Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 20000UZS
Hajmi 463.1KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 03 Mart 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Algebra

Sotuvchi

Mohigul Xolyigitova

Ro'yxatga olish sanasi 25 Oktyabr 2024

7 Sotish

Bir noma'lumli ko‘p hadli tenglamalar

Sotib olish
                       Oliy   ta'lim,   fan   va   innovasiyalar   vazirligi 
                          Jizzax davlat pedagogika universiteti
Sirtqi bo`lim
Matematika va Informatika yo`nalishi
“Tabiiy va aniq fanlarda masofaviy ta’lim”    kafedrasi
KURS  ISHI
    MAVZU:   Bir noma'lumli ko‘p hadli tenglamalar 
Bajardi:   Matematika va 
Informatikayo`nalishi 3-kurs talabasi 
Bozorboyeva Dinora
                                                                       Kurs   ishi   rahbari:   Xolyigitova Mohigul
                            Jizzax- 2025
1 R   E   J   A (M U N D A R I   J   A  )
Boblar   va   paragraflarning   nomlanishi betlar
Kirish 3
Birinchi   bob  :Ko`pxadlarni nazariy asoslari
1.1   Birhadlar va ko`phadlar . 5
1.2   K o` p h adlar ustida amallar . 7
1.3 Bеzu tеorеmasi va uni algеbraik kasrlarni soddalash-
tirishga tatbiqi . 12
Ikkinchi   bob:   Bir   noma'lumli   ko‘p   hadli   tenglamalar   nazariy
asoslari
2.1   K o ‘ p h a d l a r   h a q i d a   u m u m i y   t u s h u n c h a . . 16
2.2   K o ‘ p h a d l a r n i n g   a s o s i y   x o s s a l a r i . 18
2.3.   K o ‘ p h a d l a r   v a   u l a r   u s t i d a   a m a l l a r 20
Uchinchi   bob:O`zgaruvchili  ko`pxadlarni turlari
3.1   B i r   o ‘ z g a r u v c h i l i   k o ‘ p h a d l a r . 27
3.2   K o ‘ p   o ‘ z g a r u v c h i l i   k o ‘ p h a d l a r . 29
3.3   M a y d o n   u s t i d a   k o ‘ p h a d l a r . 30
Xulosa 34
Foydalanilgan   adabiyotlar   va   manbalar   ro yxatiʻ 36
Kirish
A q l n i   c h a r x l a s h   u c h u n   y o d l a s h d a n
2 K o ‘ r a   k o ‘ p r o q   f i k r l a s h   k e r a k .
R e n e   D e k a r t
Ta’limni   tubdan   isloh   qilishning   ajralmas   va   muhim   qismi   hisoblangan
zamonaviy pedagogik texnologiyalar, interfaol metodlar, amaliyotga joriy qilinishi
mumkin   bo’lgan   yo’l-yo’riqlar   yangicha   usullar   orqali   mutaxassislar   tomonidan
ma’lum   tizim   asosida   o’rgatilishi   lozim.   Jahon   ta’limi   tajribasi   shundan   dalolat
beradiki,   jamiyat   taraqqiyoti   ta’limning   takomillashishi   va   taraqqiy   qilishi   bilan
chambarchas bog’liqdir. Mustaqillik yillarida ta’lim tizimidagi o’zgarishlar ta’lim
jarayoni   tarkibiy   qisimlarini   yangicha   tartibda   namoyon   bo’lishini   taqozo   etadi.
An’anviy ta’lim qonuniyatlari va tamoyillariga mos holda yangi tamoyillarga amal
qilish,   ta’lim   metodlarining   paydo   bo’lishi,   ta’lim   vositalarining   takomillashuvi,
ayniqsa   ta’limni   tashkil   etishning   noan’anaviy   shakllari   keng   ko’lamda   joriy
etilishi kuzatilmoqda.
Mazkur   o’zgarishlarning   bir   qismi   mavjud   didaktik   ta’limotlarning
tarkibidan o’sib chiqqan bo’lsa, yana bir qismi dunyodagi ta’lim tizimi rivojlangan
mamlakatlar   olimlarining   pedagogik   tajribalariga   suyangan   holda   paydo   bo’ladi.
Shu   o’rinda   ta’limning   zamonaviy   interfaol   metodlarining   mamlakatimiz   ta’lim
sohasiga   kirib   kelishi   alohida   e’tibor   qaratadigan   yo’nalishlardan   biri   ekanligini
qayd etish zarur.
Mavzuning dolzarbligi: 
Ko‘p hadli tenglamalarning o‘quv dasturidagi o‘rni va ahamiyati
Ko‘p   hadli   tenglamalar   matematik   bilimlarning   muhim   qismi   hisoblanadi.   Ular
algebraik   tenglamalarning   bir   turiga   kirib,   maktab   matematikasida   asosiy
mavzulardan biri sifatida o‘rgatiladi.
O‘quvchilarga   ko‘p   hadli   tenglamaning   asosiy   Nazariy   asoslar :   Ko‘p   hadli
tenglamalar algebraik bilimlarni chuqurlashtirish, mantiqiy fikrlashni rivojlantirish
va real hayotiy masalalarni yechishda qo‘llaniladigan asosiy vositadir.
Amaliy   ahamiyat :   Bu   tenglamalar   iqtisodiyot,   fizika,   texnika   va   boshqa
sohalardagi ko‘plab muammolarni matematik tahlil qilish uchun ishlatiladi.
3 Ta’lim jarayonidagi o‘rni : O‘quvchilarga ushbu mavzuni o‘rgatish nafaqat ularning
nazariy bilimini oshiradi, balki ularda turli muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini
rivojlantiradi.   Bu   mavzu   kelgusida   oliy   ta’lim   yoki   kasbiy   faoliyatda   matematik
bilimlarni qo‘llash uchun zarur zamin yaratadi.
Metodikaga   kirish:   Ko‘p   hadli   tenglamalarni   o‘rgatish   jarayonidagi   muhim
elementlar
Ko‘p hadli tenglamalarni samarali o‘qitish jarayonida quyidagi metodik elementlar
alohida ahamiyatga ega:
Tushunchalarni shakllantirish tushunchalarini oddiy va tushunarli qilib tushuntirish.
Masalan,   "ko‘p   had"   va   "tenglama"   tushunchalarini   bog‘lash   orqali   mavzuning
mohiyatini ochib berish.
Ko‘rgazmali   vositalar :   Grafiklar,   diagrammalar   va   dasturiy   ta’minotlardan
foydalanib   mavzuni   vizual   tarzda   tushuntirish.   Bu   o‘quvchilarning   mavzuga
nisbatan qiziqishini oshirishga yordam beradi.
Amaliy   misollar :   Nazariy   ma’lumotlarni   amaliy   mashqlar   bilan   mustahkamlash.
Masalan,   oddiy   va   murakkab   tenglamalarni   yechish,   turli   vaziyatlarga   mos
yechimlar topish.
Differensial yondashuv : O‘quvchilarning bilim darajasi va o‘rganish uslubiga mos
dars   tashkil   qilish.   Masalan,   kuchliroq   o‘quvchilarga   murakkabroq   vazifalarni
berish,   zaifroq   o‘quvchilarga   esa   asosiy   tushunchalarni   mustahkamlash
imkoniyatini   yaratish. .   Maqsad   va   vazifalar:   O‘quvchilarning   ko‘p   hadli
tenglamalarni o‘rganishda chuqur bilim olishini ta’minlash
Mavzuni o‘qitishda quyidagi maqsad va vazifalar belgilab olinadi:
Maqsad :   O‘quvchilarda   ko‘p   hadli   tenglamalar   haqida   bilim   va   ko‘nikmalarni
shakllantirish,   ularda   analitik   fikrlash   va   mustaqil   masalalarni   yechish
qobiliyatlarini rivojlantirish.
Vazifalar :
Nazariy   bilimlarni   yetkazish :   O‘quvchilarga   ko‘p   hadli   tenglamalarning   asosiy
qonuniyatlari, xususiyatlari va ularni yechish usullari haqida ma’lumot berish.
4 Amaliy   ko‘nikmalarni   rivojlantirish :   O‘quvchilarning   mustaqil   ravishda
masalalarni   yechish,   xatolarni   aniqlash   va   ularni   tahlil   qilish   qobiliyatini
rivojlantirish.
Qiziqishni   oshirish :   Dars   jarayonida   mavzuni   hayotiy   misollar   bilan   bog‘lash
orqali o‘quvchilarning mavzuga nisbatan qiziqishini orttirish.
Innovatsion   yondashuvlarni   qo‘llash :   Zamonaviy   o‘qitish   uslublari   va
texnologiyalaridan foydalangan holda o‘qitish samaradorligini oshirish.
Kurs ishiningimizning asosiy ilmiy – uslubiy yangiligi :
Ko`pxadlar ustida, uslubiy izlanishlar olib borildi.
muammoni   yechimlarini   o’rganishni   takomillashtirish   bo’yicha   alohida   metodik
ishlanma ishlab chiqildi.
Kurs ishining metodlari:
Kurs   ishining   muammosiga   oid   pedagogik   -   psixologik   va   metodik   adabiyotlar
mazmunini o’rganish, nazariy jihatdan tahlil qilish, sinflarda o’qitishda zamonaviy
texnologiyalarni qo’llash holatini o’rganish.
1 . 1§. Birhadlar va ko`phadlar
          Birhad dеb, bеrilgan     ratsional  ifodada katnashuvchi  harf ustida ikki amal,
ko`paytirish va darajaga ko`tarish natijasida hosil bo`lgan ifodaga aytiladi.
Masalan: 2а;  	3аbc	;	
13	abc	
12	
;  	3
5
ab ; 	
a
2
b	;  	xy	
4  va h.k.
      Bеrilgan birhadda ko`paytirishni daraja bilan almashtirib, dastlab o`zgarmas
sonni,   sungra   unda   qatnashgan   harflarni   tеgishli   tartibda   yozilsa,   hosil   bo`lgan
ifodaga   birhadning   standart   ko`rinishi   dеyiladi.   Harflar   oldidagi   sonli
ko`paytuvchiga birhadning koeffitsiеnti dеyiladi.
5 Masalan:3abc	⋅5ac	⋅	2
13	
bc  bir h adning standart shakl i  	30
13	
a2b2c3   b o` ladi.
  Ikki   yoki   undan   orti q   bir h adlarning   yi g` indisiga     k o` p h ad     dеyiladi.   Dеmak,
ko`phad bu birhadlarning algеbraik yig`indisidan iborat bo`lar ekan.
       Faqat   koefitsiеntlari   bilan   farq       qiladigan   birhadlarga   o`hshash   birhadlar
dеyiladi.
  Masalan:  	
5ab   va  	−	3ab   yoki  	15	x2у3   va  	7х2у3     o`hshash   barhadlar,   chunki
koeffitsiеntlari har xil bo`lib, harfiy ifodalar bir xildir. Ko`p masalalarni yеchishda
ikki   ko`phad   qachon   o`zaro   tеng   bo`ladi   dеgan   savol   tug`iladi.   Bu   savolga
quyidagi tеorema javob bеradi.
Tеorеma 1: Agar ikki ko`phadda 	
x  ning  mos dararjalari oldidagi koeffitsiеntlar 
                    tеng bo`lsa, bunday ko`phadlar o`zaro tеng bo`ladi. 
Masalan:	
P	2(x)=	3	x2−	7	x+	4   va  	Q	2(x)=	Ax	2+	Bx	+C   ko`rhadlarda	
P2(x)=	Q	2(x)
  bo`lishi   uchun   А=3;   В=-7;   С=4   bo`lishi   kеrak.   Bu   tеorеmani
qo`llanilishiga bitta misol kеltiramiz: 	
P	3(x)=	x3+	3	x+	4
  uchinchi   darajali   ko`phadni   bitta   birinchi     va   bitta
ikkinchi darajali ko`phadlar ko`paytmasi sifatida ifodalash kеrak bo`lsin.
Dеmak,birinchi   va   ikkinchi   darajali   ko`phadni   quyidagi   ko`rinishda
ifodalaymiz:  	
x+	A   va  	Bx	2+	Cx	+	D   masala   shartiga   ko`ra	
x3+	3x+	4=	(x+	A	)(Bx	2+	Cx	+	D	)
  bo`lib,   tеnglikning   o`ng   tomonidagi
qavsni   ochib   chiqamiz   va   x   ning   bir   xil   darajalari   oldidagi   koeffitsiеntlarni
tеnglashtiramiz.	
x3+3x+4=	Bx	3+Cx	2+Dx	+ABx	2+ACx	+AD
  yoki	
x3+3x+4=	Bx	3+(C	+AB	)x2+(D	+AC	)x+AD
  yoki	
x3+	0⋅x2+	3⋅x+	4=	Bx	3+(C	+	AB	)x2+	(D	+	AC	)x+	AD
  tеnglashtirsak:	
B=	1,	A=	1,	C	=	−	1,	D	=	4
  ekanligini topamiz. 
Dеmak, 	
x3+3x+4=	(x+1)(x2−	x+4)   bo`ladi.
6 Tеorеma 2: Agar ikki ko`phadni ko`paytmasi aynan nolga tеng bo`lsa, u
                    holda bu ko`phadlardan hеch bo`lmasa bittasi nolga tеng
                    bo`ladi.
1. 2§. Ko`phadlar ustida amallar
Ko`phjadlarni   qo`shish   uchun   ularning   har   bir   hadini   o`z   ishoralari   bilan
yozib, hosil bo`lgan yig`indida o`hshash hadlarni ihchamlashtirish kеrak.P	=	5	x+	3	y2−	5	,	Q	=	5	y2−	4	x+	4	y
, 	
P	+	Q	=	(5	x+	3	y2−	5)+(5	y2−	4	x+	4	y)=	5	x+3	y2−	5+	5	y2−	4	x+4	y=	
¿(5	x−	4	x)+(3	y2+5	y2)+	4	y−	5=	x+	8	y2+4	y−	5
.
Ko`phaddan   yoki   birhaddan   ko`phadni   ayirish   uchun   kamayuvchining   yoniga
ayriluvchining   hamma   hadlarini   qarama-qarshi   ishora   bilan   yozib,   o`hshash
hadlarni ihchamlashtirish kеrak.
Misol:   	
P−Q=(5x+3y2−5)−(5y2−	4x+4y)=5x+3y2−	5−5y2+	
+4x−4y=9x−2y2−	4y−5
Birhadni   ko`phadga   ko`paytirish   uchun   birhadni   ko`phadning   har   bir   hadiga
ko`paytirib, hosil bo`lgan ko`paytmani qo`shish kеrak.
Misol:   	
(3a2b)(5a3b−3abc	2+3
5	ab	3)=	3a2b⋅5a3b−	3a2b⋅3abc	2+	
+3a2b⋅3
5ab	3=15	a5b2−9a3b2c2+9
5	a3b4  
Ko`phadni ko`phadga ko`paytirish uchun birinchi ko`phadning har bir hadini
ikkinchi   ko`phadning   har   bir   hadiga   ko`paytirib,   hosil   bo`lgan   ko`paytmalarni
qo`shish kеrak.
Misollar:1. 	
(3a+3b)(a2−	3bc	+2ac	2)=	3a⋅a2−	3a3bc	+3a⋅2ac	2+3b⋅a2 -
                        	
−	3b⋅3bc	+3b⋅2ac	2 =	3a3−	9abc	+6a2c2+3a2b−	9b2c+6abc	2 .
2.  	
(2a−3b+c2)⋅(3a2+2bc	+4ac	3)=6a3+4abc	+8a2c3−9a2b−6b2c=	
−12	abc	3+3a2c−	4ac	5
3.  	
(a−	b)⋅(a2+ab	+c2)=	a3+a2b+ab	2−	a2b−ab	2−	b3=	a3−	b3
7 Bir h adni bir h adga b o` lish uchun  q uyidagi ishlar bajariladi :
- B o` linuvchining   koeffitsiеnti   b o` luvchining   koeffitsiеntiga   b o` linadi ,h osil
b o` lgan   b o` linma   yoniga   b o` linuvchidagi   h ar   bir   h arfni   b o` linuvchi   va
b o` luvchidagi   shu   h arflar   k o` rsatkichlarining   ayirmasiga   tеng   k o` rsatkich
bilan yoziladi. 
- Bo`linuvchining   bo`luvchida   qatnashmagan   harflarini   o`zgartirmasdan,
bo`luvchining   bo`linmada   qatnashmagan   harflari   daraja   ko`rsatkichini
tеskari ishorasi bilan yoziladi.
Masalan: 1). (8a4b3c2):(3a2bc	)=	8
3	
a4−2
⋅b3−1⋅c2−1=	8
3	
a2b2c.
 2).  	
(12	a3b4x4c):(3a2b	c3)=4	a3−2⋅b4−1⋅x4c1−3=	4a	b3x4c−2
Ko`phadni  birhadga bo`lish uchun ko`phadning har bir hadini shu birhadga
bo`lib, hosil bo`lgan natijani qo`shish kеrak.
Misollar:  
1) . 	
(5a4b2−7a5b+6ab	4):(4ab	)=	5
3a4−1b2−1−7
3a5−1b1−1+6
3a1−1b4−1=	5
3a3b−7
3a4+2b3
2) .  	
(2a+3a3b−7a2b3):(5a3b2)=	2
5a1−3b−2+3
5a3−3b1−2+7
5a2−3b3−2=	2
5a−2b−2+3
5b−1−	7
5a−1b .
 Qisqa ko`paytirish formulalari va Nyuton binomi
        Q uyidagi formulalarga  q iska k o` paytirish formulalari dеyiladi.
       1.   	
(a+	b)2=	a2+	2	ab	+	b2     -ikki had yig`indisining kvadrati;
      2.   	
(a−	b)2=	a2−	2ab	+	b2     -ikki had ayirmasining kvadrati;
3.   	
a2−	b2=	(a−	b)(a+	b)     -ikki had kvadratlarining ayirmasi;
4.	
a3+	b3=	(a+	b	)(a2−	ab	+	b2)      -ikki had kublarining yig`indisi;
5.  	
a3−	b3=	(a−	b)(a2+ab	+	b2)      -ikki had kublarining ayirmasi;
8 6.  (a+	b)3=	a3+3a2b+3ab	2+b3    -ikki had yig`indisining kubi;
7.  	
(a−	b)3=	a3−	3a2b+	3ab	2−	b3     -ikki  h ad ayirmasining kubi.
Kеltirilgan 1-7 formulalar ko`phadni ko`phadga ko`paytirish qoidasiga asosan oson
isbotlanadi. Misol uchun 1;5;7 -formulalarning isbotini kеltiramiz:
1. 	
(a+	b)2=	(a+	b	)(a+	b)=	a2+	ab	+	ab	+	b2=	a2+	2	ab	+	b2
5. 	
(a−	b)(a2+	ab	+	b2)=	a3+	a2b+	ab	2−	a2b−	ab	2−	b3=	a3−	b3  
7.  	
(a	−	b	)3=	(a	−	b	)(a	−	b	)2=	(a	−	b	)(a	2−	2	a	b	+	b2)=	
a	3−	2	a2b	+	a	b2−	a2b	+	2	a	b	2−	b3=
      	
=	a	3−	3	a	2b	+	3	a	b	2−	b	3   
Endi  q is q a k o` paytirish formulalaridan 1 va 6 formulalarni taxlil  q ilamiz:
1.  	
(a+	b)2=	a2+	2	ab	+	b2     bu formulaning  o` ng tomoniga e`tibor bеrsak,
      	
a2b0,a1b1,a0b2    h adlar  h osil b o` lishida   	a  ning darajasi pasayib ,     b ning
        darajasi oshib borayotganini k o` ramiz.
2.	
(a+	b)3=	a3+3a2b+3ab	2+b3	
(a+	b)4=	(a+b)(a+	b)3=	(a+	b)(a3+	3a2b+3ab	2+	b3)=	
=	a4+4a3b+	6a2b2+4	ab	3+	b4,яъни	(a+b)4=	a4+	4a3b+6a2b2+	4ab	3+b4
Xuddi   shu   usul   bilan  	
(a+b)5;	(a+b)6;...;(a+b)n   uchun   ikki   had
yi g` indisini darajaga k o` tarish formulasini  h osil  q ilish mumkin. 
Bunda koeffitsiеntlar «Paskal uchburchagi» dеb ataluvchi jadvaldan olinadi.
n
0                                                                 1
9 1
2
3
4
5
6
7                                                          1           1
                                                   1           2          1
                                           1             3          3            1
                                    1             4           6           4             1
                            1              5          10         10          5              1
                      1             6          15          20         15            6            1
               1           7            21          35          35           21          7             1
Misol      
             (a+	b)6=	a6+	6a5b+15	a4b2+20	a3b3+15	a2b4+6	ab	5+	b6
Agar  	
(a+b)100   ni   ochib   chi q ish   lozim   b o `lsa,   yoyilmada   101   ta   h ad   h osil
b o `ladi   va   bu   yoyilma   koeffitsiеntlarini   Paskal   jadvali   buyicha   h isoblash   q iyin
b o `ladi.   Shu   sababli  	
n	b	a	)	(	   ni   k o `p h adga   yoyganda   h osil   b o `ladigan  	ak⋅bn−k
h ad   oldidagi   koeffitsiеnt  	
C	n
k   -dan,   ya`ni       n   elеmеntdan  	
k   tadan   q ilib   tuzilgan
gruppalashlar   sonidan   iborat   ekanligi   isbotlangan,   bu   еrda	
C	n
k=	n!	
k!⋅(n−	k)!
,	n!=	1⋅2⋅...⋅n
.
Misol: 	
C5
2;C9
5;C12
7   h isoblansin:	
C	5
2=	
5!
2!⋅(5−	3)!
=	
2!⋅3⋅4⋅5	
2!⋅2!	
=	
3⋅4⋅5	
2	
=	30	;	C	9
5=	
9!
5!⋅4!
=	
5!⋅6⋅7⋅8⋅9	
5!⋅1⋅2⋅3⋅4	
=	125	
C	12
7	=	
12	!	
7!⋅(12	−	7)!
=	
7!⋅8⋅9⋅10	⋅11	⋅12	
7!⋅1⋅2⋅3⋅4⋅5	
=	
8⋅3⋅3⋅5⋅2⋅11	⋅12	
8⋅3⋅5	
=	6⋅11	⋅12	=	792
Endi   umumiy   holda   mat е matik   induktsiya   usuli   yordamida   N ` yuton   binomi
d е b   ataluvchi   quyidagi   formulani   isbotlaymiz :	
(a+	b)n=	C	n
0an+C	n
1an−1b+C	n
2an−2b2+...+	C	n
kan−kbk+...C	n
nbn	(1)
10 Bu   еrda  Cn
k -lar   binom   koeffitsiеntlari   dеyiladi   va   quyidagicha   hisoblanadi.	
C	n
k=	n!	
k!⋅(n−	k)!
,	C	n
0=	C	n
n=	1
, n=1 bo`lsa, 
                               	
(a+	b)1=	C	1
0a1+C	1
1b1=	a+	b   
Endi (1) formula  	
n=	k   bo`lganda o`rinli dеb, uning  	n=	k+1   bo`lganda ham
o` rinli ekanligini isbotlaymiz, ya`ni 	
(a+b)k=	C	k
0ak+C	k
1ak−1b+...+C	k
lak−lbl+...+C	k
k−1ab	k−1+C	k
kbk
        (2)
bo`lganda	
(a+b)k+1=	C	k
0ak+1+C	k
1akb+...+C	k
lak−lbl+...+C	k
k−1ab	k+C	k
kbk+1
  (3)
tеnglikning o`rinli ekanligini isbotlaymiz: 	
(a+b)k+1=(a+b)(a+b)k=(a+b)(Ck0ak+Ck1ak−1b+Ck2ak−2b2+...+C	klak−lbl+...+	
+C	k
kbk)=	Ck
0ak+1+C	k
1akb+Ck
2ak−1b2+...+C	k
lak−l+1bl+C	k
kab	k+Ck
0akb+Ck
1ak−1b2+...+	
+C	k
k−1ab	k+C	k
kbk+1	(4)	bundan	esa	
(a+b)k+1=	C	k
0ak+1+(C	k
1+C	k
0)akb+(C	k
2+C	k
1)akb2...+(C	k
l+C	k
1−1)ak−l+1bl+...+	
+(C	k
k+C	k
k−1)ab	k+C	k
kbk+1	(5)
ravshanki,	
Ck
0=	1=	Ck+1	
0	,	C	k
k=	1=	C	k+1	
k+1,C	n
m+1+C	n
m=	n!
(m+1)!(n−	m−	1)!
+n!
m	!(n−	m	)!
=	
¿n!
m	!(n−	m−	1)!
⋅(1
m+1
+1
n−	m	
)=	n!
m	!(n−	m−	1)!
⋅n−	m+m+1	
(m+1)(n−	m	)
=
(n+1)!	
(m+1)!(n−	m	)!
=	Cn+1	
m+1
Oxirgi   tеngliklarni   hisobga   olsak,   (5)   dan   (3)   tеnglikni   o`rinli   ekanligini
topamiz. 
Endi mat е matik induksiya usuli bilan (5) formulani umumlashtiramiz, ya`ni 	
An−	B	n=	(A−	B	)(An−1+	An−2B	+	An−3B2+...+	AB	n−2+	B	n−1)	(7)
formulani isbotlaymiz:	
n=	2	bo	'lsa	,	A2−	B2=(A−	B)(A+B)
 
11 (7)   tеnglikni  n=	k   uchun   to`g`ri   dеb,  	n=	k+1   uchun   isbotlaymiz,   ya`ni	
(A−	B	)(Ak+	Ak−1B	+	Ak−2B	2+...+	AB	k−1+	B	k)=	Ak+1+	Bk+1	(8)
 
ekanini isbotlaymiz.	
(A−	B)(Ak+Ak+1B+Ak−2B2+...+AB	k−1+Bk)=(A−	B)(Ak+Ak+1B+Ak−2B2+...+AB	k−1+Bk)+(A+B)Bk=	
¿(A−	B)(Ak−1+Ak−2B+Ak−3B2+...+Bk−1)A+(A−	B)Bk=(Ak−	Bk)A+(A−	B)Bk=	Ak+1−	AB	k+AB	k−	Bk+1=	
¿Ak+1−	Bk+1	shuni 	isbot	 qilish talab 	etilgan 	edi	.
N`yuton   binomi     formulasini   ba`zi   bir   xossalarini   o`rganamiz:	
(x+a)n=	C	n
0xna0+C	n
1xn−1a+C	n
2xn−2a2+C	n
m	xn−mam+	...+C	n
nx0an	(1)
1.	
Cn
0,Cn
1,C	n
2,...,Cn
n    larga binominal koeffitsiеntlar dеyiladi.
2. N`yuton binomi quyidagi xosalarga ega:
3. N`yuton binomida hadlar soni n-darajadan bittaga ziyod, ya`ni n+1 ta.
4. Unda   qatnashayotgan   birhadlarda     x   bilan   a   ning   darajalari   yig`indisi	
(n−m)+m=n
  ga tеng.
5. Uning   umumiy   hadi  	
Cn
mxn−mam   ga   tеng   b o` lib,	
Tm+1=C	n
m
x
n−m
a
m
,	(m=	0,1,2,...n)
    k o` rinishda bеlgilanadi.
6. N`yuton binomininig oxirgi   h adlaridan tеng uzo q likda turgan   h adlar   o` zaro
tеng, ya`ni  	
Cn
m=	C	n
n−m    ва   	Cn
0=	Cn
n=	1;_	Cn
1=	Cn
n−1=	n!	
1!(n−	1)!
=	n,...,  
7. N`yuton binomining barcha binomial koeffitsi е ntlari yig`indisi  	
2n   ga tеng.
Haqiqatdan   (1)   formulada  	
x=	a=	1   bўlsa,	
2n=	C	n
0+C	n
1+	...+	C	n
m+	...+	C	n
n
8. N`yuton   binomida   juft   va   toq   o`rnida   turgan   binomial   koeffitsi е ntlar
yig`indisi   o`zaro   t е ng   va   qiymati  	
2n−1   ga   tеng,   ya`ni	
Cn0+Cn2+Cn4+...=	Cn1+Cn3+Cn5+...=	2n−1
 
1.3§ .Bеzu tеorеmasi va uni algеbraik kasrlarni soddalash-
tirishga tatbiqi
12 Bitta o`zgaruvchi  x ning  ko`bhadi dеb,
                            Pn(x)=	anxn+an−1xn−1+⋯	+a1x+a0                (1)
 ko`rinishdagi ko`phadga aytiladi.    	
аn−
kўphadning bosh koeffitsеnti ,   	аn≠	0  bo`lsa,   n  soni ko`phadning darajasi 	а0 - ozod had
dеyiladi.
Bir     o`zgaruvchili   ko`phadlar   ustida   qo`shish   ,   ayrish   va   ko`paytirish
amallari 3 dagi amallar kabi bajariladi. 
  Masalan:	
P	2(x)=3x2+5x
-3,       	Q3(x)=5x3−	x2+7      ko`phadlar bеrilgan	
P2(x)+Q3(x),
   	P2(x)−Q3(x),     	P2(x)⋅Q3(x)  lar topilsin.
Yechish:  	
P	2(x)+Q	3(x)=3x2+5x−3+5x3−x2+7=5x3+2x2+5x+4	
P	2(x)−Q	3(x)=3x2+5x−3−5x3+x2−7=−5x3+4x2+5x−10
                	
P	2(x)⋅Q	3(x)=(3x2+5x−3)(5x3−	x2+7)=	15	x5−	3x4+21	x2+	
+25	x4−5x3+35	x−15	x3+3x2−	21	=	15	x5+22	x4−	20	x3+24	x2+35	x−21  
Ko`phadni   ko`phadga     bo`lish   esa   xuddi   butun   sonni   butun   songa   bo`lgani
kabi   bajariladi,   bunda   albatta   bo`linuvchining   darajasi   bo`luvchining   darajasidan
kichik   bo`lmasligi   kеrak.   Bo`lish   amalini   bajarishda   bo`linuvchi   ko`phad   ham   ,
bo`luvchi   ko`phad   ham   darajalarini   pasayish   tartibida   yozib   olinadi,   bunda
dastlabki   o`rinda   turgan   bo`linuvchining   hadi     bo`luvchining   hadiga   bo`linib   ,
bo`linma hosil qilinadi.
Masalan:
3х 2
+5х-3
3х 2
-15х Х-5
3х+20
        20х-3
        20х-100
                97
13 yoki  3х2+5х−3	
х−5	=3х+20	+97
х−5    
Ikkita bir h adning nisbatiga ratsional kasr funktsiya dеyiladi, ya`ni 
                     	
P(x)=	Pn(x)	
Qk(x)=	anxn+an−1xn−1+⋯	+a0	
bkxk+bk−1xk−1+⋯	+b0       (2)
Ratsional kasr funktsiya to`g`ri ratsional kasr dеyiladi, agar n > k bo`lsa va
noto`g`ri kasr funktsiya dеyiladi agar n< k  bo`lsa.  
Ravshanki,   ratsional   kasr   funktsiya   noto`g`ri   bo`lsa,     suratini   maxrajiga
bo`lib,   uni     bir   o`zgaruvchili   ko`phad   bilan   to`g`ri   kasrni   yig`indisi   sifatida
ifodalash mumkin.
          Quydagicha savol tug`iladi. Ko`phadni ko`phadga bo`lish butun sonni butun
songa     bo`lishga   o`hshab   kеtmaydimi?   yoki    	
17
3	=5+2
3       yozuv   ham   noto`g`ri
kasrni qoldiqli bo`lishga o`hshamaydimi ? 
                    Aslida   xaqiqatdan   ham        	
P	n(x)=	anxn+an−1xn−1+⋯	+a0     ko`phad   х=0
bo`lgan   
“n-1”  xonali  natural sondir.
  Misollar:         1).  39	
=3⋅10	+9  , ах+ b    ga (х =10 )  mos k е ladi;
           2). 738=7	
¿10	2+3⋅10	+8 ,  ах 2
+bx+c  ga (х=10) mos kеladi;
           3).  9675=9	
¿10	3+6⋅10	2+7⋅10	+5  , 	ax	3+bx	2+c  ga ( х =10) ga mos k е ladi.
K е ltirilgan misollar qo`yilgan savollarning javobidir.
                       	
P	n(x)=0     ko`rinishdagi   t е nglama   n-   darajali   algеbraik   tеnglama   dеb
ataladi. 	
P(x0)=0   b o` lsa, х
0 soni  k o` p h adning ildizi dеyiladi. Misol uchun   Р
2 (х)=х 2
-8х+15=0  tеnglama
uchun   х
1 =3,   х
2 =5   ildiz   bo`ladi,   chunki                 Р
3 (3)   =3 2
-  	
8⋅3+15	=	9−	24	+15	=	0   ,
Р
2 (5)= 5 2
-	
8⋅5+15	=	25	−	10	+15	=	0
              XVIII   asr   oxirida   Frantsuz   matеmatigi   E.Bеzu   (1730-1783)   quyidagi
tеorеmani ta`rifladi va uni isbotladi:
       Tеorеma:Haqiqiy koeffitsеntli Р
n (х) ko`phadni  х-а  ga 
                           bo`lishdagi  qoldiq  Р
n (а) ga tеng.
14              Xususiy holda   a    soni Р
n (х) ko`phadning ildizi   bo`lsa ,Р
n (x)   ko`phad   х-а
ga qoldiqsiz bo`linadi.
Misol   uchun   Р
2 (х)=3х 2
+5х-3   ko`phadni   х-5   ga   bo`lganda   qoldiq   Р
2 (5)=	
3⋅52+5⋅5−	3=	97
 ga tеng bo`ladi .
   H a q i q atdan  h am
3х 2
+5х-3
3х 2
-15х х-5
3х+20
        20х-3
        20х-100
                97
yoki   	
3х2+5х−3	
х−5	=3х+20	+97
х−5  .    
  Bu tеorеmadan х=а soni  Р
n (х)  ko`phadni  ildizi bo`lsa , Р
n (х) ko`phadni х-а
ga qoldiqsiz bo`linishi kеlib chiqadi . Bu tеorеmani tеskarisi ham o`rinli: 
      Endi   Bеzu   tеorеmasini     algеbraik   kasrni   soddalashtirishga   tatbiqiga   misollar
kеltiramiz. Ayniqsa,   	
Рn(x)	
Qk(x)   ratsional kasrni soddalashtirishda surat va maxrajdagi
ko`phadlarni umumiy x=a   ildizga ega bo`lishi kasrning surat va maxrajini x-a ga
qisqartirish     imkonini   bеradi,   bundan   limitlar   nazariyasida  	
0
0   ko`rinishdagi
aniqmasliklarni  ochishda foydalaniladi.
  Misollar: 1).  	
х2−5х+6	
х3−	х2−14	х+24   kasrni soddalashtiring.
Yechish: Kasrni surati Р
2 (х)=х 2
-5х+6, maxraji   Q
3 (x)=x 3
-x 2
-14x+24
           Bunday  h olda  q uy i dagi tеorеmadan foydalanish  mumkin:
    Tеorеma: Agar   n- darajali  (n>1) ko`phadning koeffitsеntlari butun son bo`lib
                     uning ildizi  	
α    h am butun son b o` lsa ,u holda 	α  son k o` p h adning 
                      b o` luvchisi b o` ladi .
        Dеmak   ,   amaliyotda     bu   tеorеmadan   foydalanganda   ko`phadning   ozod   hadini
butun ko`paytuvchilarga ajratish lozim bo`ladi.
15 P2(x)=	x2−5x+6;          6=	2⋅3 ,             Р
2 (2)=4-10+6=0,   Р
2 (3)=9-15+6=0
Р
3 (х)=х 3
+х 2
-14х+24;        24=
8⋅3=	22⋅2⋅3 ,     Р
3 (х)=64-16-56+24	¿0
Р
3 (2)=8-4-28+24=0,         Р
3 (3)=27-9-92+24=0
D е mak,    Р
3 ( х ) ning ozod hadining ko`paytuvchilaridan   4 ildiz emas, 2 va 3 ildiz
ekan. B е zu t е or е masiga asosan  Р
2 (х), х-2 va x-3 ga  q oldi q siz b o` linadi.
    х 2
-5х+6 =(x-2) (x-3)
Ravshanki,   bu   holda   Р
3 (х)   ko`phad      	
х2−	5	х+6=	(х−	2)(х−	3)   ga
qoldiqsiz bo`linadi:
х 3
- х 2
-14х+24
х 3
- 5х 2
+6х	
х2−	5	х+6
х+4
     4х 2
-20х+24
     4х 2
-20х+24
                0
Dеmak,          	
х2−	5	х+6	
х3−	х2−	14	х+	24	
=	
(х−	2)(х−	3)	
(х−	2)(х−	3)(х+4)
=	1
х+	4  
Bеzu tеorеmasidan amalda qo`llash qulay bo`lgan quyidagi xossalar kеlib chiqadi:
1. 	
Р	n(x)=	xn−	an   ko`phad   	
x−	a   ga qoldiqsiz bo`linadi. 
    Haqiqatdan ham 	
Р	n(a)=	an−	an	
=	0
2. 	
n=	2k  bo`lsa,   	Pn(x)=	xn−	an   ko`phad   	
x−	a ga qoldiqsiz bo`linadi.
3. 	
n=	2	k+1  bo`lsa,   	Pn(x)=	xn−	an  ko`phad  	
x+a  ga qoldiqsiz bo`linadi .
16х 2
-5х+6
х 2
-2х х-2
х-3
-3х+6
-3х+6
0 2 . 1 § . K o ‘ p h a d l a r   h a q i d a   u m u m i y   t u s h u n c h a
F a r a z   q i l a y l i k ,   b i z g a   .P .   m a y d o n   b e r i l g a n   b o ‘ l s i n .   H a r   q a n d a y   s o n
q i y m a t l a r n i   q a b u l   q i l u v c h i   o ‘ z g a r u v c h i ( n o m a ’ l u m ) n i  	
x   b i l a n   b e l g i l a b
q u y i d a g i   k o ‘ r i n i s h g a   e g a   b o ‘ l g a n   i f o d a l a r n i   h o s i l   q i l a y l i k :	
1 2	
0 1 2 1	...	n n n	
n n	a x a x a x a x a	 	
	    
                ( 1 )
B u   i f o d a d a	
0 1 2, , ,...,	n	a a a a s o n l a r  	P   m a y d o n n i n g   e l e m e n t l a r i d a n
i b o r a t   b o ‘ l s a ,   i f o d a n i n g   o ’ z i  	
P m a y d o n   u s t i d a   b e r i l g a n   k o ‘ p h a d
d e y i l a d i . B u n d a  	
n	 m a n f i y   b o ‘ l m a g a n   b u t u n   s o n l a r   b o ‘ l i b ,	
1 2	
0 1 2 1	, , , ..., ,n n n	
n n	a x a x a x a x a	 	
	
K o ‘ p h a d n i n g   h a d l a r i ,	0	
n	a x	 K o ‘ p h a d n i n g
b o s h   h a d i ,  	
na	   e s a   k o ‘ p h a d n i n g   o z o d   h a d i   d e y i l a d i ,  	0 1 2, , ,...,	n	a a a a	
K o ‘ p h a d n i n g   k o e f f i t s i e n t l a r i ,   e s a   b o s h   k o e f f i t s i e n t   d e y i l a d i .   ( 1 )
k o ‘ p h a d  	
x   n i n g   k a m a y i b   b o r u v c h i   d a r a j a l a r i   t a r t i b i d a   y o z i l g a n .
k o ‘ p h a d n i  	
x   n i n g   o r t i b   b o r u v c h i   d a r a j a l a r i   t a r t i b i d a   h a m   y o z i s h
m u m k i n :	
2	
0 1 2	... .	n	
n	a a x a x a x	   
          ( 2 )
B u   s o ’ n g i   k o ‘ p h a d d a  
0a	 o z o d   h a d v a  	na	   b o s h   k o e f f i t s i e n t d i r .   ( 1 )
k o ‘ p h a d d a  	
0	0	a	   y o k i   ( 2 )   k o ‘ p h a d d a  	0	0	a	   h o l d a ,   k o ‘ p h a d  	n	
d a r a j a l i   k o ‘ p h a d   d e b   a t a l a d i .   D e m a k ,	
n	   d a r a j a l i   ( 1 )   k o ‘ p h a d   b e r i l g a n
b o ‘ l s a ,   a l b a t t a  	
0	0	a	 ,   l e k i n   q o l g a n   k o e f f i t s i e n t l a r d a n   b a ’ z i l a r   y o k i
b a r c h a s i   n o l   b o ‘ l i s h i   m u m k i n   e k a n .   M i s o l   u s h u n :
5 2	
5 9 3 7x x x	  
r a t s i o n a l   s o n l a r   m a y d o n i d a g i   5 - d a r a j a l i   k o ‘ p h a d .   S h u n i n g d e k ,
6 2	3 2 3 4x x x	  
h a q i q i y   s o n l a r   m a y d o n i d a g i   6 - d a r a j a l i   k o ‘ p h a d ,	
2 4	1	(1 3 ) 3	
5	
ix i x x	   
e s a   k o m p l e k s   s o n l a r   m a y d o n i d a g i   4 - d a r a j a l i   k o ‘ p h a d d i r .
17 E s l a t m a !   K o e f f i t s i e n t l a r i   s o n l a r d a n   i b o r a t   h a r   b i r   k o ‘ p h a d ,   e n g
o x i r g i   n a t i j a d a ,   k o m p l e k s   s o n l a r   m a y d o n i d a g i   k o ‘ p h a d n i   i f o d a l a y d i ,
c h u n k i   k o m p l e k s   s o n l a r   m a y d o n i   o ’ z   i c h i g a   h a m m a   s o n l a r n i   o l a d i .
K o ‘ p h a d l a r n i   q i s q a c h a   q i l i b   ,  ( )x	   v a  	( )x	   b o s h q a   s h u n g a
o ’ x s h a s h   s h a k l l a r d a   b e l g i l a y m i z .
1 - t a ’ r i f .   H a m m a  	
0 1 2, , ,...,	n	a a a a   k o e f f i t s i e n t l a r i   n o l g a   t e n g   b o ‘ l g a n
k o ‘ p h a d n i   n o l   k o ‘ p h a d   d e y i l a d i .   D e m a k ,   b u n d a y   k o ‘ p h a d  	
x
o ‘ z g a r u v c h i n i n g   h a r   q a n d a y   q i y m a t i d a   n o l g a   t e n g :	
( ) 0f x	
.
A g a r  	
0 1 2, , ,...,	n	a a a a   k o e f f i t s i e n t l a r d a   a q a l l i   b i t t a s i   n o l g a   t e n g
b o ‘ l m a s a ,   k o ‘ p h a d   n o l m a s   k o ‘ p h a d   d e y i l a d i .   S h u n i   t a ’ k i d l a s h   j o i z k i   n -
d a r a j a l i   n o l m a s   k o ‘ p h a d  	
x   n i n g   b a ’ z i   q i y m a t l a r i d a g i n a   n o l g a   t e n g
b o ‘ l i b ,   q o l g a n   q i y m a t l a r n i n g   h a m m a s i d a   n o l d a n   f a r q l i   b o ‘ l i s h i   h a m
m u m k i n ( m a s a l a n ,  	
2	7 12	x x	    k o ‘ p h a d  	3	x	   v a  	4	x	   q i y m a t l a r d a   n o l g a
t e n g   b o ‘ l a d i ) .
A g a r  	
0	0	a	   v a  	0	n	   b o ‘ l s a ,  	( )f x   k o ‘ p h a d  	0	
0 0	( )f x a x a	 
k o ‘ r i n i s h n i   o l a d i   v a   n o l i n c h i   d a r a j a l i   k o ‘ p h a d   d e b   a t a l a d i .   D e m a k ,  	
P
m a y d o n d a g i   n o l i n c h i   d a r a j a l i   k o ‘ p h a d   -   s h u   m a y d o n n i n g   n o l d a n   f a r q l i
e l e m e n t l a r i d a n   i b o r a t   b o ‘ l a d i .
2 . 2 - §   K o ‘ p h a d l a r n i n g   a s o s i y   x o s s a l a r i .	
P
  m a y d o n d a g i   i k k i   k o ‘ p h a d n i n g   a l g e b r a i k   t e n g l i g i   v a   t e n g s i z l i k
t u s h u n c h a s i g a   t o ’ x t a l a y l i k .
2 - t a ’ r i f .  	
P   m a y d o n d a g i   i k k i   b i r   x i l   d a r a j a l i :	
1 2	
0 1 2 1	( ) ...	n n n	
n n	f x a x a x a x a x a	 	
	     
v a
18 1 2	
0 1 2 1	( ) ...	n n n	
n n	x b x b x b x b x b		 	
	     b e r i l i b ,   k o ‘ p h a d l a r n i n g   m o s k o e f f i t s i e n t l a r i   t e n g ,   y a ’ n i	
0 0 1 1 2 2	, , ,...,	n n	a b a b a b a b	   
b o ‘ l g a n   d a g i n a   b u   i k k i   k o ‘ p h a d   o ’ z a r o   b i r   b i r i g a   t e n g   d e y i l a d i .
K o ‘ p h a d l a r n i n g t e n g l i g i	
( ) ( )f x x		 k o ‘ r i n i s h i d a y o z i l a d i .  
S h u n i   a y t i s h   j o i z k i ,  	
0 0	nx  b o ‘ l g a n l i g i   u c h u n   o ’ z a r o   t e n g
k o ‘ p h a d l a r   b i r - b i r i d a n   f a q a t   k o e f f i t s i e n t l a r i   0   g a   t e n g   b o ‘ l g a n   h a d l a r i
b i l a n   f a r q   q i l a   o l a d i .   M a s a l a n ,   r a t s i o n a l   s o n l a r   m a y d o n i d a g i :	
3 2	( ) 7 2 1f x x x x	   
v a	
5 4 3 2	( ) 0 0 7 2 1x x x x x x		       
K o ‘ p h a d l a r   o ’ z a r o   t e n g d i r .
A g a r	
( )f x K o ‘ p h a d n i n g   a q a l l i   b i t t a   k o e f f i t s i e n t i	( )x	 K o ‘ p h a d n i n g
m o s h a d i k o e f f i t s i e n t i g a   t e n g   b o ‘ l m a s a ,   b u   k o ‘ p h a d l a r   t e n g   e m a s
h i s o b l a n a d i .   M a s a l a n ,   r a t s i o n a l   s o n l a r   m a y d o n i d a g i :	
8 2	( ) 3 4 1f x x x x	   
v a	
8 2	( ) 3 4 7x x x x		   
K o ‘ p h a d l a r   t e n g   e m a s .
K o ‘ p h a d l a r n i n g   t e n g s i z l i g i   o d a t d a  	
( ) ( )f x x		   s h a k l d a   y o z i l a d i .
E l e m e n t a r   a l g e b r a d a n   m a ’ l u m   q o i d a l a r   b o ’ y i c h a  	
P   m a y d o n d a g i
k o ‘ p h a d l a r n i   q o ’ s h i s h ,   a y i r i s h   v a   k o ‘ p a y t i r i s h   m u m k i n .   B u n i n g
n a t i j a s i d a   y a n a  	
P   m a y d o n d a g i   k o ‘ p h a d l a r   h o s i l   b o ‘ l a d i ,   c h u n k i
a y t i l g a n   a m a l l a r n i   b a j a r i s h d a ,   b i z   k o ‘ p h a d l a r n i n g   k o e f f i t s i e n t l a r i n i ,
y a n i  	
P   m a y d o n   e l e m e n t l a r i n i   q o ’ s h a m i z ,   a y i r a m i z   v a   k o ‘ p a y t i r a m i z
v a s   h u   s a b a b l i ,   v u j u d g a   k e l u v c h i   k o ‘ p h a d l a r n i n g   k o e f f i t s i e n t l a r i
s i f a t i d a   y a n a  	
P   m a y d o n   e l e m e n t l a r i n i   h o s i l   q i l a m i z .
19 K o ‘ p h a d l a r n i n g   y i g ’ i n d i s i n i n g   d a r a j a s i   –   e n g   k a t t a   d a r a j a l i
q o ’ s h i l u v c h i   k o ‘ p h a d   d a r j a s i d a n   k a t t a   e m a s ,   k o ‘ p h a d l a r
k o ‘ p a y t m a s i n i n g   d a r a j a s i   –   k o ‘ p a y t i r i l u v c h i   h a d l a r   d a r a j a l a r i n i n g
y i g ’ i n d i s i g a   t e n g .
E l e m e n t a r   a l g e b r a d a n   m a ’ l u m   q o i d a g a   m u v o f i q   k o ‘ p h a d n i   n o l m a s
k o ‘ p h a d g a   b o ‘ l i s h   h a m   m u m k i n .   B o ‘ l i s h   q o l d i q l i   y o k i   q o l d i q s i z
b o ‘ l i s h i   m u m k i n .   B u n d a   b o ‘ l i n m a   v a   q o l d i q   h a m   y a n a  P
m a y d o n d a g i   k o ‘ p h a d l a r n i   i f o d a l a y d i .
2 . 3 - § .   K o ‘ p h a d l a r   v a   u l a r   u s t i d a   a m a l l a r .
      B i z   b u   b o b d a   a l g e b r a   f a n i   u c h u n   m u h i m   a h a m i y a t g a   e g a   b o ‘ l g a n
k o ‘ p h a d l a r   t u s h u n c h a s i   b i l a n   s h u g ’ u l l a n a m i z .   F a r a z   q i l a y l i k ,   b i z g a
b i r l i k   e l e m e n t g a   e g a   b o ‘ l g a n   b i r o r  	
H
  b u t u n l i k   s o h a s i   b e r i l g a n   b o ‘ l s i n .
1 - t a ’ r i f .	
		1,	ia H i s	     b o ‘ l g a n d a	
1 2	1 2	...	sk	k k	s	a a a  	  
( 1 )
i f o d a	
H   b u t u n l i k   s o h a s i   u s t i d a   b e r i l g a n   k o ‘ p h a d   d e y i l a d i .   B u   y e r d a	
1 2	...	s	k k k	  
  m a n f i y m a s   b u t u n   s o n l a r   b o ‘ l i b ,  	0	1		 v a	1	k k   d e b
o l i n a d i .
( 1 )   I f o d a d a   u c h r a y d i g a n	
, ( 1, )	ik	i	
ia x i s		 v a   
l a r   h o z i r c h a   b i r o r
s i m v o l l a r   d e b   q a r a l a d i .	
x s i m v o l   o d a t d a   n o m a ’ l u m   i f o d a   d e b   y u r i t i l a d i .
( 1 )   i f o d a d a g i  	
ia   l a r   ( 1 )   k o ‘ p h a d n i n g   k o e f f i t s i y e n t l a r i ,  	( 1, )ik	
ia x i s	 l a r
e s a   k o ‘ p h a d n i n g   h a d l a r i   d e y i l a d i .   A g a r  	
0	sa	   b o ‘ l s a ,  	sa b o s h
k o e f f i t s i y e n t ,  	
sk	sa x   e s a   b o s h   h a d   d e y i l a d i .  
20 B i r   n o m a ’ l u m l i   k o ‘ p h a d l a r   o d a t d a  						, , . . .	f x x q x	
  o r q a l i
b e l g i l a n a d i .   k o ‘ p h a d l a r n i n g   o ’ z a r o   t e n g l i g i ,   u l a r   u s t i d a   b a j a r i l a d i g a n
a m a l l a r n i   q a r a s h d a n   o l d i n   q u y i d a g i l a r n i   t a k i d l a b   o ’ t a m i z .
1 . A g a r	
1 2 1	... 0	s	a a a		   
  b o ‘ l i b ,  	0	sa	   b o ‘ l s a ,   ( 1 )   i f o d a d a n	
sk	sa x
  i f o d a ;
2 .	
1 2 1	... 0 1 1	s s	a a a a va k			        b o ‘ l s a ,   ( 1 )   d a n  	x
  i f o d a ;
3 .	
0	ik	    v a  	1 2 1	... 0	s	a a a		      d a   ( 1 )   d a n  	sa a const	  h o s i l
b o ‘ l g a n i   t u f a y	
,sk	sa x x   v a   i s t a l g a n   o ‘ z g a r m a s   s o n l a r   h a m   k o ‘ p h a d l a r   d e b
q a r a l a d i .
F a r a z   q i l a y l i k ,  	
		f x   v a  		x	 l a r  	H   b u t u n l i k   s o h a s i   u s t i d a   b e r i l g a n
( y a ’ n i   k o e f f i t s i y e n t l a r i   b u t u n l i k   s o h a s i   e l e m e n t l a r i d a   i b o r a t )
k o ‘ p h a d l a r   b o ‘ l s i n .
2 - t a ’ r i f .   N o m a ’ l u m n i n g   b i r   h i l   d a r a j a l a r i   o l d i d a g i   k o e f f i t s i e n t l a r i
t e n g   b o ‘ l g a n   k o ‘ p h a d l a r   o ’ z a r o   t e n g   k o ‘ p h a d l a r   d e y i l a d i .  	
0 0	kx 
b o ‘ l g a n i g a   b i n o a n   o ’ z a r o   t e n g   k o ‘ p h a d l a r   b i r - b i r i d a n   f a q a t
k o e f f i t s i y e n t l a r i   n o l g a   t e n g   h a d l a r i   b i l a n   f a r q   q i l i s h i   m u m k i n .
M a s a l a n ,  	
		3 5	f x x x x	   v a	
		2 3 4 5	0 0 0	x x x x x x		       
K o ‘ p h a d l a r   o ’ z a r o   t e n g ,	
		2 4 5	3	h x x x x x	   
  v a  			2 4	3	q x x x x	     k o ‘ p h a d l a r   o ’ z a r o   t e n g   e m a s .
  B u   t a ’ r i f d a n   f o y d a l a n i b ,   b i z   h a r   q a n d a y  	
		f x   k o ‘ p h a d n i   d o i m o
q u y i d a g i c h a   y o z i s h   m u m k i n l i g i g a   i s h o n c h   h o s i l   q i l a m i z :
21 		2	
0 1 2	... .	n	
n	f x a a x a x a x	    ( 2 )
D a r a j a n i n g   t a ’ r i f i g a   a s o s a n ,   a g a r  	
0	na	   b o ‘ l s a ,  			f x   k o ‘ p h a d  	n	
d a r a j a l i   d e b   y u r i t i l a d i   v a   u n i n g   d a r a j a s i  	
				deg	n f x   o r q a l i   y o z i l a d i ,	
0a
  e s a   o z o d   h a d   d e y i l a d i .  
  B a ’ z i   h o l l a r d a   e s a   d a r a j a s i  	
n   d a n   k i c h i k   b o ‘ l g a n  		x	   k o ‘ p h a d n i
n o l   k o e f f i t s i y e n t l a r i d a n   f o y d a l a n i b ,   ( 2 )   k o ‘ r i n i s h g a   k e l t i r i s h i m i z
m u m k i n ,   y a ’ n i  	
								deg deg	k x n f x		  
  b o ‘ l s a ,  	
				1	
0 1 0 1	... ... 0 ... 0 x	k k k n	
k k	x b b x b x x b b x b x x	 		            
k a b i
y o z i s h   m u m k i n .
3 - t a ’ r i f .   B a r c h a   k o e f f i t s i y e n t l a r i   n o l g a   t e n g   b o ‘ l g a n   k o ‘ p h a d   n o l
k o ‘ p h a d   d e y i l a d i .   M a z k u r   m a z k u r   t a ’ r i f g a   a s o s a n   k a m i d a   b i t t a
k o e f f i t s i y e n t i   n o l d a n   f a r q l i   k o ‘ p h a d   n o l m a s   k o ‘ p h a d   d e b   a t a l a d i .
F a r a z   q i l a y l i k ,  	
n	 d a r a j a l i  			f x   k o ‘ p h a d   b i l a n   b i r g a l i k d a	
		deg	x s		
  b o ‘ l g a n	
		2	
0 1 2	...	s	
s	x b b x b x b x		    
( 3 )
K o ‘ p h a d   h a m   b e r i l g a n   b o ‘ l s i n .   B u n d a y   h o l d a   i k k i t a  	
		f x   v a  		x	
k o ‘ p h a d n i n g   y i g ’ i n d i s i   d e b ,  
22 				
1
t	v	v	v	
f x x c x		
	
 	K o ‘ p h a d n i   t u s h u n a m i z . B u   y e r d a	
		max , ,	v v v	t n s c a b     b o ‘ l i b ,  	t s
b o ‘ l g a n d a  	
1	... 0	s tb b		   d e b ,  	t n   d a   e s a  	1	... 0	n ta a		     d e b   o l i n a d i .
Y a n a   s h u n i   t a k i d l a y m i z k i ,  	
,v v v va b H a b H	      d a   y i g ’ i n d i
k o ‘ p h a d n i n g   d a r a j a s i   q o ’ s h i l u v c h i   k o ‘ p h a d l a r   d a r a j a s i d a n   k a t t a   e m a s .
H a q i q a t a n ,   a g a r  	
n na b	   b o ‘ l s a ,   y i g ’ i n d i n i n g   d a r a j a s i   q o ’ s h i l u v c h i
k o ‘ p h a d l a r   d a r a j a s i d a n   h a t t o   k i c h i k   h a m   b o ‘ l i s h i   m u m k i n .  
K o ‘ p h a d l a r   t o p ’ l a m i d a   a y i r i s h   a m a l i   o ’ r i n l i .   B u   t o ’ p l a m d a   n o l
e l e m e n t   s i f a t i d a   n o l   k o ‘ p h a d   q a r a l a d i .  	
		f x K o ‘ p h a d   u c h u n   q a r a m a -
q a r s h i   e l e m e n t	
		2	0 1 2	...	n	n	f x a a x a x a x        d a n   i b o r a t .  
    E n d i  	
x a a x   t e n g l i k   b a j a r i l a d i   d e b   q a r a b ,   i k k i t a  			f x   v a  		x	
k o ‘ p h a d   k o ‘ p a y t m a s i   d e g a n d a   k o e f f i t s i e n t l a r i  	
0	
n s	
k i	k i	
d a b	

 	
	
t e n g l i k   b i l a n   a n i q l a n u v c h i   k o ‘ p h a d n i   t u s h u n a m i z .   B u   y e r d a	
0 0 0 1 0 1 1 0 2 0 2 1 1 2 0	, , , ...	d a b d a b a b d a b a b a b	     
K o ‘ p h a d l a r n i n g   k o e f f i t s i e n t l a r i	
H   b u t u n l i k   s o h a s i g a   t e g i s h l i   b o ‘ l g a n i
u c h u n  	
0	na	
v a	0	sb	   b o ‘ l g a n d a  	0	n s n sa b d		    b o ‘ l i b ,  		0	n	n a	   v a  		0	s	s b	   d a r a j a l i  
K o ‘ p h a d l a r   k o ‘ p a y t m a s i n i n g   d a r a j a s i   s h u   k o ‘ p h a d l a r   d a r a j a l a r i n i n g
y i g ’ i n d i s i g a   t e n g   b o ‘ l a d i .  
23 B i z   b u n d a n   b u y o n  n	 d a r a j a l i   b i r   n o m a ’ l u m l i   k o ‘ p h a d l a r
t o ’ p l a m i n i  	
		H x   d e b   b e l g i l a y m i z .  
T e o r e m a .   B i r   n o m a ’ l u m l i   k o ‘ p h a d l a r   t o ’ p l a m i  	
		H x   b u t u n l i k
s o h a s i n i   t a s h k i l   e t a d i .  
I s b o t i .   I k k i t a   k o ‘ p h a d   y i g ’ i n d i s i   v a   k o ‘ p a y t m a s i   y a n a   k o ‘ p h a d d a n
i b o r a t   e k a n l i g i n i   b i z   y u q r i d a   k o ‘ r i b   o ’ t d i k .   E n d i   k o ‘ p h a d l a r   t o ’ p l a m i
u c h u n   h a l q a n i n g   b o s h q a   s h a r t l a r i   b a j a r i l i s h i n i   k o ‘ r s a t a m i z ,   c h u n k i
b u t u n l i k   s o h a s i n i   q i s m   h a l q a d a n   i b o r a t l i g i   b i z g a   a ’ l u m .  
1 . H a q i q a t a n ,   a g a r  	
a   v a  	b   l a r n i   y u q o r i d a g i c h a   a n i q l a s a k ,
q u y i d a g i l a r
b a j a r i l a d i :	
		,v v v v v va b H a b b a         b o ‘ l g a n i   u c h u n  	
												
0 0 0 0	
,	
t t m n	
f x x a b x b a x b x a x x f x	   	     	   	
 	
   	
        	   
y a ’ n i
k o ‘ p h a d l a r n i   q o ’ s h i s h   k o m m u t a t i v d i r .
2 .
								f x x x f x	    (   k o ‘ p a y t i r i s h   a m a l i   k o m m u t a t i v   ) .
k o ‘ p h a d l a r n i n g  
k o e f f i t s i e n t l a r i
H   b u t u n l i k   s o h a s i g a   t e g i s h l i   b o ‘ l g a n i g a   k o ‘ r a	
0 0	
n s n s	
k i i k	k i i k
a b b a
 
    
 
b o ‘ l g a n i   t u f a y l i	
								f x x x f x	      b a j a r i l a d i .   Y u q o r i d a   k o ‘ r i b
o ’ t k a n i m i z d e k ,  	
0	na	   v a  	0	sb	   b o ‘ l g a n d a  	0	n s n sd a b		   .   D e m a k ,  	
						
0 0	
n s n s	k i	k i	k i k i	
F x f x x a b x d x				
 		
   	
   	 
24 K o ‘ p h a d   h a m   n o l g a   t e n g   e m a s .   D e m a k ,  		H x t o ’ p l a m   n o l n i n g
b o ‘ l u v c h i l a r i g a   e g a   e m a s .  
K o ‘ p h a d l a r   k o ‘ p a y t m a s i   a s s o t s i a t i v d i r ,   y a ’ n i	
																f x x q x f x x q x	 	  
                      ( 4 )
B u   t e n g l i k n i   i s b o t l a s h   u c h u n  	
0	pc	   b o ‘ l g a n d a	
		2	0 1 2	0	
... c	
p	p m	p m	m	
q x c c x c x x c x	
	
     	
d e b   o l a m i z .  	
		f x ,  		x	   v a  			q x l a r   m o s   r a v i s h d a  	n ,  	s   v a  	p   d a r a j a l i
b o ‘ l g a n i d a  	
								f x x q x	   k o ‘ p h a d d a g i  			0,1, ...,	ix i n s p	     n i n g
k o e f f i t s i e n t i	
0 0 0	
s n p n s p	n s	
k l m k l m	j m l k l j k l m i	
a b c a b c	
   		
         	
 		 
 	  
Y i g ’ i n d i   o r q a l i   a n i q l a n s a ,  	
								f x x q x		   k o ‘ p h a d d a g i	
		0,1, ...,	ix i n s p	  
  n i n g   k o e f f i t s i e n t i   e s a  	0	
n s p p s n s p	
k i m k l m	k l i l m j i k l m	
a b c a b c	
    
       	
 		 
 	  
y i g ’ i n d i   o r q a l i   a n i q l a n a d i .   U l a r n i n g   t e n g l i g i g a   a s o s a n   ( 4 )   t e n g l i k   h a m
c h i n d i r .  
3 .    	
																f x x q x f x x f x q x	 	                               ( 5 )
K o ‘ p h a d l a r n i   k o ‘ p a y t i r i s h   q o ’ s h i s h   a m a l i g a   n i s b a t a n
d i s t r i b u t i v d i r . B u   q o n u n n i n g   c h i n l i g i  	
		
0 0 0	
n s n s n s	
x k l k l k l	k l k l k l	
a b c a c b c	
  
     	
  	  
25 t e n g l i k   y o r d a m i d a   i s b o t l a n a d i .   C h u n k i   b u   t e n g l i k n i n g   o ’ n g   t o m o n i								f x x f x q x		
  y i g ’ i n d i d a g i  	ix   l a r n i n g   k o e f f i t s i e n t l a r i d a n ,   c h a p
t o m o n i   e s a	
								f x x q x		   d a g i  	ix n i n g   k o e f f i t s i e n t l a r i d a n   t u z i l g a n d i r .
Y u q o r i d a g i   x o s s a l a r d a n   q u y i d a g i l a r   k e l i b   c h i q a d i .
1 .	
		H x   d a   b i r   n o m a ’ l u m l i   b i r   n e c h a   k o ‘ p h a d l a r   y i g ’ i n d i s i
t u s h u n c h a s i n i  
k i r i t i s h   m u m k i n .   B u n i n g   u c h u n   i n d u k t i v   m e t o d d a n   f o y d a l a n a m i z .
Y a ’ n i ,  	
		H x
h a l q a d a   u c h t a	
						1 2 3	, ,	f x f x f x   k o ‘ p h a d l a r   y i g ’ i n d i s i   d e g a n d a   b i z	
														1 2 3 1 2 3f x f x f x f x f x f x	    
  n i   t u s h u n a m i z .  
T o ’ r t t a  	
			1, 4	if x i	 K o ‘ p h a d   y i g ’ i n d i s i   h a m   a y n a n   s h u   u s u l d a
b e r i l a d i .   U m u m a n ,  
n   t a  			if x   k o ‘ p h a d   y i g ’ i n d i s i   t u s h u n c h a s i   h a m
q o ’ s h i s h n i n g   a s s o t s i a t i v l i g i d a n   f o y d a l a n i b   k i r i t a   o l a m i z ,   y a ’ n i
d a s t a v v a l  	
1	n   t a   k o ‘ p h a d   y i g ’ i n d i s i  	
		
1
1
n	
i	i	
f x	

   n i   a n i q l a b ,   u n i n g
y o r d a m i d a  	
n   t a   k o ‘ p h a d n i n g   y i g ’ i n d i s i  	
						
1
1 1
n n	
i n i	i i	
f x f x f x	

 	
 	 	      k a b i
a n i q l a n a d i .
Y u q o r i d a   k o ‘ r s a t g a n i m i z d e k ,   h a r   b i r  
iia x h a d n i   k o ‘ p h a d   d e b   q a r a s h
m u m k i n .   k o ‘ p h a d a l r n i   q o ’ s h i s h   a s s o t s i a t i v   b o ‘ l g a n l i g i   t u f a y l i	
		2	0 1 2	...	n	n	f x a a x a x a x	    
n i   n o m a ’ l u m n i n g   d a r a j a l a r i n i   p a s a y i s h i
t a r t i b i d a   h a m   y o z s a   b o ‘ l a v e r a d i .   B u n d a y   h o l d a	
		f x   k o ‘ p h a d	
		0,	k n ka b k n		 
  a l m a s h t i r i s h   y o r d a m i d a  	
		1 2	0 1 2 1	...	n n n	n n	f x b x b x b x b x b	 		     
k o ‘ r i n i s h n i   o l a d i .
26 		H x  d a n   o l i n g a n  	x   v a  	kx   l a   h a m d a  	1	H	   u c h u n  	1 ; 1	k k	x x x x   
b o ‘ l g a n i   v a  	
k l k l	ax bx abx		    t e n g l i k k a   b i n o a n  	2 3 , , ... ,	nx x x
  s i m v o l l a r n i  	x
n o m a ’ l u m n i n g   d a r a j a l a r i   d e b   q a r a s h i m i z   m u m k i n .   H a q i q a t a n ,	
					2	2 2	1 1 1 1	x x x x x      
  ,										3 2	2 3 3	1 1 1 1 1 1	x x x x x x x            v a   h o k a z o .
B u l a r d a n   t a s h q a r i ,  	
H   b u t u n l i k   s o h a s i d a n   o l i n g a n   i s t a l g a n   ia H 
e l e m e n t n i   (  	
		0	0,	i ia x x i n	    b o ‘ l g a n i   t u f a y l i   )   n o l i n c h i   d a r a j a l i   k o ‘ p h a d ,	
ix
  n i   e s a   i x t i y o r i y   b i r h a d   d e b   q a r a b ,   k o ‘ p h a d l a r n i   k o ‘ p a y t i r i s h g a
b i n o a n  	
iia x   b i r h a d n i  				0	1	i ii ia x a x x	  k a b i   y o z i s h   m u m k i n .   k o ‘ p a y t i r i s h	
		H x
d a   k o m m u t a t i v   b o ‘ l g a n l i g i   t u f a y l i  	i ii ia x x a	   s h a r t   h a m   b a j a r i l a d i .  
    D e m a k ,   k o e f f i t s i e n t l a r i	
H   b u t u n l i k   s o h a s i g a   t e g i s h l i   b o ‘ l g a n  	x
n o m a ’ l u m l i   k o ‘ p h a d l a r   t o ’ p l a m i   k o m m u t a t i v   h a l q a   e k a n .   B u n d a n
t a s h q a r i ,   a g a r   ( 2 )   v a   ( 3 )   d a  	
0	a   v a  	0	sb	   d e s a k ,   b u l a r d a n	
				0 , 0	f x x		 
  b o ‘ l i b ,   u l a r n i n g   k o ‘ p a y t m a s i   b o ‘ l m i s h  							0	F x f x x		 
b o ‘ l a d i .  
C h u n k i	
						0 0 0	n s n sa b d		       .   D e m a k ,  			H x h a l q a   b u t u n l i k
s o h a s i d a n   i b o r a t   e k a n .
4 - t a ’ r i f . A g a r   k o ‘ p h a d l a r n i n g   k o e f f i t s i e n t l a r i   b i r o r  	
P   m a y d o n g a
t e g i s h l i   b o ‘ l s a ,  	
		P x   g a  	P   m a y d o n   u s t i d a   q u r i l g a n   k o ‘ p h a d l a r   h a l q a s i
( b u t u n l i k   s o h a s i   )   d e y i l a d i .
3 . 1 - §   B i r   o ‘ z g a r u v c h i l i   k o ‘ p h a d l a r
A s o s i y   t u s h u n c h a l a r :   n - d a r a j a l i   k o ‘ p h a d ,   k o ‘ p h a d n i n g   i l d i z i ,   B e z u
t e o r e m a s i ,   a l g e b r a i k   t e n g   k o ‘ p h a d l a r ,   f u n k t s i o n a l   t e n g   k o ‘ p h a d l a r .
27 A g a r  0	na	   b o ‘ l s a ,   u   h o l d a   u s h b u	
1	
1 1 0	
0	
... ( , 0,1, )	
n	n n i	
n n i i	
i	
a x a x a x a a x a K i n N		
	
	
        	
  i f o d a n i   K
m a y d o n   u s t i d a g i   n - d a r a j a l i   k o ‘ p h a d   d e y i l a d i .
A g a r   K   b u t u n l i k   s o h a s i n i n g   b i r o r   c   e l e m e n t i   u c h u n   f ( c ) = 0   t e n g l i k
o ’ r i n l i   b o ‘ l s a ,   u   h o l d a   c   e l e m e n t   f ( x )   k o ‘ p h a d n i n g   y o k i   f ( x ) = 0
t e n g l a m a n i n g   i l d i z i   d e y i l a d i .  
B e z u   t e o r e m a s i .   f ( x )   k o ‘ p h a d n i   x - s   i k k i   h a d g a   b o ‘ l i s h d a n   x o s i l
b o ‘ l g a n   q o l d i q   f ( c )   g a   t e n g .
x = s   e l e m e n t   f ( x )   k o ‘ p h a d n i n g   i l d i z i   b o ‘ l i s h i   u c h u n   f ( x )   n i n g   x - s   i k k i
h a d g a   b o ‘ l i n i s h i   z a r u r   v a   e t a r l i .
A g a r  	
1 2, , ...,	k	s s s   l a r   f ( x )   k o ‘ p h a d n i n g   t u r l i   i l d i z l a r i   b o ‘ l s a ,   u   h o l d a
f ( x )   k o ‘ p h a d  	
1 2	( )( )	...	( )	k	x s x s x s	     k o ‘ p a y t m a g a   b o ‘ l i n a d i .
N o l d a n   f a r q l i   n - d a r a j a l i   k o ‘ p h a d   ( n ≥ 1 )   K   b u t u n l i k   s o h a s i d a   n
t a d a n   o r t i q   i l d i z g a   e g a   e m a s .
A g a r  	
				f x K x	 v a   0 ≠ φ ( x )   
K [ x ]   k o ‘ p h a d l a r   b e r i l g a n   b o ‘ l i b ,
s h u n d a y   g ( x )   
K [ x ]   k o ‘ p h a d   t o p i l s a k i ,   n a t i j a d a   f ( x ) = φ ( x ) g ( x )   t e n g l i k
o ’ r i n l i   b o ‘ l s a ,   u   h o l d a   f ( x )   k o ‘ p h a d   φ ( x )   k o ‘ p h a d g a   b o ‘ l i n a d i   d e y i l a d i
v a   u n i  	
			 f x x	 
y o k i   f ( x ) / φ ( x )   k o ‘ r i n i s h l a r d a   b e l g i l a n a d i .
O ‘ z g a r u v c h i n i n g   b i r   x i l   d a r a j a l a r i   o l d i d a g i   k o e f f f i t s i e n t l a r i   t e n g
b o ‘ l g a n   k o ‘ p h a d l a r   o ’ z a r o   a l g e b r a i k   m a ’ n o d a g i   t e n g   k o ‘ p h a d l a r
d e y i l a d i .
A g a r   o ‘ z g a r u v c h i n i n g   b i r o r   c h e k s i z   s o h a d a n   o l i n g a n   x a r   q a n d a y
q i y m a t l a r i g a   m o s   k e l u v c h i   k o ‘ p h a d l a r n i n g   q i y m a t l a r i   u s t m a - u s t   t u s h s a ,
u   h o l d a   b u n d a y   k o ‘ p h a d l a r n i   o ’ z a r o   f u n k t s i o n a l   m a ’ n o d a g i   t e n g
k o ‘ p h a d l a r   d e y i l a d i .  
28 B e r i l g a n   1
1 1 0( ) ...n n
n nf x a x a x a x a 
	    
K o ‘ p h a d n i
1
1 1 0	
( ) ...m m
m mg x b x b x b x b 
	    
K o ‘ p h a d g a   b o ‘ l i s h n i   q u y i d a g i   j a d v a l   a s o s i d a   b a j a r i s h   m u m k i n :
a
n a
n - 1 a
n - 2 … a
m a
m - 1 … a
0
b
m a
n
1 n
m
m	
a	b	
b	2	n	m	
m
a	b	
b	
b
m -
1	
1 1na				1 1	1	n	m	
m	
a	b	
b	
			

. . .
b
1
b
0
… …	
n m ma			
1 m n m
m
ma
b
b	
 
 
…	
0	m m n	
m	
a	b	
b
			

n m
n
m
c
a
b
	2	
1 1
n m
n	
m	
c	
a	
b	
	
 
		
		
… …	
0	
n m m	
m
c	
a	
b	
			
			1	
1 1
m	
m m	
d	
a	
	
 					 …	
0	
0 0
d	
a					
29 3 . 2 - §   K o ‘ p   o ‘ z g a r u v c h i l i   k o ‘ p h a d l a r
A s o s i y   t u s h u n c h a l a r :   k o ‘ p   o ‘ z g a r u v c h i l i   k o ‘ p h a d ,
k o ‘ p h a d n i n g d a r a j a s i ,   b i r j i n s l i   k o ‘ p h a d ,   l e k s i k o g r a f i k   y o z i l g a n
k o ‘ p h a d ,   s i m m e t r i k   k o ‘ p h a d ,   a s o s i y ( e l e m e n t a r )   s i m m e t r i k   k o ‘ p h a d l a r ,
k o ‘ p h a d l a r n i n g   r e z u l t a n t i .
K a m i d a   i k k i t t a   o ‘ z g a r u v c h i g a   b o g ’ l i q   b o ‘ l g a n   k o ‘ p h a d   k o ‘ p
o ‘ z g a r u v c h i l i K o ‘ p h a d   d e y i l a d i .
n   t a   n o m a ’ l u m l i   k o ‘ p h a d  1 2	...	i i i	n	x x x   k o ‘ r i n i s h d a g i   c h e k l i   s o n d a g i
h a d l a r n i n g a l g e b r a i k   y i g ’ i n d i s i d a n   i b o r a t .
n   t a  	
1 2, ,...,	n	x x x   o ‘ z g a r u v c h i l i   k o ‘ p h a d	
1	1 2	
1	
2	( , ,...,	..	)	.	i i i	
n	
n	
i	
i n	f	a x x x	x x x	  	
	
	
k o ‘ r i n i s h d a b o ‘ l a d i .   B u n d a  	
ia K	 .
n   t a   n o m a ’ l u m l i   k o ‘ p h a d n i n g   d a r a j a s i   d e b ,   b u   k o ‘ p h a d d a g i
q o ’ s h i l u v c h i l a r d a r a j a l a r i n i n g   k a t t a s i g a   a y t i l a d i .
B a r c h a   k u s h i l u v c h i l a r i n i n g   d a r a j a l a r i   b i r   x i l   b o ‘ l g a n   k o ‘ p h a d g a
b i r   j i n s l i K o ‘ p h a d   y o k i   f o r m a   d e y i l a d i .	
1 2	( , ,..., )	n	f x x x
  k o ‘ p h a d   b e r i l g a n   b o ‘ l i b ,   u n i n g   i k k i t a   h a d i d a n   q a y s i
b i r i d a   x 1   n i n g d a r a j a s i   k a t t a   b o ‘ l s a ,   u s h a   h a d   y u q o r i   h a d   d e b   y u r i t i l a d i .
A g a r   b u   h a d l a r d a g i   x
1 n i n g   d a r a j a s i   t e n g   b o ‘ l i b ,   q a y s i   b i r i d a   x
2   n i n g
d a r a j a s i   k a t t a   b o ‘ l s a   o ’ s h a   h a d   y u q o r i d e b   x i s o b l a n a d i   v a   x . k .
1 2	( , , ..., )	n	f x x x
  k o ‘ p h a d n i   b i r i n c h i   o ’ r i n d a   e n g   y u q o r i   h a d n i ,
i k k i n c h i o ’ r i n d a q o l g a n   h a d l a r   o r a s i d a   e n g   y u q o r i   b o ‘ l g a n   h a d n i   v a   s h u
j a r a y o n   o x i r g i   h a d   u c h u n y o z i l g a n   b o ‘ l s a ,   u   h o l d a  	
1 2	( , ,..., )	n	f x x x
k o ‘ p h a d   l e k s i k o g r a f i k   y o z i l g a n   d e y i l a d i .
A g a r   k o ‘ p   n o m a ’ l u m l i   k o ‘ p h a d d a g i   i x t i y o r i y   i k k i t a   n o m a ’ l u m n i n g
o ’ r i n l a r i n i a l m a s h t i r g a n d a   k o ‘ p h a d   o ‘ z g a r m a s a ,   u   h o l d a   b u n d a y
k o ‘ p h a d   s i m m e t r i k   k o ‘ p h a d d e y i l a d i .
30 1 2, , ...,	n	x x x  n   o ‘ z g a r u v c h i l a r d a n   t u z i l g a n
1 2
1
1 221
1 1 3 1
.................... ...
...
..
... n
n n
n n x x x
x x x x x x
x x x
	
	
   
 





  




s i s t e m a d a g i   s i m m e t r i k   k o ‘ p h a d l a r   a s o s i y   ( e l e m e n t a r )   s i m m e t r i k
k o ‘ p h a d l a r d e y i l a d i .
S i m m e t r i k   k o ‘ p h a d l a r   h a q i d a g i   a s o s i y   t e o r e m a .   F   m a y d o n   u s t i d a g i
x a r   q a n d a y s i m m e t r i k   k o ‘ p h a d   s h u   F   m a y d o n   u s t i d a g i   e l e m e n t a r
s i m m e t r i k   k o ‘ p h a d l a r   o r q a l i y a g o n a   u s u l d a   i f o d a l a n a d i .
3 . 3 - §   M a y d o n   u s t i d a   k o ‘ p h a d l a r
A s o s i y   t u s h u n c h a l a r :   k e l t i r i l a d i g a n   k o ‘ p h a d ,   k e l t i r i l m a y d i g a n
k o ‘ p h a d , A g a r   F   m a y d o n   u s t i d a   b e r i l g a n   v a   d a r a j a s i   n o l g a   t e n g
b o ‘ l m a g a n   f ( x ) K o ‘ p h a d n i   s h u   m a y d o n   u s t i d a g i   v a   d a r a j a l a r i   f ( x )   n i n g
d a r a j a s i d a n   k i c h i k   i k k i t a g ( x ) ,   h ( x )   k o ‘ p h a d l a r   k o ‘ p a y t m a s i   s h a k l i d a
i f o d a l a s h   m u m k i n   b o ‘ l s a ,   u   h o l d a   f ( x ) K o ‘ p h a d n i   F   m a y d o n   u s t i d a
k e l t i r i l a d i g a n   k o ‘ p h a d ,   a k s i n c h a ,   a g a r   b u n d a y K o ‘ p a y t m a   s h a k l i d a
i f o d a l a s h   m u m k i n   b o ‘ l m a s a ,   u   h o l d a   f ( x )   n i   F   m a y d o n
u s t i d a k e l t i r i l m a y d i g a n   k o ‘ p h a d   d e y i l a d i .
A l g e b r a n n i g   a s o s i y   t e o r e m a s i .   D a r a j a s i   1   d a n   k i c h i k   b o ‘ l m a g a n
k o m p l e k s k o e f f i t s i e n t l i   x a r   q a n d a y   k o ‘ p h a d   k a m i d a   b i t t a   k o m p l e k s
i l d i z g a   e g a . A g a r   d ( x )   k o ‘ p h a d   f ( x )   v a   φ ( x )   k o ‘ p h a d l a r n i n g   u m u m i y
b o ‘ l u v c h i s i   b o ‘ l i b , d ( x )   k o ‘ p h a d   f ( x )   v a   φ ( x )   l a r n i n g   i x t i y o r i y   u m u m i y
b o ‘ l u v c h i s i g a   b o ‘ l i n s a ,   u h o l d a   d ( x )   b o ‘ l u v c h i n i   f ( x )   v a   φ ( x )
k o ‘ p h a d l a r n i n g   e n g   k a t t a   u m u m i y   b o ‘ l u v c h i s i ( E K U B )   d e y i l a d i   v a   u n i
( f ( x ) ; φ ( x ) )   k o ‘ r i n i s h d a   b e l g i l a n a d i .
.	
1 1	
1 1 0 1 1 0	( ) ... , ( ) ...	n n n n	
n n n n	f x a x a x a x a f y a y a y a y a	 	
 	          .
31 b o ‘ l s i n .
1
1 2 1
1( ) ( ) ( )
( ) ( ... ) ( ) ( ; ) n
k k
k
k
n
k k k
k
k
f x f y a x y	
x y a x x y y x y F x y 
  
	
   	
      	
	

b u   e r d a  	
1 2 1	
1	
( ; ) ( ... ).	
n	k k k	
k	
k	
F x y a x x y y	  	
	
   	   A y t a y l i k   x = y   b o ‘ l s i n .
U h o l d a	
1 1	
1 2	
1	
( ; ) 2 ...	
n	k n	
k n	
k	
F x x ka x a a x na x	 	
	
    	   b o ‘ l i b ,   F ( x ; x )   n i   f ( x )
k o ‘ p h a d n i n g   f o r m a l   h o s i l a s i   d e y i l a d i   v a   u n i  	
)	'(	f x   y o k i  	'f   o r q a l i
b e l g i l a n a d i .	
1	
1 1 0	( ) ...	n n	
n n	f x a x a x a x a		
	    
K o ‘ p h a d n i   x - s   n i n g   d a r a j a l a r i   b u y i c h a	
( )	2	''( ) ( )	( ) ( ) '( ) ( ) ( ) ... ( )	
2! !	
n	n	f c f c	f c f c f x c x c x c	
n	
f x	       
k o ‘ r i n i s h d a
y o z i l a d i .
K o m p l e k s   s o n l a r   m a y d o n i   u s t i d a  	
1	
1 1 0	( ) ...	n n	
n n	f z c z c z c z c		
	    
K o ‘ p h a d b e r i l g a n   b o ‘ l i b ,  	
1 2, ,...,	n	   l a r  	( )f z K o ‘ p h a d n i n g   i l d i z i   b o ‘ l s a ,
u   h o l d a   u s h b u
1 1 2
2 1 2 1 3 1
3 1 2 3 1 2 4 1 2
1 2 ... ;
... ;
... ;
.....................................
( 1) ... ; n
n n
n n n
n
n nc
c
c
c a	
  	
     	
        	
  
    
   
   
   
m u n o s a b a t l a r   o ’ r i n l i   b o ‘ l a d i .
K o m p l e k s   s o n l a r   m a y d o n i   C   u s t i d a g i   u s h b u	
3 2	( )	0  0	ax bx cx d a	    
k o ‘ r i n i s h d a g i   t e n g l a m a   3 - d a r a j a l i   b i r
n o m a ’ l u m l i   t e n g l a m a   d e y i l a d i . U n i n g   x a r   i k k i q i s m i n i   a   g a   b o ‘ l i b
32 3 2	0	b c d	x x x	
a a a	
   t e n g l a m a n i   x o s i l   q i l a m i z .   U n d a   a l m a s h t i r i s h   b a j a r i b ,
s o d d a l a s h t i r g a n d a n   s o ’ n g  	
3b	x y	
a	
    t e n g l a m a n i   x o s i l   q i l a m i z .   B u n d a	
3y ry q	 
  a l m a s h t i r i s h d a n   s o ’ n g   u   v a   v   l a r n i   s h u n d a y   t a n l a b   o l a m i z k i ,
n a t i j a d a 3 u v + r = 0   b a j a r i l s i n .   U   h o l d a  	
3 3	
3	3 3	
v	
v	
27	
u q	
p	u
	 	

	
	
s i s t e m a g a   e g a   b o ‘ l a m i z .   S i s t e m a d a n   k o ‘ r i n a d i k i  	
3u   v a  	3v   l a r   V i e t
t e o r e m a s i g a k o ‘ r a   q a n d a y d i r  	
3	2	0	
27
p	z qz	   t e n g l a m a n i n g   i l d i z i   b o ‘ l a d i .
B u   k v a d r a t   t e n g l a m a n i y e c h i b  	
3	
1z u	   d a n  	
2 3	
3	,	
2 4 27
q q p	u	   	
2 3	
3	v	
2 4 27
q q p	   
l a r n i   x o s i l   q i l a m i z .   u v a   v   n i n g   x a r   b i r i g a   u c h t a
q i y m a t ,   u   o ‘ z g a r u v c h i   u c h u n   e s a   t o ’ q q i z t a   q i y m a t
t o p i l a d i .
A g a r  	
2	,   ,u u u	E E ( b u n d a  	E s o n   1   d a n   c h i q a r i l g a n   3 - d a r a j a l i   i l d i z ) 1z
n i n g u c h i n c h i   d a r a j a l i   i l d i z l a r i n i n g   q i y m a t l a r i   b o ‘ l s a ,   u n g a   m o s  	
2z   n i n g
u c h i n c h i   d a r a j a l i i l d i z l a r i   q i y m a t l a r i  	
2	v ,   v	 ,   v	 	Ev E   b o ‘ l a d i .   N a t i j a d a
k e l t i r i l g a n   t e n g l a m a  	
1	v	y u	  ,	2 2	
2 3	v,   v	y u y u	   	E E E E   i l d i z l a r g a   e g a
b o ‘ l i b ,   u n d a  	
1 3
2 2	
i	 	E b o ‘ l g a n i   u c h u n	
1	v	y u	  ,	
2	
1 3	( v) + i ( v),	
2 2	
y u u	  	3	
1 3	( v) + i ( v)	
2 2	
y u u	  
b o ‘ l a d i .   B u   e r d a
33 3	x = y -	в
аn i e ’ t i b o r g a   o l i b   b e r i l g a n   t e n g l a m a n i n g  	1 1	
3	x = y -	в
а ,	
2 2	
3	x = y -	в
а
i l d i z l a r i t o p i l a d i .
K u b   t e n g l a m a n i   b u   u s u l d a   e c h i s h   u n i   K a r d a n o   u s u l i   b i l a n   e c h i s h
d e y i l a d i .
A g a r  	
3	0	x px q	     t e n g l a m a d a   r ,   q   l a r   h a q i q i y   s o n l a r   b o ‘ l i b ,
2 3
4 27q p
  
b o ‘ l s a ,   u   h o l d a   q u y i d a g i   m u l o h a z a l a r   o ’ r i n l i :
1 )   A g a r  	
0	    b o ‘ l s a ,   t e n g l a m a   b i t t a   h a q i q i y   v a   i k k i t a   o ’ z a r o
q o ’ s h m a m a v x u m   i l d i z l a r g a   e g a   b o ‘ l a d i ;
2 )   A g a r	
0	    b o ‘ l s a ,   t e n g l a m a n i n g   b a r c h a   i l d i z l a r i   h a q i q i y   v a
k a m i d a   b i t t a i l d i z i   k a r r a l i   b o ‘ l a d i ;
A g a r  
0	    b o ‘ l s a ,   t e n g l a m a n i n g   b a r c h a   i l d i z l a r i   h a q i q i y   v a
t u r l i c h a .
A g a r   a   b u t u n   s o n   k o e f f i t s i e n t l a r i   b u t u n   b o ‘ l g a n
1	
1 1 0	...	n n	
n na x a x a x a		
	   
  t e n g l a m a n i n g   i l d i z i   b o ‘ l s a ,   u   h o l d a	
( 1)	
1	
f
a	

 v a	
( 1)	
1	
f
a	


  s o n l a r   h a m   b u t u n   s o n l a r   b o ‘ l a d i .
A g a r   r / q   ( q > 0 )   q i s q a r m a s   k a s r   k o e f f i t s i e n t l a r i   b u t u n   b o ‘ l g a n	
1	
1 1 0	...	n n	
n na x a x a x a		
	   
  t e n g l a m a n i n g   i l d i z i   b o ‘ l s a ,   u   h o l d a   r   s o n  	na
o z o d   h a d n i n g q   s o n   e s a  	
0a   b o s h   k o e f f i t s i e n t n i n g   b o ‘ l u v c h i s i   b o ‘ l a d i .
E y z e n s h t e y n   k r i t e r i y a s i .   B u t u n   k o e f f i t s i e n t l i	
1	
1 1 0	( ) ...	n n	
n n	f x c x c x c x c		
	    
K o ‘ p h a d n i n g   b o s h   k o e f f i t s i e n t i  	nc   d a n
b o s h q a   b a r c h a   k o e f f i t s i e n t l a r i   r   t u b   s o n g a b o ‘ l i n i b ,   o z o d   h a d  
0c e s a  	2r
34 g a   b o ‘ l i n m a s a ,   u   h o l d a( )f x K o ‘ p h a d   r a t s i o n a l   s o n l a r m a y d o n i   u s t i d a
k e l t i r i l m a y d i g a n   k o ‘ p h a d   b o ‘ l a d i .   k o ‘ p
K a s r n i n g   m a x r a j d a g i   i r r a t s i o n a l l i k n i   y o ’ q o t i s h   m u m k i n ,   y a ’ n i  	
1F
s o n l a r m a y d o n i   u s t i d a   k e l t i r i l m a y d i g a n   n – d a r a j a l i	
1	
1 1	( ) ...	n n	
n n	r x x a x a x a		
	    
  ( n ≥ 2 ) K o ‘ p h a d   b e r i l g a n   b o ‘ l i b ,   x = α
u n i n g   i l d i z i   b o ‘ l s a ,   u   h o l d a  	
( )	( ( ) 0)	
( )
f	g	
g	
		
	
 k a s r r a t s i o n a l   i f o d a n i
s h u n d a y   o ‘ z g a r t i r i s h   m u m k i n k i ,   n a t i j a d a   u n i n g   m a x r a j i   b u t u n
r a t s i o n a l   i f o d a g a   a y l a n a d i .
Xulosa
O‘qitish   jarayonida   olingan     natijalarni   tahlil   qilish,   o‘quvchilarning   bilim
darajasini   baholash   va   ko‘p   hadli   tenglamalar   mavzusini   o‘rgatishda
foydalaniladigan  usullarning samaradorligini ko‘rib chiqishga bag‘ishlanadi.
Nazorat   va   baholash   metodlari :   O‘quvchilarning   bilimlarini   aniqlash   uchun   test
topshiriqlari, yozma ishlar  va og‘zaki  savollar asosida tahlil qilish. Testlarda turli
darajadagi   masalalarni   (oddiydan   murakkabgacha)   qo‘llash. Qiyinchiliklarni
aniqlash  va   tahlil  qilish :   O‘quvchilarni  qiyinlashtirgan  mavzular   yoki   masalalarni
ajratib ko‘rsatish. Masalan, ayrim o‘quvchilar ko‘p hadli tenglamalarni faktorlarga
ajratishda   qiynalishi   mumkin. Individual   yondashuv :   Turli   darajadagi   bilimga   ega
bo‘lgan   o‘quvchilar   uchun   moslashuvchan   o‘quv   strategiyalari   ishlab   chiqish.
Kuchli   o‘quvchilar   uchun   murakkab   masalalar,   zaifroq   o‘quvchilar   uchun   sodda
misollar tanlash. Mavzuni real hayotda qo‘llash imkoniyatlari
Amaliy   masalalarni   yechish :   Ko‘p   hadli   tenglamalar   yordamida   real   hayotiy
vaziyatlarda   muammolarni   hal   qilish.   Masalan,   iqtisodiyot,   fizika   yoki   kimyo
sohalaridagi   vazifalarni   yechishda   qo‘llash. Ijtimoiy   va   texnik   ko‘nikmalarni
rivojlantirish :   Bu   bilimlarni   turli   kasblar   (muhandislik,   iqtisodiyot,   statistika)   va
kundalik   hayotdagi   masalalarni   hal   qilishda   qo‘llash. Hayot   bilan   bog‘liq   dars
mavzulari :   Misol   uchun,   transport   vositalarining   harakatini   modellashtirish   yoki
35 ishlab   chiqarish   xarajatlarini   tahlil   qilishda   ko‘p   hadli   tenglamalarning
qo‘llanilishi. Dars   samaradorligini   oshirish   yo‘llari Motivatsiya   va   qiziqish
uyg‘otish :   Dars   jarayonida   qiziqarli   masalalar   va   interfaol   o‘yinlar   qo‘llash.
Masalan, guruhli musobaqalar yoki qiziqarli savol-javob sessiyalari orqali mavzuni
mustahkamlash. Texnologiyalardan   foydalanish :   Darsda   zamonaviy   o‘quv
dasturlari   (GeoGebra,   Desmos)   yoki   grafik   kalkulyatorlardan   foydalanish.   Bu
o‘quvchilarga   ko‘p   hadli   tenglamalarning   yechimlarini   vizual   tarzda   tushuntirish
imkonini beradi.
O‘qituvchi   va   o‘quvchi   o‘rtasidagi   muloqot :   Dars   davomida   faol   va   ochiq
muloqotni   tashkil   qilish,   o‘quvchilarning   fikrlarini   tinglash   va   ularga   ko‘mak
berish. Yangi   pedagogik   texnologiyalar :   Differensial   yondashuv,   aks   ettiruvchi
ta’lim (reflektiv metod), loyiha asosida o‘rgatish kabi texnologiyalarni tatbiq etish
orqali   o‘quvchilarni   faolroq   jalb   qilish. Natijalarni   umumlashtirish O‘quvchilar
ko‘nikmalarini   tahlil   qilish :   O‘quvchilarning   masalalarni   yechishdagi   xatolarini
aniqlab,   ularga   tuzatish   bo‘yicha   individual   maslahat   berish. Dars   samaradorligi
bo‘yicha   statistik   ma’lumotlar :   Sinfdagi   o‘quvchilarning   mavzuni   o‘zlashtirish
darajasini   jadval   yoki   grafiklar   yordamida   tahlil   qilish. Tavsiyalar   ishlab   chiqish :
Mavzuni  yanada samarali  o‘qitish uchun o‘qituvchilarga metodik ko‘rsatmalar  va
amaliy maslahatlar taqdim etish.
36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ
Prezident asarlari
Mirziyoev Sh. M. O zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlisga 	
ʻ
Murojaatnomasi. 28.12.2018//O zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy 	
ʻ
veb-sayti.
Ilmiy asarlar, Monografiyalar, risolalar
1.R.N. Nazarov, B.T. Toshpo’latov, A.D. Do’sumbetov“Algebra va sonlar 
nazariyasi”  2-qism.(1995)
2.. T.Sh.  Shodiyev “Analitik geometriya va chiziqli algebra ”.
3.A. Hojiyev, A. Faynleyb “Algebra va sonlar nazariyasi”.
4. Iskandarov  “Algebra va sonlar nazariyasi”2-qism.
5. D. I. Yunusova ,  A. S. Yunusov  “Algebra va sonlar nazariyasi”. Toshkent. 
2009. 317 bet. 
6.SH. A. Ayupov,  B. A. Omirov,  A. X. Xudoyberdiyev,  F. H. Haydarov  
“Algebra va sonlar nazariyasi” . Toshkent. 2019. 319 bet
Ilmiy maqolalar
1.  Гелфанд   И . М .  Лекции   по   линейной   алгебре . http://www.mcmee.ru, 
http://lib.mexmat . ru.
2. Курош А.Г. Курс высшей алгебре  http://www.mcmee.ru,  http://lib.mexmat . 
ru
                                            Internet saytlari
1. www.arxiv.uz
2. w w w         .        e d u         .        u z   
37 3. w w w         .        z i y o n e t         .        u z   
38

.

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Axborot texnologiyalar yordamida matematikani o`qitish samaradorligi oshirish metodikasi
  • Chiziqli algebra elementlari
  • Proеktsiyalash nazariyasining ba'zi bir masalalari
  • Taqqoslamalar tushunchasi
  • Trigonometriya elementlaridan foydalanib geometrik masalalarni yechish

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский