millatni o‘zaro ixtiloflardan voz kechish, buyuk maqsad yo‘lida birlashish, ittifoq bo‘lishga chaqiradi. “Ixtilofimiz sababli mustamlakot qoidasi ila bizni idora eturlar”, deb ochiq aytadi. 1917-yil yozida Rossiya o‘z muammolari bilan ovora bo‘lib turgan davrda Mahmudxo‘ja Behbudiy Turkiston xalqlari kelajagini o‘ylab, “Biz istaymizki, butun Rusiya musulmonlari muxtoriyat usuli yuzasidan tirikchilik qilsunlar... Turkiston musulmonlari bundagi rusiy, yahudiy va boshqalar qo‘shilgan holda... Turkiston hukumati ta’sis etsak, o‘zimizni majlisi mushovaratimiz (parlamentarizm) bo‘lsun”, deb yangi takliflar beradi. 14 Bu taklifga birinchi bo‘lib chorizmdan qolgan “burjuachilar” emas, “morozovchilar”, ya’ni bo‘lg‘usi bolsheviklar qarshi chiqadi. Ular Mahmudxo‘ja Behbudiyning adolatli yondashuvlaridan xato topa olmaydi. Biroq uning takliflarini “shoshqaloqlarcha” berilgan, deya e’tiroz bildiradi. Shuningdek, o‘zlarining har jihatdan ustunligini ko‘rsatib, “Musulmonlar o‘zlarini boshqarishda hali ruslardan ko‘p o‘rganishlari kerak. Dumada ishbilarmon, uddaburon, mehnatsevar kishilar o‘tirsa, unda turli jamiyat va siyosiy guruh talablarini yoqlaydigan kishilar bo‘lsa, shaharda ishlar yaxshi ketadi. Bunday guruhlar ruslarda ko‘p bo‘ladi, musulmonlarda esa bo‘lmaydi... Fikrimizcha, agar musulmonlar va mahalliy yahudiylar saylovchilarning yarmini yuborib, ikkinchi qismini mahalliy bo‘lmaganlarga qo‘yib bersa, ish ravnaqi uchun foyda va haqqoniylik buzilmagan bo‘ladi”, deb xulosa yasaydi. 1917-yil oktabrda hokimiyatni to‘liq egallagan bolsheviklar yeng shimarib mustamlakachilik siyosatini kuchaytirishga kirishadi. Millat oydinlari yangi hukumatdan muxtoriyat talab qila boshlaydi. 1917-yil 26-noyabr kuni Qo‘qon shahrida o‘lka musulmonlarining favqulodda IV qurultoyi chaqiriladi va Turkiston muxtoriyati tashkil etilgani e’lon qilinadi. Yangi Turkiston asoschilaridan biri Mahmudxo‘ja Behbudiy bo‘lib, millat fidoyisining ozodlikka bo‘lgan intilishi, uni intiqib kutganini “Hurriyat” gazetasining 1917-yil 22-dekabr sonidagi “Turkiston muxtoriyati” sarlavhali maqolasidagi quyidagi fikrlaridan bilib olish mumkin: “27-noyabrda Ho‘qandda Turkiston muxtoriyati Umumiy musulmon s’yezdida e’lon qilindi. Muborak va xayrli bo‘lsun! Kamina ham majlisda bo‘lganim uchun iftixor etaman. Yashasun, Turkiston muxtoriyati! ...Shuni bilmoq kerakki, butun Turkiston xalqi ittifoq etsa, qon to‘kilmas. Yer va amlok ham taqsim bo‘lmay qolur. Din ham rivoj topur. Ming karra dodu bedodlik ixtilof etmoq uchun ittifoq etganmiz va ixtilofimiz sababi ila badbaxtliqg‘a duchor bo‘lurmiz. Butun Turkiston ittifoq etsa, 15 millionlik bir quvvat ummong‘a kelurki, shunga yer titraydur. Agar so‘zumni fahmlata olgan bo‘lsam, o‘zimni baxtli hisoblardim”. 9 9 M.Behbudiy.Turkiston muxtoriyati-T.:Hurriyat.2017.-22- dekabr soni. 15 Turkistondagi mustamlakalaridan mahrum bo‘lishni istamagan bolsheviklar Muxtoriyatga qarshi chiqadi va 1918-yil fevralda Qo‘qon shahri qonga botiriladi. Mustaqil davlat tuzishga harakat qilgan hukumat bor-yo‘g‘i 72 kun yashagan. Mahmudxo‘ja Behbudiy Qo‘qondagi voqealardan tushkunlikka tushmagan, millat manfaati yo‘lida xizmat qilishda davom etib, so‘nggi nafasigacha ozodlik uchun kurashgan. U ayrim yurtdoshlari singari “qizil” bosqinchilar safiga qo‘shilgan emas, balki 1917-yildayoq bolsheviklarga qarshi tuzilgan, yashirin faoliyat olib borgan “Ittihodi taraqqiy” jamiyatiga kirgan. 1919- yilda Mahmudxo‘ja Behbudiy Favqulodda komissiya ayg‘oqchilari yordamida Shahrisabz bekligida qo‘lga olinadi. Oradan taxminan ikki oy o‘tgach, Qarshiga keltirib zindonga tashlanadi. Bir necha kundan so‘ng Qarshi begi Tog‘aybekning buyrug‘i bilan yordamchisi Nuriddinxo‘ja Og‘aliq Ahmadxo‘ja o‘g‘li tomonidan zindon yaqinidagi “podsholik chorbog‘i”da o‘ldiriladi. Mahmudxo‘ja Behbudiyning qatl qilingani Samarqandda bir yildan keyin ma’lum bo‘ladi. Abdurauf Fitrat, Abdulhamid Cho‘lpon, Sadriddin Ayniy va boshqa shoirlar allomaga atab marsiyalar yozgan. Keyinchalik Mahmudxo‘ja Behbudiyning Samarqandda faoliyat yuritayotgan shogirdlari, safdosh va maslakdoshlari uning qabrini izlab topish, qotillarni aniqlash harakatiga tushadi. Ular “Samarqand komissiyasi”ni tuzib, Qarshiga kelganida, bu paytda ushr-soliq nazorati idorasining boshlig‘i bo‘lib olgan Nuriddin Og‘aliq ularning faoliyatiga yo‘l qo‘ymaydi. Qarshi shahridagi hukumat a’zolari esa uning xohish-irodasiga qarshi chiqolmagan. Amirlik davrida yuqori mansabda ishlagan Nuriddin Og‘aliq sovet hukumatida ham o‘z mavqeini saqlab qolishining sababi bolsheviklar bilan hamkorlikda o‘zbekning ulug‘i Mahmudxo‘ja Behbudiyni yo‘q qilib yuborgani bilan bog‘liqligini hech kim inkor etolmaydi, albatta. U “Samarqand komissiyasi” faoliyatiga yo‘l qo‘ymay, “yopiqliq qozon yopig‘ligicha qoladi”, deb o‘ylaydi.Ammo 1923-yilning kuzida BXSR hukumati taftish komissiyasi Qarshi viloyati soliq idorasi faoliyatini tekshiruvdan o‘tkazadi. Komissiya Nuriddin Og‘aliq hamda uning safdoshlari katta qonunbuzarlik va jinoyatga qo‘l urganini aniqlaydi. Chunonchi, Nuriddin Og‘aliq hukumatning 42 ming pud bug‘doyi va 20 ming oltin quymasini talon-taroj 16 qilganlikda, mehnatkashlarning bir-ikki mingini yarim och, yarim to‘q holatda o‘z yerlarida ishlatganli kda ayblanadi. Bundan tashqari, buyuk mutafakk ir Mahmudxo‘ja Behbudiy hayotiga zomin bo‘lgani bilan bog‘liq jinoyati ham qo‘shilib, sud Nuriddin Og‘aliqni otishga qaror qiladi. Hukm 1923-yil 19-sentabrda Registon maydonida 5000 aholi ishtirokida amalga oshiriladi. “Buxoro axbori” gazetasida “Behbudiy va rafiqlarining o‘ldirilishiga sabab bo‘lg‘on fuqaro hukumatning molig‘a xiyonat qilgan mazkur Og‘aliq 19-sentabrda (1923-yil) odil hukumatimiz tomonidan otildi, demak, Behbudiy va rafiqlarining o‘chlari olindi”, deb xabar beradi. Buxoro hukumati Qarshi viloyati ijroqo‘mi raisi Jo‘ra Zokiriy hamda Qarshi viloyat firqo‘mi Nazarov zimmasiga Mahmudxo‘ja Behbudiy qabrini qidirib topib, uning haykalini o‘rnatish vazifasini yuklaydi. Lekin bu mutasaddi shaxslar o‘zlariga yuklangan vazifani uddalay olmagan. “Ozod Buxoro” gazetasining 1923-yil 19-oktabrdagi sonida “Turkistonning mashhur jamoat xodimlaridan Behbudiyning ismini umrbod (abadiy) qoldirmoq uchun Buxoro Respublikasi qurultoyi Qarshi viloyatini Behbudiy viloyati deb ismlamakka qaror berdi”, deb xabar beradi.Qarshi viloyati 1937-yilga qadar Behbudiy viloyati deb yuritilib, 1937-yili boshlangan qatag‘onlar oqibatida viloyatdan alloma nomi olib tashlanadi. O‘zbekning barcha ziyolilari singari Mahmudxo‘ja Behbudiy ham millat ozodligi va taraqqiyoti uchun kurashgani uchun sovetlarning qora ro‘yxatidan o‘rin oladi. O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng, barcha jadid bobolarimiz singari Mahmudxo‘ja Behbudiyning ham muborak nomi qayta tiklandi. Tarixchi va tilshunos olimlar tomonidan uning ijtimoiy-siyosiy faoliyati hamda ilmiy merosini o‘rganish boshlandi. Mahmudxo‘ja Behbudiyning faoliyati o‘zbek xalqi va butun Markaziy Osiyo tarixida chuqur iz qoldirdi. Uning jadidchilikni rivojlantirishga qo‘shgan hissasi ta’lim, madaniyat va ijtimoiy fikr sohalarida sezilarli o‘zgarishlarga olib keldi. Asosiy yutuqlaridan biri milliy ongni yuksaltirish hisoblanadi. Behbudiy o‘z asarlari va publitsistik faoliyati orqali xalqda milliy o‘zligini anglash hissini shakllantirdi, 17 o‘zini o‘zi boshqarish, mustaqillik va madaniy taraqqiyotning muhimligini ta’kidladi. Keyingi avlodlarga ta’siri Behbudiyning g‘oyalari keyingi islohotchilar va siyosiy arboblarni ilhomlantirishda davom etdi. Uning mehnati ko‘plab ta’lim va ijtimoiy tashabbuslarning asosiga aylandi, bu esa zamonaviy o‘zbek jamiyatining shakllanishida hal qiluvchi rol o‘ynadi. Behbudiyning fojiali taqdiriga qaramay, uning g‘oyalari nafaqat dolzarb bo‘lib qoldi, balki bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini saqlab qolmoqda. Uning islohotchilik faoliyati o‘zbek jamiyatining yanada rivojlanishiga asos bo‘ldi, uning nomi esa mintaqaning buyuk mutafakkir va islohotchilaridan biri sifatida tarixga muhrlandi. 10 10 “Yangi O‘zbekiston” gazetasi 2022-yil 19-yanvar, 12-son 18 1.2. Behbudiy publisistikasining mavzuiy xarakteri Turkiston xalqlarini, millatlarini zamonaviy ilmlar bilan hurriyati, muxtoriyati va taraqqiyiga borini safarbar qilib, taraqqiyparvarlarning ustozi va peshvosiga aylangan, ularga fidoyilik namunasini ko‘rsatgan buyuk ma’rifatparvar Mahmudxo‘ja Behbudiy dunyoqarashining shakllanishi va o‘sib borishi uning publitsistikasida yaqqol namoyon bo‘ladi. Zotan, u nafaqat pedagog yoki ijodkor, balki, birinchi navbatda, jadidchilik g‘oyalarini yoniq satrlarda ifoda qilgan harakatning faol publitsisti ham edi. Behbudiyning maqolalari XX asr boshida Turkistonda ma’lum va mashhur bo‘lgan “Turkiston viloyatining gazeti”, “Sadoi Turkiston”, “Sho‘ro”, “Sadoi Farg‘ona”, “Samarqand”, “Oyina” kabi matbuot organlari orqali ommaga keng tarqatib turilgan. Ulardan “Samarqand” gazetasi va “Oyina” jurnali bevosita Behbudiyning o‘zi tomonidan ta’sis qilingan. 11 U o‘z maqolalarini asosan 1906–1918-yillar oralig‘ida yozgan. Bu davrda Mahmudxo‘ja Behbudiy atrof-olamni anglab olgan, ma’lum darajada tajriba to‘plagan edi. Umuman, maqolalarning mavzulari quyidagi masalalarga doirdir: 1. Mamlakat siyosiy va ijtimoiy holati tahlili. 2. Milliy davlatchilik uchun milliy kadrlar tayyorlash masalasi. 3. Pedagogika, usuli jadidiya maktablari uchun muallimlar tayyorlash. 4. Zamonaviy ilmlar rivoji va taraqqiyot uchun zararli illatlardan xalos bo‘lish g‘oyasi. 5. Yuksak madaniyatli va ma’naviyatli jamiyat orzusi. Behbudiy hayoti mamlakatda ijtimoiy-siyosiy keskin o‘zgarishlar davri bo‘ldi. U umri davomida uch siyosiy bosqichni ko‘rdi. Shuning uchun undan bir xillikni talab qilish mumkin emas. Zero, dastlab chorizm siyosati ijtimoiy muhitida yashab, unda Turkiston musulmonlarining ahvolini o‘z hayoti, turmushida to‘la his qilgan, boshidan kechirganlariga ko‘ra hamda Rusiyada harakatda bo‘lgan siyosiy kuchlarning tub mohiyatini chuqur o‘rgangan Behbudiy paydo bo‘lsa, so‘ng Turkiston muxtoriyati, undan so‘ng esa o‘zi avval rad etgan sho‘ro sharoitida millat 11 Қосимов Б. Танланган асарлар. Уч жилдлик. II жилд. – Тошкент: Ғ.Ғулом номидаги НМИУ, 2022. –B. 640 . 19 taqdirini halokatdan asrab qolish yo‘llarini axtargan zot gavdalanadi. Chorizm haqida so‘zlar ekan, Behbudiy “Hozir Rusiya davlati tariqi hukmronligi (siyosiy tuzumi) noqis ekanligiga har bir xabarlik kishi iqrordir”, deb yozadi “Xayru-l-umuri avsatuho” (“Ishlarning o‘rtachasi yaxshidir” – hadis) nomli maqolasida . 12 Bu noqislikning sababi mamlakatda maydonga chiqqan har xil siyosiy firqa – partiyalarga bo‘lingan xalqni idora qilishda “irodai mustaqila” – samoderjaviya, imperator irodasining ustuvorligi va uning imzosi “zakun” sanalib, joriy qilinishida edi. XX asr boshida Rossiya va Turkiyadan Yevropaning boshqa barcha davlatlarida bu boshqaruvdan voz kechilgan edi. Biroq Rusiya “irodai mustaqila”si sabab fuqarolar “ahvoli siyosiya, diniya va dunyoviya va oliyasi durust bo‘lmay, kundan-kun tanazzulda” edi. Behbudiy o‘sha vaqtda mavjud to‘rt firqaning (mustabid firqasi; mashrutai avomiya – kadetlar partiyasi; sotsial-demokratlar: mensheviklar, bolsheviklar; Rusiya musulmonlari ittifoqi) maqsad va mafkuralarini qisman bayon etib, Turkiston xalqiga ulardan qaysi biri yaqinroq va foydaliroq ekanini tushuntiradi. Muallif fikricha, kadetlar partiyasi g‘oyalari xalq uchun ko‘proq foydali. Shuning uchun Turkiston musulmonlarining kadetlar partiyasiga qo‘shiluvi zarurligi uqtiriladi. “Turkistonning muhtaram muallif va muharrirlari g‘araz, nafsoniy hasad, bahs va munozarai shaxsiyalarini tark etib, shu maslak va shu jam’iyatga tobe’ va xodim bo‘lmoqlari – xizmati din va davlat, obro‘yi Vatan va millatdur”. Mahmudxo‘ja Turkiston muxtoriyatini zo‘r mamnuniyat bilan qarshi oldi. Lekin u muxtoriyatning nechog‘li zaif, kuchli dushmanlari uni bo‘g‘ib tashlashga qodir-u hozir ekanini yaxshi bilar edi. Shuning uchun uni faqat yerli xalqlarning birlashmo qlari orqaligina saqlab qolinishi mumkinli gini jon-jahdi bilan tushuntirishga, uqtirishga harakat qildi. “Qozoq qardoshlarimizga ochiq xat”, “Muhtara m samarqan diylarga xolisona arz” maqolalar ida bu yaqqol ko‘rinadi.“Bovurlar! Bilingki, hozirda Turkistondagi barcha xalqlar uchun muxtoriyat e’lon qilindi va siz bilingki, haq olinur, berilmas. Inchunin, muxtoriyat- 12 Беҳбудий, Маҳмудхўжа. Танланган асарлар. – Тошкент: Маънавият, 2006. — B.147 20 da olinur, berilmas... Biz bo‘shlik qilsak va Turkistondagi xalqlar birlashib, muxtoriyat yo‘liga sa’y qilmasak, albatta, hozirgi qog‘oz ustidagi muxtoriyatimizni ham yo‘q qilurlar...”So‘zlarining ta’sirini oshirish uchun muallif “Qur’on” so‘zlari bilan maqolani tugatadi: “Allohning ipiga birlashingiz va tarqalib ketmangiz!” 13 Holatni tahlil qilib, yaxshi tushunib turgan Behbudiy “qog‘oz ustidagi” muxtoriyatni yo‘q qiluvchi illat milliy birlik va ahillikning yo‘qligi, amaldorlarning nafsoniyat va g‘urur havosiga berilishi ekanidan ogohlantiradi, istiqlolni amaliyotga aylantirish uchun turli tabaqalarning ittifoq tuzib, unga xizmat qilishi lozimligini ta’kidlaydi. Jumladan, samarqandliklarga qarata Mahmudxo‘ja shunday deydi: “Ey hazrati ulamo! Ey tujjor, ahli kasaba va ag‘niyo! Ey, g‘ayratlik yoshlar! Nifoq va bir-biriga dushmanlikni tashlangiz. Xudo haqi, arvohi anbiyo hurmati va bu kunlarda qornini to‘yg‘azolmay turgan yetim va bevalar haqi, bir- biringiz ila ittifoq etub, jamiyatlar barpo qilub, xoliq Xudoning naf’ig‘a, din va millat yo‘liga xizmat etingiz. Millat va xalq sizdan xizmat va yaxshilik talab etadur, nafsoniyat va g‘urur emas” 14 Yuqoridagi so‘zlarda 42–43 yoshli ziyolining jamiyatning nufuzli ulamolari – din rahnamolari, katta mulkdor boy tabaqasiga qarata mardona da’vati undagi katta jasoratni, jur’atni ko‘rsatadi. Ulug‘ ma’rifatparvar qo‘ldan berilgan ozodlik oqibatida xalq yuz yillar asirlik domida qolib, o‘z qadr-qimmatini, juda ko‘p moddiy va ma’naviy zararlar ko‘rib keyin ketishidan nadomat chekadi: “Aziz hamshaharlarimg‘a, mo‘tabar ahli vatanim, hammangiz bir bo‘lub, xalq va dinning rivoji uchun birlashub, oradagi nafratlarni tashlab, Xudoning bergan hurriyat ne’matidan naf’lanmoq harakatida bo‘lmoq kerak va al’on (hozirgi holatda) bizning harakatsizligimiz hurriyatni ketkurub, yana boshqalarga bizni asirlik darajasiga tushurur va yuz yillar ila keyin ketarmiz. Bizning avlodimiz hamda xalqi olam bizga rahmat o‘rniga la’nat o‘qurlar”. Behbudiy bu so‘zlarini hukman to‘g‘ri so‘zlar deydi. Bu so‘zlari uchun ba’zi yoshlar ham, qarilar ham ranjishi mumkinligini aytadi. Biroq “to‘g‘rini aytmaguncha, ishlar to‘g‘rilanmas”. 13 Беҳбудий, Маҳмудхўжа. Танланган асарлар. – Тошкент: Маънавият, 2006. — B.205 14 Беҳбудий, Маҳмудхўжа. Танланган асарлар. – Тошкент: Маънавият, 2006. — B. 208 21 Alloma umrining oxirgi taxminan ikki yili ilk sho‘ro davriga to‘g‘ri keladi. Uning xorijiy tillarni bilishi, keng mushohada va ko‘p bilim egasi ekani sho‘rolarning turli jabhalarda boshlagan “inqilobiy” ishlariga jalb etilishiga sabab bo‘ldi. U hatto Eron va Afg‘oniston davlatlariga konsul qilib yuborishgacha taklif qilingan. Biroq Behbudiy o‘z sog‘ligi yomonligini bayon qilib bosh tortadi. Lekin mamlakatda turkistoniylarning o‘z maqomiga, sekin-asta o‘z davlatiga ega bo‘lishi uchun harakat qilish, davlat ishlarida ko‘proq ishtirok etish lozimligini tinmay uqtiradi. “Oxirinda maa-t-taassuf (afsus bilan) iqror etamanki, – deb yozadi u, – siyosiy, ilmiy, maishiy va askariy yo‘llarda zamon bizdan ko‘p ishlar talab etadur... Ammo bizda ishlayturg‘on odam oz va bori ham ishlamaydur yoki egri ketadur. Bu fursatlar o‘tganlaridek o‘tib ketar. So‘ngra pushaymonlikdin boshqa qo‘lda bir narsa qolmas...” Ma’rifatli jamiyatning muhim jihatlaridan biri malakali kadrlarga ega bo‘lishdir. Kadrlar tanqisligi yoki umuman yo‘qligining o‘zi mamlakat salohiyatining pastligidan dalolat. Xonliklar davrida boshlangan iqtisodiy, ijtimoiy va harbiy sohalardagi tanazzul sabab O‘rta Osiyoda XX asrning boshiga kelib ham juda ko‘p sohalarda zamonaviy kadrlar yo‘q hisobida edi. Lekin bu degani musulmon xalqlarining, jumladan, turkistonliklarning azaliy jaholatidan dalolat emas. “Tarixdan bexabar ba’zi kishilar va yoki dushmanlar musulmonlarni avvaldan oxirg‘acha nodon, vahshiy ko‘rsaturlar. Musulmonlar dunyoda hech nima ixtiro qilmadi... derlarki, ul g‘alatdur”, deb yozadi Mahmudxo‘ja. Uzoq ajdodlarning ilmda dunyoni lol qilib ko‘rsatgan nash’u namolari ma’lum. Ular “ushbu kungi ixtirolar uchun asbob (asoslar) hozirlab qo‘ydi”lar 15 . Ammo xalqimiz keyingi asrlarda “ixtiroi bashar”dan chetda qolgani haqiqat esa-da, ma’rifat bilan uyg‘onmoq mamlakat qaddini tiklashni ta’minlaydi. “Hozir faranglar navbatidur, – deb davom etadi Behbudiy. – Bir zamon kelurki, navbat boshqalarga tegar, bu dunyoning odatidur”. 15 Беҳбудий, Маҳмудхўжа. Танланган асарлар. Икки жилдлик. II жилд. – Тошкент: Akademnashr, — B.163. 22 Behbudiyning Turkiya, Misr, Qrim, Kavkaz, Qozon, Rossiya, Yunoniston, Bolgariya, Avstriya, Germaniya, Ukraina, Saudiya Arabistoni, Suriya va boshqa bir qator yurtlarda bo‘lib, ulardagi hamda Ismoilbek G‘aspirali kabi jadidchilik asoschilaridan ta’lim haqidagi ma’lumotlar olgani maktablar islohoti borasidagi qarashlarini mukammallashtirdi. 16 Ta’limda ilg‘or mamlakatlarning ijtimoiy, iqtisodiy va harbiy sohalarda ham peshqadamligiga havas bilan qaradi. Turkistonni ham ana shunday davlatlar qatorida bo‘lishini orzu qildi. 1914-yilda “Oyna” jurnalida bosilgan “Muhtaram yoshlarga murojaat”ida nadomat bilan shunday fikrlarni yozadi: “Yer yuzidagi barcha millatlar o‘z bolalarini ibtidoiy tarbiyasiga va maktablarning har jihatdan intizomi va akmoliga ahamiyat berib, bolalarini milliy va diniy ruhda mukammal yetishtiradilar. Aning uchundurki, o‘zga millatlar diniy va milliy hissiyotga molik bo‘lib, har ishda diyonat va milliyatni muqaddam tutadilar”. Behbudiy bu hissiyotlarni vatanparvarlik omili sifatida tushunadi. Muallif dunyodagi urushlar va iqtisodiy tortishuvlarni o‘sha diyonat va milliyat hissiyoti natijasi sifatida ko‘radi. Turkiston xalqida bunday hissiyotning yo‘qligidan qayg‘uradi. Uning fikricha, bu hissiyotni maktablar tarbiyalashi kerak. Jadidlar ustozi maktablarni “taraqqiyning boshlang‘ichi, madaniyat va saodatning darvozasi” hisoblaydi. Lekin maktablar haqiqiy ustozlar bilangina kutilgan natijani berishini tushungan Mahmudxo‘ja Turkistonda o‘qituvchilar tayyorlaydigan oliy ta’lim muassasalari yo‘qligidan qayg‘uradi, lekin umidsizlanmaydi. Madrasalarda ta’lim olib, kasbi kamol topgan ustozlar, jumladan, muallimlikka havasmand yoshlarning Munavvar qori huzuriga borishlarini tavsiya, targ‘ib qiladi. Ma’rifatparvar jadid Munavvar qori maktabining keyinroq hozirgi Milliy universitet ochilishiga asos bo‘lganini mushohada qilsak, Behbudiyning kelajakni bexato tasavvur qilganiga, zamonaviy til bilan aytganda, prognozlashtirganiga amin bo‘lamiz. Behbudiy kelajak davrni “tamaddun asri” deb ataydi. Bunday davrda zamonaviy ilmlarsiz, quruq, chirik taassubot bilan yashab bo‘lmaydi. Shuning uchun 16 Беҳбудий, Маҳмудхўжа. Танланган асарлар. Икки жилдлик. II жилд. – Тошкент: Akademnashr,B. 71-162 23 u jadid maktablarida ko‘proq zamonaviy dunyoviy fanlarni o‘zlashtirishga diqqat qaratadi. Dunyoviy fanlarni esa jahonning taraqqiy qilgan xalqlari ilm-fani orqali o‘rganish ko‘zda tutiladi. Shuning uchun ham rus, nemis, fransuz, ingliz, italyan, arab, yapon tillaridan birini, bu tillar mutaxassisi bo‘lmasa, Kavkaz yoki Qrim adabiy tillaridan birini o‘rganish shart deb belgilaydi . Ulug‘ ma’rifatparvar yoshlarni zamon bilan hamnafas bo‘lishga, zamonaviy ilmlarni o‘rganishga shu qadar ko‘p tashviq qiladiki, bugungi kunda ham bu fikrlar o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Biz hamon ko‘p sohalarda dunyo fanining zamonaviy yutuqlarini egallab, o‘zlashtirib olishda muammolarimiz borligi ma’lum. Behbudiyning zamonaviy ilmlarga da’vati hamon dolzarb bo‘lgani kabi, ularni egallashda monelik qiladigan illatlardan ham xalos bo‘lmadik, balki ular ortmoqda. Taraqqiyotga to‘siq bo‘ladigan illatlar uning nazdida quyidagilar: Birinchisi, to‘y va aza dabdabalariga berilish. Bu illatlar sil yoki maxovlikdan ham yomon, inqirozga, tahlikaga, jahannamga sabab bo‘luvchi, xonavayron va g‘arib etuvchi illatlar sifatida Behbudiy tomonidan juda ko‘p marta ta’kidlanadi. To‘y xoh nikoh bo‘lsin, xoh xatna — xalqimizda o‘lmaguncha qutulib bo‘lmaydigan balo bo‘lsa, azada go‘yoki o‘likning hurmati sifatida yetimlarning yoki bevalarning holi o‘ylanmasdan, ba’zan qarzlarni ado qilishni ham unutib, ayniqsa, ba’zan qarz olib qilinadigan xarajatlar millat uchun kulfat ekanidan nadomat chekadi. Bechora sag‘ir, mushtipar ayollar merosdan haqlarini ololmay, xudoyi, xayrot, yirtish va hokazo sarf-xarajatlar nafaqat isrof, balki katta gunohlar sifatida tushuntiriladi. Negaki, bu xarajatlar xalqning foydasiga, mamlakatning taraqqiysiga, millatning yuksalishiga emas, ularning xorlikka mahkum etilishiga bois bo‘ladi. “Bir necha boyvachchani bilarmanki, — deb yozadi Behbudiy, — eng qattiq xizmatlarga giriftor. Sababi nedur — ilmsizlik. Holbuki, alarning to‘yiga otasi 5 ming so‘m sarf etib edi”. To‘y yoki aza dabdabasi hech kimga hech narsa bermaydi. Bular ba’zan boylarning bir-ikki kun nomini chiqarsa ham, tez unutiladi, boshqa natija bermaydi. Shuning uchun ham: “Boshqa millatlarning boylari faqir va yetimlar uchun maktab va dorulfununlar soladurlar, faqir va yetimlarning o‘qimog‘i 24 uchun vaqf-istependiyalar tayin qilur. Boshqa millat millionerlari maktabi ila stipendiyasi-la, idora qilaturgan gazeta va majallasi-la, bino qilgan dorulojizini, barpo qilgan jam’iyati xayriyasi-la faxr qiladur”. Ikkinchisi, soxta obro‘ va hasham ishtiyoqi. Har qanday soxtalik aslida nuqsonni, ojizlikni, notovonlikni xaspo‘shlashga urinishdir. Soxta obro‘ va hashamga ruju’ qo‘yish kishini haqiqatdan uzoqlashtiradi va oxir-oqibat xorlikka mubtalo qiladi. Behbudiy bu masalada ham juda ko‘p to‘xtaladi. Jumladan, uning “Zo‘raki boy” maqolasida keltirilgan ibratli hikoyasi nafaqat davr ahli, balki bugungi soxtakorlikka berilgan kishilar uchun ham tanbehdir. Unga ko‘ra, soxta obro‘ga intilayotgan kishi vijdon va imoni bilan (agar bor bo‘lsa) o‘z ishini taftish qilsa, o‘ziga zarar qilayotganini anglaydi. “Bilib turib o‘z zararini qilmoq aqlsizlikdir”. Zo‘raki boy 15 ming so‘mlik moli bor do‘konida qarz-qavala qilib pulini ikki barobarga yetkazadi. Aqli uchgan do‘kondor yaxshi ot va aravalar, ekipaj, foytun oladi. Nihoyat to‘y boshlab, dabdabani haddidan oshiradi va isrofni shu qadar ko‘paytiradiki, oxirida ahlu ayoli bilan butunlay qashshoqlikka giriftor bo‘ladi. Uchinchisi, vaqtni zoye’ qilishdan qaytarish. Behbudiy vaqt qadrini ilm va unga amal qilingan foydali faoliyat bilan bog‘laydi. Lekin hayotda foydasiz harakatlar bilan umrini o‘tkazayotgan kimsalar ham borki, ularning kasrati jamiyatning ilgari ketishi, taraqqiyot bo‘lishiga zarar yetkazadi. Behbudiy buni ko‘pkari misolida zikr etadi: “O‘n-yigirma chaqirimga to‘y bo‘ldimi, har kim ishini, dehqonchiligini qo‘yib, otlanib ko‘pkariga ketar. Dehqon uchun oltindan aziz vaqt sarf bo‘ldi, ketdi. Ekin birgina kun keyin sepilgani uchun pishmay qolar. Birgina kun so‘ngra yig‘ilgani uchun yog‘inga qolib, ba’zan xirmonlar chirib ketar”. Muallif ma’lum bir shaharda yahudiylar o‘liklarini oqshom eltib ko‘mishlarini eslatib, bunga ularning kunduz odamlarni ishdan qoldirmaslik maqsadi sabab ekanini ta’kidlaydi. Bizda bo‘lsa, to‘y, ma’rakalar uchun haftalar, ba’zan oylar uvol ketishidan ozorlanadi u. Shuningdek, yoshlarni vaqtning qadriga yetishga, vaqtni imkon qadar ilm-fan o‘rganishga sarflashga da’vat etadi. To‘rtinchisi, rishva — pora berish. Pora Behbudiy va undan oldin o‘tganlar tilida rishva deyiladi. Ko‘pincha rishva oluvchilar qoralanadi. Lekin Behbudiy 25 rishva beruvchilarni la’natlaydi. Chunki ular zamona ilmini bilmaganidan, o‘zga millat vakillari bo‘lgan amaldorlar oldida ojizliklaridan pora berishga majbur bo‘ladilar. Ishini pora bilan bitkazgan notavon bir umr shu aqidada qoladi, ya’ni porasiz ish bitmasligiga o‘rganib, kelajagini qorong‘u qilib qo‘yadi. Beshinchisi, ilm ahliga nopisandlik. Ko‘p bilgan dunyoni ko‘proq anglaydi — bu ayni haqiqat. Dunyoni anglagan hamma yutuqlar ortida ilm turganini ham tushunadi. Dunyodagi katta yutuqlarning hammasi ham shundan. Kichik moddiy muvaffaqiyatlar avomnigina emas, haqiqiy ilm ahli bo‘lmaganlarni ham chalg‘itadi. Haqiqiy taraqqiyot, chin yutuqlar uchun haqiqiy ilm ahlini tarbiyalab yetishtirmoq lozim. Avom ilm ahliga ergashsagina haqiqiy taraqqiyga, yutuqqa erishiladi, degan xulosaga keladi Behbudiy va deydi: “Boshqa millat ulamosiga tobe’ ekan, bizning ulamo bil’aks avomga tobe’dur. Buning oxiri xarobdur. Yigirma-o‘ttuz sana so‘ngra yana yomonroq bo‘lur, musulmonlik ilm va odob ila qoim, millat axloq, fazl va hunar ila boqiy qolur”. Yuksak madaniyatli va ma’naviyatli jamiyat orzusi. Behbudiy fikrlarini umumlashtirib xulosa qilinadigan bo‘lsa, Turkiston xalqining har bir a’zosini o‘qimishli, milliy qadriyatlari jonkuyari, o‘zligini anglagan, jahon ilm-fani va madaniyati yutuqlaridan bahramand, ular istifodasiga qodir, milliy taraqqiyotga monelik qiluvchi illatlardan xalos bo‘lgan va ularga qarshi kurashuvchi shaxslardan iborat bir jamiyat, ya’ni yuksak madaniyatli va ma’naviyatli jamiyat orzu qilingan. “Oh! Biz qanday keyin qolganmiz. Xalqi olam usuli jadid va ilmi zamoniy ila osmonlarga uchar, biz hanuz bir-birimizni takfir va tal’in ila vaqt o‘tkazurmiz”, deydi u. Ko‘zlangandek jamiyat a’zolari bo‘lishlari, jahonda munosib o‘rin egallashlari uchun millatdoshlarining ikki emas, to‘rt tilni bilishlari lozimligi kun tartibiga jiddiy masala qilib qo‘yiladi. Ma’naviy yetuklik, madaniy barkamollik o‘zlikni anglashdan boshlanadi. O‘z yoki farzandi ismining boshqalar tomonidan noto‘g‘ri atalishi, yozilishiga qarshi tura olmaydigan, uni to‘g‘rilashga kuchi yetmaydigan odamdan qanday qilib yetuklik, barkamollik kutish mumkin. Shuning uchun ham Behbudiy bu masalani alohida muammo sifatida ko‘tarib chiqadi. Abdussamadni Absamat, Absat deb, 26 Yodgorni Jodigar, Lutfulloni Nutfulla deb yozish mirzolarning savodsizligi tufayli yuzaga kelsa ham, bunga ism egasining ilmsizligi va didsizligi sabab. Xuddi shunday, do‘kon va korxonalarning nomlarida ular egasi qo‘ygan nomlarning “Abduqodir”, “Patxulla”, “Obdurahmon” kabi buzib yozilishi yoxud bolalarga Norqul, Toshmurod, Boltaqul kabi ma’nosiz ismlar qo‘yilishi ham maqsadga muvofiq ko‘rilmaydi. Bularning tuzatilmasligiga aybdor kim? Behbudiy aybni jamiyatdagi jaholatga qo‘yadi. “Bir zamon bu g‘alat ismlarni to‘g‘ri yozib mahkama ga berilsa, mahkama dan to‘g‘rini g‘alat deb qaytararl ar...”Bu muammolarni hal qilish ijtimoiy ma’rifatni talab qiladi. Zamonaviy, madaniyatli kishining fazilatlaridan biri san’at orqali estetik saviyasini oshirib borishdir. Bunda teatr eng maqbul san’atdir. Chunki unda juda ko‘p san’atlar birlashadi. Shuning uchun ham Behbudiy unga alohida e’tibor qaratadi: “Teyotr bir nav’ maktab hukmindadur”. “Teyotrxonalari masxarabozxona bo‘lmay, balki ibratxonadur. Va anda mushaxxis (aktyor) bo‘laturgonlar o‘yunchi va masxaraboz bo‘lmay, balki mushaxxis va muallimi axloqdurlar”. Behbudiy bu san’atning nozik xususiyatlari haqida ham mulohazalar bildiradi: “Teyotr uchun muharrirning (dramaturg) ne qadar chuqur o‘ylaguvchi, zarif va nazokatli bo‘lishi lozim bo‘lsa, mushaxxislarning ham tovono va muqallid, har nimarsani o‘zidek qilib ko‘rsatguvchi, nuktadon bo‘lishi lozim bo‘lib, bu alohida bir san’atdurki, ovrupolilar bunga ham alohida maktab ijod qilganlar”. Behbudiy teatrni tushunmay, uni din yo‘li bilan man’ qilishga urinuvchi kimsalarga “Padarkush”ni misol qilib: “Muhtaram hamshaharlarimizdan rijo etarmizki, kelib ko‘rganlari gunoh bo‘lgan joyini ko‘rsatsalar”, deydi. Umuman, din himoyachisi sifatida ham Behbudiy yoshlarga dunyoviy ilmlarni puxta o‘rganish diniy e’tiqodni kuchaytirishi to‘g‘risida misollar keltirib o‘git beradi: “Zotan, islomiyat shunday bir dini matin va qobili taraqqiydurki, na qadar ilmi zamoniy ko‘p o‘qusa, insonning yana dini islomga aqidasi shuncha mustahkam bo‘lur”. Taniqli adabiyots hunos va tarix ilmi bilimdoni P.Ravshan ov ta’kidlag anidek, “Behbudiyning har bur asari ahamiyatli va qimmati bo‘lakcha”. 27 2.1.”Padarkush” birinchi jadid dramasi, unda ilgari surilgan g‘oya va qarashlar 1911-yilda Mahmudxo‘ja Behbudiy “Padarkush yoxud o‘qumagan bolaning holi” nomli “ 3 parda 4 manzarali milliy, birinchi fojia” sini yozadi. Asarni chop qilish xususidagi urinishlar ikki yilga muvaffaqiyatsiz kechadi. Faqat pyesani 1812-yili rus-fransuz muhorabasining Borodino maydonidagi ruslar g‘alabasi bilan yakunlanishi 100 yilligiga bag‘ishlab, Tiflisdagi senzorga yuborilishi nashr uchun imkon beradi. “Matbuot ishlari Tiflis qo‘mitasi senzori ruxsati bilan Kavkaz o‘lkasi sahnalarida qo‘yish mumkin” degan 1913-yil 23-mart 19940-son qaroriga ko‘ra, asar 1913-yil Samarqandda alohida kitob holida chop etiladi.“Padarkush”ning nashrdan chiqishi tom ma’noda o‘zbek milliy teatrining tug‘ilishini belgiladi. Shu yilning o‘zidayoq Samarqandda Behbudiy, Toshkentda Munavvar qori va Abdulla Avloniy rahbarligida asarni sahnalashtirish harakatlari boshlanadi.“Oyina” yozadi:“Samarqandning o‘zbek va tatar yosh va taraqqiyparvarlari bir bo‘lib, o‘zbekcha “Padarkush” va tatarcha “Oldaduk ham oldanduk” asarlarini Samarqand qiroatxonai islomiyasi naf‘iga 1914-yil 15-yanvar oqshomida Samarqandda qo‘ymoqchi bo‘ldilar va ham ushbu g‘ayratli o‘zbek va tatarlar birlashib, Ho‘qand va Buxoro va o‘zga Turkiston shaharlarinda milliy tiyotrlar ko‘rsatmoqchidurlarki, niyat va g‘ayratlari shoyoni shukronadur. Idoraga kelgan maktublarga qaraganda, Ho‘qand va Toshkanda ham “Padarkush” fojiasini sahnada qo‘ymoq uchun mashq qilmoqda emishlar. Agarda g‘ayratlik yoshlar milliy tiyotrg‘a rivoj bersalar, yana boshqa asarlarda tartib va nashr qilinur”. Shu kichkinagina xabardan bir qancha e’tiborli ma’lumotlar jonlanadi. Birinchidan, xabar voqea sodir bo‘lmasidan mushtariylarni muhim bir madaniy tadbirga taraddudlantirmoqda. Ikkinchidan, spektakl namoyishi kunini aniq ma’lum qilmoqda. Uchinchidan, yuqorida aytgan fikrimiz dalili o‘laroq, Samarqandda tatarlarning mustaqil teatr truppasi borligidan ogoh etmoqda (maxsus tatarcha spektakl qo‘yilishi) va milliy havaskorlar bilan ilk pallalardanoq hamkorlik qilayotganliklari anglashilmoqda. To‘rtinchidan, “Padarkush”ni Samarqand aholisiga hali ko‘rsatib ulgurmasdanoq yirik shaharlarda gastrol o‘tkazishni 28 rejalashtirmoqda, maqsad mablag‘ bilan birga yangi san’at turini Turkiston bo‘ylab tashviq etmoq, “g‘ayratlik yoshlar”ni milliy teatrg‘a rivoj berishlari uchun da’vat qilmoqdir. Beshinchidan, “Ho‘qand va Toshkanda teatr truppalar tashkil bo‘lib, ular ham “Padarkush”ni sahnalashtirish uchun mashq qilayotganlari ma’lum bo‘lmoqda. Oltinchidan, spektakldan tushadigan mablag‘ni “Samarqand qiroatxonai islomiyasi naf‘iga” bag‘ishlash ko‘zda tutilmoqda. Demak, “Padarkush” pyesasining e’lon qilinishi bu Behbudiy yoki Samarqand shahri ziyolilari uchun ahamiyatli bir hodisa bo‘lmay, butun Turkistonda ijtimoiy-madaniy hayotning yanada jonlanmog‘i uchun, teatr havaskorlari negizida yangi- yangi ma’rifatchi jamoalar maydonga kelishi uchun turtki bo‘lgan. Unda “Padarkush” fojiasining “nihoyatda yaxshi amalg‘a qo‘yilgani” aytilib, teatr-ibratxonaga minglab xalq “hujum” qilgani, 320 o‘rinlik teatr zaliga yana ellikta qo‘shimcha joy qilinib, biletlar baland narxlarda avvaldan sotilgani bayon qilinadi. Bundan tashqari, yana ma’lum bo‘lishicha, uch- to‘rt yuz kishi qaytib ketishga majbur bo‘lgan. Ba’zilar o‘z biletlarini ikki baravar qimmatiga sotib, foydalanib qolganlar, ayrimlar esa uch so‘m berib, tik turmoqqa ham rozi bo‘lgan, ammo shunda ham bir parcha yer yo‘qligi, oxir-oqibat teatr ma’murlari xalqdan uzr so‘rab, “Padarkush”ni yana yaqin kunlarda ski shaharda maktablar foydasi uchun qo‘yilishi va biletlar bahosi arzonlashtirilib sotilishiga va’da bergan. Mazkur tafsilotlar spektaklning ulkan voqea bo‘lganiga yana bir dalildir.Xabarda asarni sahnalashtiruvchi rejissyor haqida ma’lumot berilmaydi. Lekin jadid teatri tarixini birinchilardan bo‘lib keng tahlil etgan Miyon Buzruk Solihovning yozishicha, “Ozarbayjonli Aliasqar Asqarovning sahnani tartibga solishda ta’siri bo‘lgan. Hatto uning rejissyorlik vazifasini bajarganini professor Abdulla Avloniy so‘zlagan edi. Ikkinchi bir xabarga ko‘ra, rejissyorlikni Mahmudxo‘ja Behbudiyning o‘zi qilgan emush”. Spektakldagi rollarini Abdusalom Abdulrahim o‘g‘li (Boy), Abbos (Xayrulla), Mardonqul Shomuhammad o‘g‘li (Domla), Yozdonqul Shohmuhammad (Boyvuchcha Toshtemir), Mirzo No‘mon mulla Fozil mufti o‘g‘li (Ziyoli), Rahimqul Muhammad Solih o‘g‘li, Mirhoshim Mirrahim o‘g‘li, Muhiddin Jo‘raboy o‘g‘li (mayxonadagi bo‘z bolalar, yigitlar), Muhammad Aminjon Niyoziy (boyning birodari-ukasi), Abdulla Badriddin o‘g‘li (boy xotini), tatar aktyorlaridan 29 Ahmadjon Shamsuddinov (Pristav)lar ijro etgan. Tanaffus vaqtlarida esa Samarqandning mashhur hofizlaridan Hoji Abdulaziz qo‘shiqlar kuylab turgan. Axborotning taqriz xarakterida ekani shundan ma’lumki, unda har bir parda haqida alohida ma’lumot berilib, ijro va voqealar oqimiga muayyan munosabat bildirib boriladi. Oralatib spektaklda musulmonlar qatori rus, yahudiy tomoshabinlari ham qatnashib, tahsin aytganlari, olqishlaganlari, teatr ma’muriyatining 20 yildan beri bunday voqea bo‘lmaganini “ta’rif etgan”lari qayd qilinadi. Buning sababini esa teatrda “o‘quydurg‘on abyotlari nomunosib” bo‘lib kelganida, deb ko‘rsatadi. Umuman, “Padarkush”ning namoyishi madaniy hayotdagi katta voqea ekani e’tirof etilib, maqolaning 15-sonidagi “baqiya”sida tatar havaskorlari spektakliga munosabat bildirilgan. Tatarcha spektaklning yengil kulgu-komediya ekani, ijrochilar nutqining tezligi va ruscha so‘zlar tez-tez ishlatilishi bir oz tanqid ham qilinadi. Taqriz so‘ngrog‘ida “Padarkush”ning, tatarlar spektakliga qaraganda, ijro madaniyati jihatidan ham yuksak bo‘lgani ruslar tomonidan tan olingani qayd etiladiki; shu guvohliklarning o‘zi o‘zbek milliy teatri shakllanish pallasidayoq ba’zi professional xususiyatlar namoyon qila olganiga ishonchli dalildir.“Padarkush”ning ilk muvaffaqiyati butun Turkistonga yoyiladi. Ketma-ket barcha yirik shaharlarda sahnalashtiriladi. Ayrimlarida yerli yoshlarning o‘z kuchlari bilan mustaqil holda, ba’zi shaharlarda esa Samarqand mushaxislari tomonidan yoki ular bilan joylardagi havaskorlarning hamkorligida o‘ynaladi. Bu haqidagi xabarlar “Oyina”ning 1914-yilgi sonlarida muntazam berib boriladi.“Padarkush”ning ilk sahna muvaffaqiyati Samarqand teatr havaskorlarining ijodiy jipslashuvi va truppa shaklida o‘z faoliyatlarini yana rivojlantirishlari uchun madad berdi. Truppaning Turkiston shaharlaridagi gastrollari ham ularni teatrchilik bilan muntazam shug‘ullanishga da’vat qilmoqda edi. 1914-yil 15-yanvar tomoshasid an keyin Samarqand aholisining tomoshaxonaga kirolmay, teatr ma’murlari va’dasi bilan qaytib ketganlarini aytib o‘tgan edik. Ana shu va’da va tomoshabinlarning talabi bilan yoshlar yana g‘ayrat ko‘rsatib, “Padarkush”ni ikkinchi qayta sahnalashtiradilar. Bu haqida “Oyina” jurnali 17-may 30-sonida axborot bosadi. Ma’lum bo‘lishicha, bu spektakl yana 30 aynan o‘sha aktyorlar ijrosida o‘ynalgan. Ammo bu safar rejissyorlikni Mulla Orif Abulrahimzoda bajargan. Demak, 1914-yilning may oylariga kelib, Samarqandda muntazam truppa mavjud edi. Ammo bu muntazamlikni nisbiy ma’noda (bir martagina spektakl qilish uchun jamlanib, so‘ng tarqalib ketadigan muvaqqat jamoalar ham bo‘lardi) tushunmoq kerak. Chunki spektakllar qo‘yish va aktyorlarni doimiy ish haqi bilan ta’min etish uchun hech qanday moddiy baza mavjud emas edi. Aksincha, spektakllarning o‘zi ma’rifiy muassasa va tadbirlarni mablag‘ bilan ta’minlovchi asosiy manbalardan biri edi. Shuning uchun aktyorlar o‘zlarining asosiy kasb-korlaridan bo‘sh paytlaridagina teatr bilan mashg‘ul bo‘lardilar. Masalan, Abdulla Badriy matbaada harf teruvchilik, Xoji Mu’in muallimlik, Hoshimqul baqqolchilik, Rabbimqul mashinachi-tikuvchi, Abdusalom boyvachcha rang-furushlik, Mardonqul turli shirkatlarda kommersantlik, Akobir Shomansurov esa savdogarlik bilan tirikchiliklarini yurgizardilar. Ular spektakldan tushgan daromaddan ham biror ulush olmas edilar. “Padarkush”ning 7-maydagi ikkinchi namoyishi haqidagi xabarda yig‘ilgan mablag‘ va uning “masorifi” xususida batafsil hisobot keltiriladi. Spektaklga biletlar sotilishidan 384 so‘m 50 tiyin yig‘ilib, shundan 184 so‘m 50 tiyini sarf-harajatga: rekvizit va boshqa spektakl tashkiliy unsurlari uchun ketgan. Qolgan 200 so‘m foydaning esa 110 so‘mi maktab islohiga, 35 so‘m Jomboyda Bozoramin O‘rinxo‘ja ta’sis etgan va muallim mulla Komil idorasidagi maktabga, 15 so‘m Bog‘ishamol maktabiga, 15 so‘m Buxoriy qishloqdagi Mulla Jo‘raboy maktabiga, “Podshoh(lik) gorodskoy ochilishiga” maktabidagi musulmon o‘quvchilarga 25 so‘m, 35 so‘m esa muallim mulla Abdulqodir maktabiga ajratilgan. Ko‘rinadiki, daromadning so‘nggi tiyinigacha hatto oshig‘i bilan faqat va faqat ma’rifiy ishlarga sarf bo‘lgan. Demak, Turkistondagi ilk teatr truppalarini, shu jumladan, Samarqand truppasini ham hozirgi davlat ta’minotidagi truppalar kabi tasavvur etmaslik kerak. Bu ko‘ngilli yoshlarning ishonchli aqidalari yuzasidan o‘z halovatlaridan kechib amalga oshirgan sa’y-harakatlari, ovrupocha teatr san’atini targ‘ib etish yo‘lidagi intilishlari birlashtirgan ijodiy-ma’rifiy jamoalar edi.Samarqand truppasining nisbatan doimiy, to‘laqonli ish yuritishi uchun tez-tez yig‘ilib turishiga monelik qilgan sabablardan 31 yana biri milliy dramaturgiyaning sust rivojlanishi bilan bog‘liq. “Padarkush” sahnada qo‘yilganidan so‘ng deyarli yil davomida yangi o‘zbek milliy pesasi yaratilmadi. Truppa shunda ham tamomila tarqalib ketmay, ba’zi-ba’zida mustaqil, ba’zan esa tatar yo ozarbayjon truppalari bilan birgalikda tarjima spektakllar ko‘rsatib turdi. “Oyina”ning 1914-yil 41-sonida 11-avgust kuni Samarqandning Podshohlik chorbog‘idagi teatrxonada musulmon maktablari va urushda majruh bo‘lgan askarlar foydasi uchun musulmon artistlari “Dahotalar qurboni” fojiasi hamda “Qizlar shunday qiziq aytarlar” va “Adabiyot kechasida janjal” komediyalari namoyish etilishi “musulmon artistlari hay’ati” nomidan muallim Muzaffariy imzosi bilan xabar qilinadi. Bizningcha, bu asosan mahalliy tatar truppalarining yerli yoshlar bilan birgalikdagi spektakllari bo‘lib, Samarqand milliy truppaning faoliyati davom etayotganidan shahodatdir. Bu paytda shaharda “Musulmon artistlari hay’ati”ning ham tashkil topgani teatrchilik ishlarining ancha rivojlanib borganini anglatadi. Darhaqiqat, teatr harakati 1914-yil o‘rtalariga kelib Samarqand ancha jonlanib qoldi. “Padarkush”ning shu yerning o‘zida ikki marotaba sahnalashtirilishi mahalliy yoshlarni yana yangi-yangi milliy pesalar bilan harakatini taraqqiy toptirish ishlariga yo‘naltirdi. “Oyina”ning 42-soni va shu asosda “Sadoyi Turkiston” gazetasini ng 35-sonida berilgan xabarlarg a ko‘ra, Samarqan dda milliy dramaturgiyamizning yangi namunalarini yaratishga bel bog‘lagan g‘ayratli muharrir-dramaturglar ko‘rina boshlaydi. Shu kezlari Turkiston turmushidan olib, quyidagi pesalar yozilayotganidan ogoh bo‘lamiz:1. “Ahmad porina”; 2) “To‘y”; 3)“Boy ila xizmatkor”; 4) “Isloh(i) maktab haqida kengash majlisi”; 5) “ski maktab holi”; 6) “… eshigida qonli ko‘z yoshlarimiz”; 7) “Ko‘knori”(muzhaki). Shunday qilib, “Padarkush” pesasi bilan Mahmudxo‘ja Behbudiy boshlab bergan tashabbus keng qanot yozdi. Garchi yangi milliy pesalar yaratilayotgan bo‘lsa-da, bir necha yilga qadar “Padarkush” Turkistonda teatrchilik harakatlari uchun turtki berdi. Asar shu qadar ommalashib, shuhrat qozongan ediki, pesa nashri muqovasida muallif asarning har bir postanovkasi uchun o‘zidan yozma ruxsat olinishi zarurligini maxsus qayd etgan bo‘lsa ham, ko‘p joylarda bunga qaramay sahnalashtiraveruvchilar qo‘payib ketadi. Behbudiyning o‘z e’tiroficha, 1914- 32 yilning yanvar-sentabr oralig‘ida “Padarkush” 15 marta sahnaga qo‘yilgan. Shundan yettitasiga uning roziligi olingan. Muallif o‘z asarining bunchalik e’tirof topib, hatto ba’zi yerlarda ikki daf’adan qo‘yilgani uchun mamnuniyat bildirgani holda, ba’zi mas’uliyatsiz o‘zboshimchaliklardan xafalanganini ham izhor etgan edi. Gap shundaki, teatrdan birlamchi maqsad yangi, g‘oyat ta’sirchan san’at turi bilan millatning ma’rifiy-madaniy saviyasini ko‘tarish, ilm va o‘qimoqqa da’vat etish bo‘lsa, ikkinchidan, ta’kidlaganimizdek, teatr-tomoshalar vositasida muayyan mablag‘ topib, “usuli savtiya” maktablari, boshqa xil o‘quv yurtlari, xayriya jamiyatlari, matbuot va boshqa madaniy ishlarga moddiy yordam ko‘rsatish edi. Usha davr gazeta va jurnal sahifalaridagi jadid ziyolilar tashkil etgan qaysi bir teatr yoki “Sanoe’ nafisa” kechalari haqida bosilgan xabarni olib qaramang, yuqorida ko‘rib o‘tganimizdek, ularning barchasida bu tadbirlar ma’rifiy-madaniy muassasalar ochish yo bo‘lmasa ularning moddiy ta’minotini yaxshilashga qaratilganini anglaysiz. So‘zlarimizning takror isboti sifatida yana bir xarakterli misolga murojaat etaylik: “Oyinaning 21-sonida samarqandlik mushaxislarning Qo‘qon shahriga borib “usuli jadid” maktablari foydasiga “Padarkush”ni namoyish qilganlari aytilib, davomiga teatr oqshomining maxsus mudiri Akobir Mansuriyning batafsil “hisoboti” qo‘shimcha qilinadi. “Oqshom”da 1298 so‘m 50 tiyinlik bilet, 33 so‘mlik “pro‘g‘ram” sotilib, jami 1331 so‘m 50 tiyin topilgan. Shundan 727 so‘m 10 tiyin xarajatlarga (xarajat ro‘yxati ham keltiriladi) sarflanib, 604 so‘m 40 tiyin maktab foydasiga o‘tkazilgani aytiladi. Shunisi qiziqki, sarf- xarajatlarning bu mufassal ro‘yxatida ham mushaxislar haqi haqida biror jumla yo‘q. Ularning borish-kelish xarajatlarigina ko‘rsatilgan, xolos. Demak, aktyorlar chindan ham faqat olijanob maqsadlarni ko‘zlaganlari va ularni muqaddas g‘oya manfaatigina boshqargani shak- shubhasizdir. Behbudiy mana shunday sa’y-harakatlarni quvvatl ab, xususiy “boylik” uchun yo boshqa g‘araz bilan pesani sahnalashtiruvchilar o‘zidan maxsus yozma ruxsat olishlarini talab qiladi: “Ba’zi tarafdan yozilgan xatlarga qaraganda, ba’zi teatrni maktab va yo jamiyat foydasig‘a qo‘yulub, ammo aqchasi bar vaqfi e’lon sarf qilinmabdur. Va teatr oqshomi xilof adab ba’zi harakatlar bo‘lubdur. Oning uchun majburan e’lon qilarmizki, ba’d ushbu 33 fojiani qo‘ymoqchi bo‘lgan muhtaram zotlar, avvalan muharrirdan qog‘az ila javob olib va nimani foydasiga qo‘ymoqlarin bildurub, so‘ngra ishg‘a harakat etsalar...”. Behbudiy milliy teatrchilik tongidayoq bu san’at turining moddiy va manaviy halolligi masalasini ilgari surgan edi. Shuning uchun ham Behbudiy ilk davrdan masalani qat’iy qo‘ydi. “Padarkush” muallifi eng yuksak ma’naviy aqidalaridan kelib chiqib, “ibratxona”da “xilof(i) adab” harakatlarga yo‘l qo‘yilmasligi uchun kurashdi. G‘arb-u Sharq mamlakatlarini kezib, teatrning goh ermak, goh ko‘ngilochar maishiy muassasa sifatida, goho esa buyuk ijtimoiy-ma’naviy tarbiya, tafakkur vositasi ekanini kuzatib, u ana shu ikkinchi yo‘lni tanladi. Millat istiqboli yo‘lida uni eng ta’sirli, ommaviy qurollardan biri, deb tushundi. Safdoshlaridan ham shuni talab qildi. O‘rni kelganda shu aqidasini ba’zi san’at kushandalaridan zukkolik bilan himoya qila oldi. Behbudiyning teatrdan kuzatgan maqsadi va umuman jadidlarning teatr va drama estetikasi alohida, katta mavzu edi. Biz faqat bir oz oldinroq o‘tib aytib o‘tganimizdek, Behbudiyning bunday qarashlari o‘ziga zamondosh va ayni shu paytlarda Rossiyada buyuk teatr islohotini amalga oshirayotgan K. S. Stanislavskiyning quyidagi aqidasi bilan qay bir ma’noda yaqinlik kasb etadi: “Odamlar teatrga ko‘ngilxushlik qilish uchun keladilar, ammo ular bu yerdan fikr- mulohaza, o‘y bilan chiqib ketishlari lozim”. 34 2.2. O‘zbek dramaturgiyasining yangi bosqichi hamda “Padarkush”ning boshqa sahna asarlarining yaratilishidagi roli XX asr o‘zbek teatrining paydo bo‘lishi madaniyatimiz tarixida ro‘y bergan noyob hodisalardan biridir. 1914-yili Mahmudxo‘ja Behbudiyning ,,Padarkush” pyesasi bilan o‘z pardasini ochgan o‘zbek teatri ikki-uch o‘n yillik ichida har bir xalq arzigulik teatr sifatida maydonga chiqdi.Turkistonning XX asr boshlari matbuotida yevropacha teatr san’atining milliy negizini barpo qilishga bo‘lgan intilishlar bu san’at turi bizda 1913-yil rasman shakllanmasidan biroz ilgariroq boshlanganiga oid dalillar uchraydi. O‘zbek yangi teatri tarixini maxsus o‘rgangan B.O. Pestovskiy ,,Inqilob” jurnalining bir necha sonlarida e’lon qilingan katta maqolasida ,,Qorako‘l shahriga yaqin bir qishloqqa 1909- yilda “o‘zbek teatri o‘ynaldi”, degan xabar borganligini qayd etgan edi. “Turkiston viloyatining gazeti” 1910-yil yanvar sonlaridan birida esa “Tez fursatda Toshkent shahrida teatr, ya’ni ,,muqallid” o‘yini o‘ynalaturg‘on musulmon jamiyati (truppa) ochilur emish… Ul jamiyat musulmon zabonida ,,muqallid” o‘ynar ekanlar”, — degan xabar bosiladi. 17 Bu xabardan besh-olti kun o‘tib, yana shu gazetada yerli tatar havaskorlari doimiy teatr truppasi tuzgani haqida ham kichik axborot berilgan. Bundan kelib chiqadigan bo‘lsak, avvalgi xabarda ,,musulmon jamiyati” deganda mazkur tatar havaskorlari nazarda tutilgan bo‘lishi mumkin. Ammo bundan qat’iy nazar, o‘sha jamiyat spektakllari bevosita mahalliy ziyolilar ishtirokida o‘tgan. Buning natijasi mahalliy teatr aktyorlari yetishib kamol topganligini bilishimiz mumkin.Teatr jadidlar nazarida, avvalo, ,,ulug‘lar maktabi”, ,,ibratxona” bo’lib, xuddi maktab va matbuot kabi ma’rifat, ilm olmoq g‘oyasini targ‘ib etishi ko‘zda tutilgan edi. Ikkinchidan esa, ma’rifiy va ko‘ngilochar tomoshalar orqali mablag‘ topib, maorif, matbuot ehtiyojlariga sarflamoq ko‘zlangan edi. Turkistonda tatar, ozarbayjon, rus sayyor teatr jamoalarining kirib kelishi yevropacha o‘zbek milliy teatr san’atining tug‘ilishiga turtki berdi. 18 O‘zbekiston hududida birinchi professional teatr 1913- 17 Shuhrat Rizayev – Jadid dramasi. ,,Sharq” nashriyoti-matbaa konsernining Bosh tahririyati, Toshkent-1997-y. — B. 51-52 18 Jadidchilik: islohot, yangilanish, mustaqillik va taraqqiyot uchun kurash.Davriy to’plam №1, ,,Universitet”. Toshkent – 1999. — B.119. 35 yilning o‘rtalarida Toshkent shahrida shakllanib, 1914-yilning boshlarida ilk milliy pyesa – tomoshani sahnaga qo‘ygan va shu tariqa rasman faoliyat boshlagan va dastlab “truppa” deb atalgan. “Truppa” asli teatr va sirk yo‘nalishidagi ijodiy jamoa ma’nosini anglatadigan so‘z bo‘lib, Rossiyada teatr guruhlari “театралные труппы” deb atalar edi. Turkiston XX asr boshlarida Chor Rossiyasining mustamlakasi bo‘lgani uchun teatr sohasida ham imperiyaning hukmron aqidalariga bo‘ysunishga to‘g‘ri kelar, ayniqsa, teatrdek yirik madaniy muassasani rasmiy ro‘yxatdan o‘tkazish, uning faoliyati uchun ruxsat olishda shunday yo‘l tutish talab qilinar edi. Ana shu tarixiy voqealarni bevosita ishtirokchisi, tashkilotchisi bo‘lgan atoqli pedagog, adib va dramaturg Abdulla Avloniy o‘z “Tarjimai holi”da shunday yozadi: “1913-yildan boshlab xalqni ko‘zin ochmoq, madaniyatga yaqinlashtirmoq uchun teatrga kirishib, teatr ishlarini yo‘lga qo‘yuvchilarning boshlug‘u bo‘lub, Turkistonning bir necha shaharlariga borib o‘zbeklar orasida teatruga yo‘l ochdim. “Turon” ismli jamiyatni yuzaga chiqardim”. Avloniyning bu so‘zini Miyon Buzruk Solihov ham qayd etgan edi: “1913 dan boshlab havaskor tusida to‘plangan bu to‘da 1914-yil oxirida rasman ,,Turon to‘dasi” nomi bilan o‘tiladi va tobora tashkiliy tus ola boradi”. 19 1913-yil iyun-iyul oylarida ,,Turon” truppasi o‘zining norasmiy spektaklini namoyish etadi. Truppaning tashkiliy va targ‘ibot ishlariga boshqa jadidlar qatori Munavvarqori Abdurashidxonov ham aralashadi. 1914-yil 27-fevralda Toshkentdagi “Kolizey” teatr binosida o‘zbek milliy teatrining birinchi ochilish marosimi bo‘ldi. Spektaklning birinchi pardasini ochish Munavvarqori Abdurashidxonovga topshirildi. Mazkur tantanada u bunday degan edi: “Turkiston tilida hanuz bir teatr o‘ynalmag‘onligi barchangizga ma’lumdir. Shul sababli ba’zi kishilarimiz teatrga, ehtimolki, o‘yinbozlik yoki masxarabozlik ko‘zlari ila boqurlar. Holbuki, teatrning asl ma’nosi “Ibratxona” yoki “Ulug’lar maktabi” degan so‘zdir. Jumladan, “Turkiston viloyatining gazeti”ning axboroti g‘oyat xarakterli: “Turkiston viloyati taraqqiylik Rusiya hukumatiga tobe bo‘lganiga yarim asr bo‘lib, sartiyalarda bu o‘yin yaxshi o‘xshatdilarki, har qayu teatrni ko‘rib, teatr ishiga omil 19 Shuhrat Rizayev – Jadid dramasi. ,,Sharq” nashriyoti-matbaa konsernining Bosh tahririyati, Toshkent-1997. — B.60. 36 kishilar bularning, yangi o‘rganganlariga ishonmay, balki bular bir necha yil Ovropada mashq qilgan odamlar, deb hayol qiladi… Rusiya hukumatiga tobe bo‘lganiga 300 yil bo‘lgan tatarlardan necha daraja ortiq deganda mubolag‘a bo‘lmas. U muqallid o‘yinida sartiyalar, tatarlar shu daraja ko‘p bo‘ldilarki, keyin kelgan odamlarga bilet yetmay qolib, teatr ichida va tepalarida odamlar mo‘r-u malahdek qaynab turdilar. Rusiyalar ham bo‘ldilar. Sartiyalarning bu tariqa ko‘p bo‘lganliklari teatrga ishqlari va taraqqiyga qadam qo‘yishlarining alomati bo‘lib, teatrdan tushgan aqcha Toshkent jamiyati imdodiyasi foydasig‘a berilar ekan”. Bundan ko‘rinib turibdiki spektakl hamma jihatdan yuqori saviyada tashkil etilgan. Bu o‘zbek teatr sohasida erishilgan ilk muvaffaqiyat edi desak yanglishmaymiz. “Turon” truppasi 1915-yildan boshlab teatr bilan birga shakllana boshlagan o‘zbek dramaturgiyasining yangi namunalarini muntazam sahnalashtirib boradi. Masalan, 1915–1916-yillarda Abdulla Qodiriyning “Baxtsiz kuyov”, Hoji Mu’inning “Mazluma xotun” pyesalari truppa repertuaridan joy oladi va truppa ilk qadamlaridan boshlab yangilikka, hamkorlikka intilib, professional jamoa sifatida shakllanishiga, ijodiy o‘sishiga, xalqning madaniy-ma’rifiy saviyasini ko‘tarish yo‘lida, o‘ta qiyin bir sharoitda, dadil tashabbuslar ko‘rsatishga harakat qiladi. Jadid ma’rifatparvarlari yoqqan mash’ala qariyb 1930-yillarga qadar yangi g‘oya va intilishlar bilan teatr hamda dramaturgiyaga kirib kelgan ahli san’at yo‘llarini yoritib turdi. 37 Xulosa 1.XX asr boshlarida Turkiston, xususan O‘zbekistonda ma’rifiy va madaniy yangilanishlar tobora kuchayib borayotgandi. Shu davrda jadidchilik harakati xalqning bilim va madaniyatga bo‘lgan ehtiyojini qondirish, yosh avlodni ma’rifatparvar ruhda tarbiyalash, jamiyatda yangi ijtimoiy qarashlarni shakllantirish maqsadida faoliyat yuritgan edi. Jadid ma’rifatparvarlari faolligi nafaqat maktablar ochish, matbuot va kitob nashr etish bilan, balki teatr va dramaturgiya orqali ham namoyon bo‘ldi. Bu jarayonda Mahmudxo‘ja Behbudiyning o‘rni alohida ahamiyatga ega. U nafaqat ilm-fan va ma’rifatga fidoyi pedagog, balki milliy teatrning poydevorini yaratgan ilk dramaturg sifatida tanilgan shaxsdir. 2.Behbudiy hayoti va ma’rifiy faoliyati uning o‘z zamondoshlariga bo‘lgan mas’uliyatini va xalqni ma’rifat yo‘liga chorlash intilishlarini ochib beradi. U yoshlarni bilimga, o‘qishga, tafakkurga undashni birinchi darajali vazifa deb bilgan, bu maqsad yo‘lida maktablar ochgan, kitoblar nashr ettirgan va matbuot orqali yangi g‘oyalarni targ‘ib qilgan. Behbudiy publisistikasi o‘z davrining dolzarb masalalarini yoritish bilan bir qatorda, odamlarning ijtimoiy va axloqiy dunyoqarashini rivojlantirishga xizmat qilgan. U o‘z maqolalarida nafaqat ijtimoiy adolat, milliy uyg‘onish va ma’rifat masalalarini ko‘tarib chiqqan, balki jamiyatdagi notinchlik, tanqidiy muammolar va ilmiy taraqqiyot zaruratini ham o‘zining publisistik qarashlari orqali yoritgan. 3.Shunin Behbudiy publisistik asarlari o‘quvchini fikrlashga, mas’uliyatli qaror qabul qilishga undovchi ahamiyatli vosita sifatida xizmat qilgan. Behbudiy dramaturgiyasining eng muhim namunasi – “Padarkush” pyesasi – milliy teatrda yangi sahifa ochdi. Bu drama birinchi jadid dramasi sifatida nafaqat o‘zbek dramaturgiyasining yangi bosqichini boshlab berdi, balki unda ilgari surilgan g‘oya va qarashlar milliy teatr san’ati rivojida hal qiluvchi rol o‘ynadi. “Padarkush” pyesasida Behbudiy o‘z zamonining ijtimoiy, ma’rifiy va axloqiy masalalarini sahnaga olib chiqdi. Asar orqali u o‘zbek xalqini ilg‘or fikr, ilm va adolatga undadi, o‘zbek teatrini shunchaki ko‘ngilochar manba emas, balki ma’naviy tarbiya va 38 tafakkur maydoni sifatida shakllantirdi. “Padarkush” sahnalashtirilishi bilan nafaqat Samarqand va Toshkentda, balki boshqa shaharlarda ham milliy teatrning rivojlanishiga turtki bo‘ldi, yosh dramaturglar va artistlarni ilhomlantirdi, yangi pyesalar yaratishga yo‘l ochdi. Shuningdek, “Padarkush”ning sahnaga qo‘yilishi bilan teatr nafaqat san’at, balki jamiyatga foyda keltiruvchi vosita sifatida ko‘rila boshladi. Truppa spektakllardan tushgan mablag‘ni maktablar, xayriya jamiyatlari va boshqa ma’rifiy-ma’daniy muassasalarga sarflab, teatrni moddiy va ma’naviy jihatdan aholi manfaatiga xizmat qiluvchi vositaga aylantirdi. Behbudiy esa san’at va ma’naviyat uyg‘unligini targ‘ib etib, teatr faoliyatining halolligi va mas’uliyatini ta’kidlagan. Bu jihat uni o‘z zamonasidagi nafaqat dramaturg, balki milliy ma’rifatparvar sifatida ham ajratib turadi. 4. “Padarkush” va boshqa sahna asarlarining yaratilishidagi Behbudiyning roli milliy dramaturgiyaning yangi bosqichini belgiladi. U nafaqat o‘z davrida, balki keyingi avlod teatr va dramaturglariga ham yo‘l ko‘rsatgan muhim shaxsdir. Mahmudxo‘ja Behbudiy yaratgan sahna asarlari orqali o‘zbek dramaturgiyasi modernizatsiyasining ilk qadamlarini qo‘ydi, xalq ma’naviyatini rivojlantirishga xizmat qildi, yosh ijodkorlar va san’at ixlosmandlarini ma’rifiy ruhda tarbiyaladi. Shu tariqa, jadidchilikning teatr va dramaturgiya sohasidagi yuksak g‘oyalari Behbudiy ijodi orqali amalga oshdi, milliy san’atning poydevori mustahkamlandi va o‘zbek teatrining rivojlanishi yangi bosqichga ko‘tarildi.Umumiy qilib aytganda, Mahmudxo‘ja Behbudiy va jadidchilik harakati o‘zbek milliy teatrini nafaqat paydo bo‘lishida, balki uning rivojlanishida ham beqiyos ahamiyatga ega bo‘ldi. Behbudiyning ma’rifiy qarashlari, publisistik faoliyati va dramaturgiyadagi innovatsiyalari milliy teatrni xalq ma’naviyatini ko‘taruvchi va yosh avlodni tarbiyalovchi muhim vositaga aylantirdi. “Padarkush” pyesasi esa o‘zbek dramaturgiyasining yangi bosqichini belgilab, sahna san’ati orqali xalqni ilm-fan va adolatga chorlagan birinchi buyuk namunadir. Shu jihatlarni hisobga olgan holda, Behbudiy va jadidchilik harakatining teatr va dramaturgiya rivojidagi roli milliy madaniyat tarixida o‘chmas iz qoldirgan deb hisoblash mumkin. 39 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati I.Asosiy adabiyotlar 1.Вадуд Маҳмуд Самарқандий. Маҳмудхўжа Беҳбудий / Маҳмудхўжа Беҳбудий. Танланган асарлар. 2-жилд. – Тошкент: Академнашр, 2021. 2.B.Qosimov. Milliy uyg‘‘onish. –T.: Ma’naviyat, 2002. 3.Олворт Э. Биринчи ўзбек драмаси (таржимон З.Мирзаева) // Жаҳон адабиёти. 2009. №8 4.Алимова Д. Жадидчилик ҳаракатининг ижтимоий-сиёсий моҳияти ва жадидлар тафаккури. Жадидчилик: Ислоҳот, янгиланиш, мустақиллик ва тараққиёт учун кураш. Т.: “Университет”,1999.. 5.Беҳбудий М. Ёшларға мурожаат.// Танланган асарлар. – Т.: Маънавият, 2020. 6. M.Behbudiy.”Turkiston muxtoriyati”- T.:Hurriyat.2017.-22-dekabr soni. 7.“Yangi O‘zbekiston” gazetasi 2022-yil 19-yanvar, 12-son 8.Беҳбудий, Маҳмудхўжа. Танланган асарлар. Икки жилдлик. II жилд. – Тошкент: Akademnashr. 9. Қосимов Б. Танланган асарлар. Уч жилдлик. II жилд. – Тошкент: Ғ.Ғулом номидаги НМИУ, 2022. 10.Равшанов П. Беҳбудий ҳақиқати. – Тошкент: Akademnashr 11.Shuhrat Rizayev – Jadid dramasi. ,,Sharq” nashriyoti-matbaa konsernining Bosh tahririyati, Toshkent-1997. 12.Jadidchilik: islohot, yangilanish, mustaqillik va taraqqiyot uchun kurash.Davriy to’plam №1, ,,Universitet”. Toshkent – 1999. 13.R. Shamsutdinov, Sh. Karimov, O‘. Ubaydullayev. Vatan tarixi 2 – T.: Sharq, 2010. 14.Mahmudxo‘ja Behbudiy. Bizni kemirguvchi illatlar. Oyna jurnali, 1913. 15.Zaynabiddin Abdirashidov. Mahmudxo‘ja Behbudiyning tilshunoslikka oid tadqiqotlariga doir. Uzbekistan: language and culture, 2020. 16.Qosimov B. Maslakdoshlar. – Toshkent: Sharq, 1994. 40 II.Yoradmchi adabiyotlar 17. Zaynobidin Abdurashidov. Jadidlar. Mahmudxo‘ja Behbudiy. – T.: Yoshlar nashriyot uyi, 2022. – 156 b. 18.Behbudiy, Mahmudxo'ja. «Samarqand» gazetasi maqolalari (1903- 1913) - ta'lim, siyosat va ijtimoiy islohotlarga oid maqolalar. 19. «Turkiston viloyati gazeti» (1870-1917) Behbudiy va boshqa jadidlarning maqolalari nashr qilingan gazeta. 20.Begali Qosimov, Sharif Yusupov, Ulug'bek Dolimov, Sunnat Axmedov. Milliy uyg'onish davri oʻzbek adabiyoti:.T - Ma'naviyat, 2004 21.Sog'uniy, A. (2020). Tarixi Muxammadiy. Movarounnahr. 350. 22.Mahmudxoʻja Behbudiy. Ikki emas, to'rt til kerak. Oyna, 1913. 23. Zaynabiddin Abdirashidov, Mahmudxoʻja Behbudiyning tilshunoslikka oid tadqiqotlariga doir. Uzbekistan: language and culture, 2020. 24 Qosimov B. Maslakdoshlar. Toshkent: Sharq, 1994. 25. Zaynobidin Abdurashidov. Jadidlar. Mahmudxoʻja Behbudiy. T.: Yoshlar nashriyot uyi, 2022.156 b. III.Internet saytlari 26.https://uz.wikipedia.org/wiki/Mahmudxo%CA%BBja_Behbudiy 27.https://arboblar.uz/uz/people/bekhbudi-makhmudkhodzha 28.https://n.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/uzbek-nasri/mahmudxo- ja-behbudiy-1875-1919 29.https://uzkimyosanoat.uz/oz/manaviyat/ajdodlarga-ehtirom/mahm udxuja-behbudiy/print 30.https://oliymahad.uz/43848 41 42

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. JADIDCHILIK VA BEHBUDIYNING BUNDAGI O‘RNI

1.1. Mahmudxo‘ja Behbudiyning hayoti, ma’rifiy faoliyati

1.2. Behbudiy publisistikasining mavzuiy xarakteri

II.BOB. BEHBUDIYNING “PADARKUSH” ASARI TAHLILI

2.1.”Padarkush” birinchi jadid dramasi,unda ilgari surilgan g‘oya va qarashlar

2.2.O‘zbek dramaturgiyasining yangi bosqichi hamda “Padarkush”ning boshqa sahna asarlarining yaratilishidagi roli

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить