Birinchi jahon urushi arafasida diplomatik munosabatlar - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	406.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Birinchi jahon urushi arafasida diplomatik munosabatlar

Купить

“Birinchi jahon urushi arafasida diplomatik munosabatlar”
mavzusida yozgan

M U N D A R I J A:
Kirish………………………………………………………………………
I.BOB . G arb davlatlari o rtasidagi
’ ’ halqaro diplomatik
munosabatlarning keskinlashuvi…
……………………………………
I.1. XIX asr oxiri-XXasr boshlarida harbiy ittifoqlarni tuzulishi va
faoliyati… …………………………………………………………………
I. 2. Uzoq Sharqdagi g arb mamlakatlarining siyosiy raqobati…
’ ………
..
…………………………………………………
II- bob .Birinchi jahon urushi sabalari va oqibatlari … ..
………………
II. 1. XX-asr boshlarida xalqaro siyosiy inqirozlar… .
……………………
II. 2.Birinchi jahon urushi arafasida mustamlakalar uchun bo gan
’
to qnashuvlar…
’ . ………………………………………………………
Xulosa ...
……………………………………………………………………
Foydalanilgan manba va adabiyotlar
……………………………………
Kirish.
2

Mavzuning dolzarbligi.
XIX asrning oxiri XX asr boshlarida jamiyat taraqqiyoti oldingi davrga
nisbatan nihoyatda tezlashdi. Aynan shu davrdan boshlab Yevropa davlatlarida
ishlab chiqarishda yangi monopolistik birlashmalar hukmronlik qila boshladi va
taraqqiyotda ilgarilab ketgan mamlakatlar o z hududlarini yangi mustamlakalar‘
hisobiga kengaytirdilar. Iqtisodiyotda erkin raqobat kuchayib, tovar ishlab
chiqarish yanada tezlashdi. Endi qator mamlakatlar chet ellarga mablag qo yib,
‘ ‘
u yerlarda zavod va fabrikalar qurib, katta foyda ola boshladilar.
Prezidentimiz I.A.Karimov ta kidlaganlaridek Jahon xalqlari tajribasi,
’ “
ularning bosib o tgan murakkab rivojlanish yo llari, bu boradagi saboq va
‘ ‘
xulosalar shundan dalolat beradike, qayerda davlat va jamiyat taraqqiy topsa,
xalqning tinch osoyishta hayot kechirishi, o z oldiga ezgu va buyuk maqsadlar
– ‘
qo yib yashashi uchun yetarli shart sharoitlar yaratilgan bo lsa, o sha yerda
‘ – ‘ ‘
erkin fikrlash muhiti va shu asosda ma naviy yuksalish uchun yangi imkoniyatlar
’
tug iladi .
‘ ” 1
Mavzuning dolzarbligi sifatida XIX asr oxiri XX asr boshlarida rivojlangan
Yevropa davlatlari o rtasida bozorlar, hududlar masalasida va mustamlakalar
‘
bosib olish, bo lingan dunyoni qayta bo lib olish uchun harbiy ittifoqlarga
‘ ‘
birlashish, ta sir doiralarni kengaytirishda vujudga kelgan ziddiyatli
’
munosabatlarni yangi adabiyotlardagi talqinini tahlil qilish asos qilib olindi.
XIX asr oxiri XX asr boshlarida dunyoda shu jumladan Yevropada ham
katta o zgarishlar sodir bo ldi. Bir qator davlatlar oldingi yuz yillarda erisha
‘ ‘
olmagan taraqqiyotga erishdilar. Dunyoni butunlay qaytadan bo lib olishga zamin
‘
tayyorlandi. Aynan shu davrdan boshlab Yevropa davlatlarida ishlab chiqarishda
yangi monopolistik birlashmalar hukmronlik qila boshladi.
Biz yuqoridagi masalani yoritishda turli davrdagi materiallarni o‘rganib
quyidagi fikrga keldik. Yа’ni XIX asr oxiri XX asr boshlarida Yevropada xalqaro
munosabatlar tarixini yoritishda turli adabiyotlarni ilmiy tahlil qilishga harakat
qilindi.
1
Karimov I.A Yuksak ma naviyat yengilmas kuch . Toshkent., Ma naviyat . 2008 yil. B-28.
“ ’ – ” “ ’ ”
3

Shu asnoda biz, adabiyotlarni ikki guruhga bo‘lib o‘rgandik:
1. Sнo‘rolar hukmronligi davrida yaratilgan adabiyotlar. (1917 – 1991
yillar) 2
.
2. Mustaqillikdan keyin bajarilgan tadqiqotlar va ilmiy adabiyotlar. 3
Birinchi guruhga sovetlar davrida nashrdan chiqqan asarlar kiradi. Mazkur
ishlar hukmron mafkuraning qolipi negizida yaratilgan bo lib bularga‘
Z.R.Nuriddinov, A.Abdurahmonov, P.Kotler, Y.N.Razoliyev va boshqalarni ilmiy
ishlarini kiritish mumkin.
Ikkinchi guruh adabiyotlar bevosita mustaqillik yillarida yaratilgan bo lib
‘
bularga M.Lafasov, G.Hidoyatov, A.Kossskiy va boshqalarni ilmiy ishlarini
kiritish mumkin.
Bitiruv malkaviy ishning maqsad va vazifalari.
XIX asrning oxiri XX asr boshlarida Yevropada xalqaro munosabatlar
tarixini yangi manbalarda yoritilishini tadqiq etish ishning asosiy bosh maqsadi
hisoblanadi.
Bitiruv malakaviy ishning yuqorida qayd etilgan maqsadidan kelib chiqqan
holda, ishda quyidagilar asosiy vazifalar tarzda belgilab olindi:
- Dunyoni yirik mamlakatlari o rtasidagi ziddiyatlarni keskinlashuvini
‘
tahlil qilish;
- Harbiy ittifoqlarni vujudga kelishi va dunyoning taqsimlanishini
tugallanishini yangi manbalar asosida yoritib berish;
- XX asr boshlarida dunyoni qayta taqsimlash uchun, bo lib o tgan
‘ ‘
harbiy to qnashuvlarni tahlil qilish;
‘
- Yevropada jahon urushi xavfini ukchayishini yoritish;
Ishning ilmiy yangiligi.
2
Nuriddinov Z.R. G arb mamlakatlarini eng yangi tarixi”. T., 1978 y. Abduraxmonov A, Kotler P. “Osiyo va
“ ‘
Afrika mamlakatlarini yangi va eng yangi tarixi”. T, 1982 y. Yefimov E. “Yangi tarix”. T., 1968. Разалиев Ю.Н.
“Новая и новейшая история стран Азии и Африки”. М., 1987 г.
3
Lafasov M. Jahon tarixi . T., 2008 y. Hidoyatov G. Jahon tarixi . T., 2000 y.
“ ” “ ”
4

Ushbu bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi avvalo shundan iboratki,
mazkur mavzu ilk bor bitiruv malakaviy ish sifptida ilmiy adabiyotlar bilan qiyosiy
tahlil qilish asosida izchil tadqiq etildi.
- Dunyoning yirik mamlakatlari o rtasidagi ziddiyatlarni keskinlashuvi‘
ilmiy asosda tahlil qilindi.
- Harbiy ittifoqlarni vujudga kelishi va dunyoning taqsimlanishi
tugallanishi tarixi yoritib berildi.
- XX asr boshlarida dunyoni qayta taqsimlash uchun, bo lib o tgan
‘ ‘
harbiy to qnashuvlar yangi adabiyotlar yordamida tahlil qilindi.
‘
- Yevropada jahon urushi xavfini kuchayishi yangi tarixiy manba va
adabiyotlar yordamida yoritib berildi.
Bitiruv malakaviy ishining nazariy va amaliy ahamiyati.
Ushbu ishda XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Yevropadagi xalqaro
munosabatlar tizimini chuqurroq o rganish tarixchilar uchun muhim ahamiyat
‘
kasb etadi. Aynan shu davrdan boshlab dunyoni davlatlarida ishlab chiqarishda
yangi monopolistik birlashmalar hukmronlik qila boshladi va taraqqiyotda ilgarilab
ketgan mamlakatlar o z hududlarini yangi mustamlakalar hisobiga kengaytirdilar.
‘
Iqtisodiyotda erkin raqobat kuchayib, tovar ishlab chiqarish yanada tezlashdi. Endi
qator mamlakatlar chet ellarga mablag lar qo yib, u yerlarda zavod va fabrikalar
‘ ‘
qurib, katta foyda ola boshladilar. Natijada dunyo bozorlari ham bo lib olina
‘
boshladi. Bu davrni o rganish tarixchilar uchun muhimdir. Bitiruv malkaviy
‘
ishlan talabalar, kollej va litsey o quvchilari jahon tarixi fanining shu davri uchun
‘
foydalanishlari mumkin.
Bitiruv malkaviy ishning tarkibi.
Ish muqaddima, ikki bob, to rt fasl, xulosa, foydalanilgan manba va
‘
adabiyotlar ruyxatidan iborat.
5

I.BOB . G arb davlatlari o rtasidagi’ ’ halqaro diplomatik
munosabatlarning keskinlashuvi.
I.1.XIX asr oxiri-XXasr boshlarida harbiy ittifoqlarni
tuzulishi va faoliyati.
1877 1878 yillardagi Rossiya Turkiya urushining eng muhim natijasi
– –
Bolgar davlatining tiklanishi va Serbiya, Chernogoriya hamda Ruminiyaning
turklar asoratidan uzil-kesil ozod etilishi bo ldi.
‘
Bu Bolqon davlatlarining ozod qilinishi progressiv ahamiyatga ega edi,
chunki usmoniylar Turkiyasi feodal despotik davlatligicha qolib kelayotgan,
iqtisodiy va siyosiy jihatdan Bolqon teritoriyasiga qaraganda qoloq
mamlakatligicha qola bergan, Bolqondagi teritoriyalarda kapitalistik mnosabatlar
rivojlanayotgan edi.
Bolqondagi kichik xalqaro turklar asoratidan o z kuchlari bilan qutula
‘
olmas edilar. Ularning hammasi Rossiyaning hal qiluvchi yordami soyasida
mustaqillikka erishdilar. Yaqin sharqda rus siyosatining asosiy maqsadi Bolqonda,
shu bilan Turkiya poytaxti Konstantinopolda (Istanbulda) o z ta sirini
‘ ’
mustahkamlash edi. Chor Rossiyasi Rossiyaning ta siri ustun turadigan mustaqil
’
Bolqon davlatlari tuzish yo li bilan o zining ana shu maqsadini amalga oshirish
‘ ‘
uchun kurashdi.
G arb davlatlari, birinchi navbatda, Angliya Bolqonda bunga tamomila
‘
qarama-qarshi siyosat yurgazdilar. Usmoniylar imperiyasida hukmron ta sirga ega
’
bo lish da vosini qilgan Angliya Bolqon xalqlarini Turkiyaga bo ysundirib
‘ ’ ‘
ushlab turishga harakat qildi va Rossiyaning Bolqondagi ta sirini kuchaytirishga
’
imkon bermaslikka harakat qildi.
Rossiya bilan g arb davlatlari o rtasidagi siyosatning bir-biriga qarama-
‘ ‘
qarshiligini 1877 1878 yillardagi Rossiya Turkiya urushida Turkiyaning
–
mag lubiyatga uchrab, Bolgariya davlati tuzilishi ayniqsa yaqqol qilib ko rsatdi.
‘ ‘
Rossiyaning Turkiya bilan 1878 yil 3 martda San-Stefanoda tuzgan dastlabki sulh
shartnomasiga muvofiq, Bolgariya o zini o zi idora qiluvchi xristian hukumati
‘ ‘
6

va zemsk qo shini bo lgan knyazlik tashkil qildi. San-Stefano shartnomasiga‘ ‘
muvofiq tuzilgan Bolgariya chegaralari Janubiy Dobruja, Shimoliy va Janubiy
Bolgariya, Makedoniyani o z ichiga oldi, g arbda Bolgariya sostaviga Pirot va
‘ ‘
Vranskiy okruglari kiritildi. San-Stefano Bolgariyasining umumiy maydoni 160
ming kvadrat kilometrni tashkil qildi. Bolgariyaning janubiy chegaralari Struma va
Mesta daryolari kelib quyiladigan rayonda Egey dengiziga borib tutashgan edi.
Angliya San-Stefano sulh shartnomasini o z manfaatlariga tahdid deb
‘
bildi va shu munosabat bilan qat iy norozilik bildirdi. Angliya Bolgariyaning
’
Egey dengiziga chiqishiga yo l berilganligiga ayniqsa qarshi chiqdi. Angliya ozod
‘
qilingan Bolgariyada ta siri juda kuchayib ketgan Rossiyaning dengiz bazalari
’
qurish uchun Bolgariyaning Egey dengizi sohilidan foydalanishi va Angliyaning
O rta dengizdagi kommunikatsiyalarini xavf ostida qoldirishi mumkinligidan
‘
qo rqdi.
‘
Turkiya bilan urushda zaiflashib qolgan Rossiya Angliyaning siquviga
bardosh berolmasdan, 1878 yil 30 mayda Angliya taklif qilgan shartlar asosida u
bilan bitim tuzishga majbur bo ldi. Bu bitimning ikkinchi moddasida
‘
B o l gariyaning janubdagi chegarasi uni Egey dengizidan uzoqlashtirishga qaratib
“
o zgartiriladi.... deyilgan edi. Uchinni modda Bolgariyaning g arbdagi
‘ ” ‘
hududini qirqib tashlashga qaratilgan edi. To rtinchi modda esa Bolgariyaning
‘
o z hududini ikki qismga bo lib tashlash ko zda tutilgan edi, bundan bir qismi,
‘ ‘ ‘
Bolqon tizma tog laridan shimoldagi qismi knyaz hukumati qo l ostidagi
‘ “ ‘
siyosiy avtonomiya olardi, ikkinyai, Bolqondan janubdagi qismi esa
”
Y e vropaning roziligi bilan sulton tomonidan tayinlanadigan x r i stian
“ ” “
gubernatori bo lgan ... ma muriy avtonomiya olardi. Olqon yarim orolining
‘ ’ ”
siyosiy tuzumi to g risidagi masala Yevropadagi buyuk davlatlarning xalqaro
‘ ‘
kongressida uzul kesil hal qilinadigan bo lgan edi.
– ‘
Shu bilan bir vaqtda ingliz agenturasi janubiy Bolgariyada Rodon
rayonidagi turk aholisining qurolli qo zg olonini uyushtirishga harakat qildi,
‘ ‘
bundan maqsad xalqaro kongressga ta sir ko rsatish edi. Bu isyon shu bilan
’ ‘
birga go yo bu yerdagi aholining ko pchiligi bolgarlar emas, balki turklar
‘ ‘
7

ekanini va shunga binoan bu yerlarning Turkiya imperiyasi tarkibida qoldirilishi
lozim ekanligini ko rsatishi lozim edi. ‘
Rodop tog laridagi odam o tishi qiyin bo lgan yerlarda urush vaqtida
‘ ‘ ‘
hech qanday jang harakatlari bo lmadi. Vaqtincha yarashdan so ng rus
‘ ‘
qo shinlari Rodop tog etaklaridan Adrianopol, Plovdin va Xaskov rayoniga
‘ ‘
qaytdilar. Rodop tog lari turk feodallarining boshpanasi bo lib qoldi. Ularning
‘ ‘
ko plari 1876 yil aprelida bolgarlarning qurolli qo zg olonini bostirish davrida
‘ ‘ ‘
juda og ir jinoyatlar qilib, o zlariga isnod keltirgan edilar. Kallakesarlarning
‘ ‘
boshliqlari ham, tor mor bo lgan Sulaymon podsho armiyasidagi ofetserlar va
– ‘
soldatlarning ba zi bir qismi va hokazolar ham shu yerga qochib kelib joylashib
’
olgan edilar. Varna rayonidan bo lgan yirik zamindor ingliz Senkler ham shular
‘
orasiga kirib olgan ekan. Muvaqqat rus idorasi va yangi tuzulgan bolgar
hokimiyatiga qarshi bu hukmron to daning qurolli kurashiga ana shu ingliz
‘
boshchilik qildi. Bu yerga ingliz ofitserlari, ingliz qurollari yuborildi, R o d op
“
milliy armiyasi degan armiya tuzuldi, bu armiyaga o ziga Iyedet podsho degan
” ‘
turkcha nom qo yib olgan Senkler boshchilik qildi.
‘
Lekin inglizlar bilan turk feodallarining bu kirdikoridan hech qanda y foyda
chiqmadi. Bosqinchi otryadlarning Rodopdagi harakatlari bolgarlarning qurolli
qarshiligiga duch keldi. Urush davrida bolgar dehqonlari vaqtni g animat bilab,
‘
o lja qurol yarog larni yashirib qo ygan edilar. Bundan tashqari rus
‘ – ‘ ‘
hukmdorlari faqat Janubiy Bolgariyadagi bolgarlar o rtasidagina 60 minga yaqin
‘
miltiq tarqatgan edilar. Rodop tog etaklarida 8 mingga yaqin qurolli bolgar
‘
dehqonlari turardi, ular turklar asoratini tiklash yo lidagi har qanday urinishlarga
‘
qarshi kurash olib bordilar.Sharqiy Rodop tog lari rayonida kapitan (lashkar
‘
boshi) Petro Kiryakov boshliq qurolli otryad doimo harakat qilib turdi. Senk
bandalarining tog lardan Janubiy Bolgariyaga tushish yo lida harakatlari rus
‘ ‘
qo shinlari va bolgar qurolli dehqonlarining qaqshatqich zarbalariga duch kelib
‘
turdi.
Shundan keyin Angliya va uni qo llab qo ltiqlab turgan davlatlar,
‘ – ‘
ayniqsa Avstriya Vengriya boshqa taktika yurguzmoqchi bo ldilar. Inglizlar
– ‘
8

tashubbusi bilan Rodop tog lari yonida to planib qolgan turk qochoqlarini‘ ‘
joylashtirish xalqaro komissiyasi tuzildi. Bu komissiyaning maqsadi Janubiy
Bolgariyada turklarni ko paytirishdan, G arbiy davlatlar tomonidan Rossiyaning
‘ ‘
Bolgariyadagi ta siriga qarshi olib borilgan kurashda ularni o z tayanchiga
’ ‘
aylantirishdan. Janubiy Bolgariyani Turkiya tarkibida mustahkamlab qolishdan
iborat edi.
Bolgariyadagi rus okkupatsiyachi ma murlari Angliya va boshqa g arbiy
’ ‘
davlatlarning bu ig vogarlik maqsadlarini fahmlab olib, unga yo l qo ymaslik
‘ ‘ ‘
uchun chora tadbirlar ko rdilar. Ular inglizlarning turk jinoyatchilarga
– ‘
amnistiya berish to g risidagi taklifini rad qildilar va Bolgariya hududida yuz
‘ ‘
bergan yovuzliklarga aralashgan shaxslar sudga beriladi, deb bayon qildilar va bu
chorani amalga oshira boshladilar. Plovdivga turk feodallaridan ikki kishi - Hoji
Orif va Hoji Shabon qaytib kelganda, o lim jazosiga hukm qilindilar (g arbiy
‘ ‘
diplomatiya bu ishga aralashganligidan o lim jazosi bekor qilinib, ular
‘
Bolgariyadan surgun qilindi). Bolgariyadagi rus ma murlarining bu chorasi turk
’
feodallarini o ylatib qo ydi, chunki bolgar xalqiga nisbatan jinoyat qilmagan
‘ ‘
turk feodali juda oz edi.
Bundan tashqari, rus ma murlari turk qochoqlarining mol mulkini
’ –
qaytarib berishni qiyinlashtirib qo ydilar. Turk zamindori shu mulk egasi
‘
ekanligini sud yo li bilan isbot qilishi lozim edi. Rus ma murlarining
‘ ’
Bolgariyada olib borgan bu choralari oqibatlari juda katta bo ldi. Juda ko p turk
‘ ‘
feodallari Bolgariyaga qaytishga jur at qilmadilar va ularning yer - suvlari bolgar
’
davlatining mulki bo lib qoldi. Ba zi birlari esa o z mulklarini bolgar
‘ ’ ‘
grajdanlarga sotish maqsadidagina Bolgariyaga qaytib borishga jur at qildilar.
’
Shu tariqa Bolgariyada turk feodal yer egaligi tugatildi, inglizlarning
janubiy Bolgariyada turk elementini kuchaytirish yo lidagi harakatlari ham
‘
barbod bo ldi.
‘
Lekin Angliya va Avstriya-Vengriya boshchilik qilgan g arbiy davlatlar
‘
asosiy va hal qiluvchi masalada g alaba qildilar. Ularning tashabbusi bilan San-
‘
Stefano sulh shartnomasini qayta ko rib chiqish maqsadida Berlinda (1878 yil 13
‘
9

iyun-13iyulda) xalqaro kongress chaqirilgan edi. Angliya bilan Avstriya-Vengriya
Bolgariyaning janubiy chegarasi Bolqon tizma tog laridan nariga o tmasin deb‘ ‘
oldindan kelishib olgan edilar. Avstriya-Vengriya Bosniya bilan Gersegovinani,
Angliya esa Kipr orolini o z qo liga olishni istardi. Kongressda Bismark Angliya
‘ ‘
bilan Avstriya -Vengriya pozitsiyasini qo llab quvvatladi. Natijada San-Stefano
‘
shartnomasi Berlin kongressida tamomila o zgartirib yuborildi.
‘
Berlin kongressining qarori bilan bolgariya knyazligi hududi shimolda
Dunay daryosi va janubda Eski Planino bilan, g arbda Timok daryosi va sharqda
‘
Qora dengiz bilan chegaralanadi. Kongressda bolgarlarning manfaatini himoya
qilib chiqqan rus delegatsiyasining harakati soyasida Sofiya va Kyustendil
okruglari Bolgariya knyazligi sostaviga kiritilgan edi. Ular juda muhim iqtisodiy
va strategiya rayonlari bo lib, Venadan Istanbulga va Dunaydan Egey dengiziga
‘
boradigan yo llar shu rayondan o tardi; San-Stefano shartnomasiga muvofiq,
‘ ‘
Bolgariya hududi 160 ming kvadrat kilometr bo lgan bo lsa, Berlin
‘ ‘
kongressining qarori bilan uning hududi 62 776 kvadrat kilometrga keltirildi,
aholisi 2 million qoldirildi. Bolgariya knyazligi sulton suvereniteti ostida bo lib,
‘
unga boj-xiroj to lab turishi lozim edi.
‘
Yevropa davlatlarining Turkiya bilan tuzgan hamma teng huquqli
bo lmagan (taslim) shartnomalari Bolgariya knyazligiga ham tatbiq qilindi.
‘
Bolgariya o z teritoriyasidan o tgan chet el mollari uchun boj olish huquqidan
‘ ‘
mahrum qilindi. Bundan tashqari, Turkiyaning Avstriya-Vengriya oldidagi va
Turkiyaning Yevropa qismidagi temir yo llarni ekspluatatsiya qilish jamiyati
‘
oldidagi qarz majburiyatlarining bir qismi, shuningdek, Ruse-Varna temir yo l
‘
kompaniyasidan qarzlari Bolgariya zimmasiga yuklandi.
Rus okkupatsiyachi qo shinlarining Bolgariyada turish muhlati San-
‘
Stefano shartnomasida ko zda tutilgan ikki yildan to qqiz oyga keltirildi. Shu
‘ ‘
muhlat ichida rus okkupatsiyachi ma murlari bolgar knyazligining davlat
’
tuzimini tamomiga yetkazishlari lozim edi.
Shimolda eski Planino bilan janubda Rodop tog lari o rtasidagi g arbda
‘ ‘ ‘
Ixtimandan sharqda Qora dengizgacha bo lgan oblast (Janubiy Bolgariya)
‘
10

avtonom oblast huquqi bilan Turkiya sostavida qoldirildi. Berlin Kongressi bu
oblastning bolgar xarakterini xaspo shlash uchun ingliz delegatsiyasining‘
taklifiga muvofiq, bu oblastga Sharqiy Rumeliya degan nom berdi. Bu oblastga
sulton xristianlardan tayinlaydigan gubernator boshliq qilib qo yildi. Sharqiy
‘
Rumeliya statutini ishlab chiqish uchunxalqaro Yevropa komissiyasi tuzilgan edi.
San Stefano shartnomasiga muvofiq Bolgariya sostaviga kiritilgan
–
Makedoniya bilan Frakiya ilgarigidek Turkiya sostavida qolaverdi. Berlin
shartnomasining 23 moddasida bu yerlarda reforma o tkazish nazarda tutilgan
– ‘
edi, lekin Turkiya hukumati bu reformalarni amalga oshirishga harakat qilgani ham
yo q.
‘
Berlin kongressi qarorlari bolgar xalqini juda darg azab qildi, bu qarorlar
‘
bolgar millatining jonli tanasini ikki bo lakka bo lib tashlagan edi, bu bilan birga
‘ ‘
bolgar xalqining turklar zulmiga qarshi eng aktiv kurash olib borgan qismi(Janubiy
Bolgariya) turklar hukmronligi ostida qoldirilgan edi. Berlin kongressi
to g risida Bolgariya gazetasi. Bu kongress kushxona bo ldi, bu
‘ ‘ “ ” “ ‘
kushxonada turklar majaqlab tashlagan va qop- qora qoniga belangan bolgar
tanasiga ingliz pichog i urildi... deb yozgan edi.
‘ ”
Kongres qarorlari Janubiy Bolgariya aholisining qattiq g azab o tiga
‘ ‘
sabab bo ldi. Bolgariyaning Yevropa davlatlriga qarata yozgan ko pdan ko p
‘ ‘ – ‘
petitsiyalari va murojaatnomalarida b i z mustaqillik uchun kurashda jon fido
“
qilishga tayyormiz, lekin yana turklar zulmi ostiga kirishga aslo rizo
bo lmaymiz deb qat iy bayon qilingan edi. Bolgarlar tez orada o qchi
‘ ” ’ ‘ –
gimnastikachi jamiyatlar tarzida qurolli tashkilotlar tuza boshladilar. Bunday
jamiyatlar tuzish va ularni qurol yarog bilan ta minlashda rus okkupatsiyachi
– ‘ ’
ma murlari bolgarlarga har tomonlama yordam berib turdilar. Hammasi bo lib
’ ‘
Janubiy Bolgariyada 16 ta o qchi gimnastikachi jamiyat tuzildi, ularning
‘ –
tepasida yashirin komitetlari bor edi, bu komitetlar xalq mudofaasi yashirin
markaziy komitetining bo limlar edi. Janubiy Bolgariyadagi sprot
‘ –
gimnastikachi jamiyatlarga a zo bo lgan, qurollangan erkaklarning umumiy soni
’ ‘
100 mingdan oshiq edi.
11

Angliya va boshqa g arbiy davlatlarning bolgar qurolli tashkilotlarini‘
tugatish yo lida qilgan harakatlari Bolgariyadagi rus ma murlarining qat iy
‘ ’ ’
qarshiligiga duch keldi, ular faqat Janubiy Bolgariyaning qurolli xalqi turk
garnizonlarini o z hududiga kiritmadi, Janubiy Bolgariyadagi turklar hokimiyati
‘
esa, qurolli kuchi bo lmaganidan keyin, faqat nomigagina hokimiyat bo lib
‘ ‘
qoldi. Turklar hokimiyati zaif bo lgani holda, bolgarlar o z qurolli kuchlariga
‘ ‘
ega bo lganligi 1885 yilda Janubiy Bolgariya bilan Shimoliy Bolgariyani ancha
‘
osonlik bilan birlashtirishga imkon berdi.
1877 1878 yillardagi Rossiya - Turkiya urushi Serbya, Chernogoriya va
–
Ruminiyaning turalarga qaramlikdan uzul kesil ozod bo lishiga olib bordi.
– ‘
XIX asrning 60 yillaridayoq serblar hududidan turk garnizonlari chiqarib
–
yuborilgandan keyin Serbiyaning Turkiya imperiyasiga qaramligi shunchaki
nomigagina qaramlik bo lib qolgan edi. 70 yillarda Serbiyaning tashqi
‘ –
siyosatdagi asosiy vazifasi hali ham Turkiya qo l ostida bo lgan qadimgi serb
‘ ‘
yerlarini yagona Serbiya davlatiga birlashtirishdan iborat bo lib qolgan edi.
‘
Shu sababli, 1875 yil yozida Bosniya bilan Gersegovinada qo zg olon
‘ ‘
boshlanib ketganida, Chernogoriya singari, Serbiya ham bu qo zg olonda har
‘ ‘
jihatdan yordam berdi, 1876 yil yozida esa Turkiyaga urush e lon qildi. Lekin
’
Serbiya bu urushda mag lubiyatga uchradi va yil oxirida yarashishga majbur
‘
bo ldi. 1877 yil dekabrida rus qo shinlari muvaffaqiyat bilan hujum olib
‘ ‘
borayotgan bir vaqtda Serbiya yana Turkiyaga qarshi urushga kirishdi, uning
qo shinlari Nishni va undan janub va g arbdagi rayonlarni ishg ol qildi.
‘ ‘ ‘
Berlin kongressida g arbiy davlatlar Serbiyaga nisbatan ham dushmanlik
‘
pozitsiyasida turdilar. Serbiyaning Bosniya, Gersogovina va eski Serbiya (Novi
–
Pazar) to g risidagi da volari qondirilmadi. Bosniya bilan Gersogovina
‘ ‘ ’
Avstriya Vengriya idorasiga bo ysundurilib berildi, Novi Pazar bo lsa
– ‘ – ‘
Turkiya qo lida qoldirildi. Serbiya faqat o zi ozod qilgan Nish okrugini o z
‘ ‘ ‘
qo lida mustahkamlab qoldi, bundan tashqari, Pirot va Vran skiy okruglari
‘ ’
Serbiyaga berildi, bu okruglar San Stefano sulh shartnomasiga muvofiq,
–
Bolgariya tarkibiga kiritilgan edi.
12

Berlin kongressi San Stefano shartnomasida e lon qilingan Serbiyaning– ’
Turkiyadan mustaqilligini tasdiqladi yu, lekin bu kongress g arbiy davlatlarga
– ‘
laganbardorlik qilib, Serbiya zimmasiga chet el tovarlaridan tranzit bojlari olmaslik
majburiyatini va yangidan qo lga kiritilgan hududlarga nisbatan Turkiyaning chet
‘
davlatlar oldidagi qarz majburiyatlarini yukladi.
Bosniya bilan Gersogovinadagi qo zg olonga Chernogoriya Serbiya
‘ ‘
bilan birgalikda faol yordam berdi. Chernogoriya Serbiya bilan birgalikda 1876
yilda Turkiyaga qarshi urush boshladi, lekin Chernogoriya, Serbiyadan farqli
o laroq, yarashmadi to Rossiya Turkiya urushi tamom bo lishiga qadar
‘ – ‘
Turkiyaga qarshi urushni davom qilaverdi, San – Stefano sulh shartnomasiga
muvofiq Chernogoriya Turkiyadan tamomila mustaqil bo lib oldi, uning hududi
‘
10 ming kvadrat kilometr oshdi.
Berlin kongressi Chernogoriyaning San-Stefano shartnomasiga muvofiq
qo lga kiritgan hududini 10 ming kvadrat kilometrdan 7 ming kvadratga tushurdi
‘
va uning Antivari portini ham, shu bilan birga Chernogoriyaning butun dengiz
sohilini ham Avstriya Vengriya nazorati ostiga qo ydi. Bundan tashqari, Berlin
– ‘
traktati asosida Turkiyadan olib berilgan yangi hududlar usun usmoniylar davlati
to laydigan qarzning bir qismini to lash Chernogoriya zimmasiga yuklatilgan
‘ ‘
edi. Chernogoriyani Serbiyadan uzib qo yish va shu bilan ularning birlashishiga
‘
yo l qo ymaslik uchun ular o rtasidagi yer (Novi Pazar sanjaki) Turkiya
‘ ‘ ‘ –
qo lida qoldirildi va bu yerga Avstriya qo shinlari kiritildi.
‘ ‘
Ruminiya 1877 1878 yillardagi Rossiya Turkiya urushiga qadar
– –
Turkiyaga vassal qaram mamlakatligicha qolaverdi, Turkiya Ruminiyaning ichki
ishlariga tez tez aralashib turardi.
–
Ruminiya iqtisodiy jihatdan g arbiy davlatlarga, birinchi navbatda,
‘
Astriya Vengriyaga juda qaram mamlakat edi. Bu hol turklar hukmronligiga
–
qarshi kurashda Ruminiya hukmron sinflari va Ruminiya nemislar dinastiyasining
qat iyatsizlik ko rsatishiga sabab bo ldi. Ruminiya g arbiy davlatlarning
’ ‘ ‘ ‘
Turkiyaga nisbatan yurgizayotgan siyosatini qo llab qo ltiqlab, slavyanlarning
‘ – ‘
turk zulmiga qarshi 1875 1876 yilarda olib borgan kurashi davrida qat iy
– ’
13

betaraflikka amal qilib keldi. Lekin Rossiyaning Turkyaga qarshi urushi rumin
xalqining ozodlikka intilishi kuchayishiga sabab bo ldi. Kompensatsiya‘
to g risida uzuoq vaqt savdolashgandan keyin Ruminiya hukumati 1877 yil
‘ ‘
aprelida Rossiya bilan shartnoma tuzdi, bu shartnomaga muvofiq Ruminiya rus
qo shinlarining Dunay orqali bemalol o tishiga yo l qo yadigan bo ldi,
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Rossiya esa Ruminiyaning davlat chegaralari va muassasalar daxlsizligini
ta minlashga va da berdi. Shundan keyin 1877 yil 21 mayda Ruminiya o zini
’ ’ ‘
Turkiyadan mustaqil deb e lon qildi va unga boj to lashni to xtatdi. Rumin
’ ‘ ‘
qo shinlari Plevna yonida turklarga qarshi janglarda ishtirok qildi. San-Stefano
‘
shartnomasida, so ngra Berlin kongressida ham Ruminiyaning mustaqilligi
‘
tasdiqlandi. Bessarabiyaning 1856 yildagi Parij traktatiga muvofiq, Ruminiyaga
o tib ketgan qismi Rossiyaga qaytarib berildi. Shimoliy Dobruja va Ilonlar oroli
‘
Ruminiyaga berildi. Berlin kongressi Ruminiya zimmasiga Ruminiya orqali
o tadigan tovarlardan tranzit boji olmaslik vazifasini yukladi.
‘
1877 1878 yillarda Rossiya Turkiya urushining Bolqon xalqlari uchun
– –
natijalari ana shunday bo lgan edi.
‘ 4
Germaniya imperiyasi va bir butun italyan davlatining barpo etilganligi
G arbiy Yevropaning siyosiy qiyofasini va yer sharining bu qismidagi kuchlar
‘
nisbatini o zgartirib yubordi. Yevropadagi bir necha o nlab mayda davlatlar
‘ ‘
o rnida ikkita yangi ulug davlat paydo bo ldi. Bunda Germaniya imperiyasi
‘ ‘ ‘
y u qoridan qilingan revolyutsiya ning g alabasi natijasida o ziga xos
“ ” ‘ ‘
militaristik davlat bo lib qoldi. Yangidan barpo qilingan birlashgan Germaniyada
‘
prus militarizmining agressiv ruhi hukmronlik qila boshladi. Germaniya imperiyasi
70-yillardayoq qudratli harbiy tashkilotni yuksak taraqqiy etgan sanoat bilan
uyg unlashtirgan edi. Bunday xarakterdagi yangi ulug davlatning paydo
‘ ‘
bo lishi unga qo shni bo lgan barcha mamlakatlarni o z xavfsizliklari uchun
‘ ‘ ‘ ‘
tashvishlanishiga majbur qilishi tushunarli hol edi. Bu narsa, xususan, yaqindagina
prus armiyasi bosqinini boshdan kechirgan Fransiyaga ayniqsa taalluqli edi. 1871-
yil 10 mayda Frankfurt-Maynda Fransiya bilan germaniya o rtasida sulh bitimi
‘
4
Yangi tarix. III qism. T., 1968 yil. 252-bet.
–
14

imzolandi, bu bilan Fransiya bilan prussiya o rtasidagi urush tugadi. Frankfurt‘
bitimi shartlariga ko ra, Fransiya Germaniyaga oltin bilan 5 milliard frank
‘
kontributsiya to ladi va ikki oblastni Elzas bilan sharqiy Lotaringiyani unga
‘ –
topshirdi. Bu bosqinchilik, talonchilikdan iborat bitim edi.
Elzas bilan Lotaringiyani bosib olish Germaniyaga muhim strategik
ustunliklar tug dirib berdi. Elzas Fransiyaga qarashli bo lganda, egalik qilish
‘ ‘
Fransiya armiyasi uchun Germaniyaning eng zaif rayonlariga Prussiyaga
–
dushman bo lgan ta sirli doiralar turgan mamlakatning Janubiy qismiga hujum
‘ ’
qilishni osonlashtirardi. Endi, Elzas Germaniyaga o tgandan keyin, Fransiya bilan
‘
Janubiy Germaniya o rtasida katta armiyalarning o tishini qiyinlashtiradigan
‘ ‘
Vogez tog i paydo bo lib qoldi. Aksincha, Germaniya Lotaringiyani bosib olishi
‘ ‘
natijasida Germaniya armiyasi Parijga tomon eng muhim operatsiyalar o tkazish
‘
uchun eng yaqin platsdarmga ega bo ldi va uning janubda Vogez va shimolda
‘
Ardenna o rtasidagi tekis yerlar orqali vogez tuynugi deb atalgan tuynuk orqali
‘ –
Lotaringiyadan Parijga hujumini yengillashtirdi. Germaniya armiyasining Parijga
tomon borishida Mets qal asi muhim strategik vosita bo lib qoladi, bu qal a
’ ‘ ’
ilgari fransuzlarning bu rayondagi mudofasida tayanch punkti edi, endilikda esa
Germaniyaga o tib ketgan edi.
‘
Fransiyani talab, shu bilan birga, uni abadiy xavf ostida qoldirib, Bismark
va Prussiya general shtabi obyektiv ravishda Fransiyada qasos olish va E lzas
’
bilan Lotaringiyani qaytarib olish uchun intilishni kuchaytirib yubordi. Qasos olish
fikri Fransiyadagi hukmron doiralar tomonidan kuchli ravishda alangalatib
yuborilishi bilan, Fransuz xalqining milliy g ururi xo rlanganligi bilan ham
‘ ‘
mustahkamlangan edi. Elzas bilan Lotaringiyaning annesiya qilinishi fransuz
–
german urushi xavfini Yevropadagi siyosiy sharoitining doimiy xususiyatiga
aylantirib yubordi. 1871 yildan boshlab xalqaro ahvol q u r ollangan sulh deb
“ ”
ataalgan xarakterga ega bo ldi, bunda urush xavfi diyarli hech qachon siyosiy
‘
doiradan ketmadi va uzluksiz ravishda zo r berib qurollanish kuchayib bordi.
‘
Bu narsa har ikki mamlakat uchun ham qo l kelardi. 1870 yildayoq
‘
yozganidek, Fransiya Germaniya munosabatlarining keskinlashuvi yangidan
– “
15

vujudga kelgan Germaniyada harbiy despotizmni abadiylashning eng yaxshi
quroli bo lib xizmat qildi. Bu narsa Bismark tomonidan Germaniyani” ‘
qurollantirishni uzluksiz ravishda kuchaytirish uchunasos bo ldi, harbiylarning
‘
siyosiy roli o sishiga va Germaniyada militarizmning mustahkamanishiga yordam
‘
berdi. Armiya Germaniya monarxiyasining asosiy tayanchi, Prussiyada yunkerlar
ta sirining tayanchi va Prussiyaning Germaniyada hukmronlik holatini
’
ta minlashning tayanchi edi.
’
Fransiyadagi hukmron doiralar xalqaro ahqoldagi keskinlikdan o z
‘
manfaatlari yo lida foydalandilar. Monarxiya to ntarishi o tkazish plani qasos
‘ ‘ ‘
olish propagandasi bilan qo shib olib borildi. Germaniyadagi ham, Fransiyadagi
‘
ham ta sirli kapitalistik doiralar zo r berib qurollanishni rag batlantirib va
’ ‘ ‘
og ir sanoatga harbiy buyurtmalar berib, tobora boyimoqda edilar.
‘
Germaniya imperiyasining hukmron doiraari va ularning vakili bo lgan
‘
kansler Bismark uchun Fransiya Germaniya munosabatlarining keskinlashuvi
–
o zlarining ichki siyosatlarini o tkazishda qulay sharoit tug dirib bergan edi.
‘ ‘ ‘
Lekin bu keskinlik Germaniyaning xalqaro ahvoli uchun ham xavfli edi.
Germaniya kim bilan janjallashib qolmasin, uning dushmanining Fransiyadan
iborat tayyor ittifoqchisi mavjud edi. Bismark buni e tiborga olib va Fransiyaning
’
Germaniyaga qo shni bo lgan biron bir mamlakat bilan yaqinlashuviga yo l
‘ ‘ – ‘
qo ymaslik uchun uncha aniq bo lmagan nomga ega Uch imperator ittifoqi
‘ ‘ “ ”
(1873 yil) degan nom bilan mashhur bitimni tuzishga erishdi. Germaniya, Rossiya
va Avstriya Vengriya ana shu mamlakatlardan birontasiga boshqa bir tomondan
–
hujum qilish xavfi tug ilib qolgan taqdirda birgalikda harakat qilish haqida
‘ “ ”
kelishib oldilar. Bu bitimning noaniq xarakterga egaligi shuning natijasi bo ldiki,
‘
bitim qatnashchilarining birontasi ham o zini aniq majburiyatlar bilan bog lab
‘ ‘
qo yishni istamasdi.
‘
1875 yildayoq Germaniyaning hukmron doiralari qulay sharoit bo lib
‘
qolgan taqdirda Fransiyani yangidan tor mor qilishgatayyor edilar, chunki
–
Fransiyaning kuchi ularning nuqtai nazari bo yicha juda tez tiklanmoqda edi.
‘
16

1875 yil ko klamida Bismarkka itoat qiladigan matbuot Fransiyaga qarshi‘
ig vogarlik kampaniyasini boshladi. Germaniya harbiy tayyorgarlikni kuchaytirib
‘
yubordi. Shu bilan bir vaqtda diplomatik tayyorgarlik ham olib borildi, bu
tayyorgarlikning maqsadi uchinchi davlatning aralashishiga yo l qo ymaslikdan,
‘ ‘
Germaniyaga Fansiya bilan yakkama yakka urushish imkoniyatini berishni
–
ta minlashdan iborat edi. Bismark Peterburgga maxsus missiya bilan rus
’ –
hukumati yangi Fransiya Germaniya urushida Rossiyaning to la betaraf
– ‘
bo lishi evaziga Turkiya hisobiga nimalarni olgisi kelganligini aniqlash uchun
‘
o z diplomatlaridan birini yubordi.
‘
Biroq rus hukumati Germaniyaning o zboshimchaligi oldida Fransiyani
‘
yolg iz qoldirishdan bosh tortdi: Germaniyaning borgan sari kuchayishi Rossiya
‘
uchun juda katta xavf tug dirgan bo lardi. Urush vahimasi vjiga chiqqan paytda
‘ ‘
rus hukumati Bismarkka shama qilib, u Fransiyani yangidan tor mor qilinishiga
–
toqat qilolmasligini bildirdi. Ingliz hukumati ham xuddi ana shunday qildi. U ham
Germaniya imperiyasining bundan keyingi kuchayishiga yo l qo yolmas edi.
‘ ‘
Angliyaning va ayniqsa Rossiyaning bunday pozitsiyasi tufayli Germaniya
imperiyasining hukmron doiralari bu gal o zlarining agressiv maqsadlarini
‘
keyinga surishga mujbur bo ldilar.
‘
Elzas Lotaringiya masalasi va Fransiya bilan Germaniya o rtasidagi
– ‘
ziddiyatlar XIX asrning oxirlaridagi eng keskin xalqaro muammolardan biri edi.
O sha, 1875 yilda, boshqa juda katta xalqaro muammo sharqiy masala
‘ –
va u bilan bog liq bo lgan, bir tomondan Rossiya, ikkinchi tomondan Angliya va
‘ ‘
Avstriya Vengriya o rtasidagi ziddiyatlar keskinlashib ketgan edi. Sharqiy
– ‘
masalaning keskinlashuviga o sha vaqtda Turkiyaga qarashli Gersogovinada
‘
yashovchi slavyan aholisining turklar hukmronligiga qarshi 1875 yilda
ko tarilgan milliy ozodlik qo zg oloni sabab bo lgan edi. Podsho Aleksandr II
‘ ‘ ‘ ‘
hukumati o sha vaqtda og ir kunlarni boshdan kechirmoqda edi. dehqonlarning
‘ ‘
xonavayron bo lishi, pomeshchik xo jaliklarining inqirozi, burjua dvoryanlar
‘ ‘ –
liberalizmining o sishi, nihoyat, narodniklar harakatining kuchayishi bularning
‘ –
hammasi chor Rossiyasining ichki ahvolini murakkablashtirib yuborgan edi.
17

Hukumat burjuaziya va dvoryanlar e tiborini ichki siyosatdan chetga burib’
yuborishga intilmoqda edi. Hukumat ularga, chorizm tashqi siyosat sohasida hali
ham ilgarigidek kuchli, u Rossiyadagi hukmron sinflarning manfaatini hali ham
muvaffaqiyat bilan himoya qila oladi, deb ko rsatishga intilardi. Rossiyadagi
‘
demokratik va liberal jamoatchilik ezilgan slavyan xalqlarining ozodlik kurishiga
qizg in xayrixoh edi. Shuning uchun ham Rossiyadagi hukmron doiralarning
‘
fikricha, bu kurashni qo llab quvvatlash hukumatning obro sini va shuhratini
‘ – ‘
oshirishi mumkin edi. Chor Rossiyasi uchun Bolqon ichki siyosat mulohazalaridan
tashqari, strategiya platsdarmi ahamiyatiga ham ega edi. Rossiya bu yerda turib
bug ozlarni nazorat qilishi, bu bo g ozlarga zaif Usmoniylar imperiyasini
‘ ‘ ‘
o ziga bo ysundirib, Rossiya uchun Qora dengizga chiqish yo lini bekitib
‘ ‘ ‘
qo yish qobiliyatiga ega bo lgan Angliya yoki boshqa biron bir davlatning
‘ ‘ –
kirib qolmasligi uchun nazorat qilib turishi mumkin edi. Chor hukumati Bolqon
platsdarmida o zining ta sirni mustahkamlashga intilib, Bolqon slavyanlarning
‘ ’
Turkiyaga qarshi kurashini qo llab quvvatladi.
‘ –
Aleksandr II va uning maslahatchilari turklarning gersogovinaliklarga yon
berishiga erishish uchun Turkiyaning ahvoli murakkablashganligidan foydalanib
qolishga qaror qildilar. Chor hukumati Serbiya knyazligini Gersogovinaning
aholisiga yordam berishga va ularning ezuvchilari bo lgan turklarga qarshi urush
‘
e lon qilishga (1876 yil) undadi. Lekin turk qo shinlari serblarni butunlay tor
’ ‘ –
mor qilib tashladilar. Chor hukumati oldida ikki yo l turardi: yo Rossiya
‘
Turkiyaga qarshi urush boshlashi kerak edi. Agar u chekinadigan bo lsa,
‘
hukumatning ahvolini mustahkamlaydigan muvaffaqiyat o rniga, u juda og ir
‘ ‘
mag lubiyatga uchragan bo lardi. Chor hukumati urushishga qarar berdi, bu
‘ ‘
urush avvalo uning xayolida ham yo q edi va mamlakat urushga yaxshi
‘
tayyorlanmagan edi.
Bolqon ishlaridan Rossiyadan tashqari, uning Bolqondagi va Turkiyadaagi
ta sir doirasi uchun kurashda raqibi bo lgan Avstriya Vengriya va Angliya
’ ‘ –
ham manfaatdor edilar.
18

Turkiyaga qarashli slavyan xalqlarining ozod qilinishi ularning Avstriya –
Vengriyadagi ezilgan hamqabilalari uchun signal bo lishi mumkin edi. Shu bilan
‘
bir vaqtda, Avstriya burjuaziyasi Bolqonga qiladigan iqisodiy ekspansiyasidan
muhim mol sotish bozori sifatida manfaatdor edi. Bularning hammasi natijasida
Avstriya Vengriya Bolqondagi rus siyosati va rus ta siriga qarshi uzluksiz
– ’
ravishda kurash olib bordi.
Angliyaga kelganda shuni aytish kerakki, u Turkiyani o z ta siriga
‘ ’
olishga intildi. Angliya bu bilan Turkiyadan ingliz kapitali uchun bozor sifatida va
ayniqsa Osiyoda Angliya Rossiya raqobati davom etayotgan sharoitda muhim
–
strategiya pozitsiyasi sifatida foydalanmoqchi bo ldi. Qrim urushi Angliya harbiy
‘
floti bo g ozlar orqali Qora dengizga kirib boradigan bo lsa, Rossiyaga qanday
‘ ‘ ‘
xavf tug dirishi mumkinligini ochiq oydin ko rsatib berdi. istik Angliya
‘ – ‘
Turkiya ustidan hukmronlik qilishga intilib, bo g ozlar xo jayini Rossiya
‘ ‘ ‘
bo lib qolishiga yo l qo ymaslikka harakat qildi. Suvaysh kanali qurilgandan
‘ ‘ ‘
keyin (1869 yil) O rta Dengiz Angliya uchun Hindistonga boradigan eng yaqin
‘
yo l bo lib qoldi. Endilikda bu yer orqali Britaniya imperiyasining asosiy
‘ ‘
kommunikatsiya yo li o tardi. Angliya O rta dengizda rus flotining ham paydo
‘ ‘ ‘
bo lish imkoniyatiga yo l qo yishni mutlaqo istamasdi. Shuning uchun ham u,
‘ ‘ ‘
Avstriya Vengriya singari, Rossiyaning Turkiya ustidan g alaba qilishini
– ‘
istamasdi.
1877 yil aprelida Rossiya bilan Turkiya o rtasida urush boshlandi. Rossiya
‘
Ruminiya bilan ittifoqchilik shartnomasi tuzdi, shunga asosan Ruminiya Rossiya
tomonida Turkiyaga qarshi urush boshlandi. Rus qo shinlari Ruminiya hududi
‘
orqali Dunaygacha borib, uni kechib o tdi, bunda urushga tayyor bo lmaganligi
‘ ‘
natijasida ko p vaqtini bekorga o tkazdi. Urush chor Rossiyasining iqtisodiy
‘ ‘
jihatdan qoloqligini ko rsatib berdi. Armiyaning moddiy va sanitariya qismlari
‘
yetishmaganligi, intendantlarning suiiste mol qilishlari va armiyaning yomon
’
ta minlanganlig zaif, chirib borayotgan Usmoniylar imperiyasiga qarshi urushni
’
anchagina murakkab vazifaga aylantirib qo ygan edi. Urush harakatlarining
‘
19

Rossiya markazidan uzoqligi va yo llarning og irligi ham urush olib borishni‘ ‘
qiyinlashtirib qo ygan edi.
‘
Shunga qaramay, rus armiyasi hamma jihatdan turk armiyasidan ustunlik
qildi va harbiy qismlarning muaffaqiyatli harakat qilishi hamda rus soldatlarining
qahramonligi tufayli bir qancha yirik janglarda uni tor-mor keltirdi. Bu
muaffaqiyatlar 1878 – yil yanvariga kelib Rossiyaning g alabasini ta minladi.
‘ ’
Rus qo shinlari Konstantinopol (Istanbul) gacha bordilar.
‘
Lekin chor hukumatida ham, agar Konstantinopol bosib olinadigan bo lsa,
‘
Angliya Rossiyaga qarshi urush boshlashi mumkin , degan xavf tug ildi.
‘
Haqiqatdan ham Dizraeli hukumatining qaroriga asosan ingliz eskadrasi
bo g ozlarga kirib borib, Turkiya poytaxtidan uzoq bo lmagan joyda langar
‘ ‘ ‘
tashlagan edi. Bunday sharoitda chor hukumati hujumni davom ettirishga jur at
’
qilolmadi. U poytaxt darvozalariga yetib borgani holda, poytaxtni ishg ol
‘
qilmasdan, turklarga sulh shartlarini topshirish bilan cheklandi.
1878 – yil 3martda Konstantinopol yaqinidagi San-Stefano qishlog ida
‘
sulh haqidagi bitim imzolandi. San-Stefano bitimi bilan shu vaqtgacha Turkiya
sultoniga qaram bo lib kelgan Serbiya bilan Ruminiya ning to la mustaqilligi
‘ ‘
o rnatilgan edi. Ruminiya Rossiyaga Qrim urushidan keyin olgan
‘
Bessarabiyaning bir qismini qaytarib berdi. Buning urniga u Turkiyadan Shimoliy
dobrujani oldi. Yangi davlat Bolgariya barpo qilindi. Bu davlat knyazlik bo lib
– ‘
qolib, nomigagina Turkiyaga qaram bo lishi kerak edi. Chor
‘ hukumati
Bolgariyada Rossiyaning ta siri ustunlik qiladi, deb o ylagan edi. Bolgariya
’ ’
bug ozlarga chiqish uchun rus plasdarmi bo lib qolishi kerak edi. Bolgariya
’ ’
San Stefano bitimiga ko ra, Bolgariya knyazligi sharqda Qora dengizdan,
– ’
g arbda Serbiya chegaralari va Oxrid ko ligacha, shimolda Dunaydan, janubda
’ ’
Egey dengizigacha cho zilib ketib, bu bilan Makedoniyaning katta qismini o z
’ ’
ichiga oldi. Rus qo shinlari Osiyoda ham turklarga og ir talofatlar yetkazib,
’ ’
Rossiya atrofidagi rayonlari bilan birga Kars, Botumi, Ardagan va Bayazidni
ishg ol qildi. San Stefano bitimi serb va rumin xalqlarining turk
’ –
20

hukumronligidan milliy jihatdan to la ozod bo lganligini va Bolgariyani ozod’ ’
qilishda katta qadam tashlaganligini bildiradi.
Bu bitim Angliya va Avstriya Vengriya hukumron doiralarining keskin
–
noroziligiga sabab bo ldi, chunki ular allaqachonlardan beri, bir tomondan,
’
Rossiyaning ta siri har qanday tarzda bo lsa ham ko chayishiga,ikkinchi
’ ’ ’
tomondan esa, slavyan xalqlarining ozod bo lishiga qarshilik ko rsatib
’ ’
kelardilar.
Angliya va Avstriya Vengriya hukumatlari San Stefano bitimi
– –
shartlarini barcha davlatlar ishtirokida xalqaro kongressda qayta ko rib chiqishni
‘
talab qildilar. Chor hukumati bunga qarshilik ko rsatishga urinib ko rdi. Lekin
‘ ‘
bu yerda ko p narsa Germaniya imperiyasining pozitsiyasiga bog liq edi.
‘ ‘
Germaniya ham San Stefano bitimini qayta ko rib chiqish tarafdori ekanligini
– ‘
bildirgandan keyin chor hukumati bunga rozi bo lishga majbur bo ldi. Rossiya
‘ ‘
mutlaqo yakkalab qo yilgan edi, uning moliyasi juda zaiflashib ketgan edi. Chor
‘
hukumati xavfni bir qancha kuchaytirib, kongressda qatnashishdash bosh tortish
yangi urushga sabab bo lishi mumkin deb qo rqdi, chunki u ikkita ulug
‘ ‘ ‘
davlatga qarshi yana bir urush olib borishga ojizlik qilar edi. Rossiya hukumati
kongressda o z pozitsiyasini mustahkamlab olish uchun Angliya bilan dastlabki
‘
bitim tuzish yo lini tutdi. 1875 yil 30 mayda Londonda ingliz rus
‘ –
memorandumi imzolandi, bu memorandumga muvofiq, Angliya San Stefano
–
bitimining Buyuk Bolgariya haqidagi punktidan tashqari bir qator shartlarini qabul
qildi Rossiya bu eng muhim masalada yon berdi.
–
1878 yil 13 iyunda Berlinda Bismark raisligida San Stefano bitimini
–
rasmiy ravishda qayta ko rib chiqish uchun xalqaro kongress ochildi. Asosiy
‘
masala Bolgariya masalasi bo yicha Berlin kongress ishlab chiqqan traktat
– ‘ –
amalda faqat ingliz rus bitimi shartlariga rozi bo lishdangina iborat bo ldi.
– ‘ ‘
Bolon yarim orolidagi slavyan oblastlarining San Stefano bitimi bo yicha
– ‘
mustaqillik olgan katta qismi kongress edi. Makedoniyaning qismati ana shunday
bo lgan edi. Bolgariyaning Bolqon tizma tog laridan janubda bo lgan qismi
‘ ‘ ‘
ham Turkiyaning bir viloyati bo lib qolgan edi, u sharqiy Rumeliya deb atalib,
‘
21

biroq unga keng avtonomiya berilgan edi. Bolgariya knyazligi asosan Bolqon
tizma tog laridan shimol tomondagi hudud bilan cheklanib qolgan edi.‘
Kongress Avstriya Vengriyaga Bosniya, Gersogovina va Novi Pazar
–
sanjoqlarini okkupatsiya qilish huquqini berdi; formal ravishda Bosniya va
Gersogovina Turkiyaga qaram bo lib qoldi, lekin Avstriya Vengriya
‘ –
boshqaradigan hududga aylandi. Gabusburglarning monarxiyachi hukumati ana
shu slavyan viloyatlarini bosib olib, ularni Serbiyaga qo shib olishning oldini
‘
olishga intildi va bu bilan o zining Janubiy slavyan viloyatlari chegarasida yirik
‘
slavyanlar davlati barpo bo lishga yo l qo ymaslikka harakat qildi.
‘ ‘ ‘
Berlin traktati Serbiya va Ruminiyaning San Stefano bitimida e lon
– ’
qilingan mustaqilligini tasdiqladi, vaholanki, Avstriya Vengriya ham, Angliya
–
ham, Germaniya ham bunga xayrixoh emas edilar.
San Stefano bitimining Bessabariya va Dobrujaga taalluqli shartlari o z
– ‘
kuchida qoldi. Rossiya Kichik Osiyoda B o yaziddan voz kechishga majbur bo ldi.
‘
Angliya bilan Avstriya Vengriya San Stefano bitimini qayta ko rib
– – ‘
chiqishga erishib, Turkiyaning himoyachisi bo lib ko ringan bo lsalar ham, ular
‘ ‘ ‘
amalda uni juda shafqatsizlik bilan taladilar. Dizraeli hukumati kongress
ochilishigachayoq Turkiya bilan shartnoma tuzgan bo lib, bu shartnomaga
‘
muvofiq Turkiya Angliya O rta Dengizning Sharqiy qismidagi kuchli strategiya
‘
pozitsiyasi bo lgan Kipr orolini berishi kerak edi. Kipr aholisining katta qismini
‘
greklar tashkil etishiga qaramay, ingliz mustamlakasiga aylangan edi.
Rossiya Turkiya urushi Bolqonni turklar hukmronligidan ozod qilish
–
ishida olg a qo yilgan qadam bo ldi. Biroq Bolqon xalqlarini ozod qilish
‘ ‘ ‘
ishidagi muvaffaqiyatlarga to la erishilmagan edi. Bu xalqlarning kattagina qismi
‘
Turkiya tarkibida qolgan edi, Bosniya bilan Gersogovinaning esa bir chet el
hukmronligini ikkinchisi bilan almashtirishi kerak edi.
Berlin traktatining shartlari rus jamoatchiligini g azablantirib yubordi.
‘
Chor hukumatining effektli tashqi muvaffaqiyatlar yordami bilan ichki
22

qiyinchiliklarni hal etish sohasidagi hisoblari muvaffaqiyatsizlikka uchradi, bu esa
chorizmning yangidan zaiflashuviga olib keldi. 5
1875 – yilgi urush vаhimasi va 1875-1879-yillardagi Yaqin Sharq inqirozi
Yevropa qit’asidagi buyuk davlatlar kuchining quyidagicha joylashganligini
ko rsatib berdi. Rossiya Fransiya-Prussiya urushidan keyin Fransiyaning bundan‘
buyon zaiflashuviga yo l qo ymaslikdan manfaatdor edi, chunki bu narsa
‘ ‘
Germaniya imperiyasi qudratining o sib ketish xavfini tug dirardi.
‘ ‘
Germaniyaning hukmron doiralari, Germaniyani birlashtirish tugallangandan keyin
Gabsburglar monarxiyasini butunligicha saqlab qolish zarur, demak, Avstriya-
Vengriya Rossiya bilan to qnashib qolgan taqdirda uni qo llab-quvvatlash kerak,
‘ ‘
degan xulosaga kelgan edilar. Berlin kongressida xuddi ana shunday yordam
ko rsatildi. Germaniya hukumatining Gabsburglarning quroq monarxiyasini
‘
saqlab qolishdan manfaatdorligi shu bilan izohlanardiki, agar Avstriya-Vengriya
bo linib ketib, uning o rnida milliy slavyan davlatlari paydo bo lsa, ular
‘ ‘ ‘
Rossiyaga ko z tutadi, deb qo rqardi.
‘ ‘ Bu narsa Rossiyaning kuchayishiga olib
borardi, buni Germaniya mutlaqo istamasdi. Shunday qilib, 1875-yildagi Fransiya
bilan Germaniya o rtasidagi janjallar va Berlin kongressi natijasida 60-yillarda va
‘
70-yillarning boshlarida juda do stona bo lgan rus-german munosabatlari keskin
‘ ‘
yomonlashib ketdi. Bu munosabatlarning keskinlashuviga iqtisodiy tartibdagi
sabablar ham katta yordam berdi. 1879 - yilda Germaniyaga rus chorvachiligi
mahsulotlari olib kirish cheklab qo yildi. Bu narsa rus eksportiga, Rossiya qishloq
‘
xo jaligi va rus pomeshchiklari manfaatlariga katta zarba bo lgan edi.
‘ ‘
Bismark xalqaro ahvolning o zgarishi natijasida Avstriya-Vengriya bilan
‘
yaqinlashish yo lini tutdi. Avstriya-Vengriya ham o z navbatida Rossiyaga
‘ ‘
qarshi ana shunday qudratli ittifoqchi paydo bo lishini tabriklardi. 1879-yilda
‘
Germaniya bilan Avstriya-Vengriya hukumatlari ittifoqchilik bitimini imzoladilar.
Bu bitim uning har bir qatnashchisini, agar Rossiya ana shu mamlakatlarning
biriga hujum qilgudek bo lsa, bir-biriga qurol kuchi bilan yordam berishga
‘
majbur qilgan edi. Bitim mudofaa formasida edi. Amalda esa bu bitim agressiv
5
Yangi tarix. III tom. 1968 yil. 309 bet.
– – –
23

maqsadlarga xizmat qildi va uzluksiz ravishda murakkablashish xavfini tug dirdi.‘
Bismark Avstriya-Vengriya bilan ittifoq tuzib va Yevropada harbiy bloklar barpo
qilishga asos solib, bu bilan Rossiyani va Fransiyani Avstriya-Germaniya ittifoqiga
qarshi o zlarining harbiy bloklarini tuzishga undadi. Bu bilan u obyektiv ravishda
‘
Fransiya bilan Rossiyaning yaqinlashuviga turtki berdi. 6
1875 yilgi urush vahimasi va 1875 1879 yillardagi Yaqin Sharq inqirozi
–
Yevropa qit asidagi buyuk davlatlar kuchining quyidagichajoylashganligini
’
ko rsatib berdi. Rossiya Fransiya Prussiya urushidan keyin Fransiyaning
‘ –
bundan buyon zaiflashuviga yo l qo ymaslikdan manfaatdor edi, chunki bu narsa
‘ ‘
Germaniya imperiyasi qudratining o sib ketish xavfini tug dirardi.
‘ ‘
Germaniyaning hukmron doiralari, Germaniyani birlashtirish tugallangandan keyin
Gabsburgalar monarxiyasini butunligicha saqlab qolish zarur, demak, Avstriya-
Vengriya Rossiya bilan to qnashib qolgan taqdirda uni qo llab-quvvatlash kerak,
‘ ‘
degan xulosaga kelgan edilar. Berlin kongressida huddi ana shunday yordam
ko rsatildi. Germaniya hukumatining Gabsburglarning quroq monarxiyasini
‘
saqlab qolishdan manfaatdorligi shu bilan izohlanardiki, agar Avstriya-Vengriya
bo linib ketib, uning o rnida milliy slavyan davlatlari paydo bo lsa, ular
‘ ‘ ‘
Rossiyaga ko z tutadi, deb qo rqardi. Bu narsa Rossiyaning kuchayishiga olib
‘ ‘
borardi, buni Germaniya mutlaqo istamasdi. Shunday qilib, 1875-yildagi Fransiya
bilan Germaniya o rtasidagi janjallar va Berlin kongressi natijasida 60-yillarda va
‘
70-yillarning boshlarida juda do stona bo lgan rus-german munosabatlari keskin
‘ ‘
yomonlashib ketdi. Bu munosabatlarning keskinlashuviga iqtisodiy tartibdagi
sabablar ham katta yordam berdi. 1879-yilda Germaniyada g alla boji joriy qilindi
‘
va Germaniyaga rus chorvachiligi mahsulotlari olib kirish cheklab qo yildi. Bu
‘
narsa rus eksportiga, Rossiya qishloq xo jaligi va rus pomeshchiklari
‘
manfaatlariga katta zarba bo lgan edi.
‘ 7
Bismark xalqaro ahvolning o zgarishi natijasida Avstriya-Vengriya bilan
‘
yaqinlashish yo lini tutdi. Avstriya-Vengriya ham o z navbatida Rossiyaga
‘ ‘
qarshi ana shunday qudratli ittifoqchi paydo bo lishini tabriklardi. 1879-yilda
‘
6
Yangi tarix. III tom.
– 1968 yil. – 310 - bet .
7
Yangi tarix. III tom.
– 1968 yil. – 309 - bet
24

Germaniya bilan Afstriya-Vengriya hukumatlari ittifochilik bitimini imzoladilar.
Bu bitim uning har bir qatnashchisini, agar Rossiya ana shu mamalakatlarning
biriga hujum qilgudek bo lsa, bir-biriga qurol kuchi bilan yordam berishga‘
majbur qilgan edi. Bitim mudofaa formasida edi. Amalda esa bu bitim agressiv
maqsadlarga xizmat qildi va uzluksiz ravishda murakkablashish xavfini tug dirdi.
‘
Bismark Avstriya-Vengriya bilan ittifoq tuzib va Yevropa harbiy bloklar barpo
qilishga asos solib, bu bilan Rossiyani va Fransiyani Avstriya-Germaniya ittifoqiga
qarshi o zlarining harbiy bloklarini tuzishga undadi. Bu bilan u obyektiv ravishda
‘
Fransiya bilan Rossiyaning yaqinlashuviga turtki berdi.
To g ri, ana shu ikki davlatning bir-biriga yaqinlashuvini Bismark
‘ ‘
mutlaqo istamas edi. U chaqqonlik bilan harakat qilib, imkoni boricha bu
yaqinlashishning oldini olishga intilib ko rdi. 1881-yilda Germaniya Avstriya-
‘
Vengriya ishtiroki bilan uch yillik muddatga Rossiya bilan bitim tuzishga
muvaffaq bo ldi. Bu bitim shuni ko zda tutardiki, agar ahdlashuvchi
‘ ‘
tomonlarning birontasi biron-bir to rtinchi davlat bilan urush holatida bo lib
‘ ‘
qolsa, bitimning boshqa ikkala qatnashchisi unga nisbatan yaxshi niyatda betaraf
bo lib qolishi kerak. Bu Germaniya Fransiya bilan urushib qoladigan bo lsa,
‘ – ‘
Rossiya Germaniyaga betaraflikni va da qiladi, Avstriya-Vengriya va Germaniya
’
esa Rossiya bilan Angliya o rtasida urush chiqqudek bo lsa, betaraflikka rioya
‘ ‘
qiladilar, degan gap edi. 1884-yilda bu bitimni qayta tiklash paytida rus hukumati,
betaraflikni saqlash majburiyatini Fransiyaning Germaniyaga hujumi natijasida
boshlangan urushgagina taalluqli deb tushunajagini shama qildi, buning aksini tan
olmasligini bildirdi.
Bitimning boshqa bir moddasi amalda Avstriya-Vengriya bilan
Germaniyaning Turkiya hukumatidan bo g ozlarni yopib qo yish prinsipiga
‘ ‘ ‘
qat iy rioya qilishga erishishda Rossiyaga yordam berishini ko zda tutardi, bu
’ ‘ –
ingliz flotini Qora dengizga qo ymaslik kerak, degan gap edi. Bismark ma lum
‘ ’
darajada Rossiyaning Angliya hujumidan xavfsizligini ta minlab, O rta Osiyoga
’ ‘
rus ekspansiyasi yuborilishini rag batlantirdi. Bu narsa Rossiya kuchlarini
‘
25

Yevropadan chetga tortdi, Angliya-Rossiya munosabatlarini murakkablashtirdi, bu
esa german kansilerining fikricha, Germaniyaga qo l kelardi.‘
Kapit a listik davlatlarning ichki siyosati kabi tashqi siyosati ham sinfiy
xarakterga ega edi u shu davlatlarda hukmronlik qilgan ekspluatator sinflarning
–
manfaatlariga xizmat qilar edi. Ularning manfaatlariga muvofiq har bir
mamlakatning tashqi siyosati boshqa mamlakatlarni talash hamda ularning
xalqlarini ekspluatatsiya qilish yo li bilan foydani ko paytirish uchun o z yer
‘ ‘ ‘
mulklarini va ta sir doiralarini kengaytirishga qaratilgan edi.
’
Bundan tashqari siyosatni o z mamlakatlaridagi xalqlar qo llab
‘ ‘ –
quvvatlashiga erishish uchun hukmron doiralar tashqi siyosatdan ko zlagan o z
‘ ‘
sinfiy maqsadlarini umummilliy maqsadlar deb e lon qilar edilar. Milliy
’
mustaqillikni kuchaytirish bahonasida millatchilik, boshqa millatlarga
nisbatanishonchsizlik va dushmanlik avj oldirildi. Qurol yarog larning
– ‘
ko paytirilishi xavfsizlik to g risidagi g amxo rlik bilan va qo shni
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
davlatlarning militarizmini dalil qilib keltirish bilan oqlaran edi. Boshqa xalqlar
ustidan ukmronlik qilishga intilish, ularni talash va ekspluatatsiya qilish shovinizm
va irqchilik bilan o z mllatining, o z irqining ustunligini, boshqa millatlar va
– ‘ ‘
irqlarga nafratni tashviqot qilish bilan asoslanar edi. Bu holni mustahkamlash
uchun hukmron sinflar boshqa mamlakatlar xalqlarini talab va ekspluatatsiya qilib
olinadigan juda katta ustama foyda hisobiga o z mamlakatlari aholisining ayrim
‘
qatlamlariga sadaqalar berilar edi. Ommani chalg itishning bunday sistemasi
‘
hukmron doiralarga undan o z agressiv siyosatlarining quroli sifatida
‘ –
talonchilik urushlarida, mazlum xalqlarning ozodlik uchun kurashiga qarshi
foydalanish imkonini berar edi.
Natijada XX asr boshlarida xalqaro ziddiyatlarning ikkala asosiy tipi
g oyat keskinlashdi. Birinchidan, bir tomondan imperialistik davlatlar va ikkinchi
‘
tomondan boshqa, ayniqsa mustamlaka va qaram mamlakatlar o rtasidagi
‘
ziddiyatlar keskinlashdi. Mustamlaka va qaram mamlakatlarning xalqlari
mustamlakachilarga qarshi kurashni kuchaytirdilar.
26

Ikkinchidan, imperialistik davlatlarning o zlari o rtasidagi ziddiyatlar‘ ‘
keskinlashdi. Ularning har biridagi hukmron doiralar o z mustamlaka yerlari va
‘
ta sir doiralarini kengaytirishga yana ham qattiqroq harakat qila boshladilar.
’
Iqtisodiy taraqqiyotning notekis borishi natijasida kuchayib ketgan imperialistik
davlatlar Germaniya, AQSH, Yaponiya kuchsiz mamlakatlarni bo ysundirish
– ‘
bilancheklanmay, mustamlakalar va ta sir doiralarini qayta taqsimlashga harakat
’
qila boshladilar. Lekin boshqa imperialistik davlatlar Angliya, Fransiya
– –
o zlari ilgari egallab olgan yerlarni ularga berishga hech rozi bo lmas edilar.
‘ ‘
Barcha mamlakatlarning imperialistlari o zlari talab olgan boyliklarni
‘
ko paytirishga harakat qilar edilar. Bu hol raqobatchilik kurashining
‘
keskiglashuviga olib keldi, keskin xalqaro nizolarning manbaiga aylandi va
qurollanish poygasining kuchayishiga sabab bo ldi. Hamma imperialistik
‘
davlatlar dunyoni qaytadan taqsimlash uchun urushga tayyorlana boshladilar.
Eng yirik kapitalistik davlatlar o rtasidagi ziddiyatlarning keskinlashuvi
‘
1914 - yilda birinchi jahon urushiga olib keldi.
Imperiyani himoya qilish va kengaytirish, dengiz yo llarida hukmronlikni
‘
saqlab qolish, Yevropa qit asida biron bir davlatning gegemon bo lib olishiga
’ ‘
yo l qo ymaslik Buyuk Britaniya tashqi ssiyosatining asosiy maqsadlari ana
‘ ‘ –
shundan iborat edi.
Uning hukmron doiralari sanoat monopoliyasini qo ldan chiqarganliklari
‘
evaziga juda katta mustamlaka imperiyasini yanada kengaytirishga harakat qilar
edilar. 1882 yilda Angliya Misr xalqining milliy ozodlik qo zg olonini
‘ ‘
shafqatsizlik bilan bostirib, Misrni bosib oldi va uni o zining mustamlakasiga
‘
aylantirdi. Shu tariqa u yaqinda qurilgan Suvaysh kanalini Atlantika okeani va
–
O rta dengizdan Hind okeaniga olib boradigan dengiz yo lidagi g oyat muhim
‘ ‘ ‘
strategik punktni batamom o z nazorati ostiga oldi. Inglizlar Misrdan platsdarm
‘
sifatida, shuningdek, ingliz qo shinlaridan foydalanib, Sharqiy Sudanni bosib
‘
oldilar. Shu davrda Britaniya Sharqiy Afrikasi deb nom olgan mustamlakalar
guruhi tashkil etildi.
27

Ayni vaqtda ingliz mustamlakachilari Kap kaloniyasidan shimolga qarab
siljib bordilar. Bu yerda bosqinchiliklarning tashkilotchisi Sesil Rods edi. Rods
negr knyazchalarining yerlarini arzon garov sotib olib va kuch ishlatib,–
Rodeziya deb nom olgan koloniyani tashkil etdi. U ingliz yerlarini Keyptaun
–
Qohira Kalkutta ( uchta K ) temir yo li bilan birlashtirish g oyasini ilgari
– “ ” ‘ ‘
surdi.
1889 yilda Angliya Transvaal va To qsariq daryo respublikasiga hujum
‘
qildi. U yerda Gollandiya, Fransiya va Germaniyadan ko chib borgan kishilarning
‘
avlodlari burlar hukmronlik qilar edilar. Angliyaning burlar respublikalariga
–
qarshi urush mustamlakalarni qaytadan taqsimlash uchun olib borilgan bo lib,
‘
imperialistik urush edi. Buyuk Britaniya haddan tashqari zo r kuch ishlatish
‘
bilangina 1902 yilda ingliz burlar urushida g alabaga erishib, Janubiy Afrikani
‘
bosib olishni tamomladi. 1910 yilda Kap koloniyasi, Natal To qsariq daryo
‘
respublikasi va Transvaal birlashib, Janubiy Afrika ittifoqini tuzdilar va bu ittifoq
o z o zini boshqarish huquqini oldi, ya ni
‘ – ‘ ’ dominion* bo lib qoldi. Bu yerda ‘
mustamlakachilar inglizlar va burlarning negr aholisiga qarshi bloki tashkil
–
topdi.
Buyuk Britaniya XIX asr oxirida Janubiy Sharqiy Osiyoda katta katta
– –
bosqinchiliklar qilib, Birma, Malayya va boshqalarni qo lga kiritdi. Ingliz
‘
mustamlakachilari yirtqich qo llarini Xitoyga, Afg onistonga, O rta Osiyoga,
‘ ‘ ‘
G arbiy Afrikaga, Tinch okeani orollariga ham cho zmoqda edi.
‘ ‘
XIX asrning 90 yillariga qadar Osiyoda Rossiya, Afrikada Fransiya
–
Angliyaning asosiy raqiblari edi. Lekin asr oxirida Angliya Germaniya
–
ziddiyatlari keskinlashdi. Angliyaning hukmron doiralari G e r maniya Angliya
“
bilan qasddan xavfli raqobat boshlaganiga va Britaniyaning ustunligini yo q qilish
‘
uchun bor kuchi bilan kurashayotganiga ishonch hosil qildilar.
”
XIX asrning oxrigacha Angliya a j oyib yakkalik prinsipiga amal qilib
“ ”
keldi. Bu prinsipning mohiyati boshqa mamlakatlar bilan uzoq muddatli ittifoqlar
tuzib, o z qo lini bog lab qo ymaslikdan, boshqa mamlakatlar o ratasidagi
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ziddiyatlardan foydalanib qolish va faqat o rni kelgandagina o z manfaatlariga
‘ ‘
28

amal qilib, tomonlardan birini qo llab quvvatlashdan iborat edi. Endi esa‘ –
Angliyaning a j oyib yakkalik prinsipidan voz kechishiga to g ri keldi. U
“ ” ‘ ‘
q i t adagi soldatlarga muhtoj bo lib, Fransiya va Rossiya bilan yaqinlasha
“ ” ’ ‘
boshladi. Bunda ularning qo shinlaridan Germaniyaga qarshi foydalanmoqchi
‘
bo ldi.
‘
Fransiyaning hukmron doiralari 1870-1871 yillardagi mag lubiyat
‘
o chini olishga intilib, o z talofatlarining o rnini mustamlakalarni kengaytirish
‘ ‘ ‘
yo li bilan to ldirishga harakat qildilar va Germaniyaning pozitsiyalari
‘ ‘
kuchsizlanib qolishiga harakat qildilar.
Fransiya qurolli kuch ishlatib, Tunisni, Shimoli-G arbiy Afrikani,
‘
Madagaskarni, Somalining bir qismini, Hindi-Xitoyni bosib oldi. Fransiyaning
Afrikadagi shundan keyingi bosqinchiliklari uning Angliya bilan to qnashuviga
‘
olib keldi. Fransiyaning hukmron doiralari Germaniyaga nisbatan murosasiz
bo lganliklaridan Angliya bilan munosabatlarning keskinlashuvi Germaniyaga
‘
qarshi kurashish imkoniyatini bo shashtirib yuborishini tushunar edilar. Ular
‘
Angliyaga yon berdilar va u bilan Afrikani bo lib olish haqida bitim tuzdilar. Bu
‘
bitim Germaniyaning da volariga ham qarshi qaratilgan edi. U Fransiyaga XX asr
’
boshlarida Marokashni bosib olish va ko pgina yo nalishlarda ekspansiyani
‘ ‘
davom ettirish imkonini berdi. Fransiya Osiyoda Kampuchiyani (Kambodjani),
Laosni, Vyetnamni (Tonkin va Annamni) Tinch okeanidagi ko pdan-ko p
‘ ‘
orollarni bosib olishni nihoyasiga yetkazdi. XIX asr 70-yillarining oxiridan to
1914-yilgacha u o z mustamlakalarining hududsini10.5 baravar ko paytirdi.
‘ ‘
Fransiya mustamlakalar bosib olish sohasida Germaniyadan ancha o zib ketdi;
‘
Fransiya bilan Germaniya o rtasidagi mavjud ziddiyatlar yoniga yangilari
‘ –
mustamlakalar tufayli kelib chiqqan ziddiyatlar qo shildi.
‘
Fransiyaning hukmron doiralari mamlakatning xalqaro ahvolini
mustahkamlashga harakat qilib, urush Germaniyaga qarshi revansh tayyorlab va
–
Yevropada gegemon bo lib olishni orzu qilib, Buyuk Britaniya va Rossiya bilan
‘
yaqinlashmoqda edilar. Rossiya ham o z harbiy kuchlarini oshirib bordi
‘ 8
.
8
Averyanov.A.P v.b. Yangi tarix . T., 1991 y, b 87.
“ ” –
29

I. 2.Uzoq Sharqdagi g arb mamlakatlarining siyosiy’
raqobati.
1866 yilda yuz bergan hukmron to narishdan keyin Ruminiyaning siyosiy
‘
hayotida tez tez hukumat krezislari yuz beradigan bo lib qoldi: besh yil
– ‘
mobaynida 1866 yildan 1871 yilga qadar o n hukuman almashindi.
– ‘ Rumin
pomeshchiklari va burjuaziyasining hali siyosiy maydonda ma lum topgan
’
siyosiy partiyalari yo q edi, bular o rniga umumiy manffatlari, konyunktura
‘ ‘
mulohazalari va fitna nizolari bilan birlashgan bir qancha guruhlar bor edi. Bu
–
guruhlarda Karl I ning o zi va saroy ahllari faol qatnashib turardi
‘ .
Karlning fransuz bujruaziyasi bilan bog langan pomeshchiklar va
‘
burjuaziyasining bor qismi manfaatlari evaziga Avstriya Vengriya va
–
Germaniya bilan bitim tuzishga intilishi mamlakatda jadu katta norozilikka sabab
bo ldi, bu norozilik Karl I yordami bilan temir yo l konsessiyasi olgan Berlin
‘ ‘
bankiri Shtrousbergning muttahamlik kirdikorlari fosh bo lib qolganligi
‘
munosabati bilan ayniqsa kuchayib ketdi. Ruminiyada nemis kapitalining
zo ravonligidan ommaning darg azabligi shunga olib bordiki, 1871 yil martida
‘ ‘
Buxarest aholisidan talay bir guruhi german imperitorining tug ilgan kuni
‘
30

munosabati bilan nemis konsuli qabul marosimi o tkazib turgan restoranga‘
ochiqdan ochiq hujum qildi.
–
Karl I ning davlat apparatini mustahkamlash maqsadida L.Katarjiu boshliq
yangi hukumat tuzdi, bu hukumat mamlakatda diktatura rejimini o rnatdi.
‘
Katarjiu hukumati (1871 1876 yillar) avvalo yirik zamindorlar
–
manfaatini ko zlab ish ko rardi, zamindorlarrumin g allasini bozor bilan
‘ ‘ ‘
ta minlashdan manfaatdor edilar, chunki rumin g allasi Amerika, Kanada va
’ ‘
Rossiya g allasining kuchayib borayotgankonkurensiyasiga uchrab turgan edi.
‘
Shu sababli Katarjiu hukumati umuman milliy ekonomika manfaatlari bilan
hisoblashmasdan, 1875 yilda Avstriya Vengriya bilan savdo bitim tuzdi, bu
–
bitimga muvofiq Avstriya sanoat mollariga Ruminiya ichki bozori ochib berildi,
hali zaif bo lgan Rumin sanoat mahsuloti esa Avstriya sanoat mollari bilan
‘
raqobat qilishga ojizlik qilardi. Buning evaziga Ruminiya Avstriya Vengriya
–
qishloq xo jalik mahsulotlari yetkazib berib turishi lozim edi.
‘
Bunday bitimning vayron qiluvchi iqtisodiy oqibatlari juda tez namoyon
bo ladi. Shu damgacha faol bo lib kelgan Ruminiya tashqi savdo balansi 1877
‘ ‘
yildayoq passiv balans bo lib qoldi va uning defitsiti tez oshib ketdi: umumiy
‘
tashqi savdo oboroti 1881 yilda 481,3 million ley bo lgani holda, savdo defitsiti
‘
68,2 million oltin leyni tashkil qildi. Sanoat ishlab chiqarishiga qattiq zarba berildi:
mayda, o rtacha korxonalarning anchasi Avstriya konkurensiyasiga bardosh
‘
berolmay bekilib qoldi. Aholi shu darajaga borib yetdiki, hatto Ruminiya
bug doyining kattagina qismi Avstriyada tegirmon qilinadigan bo lib qoldi.
‘ ‘
1875 yil savdo bitimiga muvofiq Avstriyaning Ruminiyaga eksport
qilishdagi ustunliklari natijasida Ruminiyaning boshqa mamlakatlar bilan savdosi
juda ham qisqarib ketdi. Ruminiyaning muvaffaqiyat bilan rivojlanib borayotgan
Gagandan keyin (yana o sha 1875 yil bitimiga muvofiq) juda qisqarib ketdi.
‘
Avstriya Vengriya bilan savdo bitimini tuzilganligi, so ngra Germaniya bilan
– ‘
ham xudda shunday bitim tuzilganligi natijasida Ruminiya doimiy iqtisodiy
qoloqlikka mahkum bo ldi, bu bitimlar Ruminiyani Avstriya Vengriya bilan
‘ –
Germaniyaning agrar qo shimchasiga aylantirib qo ydi. Bu siyosat, shuningdek,
‘ ‘
31

yangi rumin gospodarining dinastiya yo li bilan german imperatori xonadoni‘
bilan aloqa bog laganligi Germaniya hukumatining Ruminiyada xo jayinlik
‘ ‘
qilishiga imkon berdi. Bu jihatdan temir yo l konsessiyasi voqeasi juda
‘
xarakterlidir, bu konsessiya bevosita Bismarkning siquvi bilan bankir
Shtousbergga berilgan edi. Shu vaqtlarda juda shubhali kombinatsiyalar bilan
shug ullanib yurgan Shtrousberg kompaniyasining qurgan har bir kilometr temir
‘
yo li Ruminiyaga o sha vaqtlarda odatdagi konsessiyalardan juda qimmatga
‘ ‘
tushdi, 1879 yilda bu temir yo lni sotib olgan Ruminiya davlatining chet
‘
davlatlardan qarzi yanada oshib ketdi.
Katarjiu hukumatining iqtisodiy siyosati, shuningdek, turklarga
qaramlikdan uzil – kesil ozod bo lish masalasiga beparvolik bilan qaraganligi,
‘
Bolqonda vujudga kelgan qulay tashqi siyosat shart-sharoitlariga e tibor
’
bermaganligi mamlakatda norozilik tug ilishiga sabab bo ldi. 1876 yilda
‘ ‘
hukuman iste fo berishi lozim bo lib qoldi.
’ ‘
Bir qancha siyosiy gruppalarni birlashtirish yo li bilan tuzilgan liberal
‘
partiya 1876 yil aprelida hukumat tepasiga keldi, bu partiya savdo, moliya va
sanoat burjuaziyasining manfaatlarini ifodalalardi.
Bir tomonda Turkiya va ikkinchi tomonda Serbiya va Chernogoriya
o rtasida paydo bo lgan harbiy janjal vaziyatidan, shuningdek, Turkiya, Rossiya
‘ ‘
va g arbiy davlatlar o rtasidagi ziddiyatlaridan o z maqsadlari uchun
‘ ‘ ‘
foydalanishga harakat qilib, I. Bratianu hukumati bir qancha vaqtgacha bir-biri
bilan dushman bo lgan gruppirovkalar bilan muzokara olib bordi, siyosiy va
‘
harbiy jihatdan yordam ko rsatishga va da berib, turli masalalarda ularni yon
‘ ’
bosishga ko ndirdi. Lekin Ruminiya hukumati, Rossiya bilan ittifoq tuzishni
‘
turklar hukmronligidan uzil kesil ozod bo lish uchun birdan bir real
– ‘ –
imkoniyat deb bilgan jamoat fikrning siquvi ostida, 1877 yil aprelida Rossiya bilan
bitim tuzdi, bu bitimga muvofiq rus qo shinlarining Ruminiya tuprog idan
‘ ‘
bemalol o tib ketishiga yo l qo yildi, transport, ta minot va shu kabi
‘ ‘ ‘ ’
masalalarda yordam berishga va da qilindi.
’
32

1877 yil 21 mayda Ruminiya parlamenti mamlakatni to la mustaqil deb‘
e lon qildi. Rossiyadan boshqa buyuk davlatlardan birontasi Avstriya
’ – –
Vengriya ham, hatto Turkiya ham bu ahdni tan olmadi. Rossiya Turkiya urushi
–
davomidagina (bunda Ruminiya Rossiya tomonida turib urushgan edi), urushning
butun og irligini o z zimmasiga olgan rus va rumin xalqlarining harakatlari va
‘ ‘
bergan qurbonlari soyasidagina Turkiyadan mustaqil rumin davlati vujudga keldi.
Plevna yonida bo lgan va ruslar bilan bir qatorda rumin qo shinlari ham
‘ ‘
ishtirok qilgan janglar natijasida turklarning qarshiligi sindirildi. Plevna qo lga
‘
olinib rus qo shinlari Konstantinopolga qarab yurish boshlagandan keyin San
‘ –
Stefano shartnomasi tuzildi, bu shartnoma Ruminiyaning mustaqilligini tasdiqladi;
San Stefano shartnomasining bu qoidasini 1878 yildagi Berlin traktati ham
–
tasdiqlagan edi.
Oradan ko p o tmay, Ruminiya hukmron doiralari tashqi siyosatda yana
‘ ‘
Geramniya va Avstriya Vengriya bilan yaqin ittifoq tuzish yo lidan bordilar, bu
– ‘
ittifoq Ruminiyani markaziy Yevropa davlatlarining harbiy gruppirovkasiga
–
Uchlar ittifoqiga mahkam bog lab qo ydi.
‘ ‘
Ruminiyani Uchlar ittifoqiga tortishda Karl I ayniqsa faollik ko rsatdi, shu
‘
maqsad bilan u Vena va Berlin shaharlariga maxsus safar qildi.
1864 yilgi agrar reformadan keyin qishloq xo jaligida kapitalistik
‘
munosabatlar tobora ko proq rivojlandi. Asosan eksport qilinidigan ekin
‘ –
bug doy ekish uchun o tloq va o rmonlar hisobidan bug doyzorlar ochish
‘ ‘ ‘ ‘
1864 yildagi 893 065 gektardan 1874 yilda 1 163 50 gektrga yetkazildi.
Lekin mehnat unumdorligi pastligicha qola berdi. Ruminiyada hosildorlik
boshqa ko p mamlakatlardagidan past darajada turardi, qishloq xo jaligida
‘ ‘
ishlatiladigan mashinalarning soni juda ham oz edi. 1864 yildagi agrar reforma
o sha vaqtlarda juda ozchilikni tashkil qilganquloqlarga qo l keldi, xolos, asosiy
‘ ‘
dehqonlar ommasi esa aslida pomeshchiklardan yarim feodal qaramlik holatida
qola berdilar. 1866 yil martida qabul qilingan, qishloq xo jalik shartnomalari
‘
to g risida degan qonun dehqonlarning ahvolini yomonlashtirib yubordi. Bu
‘ ‘
qonunga muvofiq mahalliy hukmdorlar zimmasiga dehqonlarni pomeshchiklar
33

uchun ishlashga majbur etish vazifasi yuklangan edi, dehqonlar esa ochlikdan
o lib ketmaslik uchun qishloq xo jalik ishlari yuzasidan bitimlar tuzishga majbur‘ ‘
bo ldilar.Rumin burjua siyosiy arboblaridanbirining ta biri bilan aytganda,
‘ ’
r u m in xalqining 95 foizi bu qonun bilan har qanday qonundan tashqari
“
qo yilgan edi . 1872 yilda dehqonlarni pomeshchiklar bilan tuzgan tutqunlik
‘ ”
shartnomalarini bajarishga majbur qilish vazifasi harbiy qismlarga yuklandi.
Bularning hammasi qishloq xo jaligida krepostnoylik qoldiqlarini mustahkamlash
‘
degan gap edi va buning bevosita oqibati shu bo ldiki, dehqonlar o rtasida yangi
‘ ‘
revolyutsion yuksalish vududga keldi.
1888 yilda Ruminiyaning markaziy qismi bo lgan Buxarest atroflarida
‘
dehqonlarning ayniqsa katta, yirik qo zg olonlari bo lib o tdi; 1889, 1892,
‘ ‘ ‘ ‘
1896 va 1900 yillarda jiddiy g alayonlar va ochiqdan ochiq qo zg olonlar
‘ – ‘ ‘
bo ldi. Dehqonlarning stixiyali tarzdagi revolyutsion chiqishlarini qo shinlar
‘ ‘
rahmsizlik bilan bostirdilar, lekin pomeshchiklar va ijaradorlar ekspluatatsiyasi
dastidan juda og ir ahvolda qolgan dehqonlar tinchimadilar. Ruminiya
‘
qishloqlarida ahvol tobora og irlashdi.
‘
1877 1878 yillardagi Rossiya Turkiya urushi natijasida Ruminiyaning
– –
Turkiyaga qaramligiga uzul kesil barham berilgandan keyin va 1885 yilda
–
proteksionistik siyosat olib borgan liberal hukumat Avstriya bilan tuzilgan savdo
bitimini denonsatsiya qilgandan keyin Ruminiya siyosatining rivojlanish sur atlari
’
kuchayib ketdi. 1887 yil V a t an sanoatini rag batlantirish to g risida qabul
“ ” ‘ ‘ ‘
qilingan qonunga muvofiq, yangi qurilgan fabrikalar egalari 15 yilgacha hamma
soliqlardan, hatto fabrikalar uchun kerak bo lgan mashina asboblar uchun boj
‘ –
to lashdan, ya ni fabrika zavodlardagi mashina asboblarning juda
‘ ’ – –
ko pchiligi uchun uchun to lanadigan bojlardan ham ozod qilindilar, chunki shu
‘ ‘
kezlarda Ruminiyada mashinasozlik aslida yo q edi. Sanoat egalari o z
‘ ‘
tovarlarini mamlakat ichida sotish jihatidan ham, o z korxonalarining ehtiyojlari
‘
uchun temir yo l transporti xizmatiga haq to lash jihatidan ham, bino qurush va
‘ ‘
hokazolar uchun yer sotib olish jihatidan ham bir qancha imtiyozlarga ega
bo ldilar. Bunday sharoitda sanoatning rivojlanishi ancha tezlashib ketdi: yangi
‘
34

fabrika va zavodlar qurildi, neft konlari, shaxtalar, temir yo llar vujudga keltirildi‘
va hokazo, shu bilan birga solinadigan kapitalning juda ko pchiligi oziq ovqat
‘ –
sanoati, o rmon sanoati va neft sanoati tarmoqlariga sarf qilindi. Mamlakat tabiiy
‘
boyliklarini ekspluatatsiya qilishda zo r berib chet el kapitali, ayniqsa nemis
‘
kapitali ishga solindi. Chet el kapitali Ruminiya ekonomikasidagi eng muhim
pozitsiyalarni o z qo liga ola borib, Ruminiya ekonomikasini bir tomonlama
‘ ‘
rivojlantirishdan, Ruminiyani ancha rivojlangan ishlab beruvchi sanoati bor
mamlakatlar uchun xom ashyo bazasiga aylantirishdan manfaatdor edi.
Qattiq ekspluatatsiya va siyosiy huquqsizlik sharoitida ishchilar sinfining
siyosiy ongi va uyushqoqligi sekin asta o sib bordi. 1872 yilda birinchi da fa
– ‘ ’
ishchilar sinfining yagona tashkilotini vujudga keltirishga - R u m iniya umumiy
“
ishchilar soyuzi tashkil qilishga urinib ko rildi, bu tashkilot bir qancha
” ‘
vaqtgacha o z matbuot organi bo lgan Rumin ishchisi degan gazeta nashr
‘ ‘ “ ”
qilibturgan edi. Bu davrda ilg or Rumin intelligensiyasi namoyandalari ishchilar
‘
sinfi bilan aloqa bog lab, uning sinfiy ongini uyg otishga yordamlashtirdilar.
‘ ‘
Ruminiyaning bir qancha shaharlarida sotsialistik to garaklar paydo bo ldi, bu
‘ ‘
to garaklarda ilg or intelligensiya namoyandalari, o quvchilar, kosiblar
‘ ‘ ‘
yetakchi rol o ynadilar.
‘
Ruminiyada ishchilar harakatining dastlabki rivojlanish davrida narodliklar
g oyalari va prudonizmning ta siri juda kuchli ekanligi namoyon bo ldi.
‘ ’ ‘
Ishchilar sinfining vazifalari demokratik reformalar (umumiy saylov huquqi, xotin
qizlar teng huquqli bo lishi va shu kabilar) uchun kurash bilan cheklanib qoldi.
– ‘
Ruminiyada revolyutsion harakatga rus narodniklarining ta siri juda katta bo ldi.
’ ‘
80 – 90 – yillarda Ruminiyada kapitalizm tez rivojlanib borganligi tufayli
ishchilar sinfining siyosiy aktivligi ancha oshib ketdi. 1888 yilda Buxarestda
matbaachilar bilan temir yo lchilarning umumiy ish tashlashi bo li. Ishchilar
‘ ‘
sinfi orasida marksistik ideyalar tarqala boshladi. Sotsialistik va ishchi
matbuotining bir qancha nashrlari chiqarildi.Rumin ishchilar harakatining xalqaro
aloqalari vujudga keldi va rivojlandi: 1889 yilda II Internatsionalning I kongressida
rumin delegatlari qatnashdi. 1890 yildan boshlab har yili 1- May namoyishlari
35

o tkaziladigan bo ldi. Ishchilar gazetasi Munka (1890 yildan boshab) yagona‘ ‘ “ ”
ishchilar partiyasini tashkil qilish yuzasidan katta tayyorgarlik ishlari olib bordi.
Ishchi to garaklari siyosiy kurash uchun mavjud legal imkoniyatlardan
‘
foydalandilar. Rumin parlamentida birinchi martaba ikki ishchi deputat paydo
bo ldi, bular saylov kompaniyasida to garaklarning aktiv qatnashganligi
‘ ‘
orqasida saylangan edilar.
1893 yilda ishchi to garaklari Ruminiya sotsial-demakratik partiyasi
‘
bo lib birlashdilar, bu narsa rumin ishchilar harakatining rivojlanishida juda katta
‘
qadam edi. Lekin partiya tepasiga chiqib olgan reformist elementlar rahbarlikni
o z qo llariga oldilar va ishchilar harakatini idealogiya jihatidan burjuaziyaning
‘ ‘
siyosiy manfaatlariga bo ysundirish uchun zamin vujudga keltira oldilar. Syezdda
‘
qabul qilingan programmada umumiy saylov huquqi va xotin-qizlarning teng
huquqqa ega bo lishi singari vazifalar mufassal bayon qilindi-yu, lekin
‘
ekspluatatsiyaga asoslangan kapitalistik jamiyatni tugatish zarurligi haqida, bu
maqsadga erishish uchun zarur shart bo lgan proletariat diktaturasi to g risida
‘ ‘ ‘
bir og iz ham gap yo q edi, pomeshchiklar yerini taqsim qilish va u yerlarni
‘ ‘
dehqonlarga chek yer qilib bo lib berish o rniga, bu yerlar uchun dehqonlardan
‘ ‘
to lov olish ko zda tutilgan edi.
‘ ‘
Shu vajdan Ruminiya sotsial - demokratik partiyasi Ruminiya
mehnatkashlar ommasi revolyutsion kurashining chinakam rahbari bo lolmadi; bu
‘
partiya o zining amaliy faoliyatida tobora mustaqilligini qo ldan berib, burjua
‘ ‘
partiyalari manfaatlariga bo ysundi. Bu yo lning mantiqiy oqibati shu bo ldiki,
‘ ‘ ‘
tepasida opportunistik rahbarlik oradan bir oz o tgandan keyin, 1899-yilda yirik
‘
burjuaziya bilan pomeshchiklar partiyasi bo lgan liberallar partiyasiga o tib
‘ ‘
ketdi. Bu xoinlik birmuncha vaqtgacha rumin ishchilar harakatining rivojlanishini
juda qiyin ahvolga solib qo ydi.
‘
1876-yildan 1888-yilgacha (oradan bir oz-bir ozdan uzilishlar bilan)
hokimiyat tepasida turgan I. Bratianu hukumati ichki siyosat sohasida, o zidan
‘
oldin o tgan konservativ hukumat singari, hukmron ish yurgizib keldi. Bu
‘
hukumat parlamentining konstitutsion huquqlarini buzdi, davlat apparatida
36

korrupsiya sistemasiga keng yo l ochib berdi, siyosiy muxoliflarni bostirish‘
uchun o z hokimiyatidan har qanaqasiga suiiste mol qilishdan ham toymadi.
‘ ’
Mana shularning hammasi mehnatkashlar ommasinigina emas, shu bilan birga
burjua siyosatchilarining kattagina qismini ham hukumatga qarshi qilib qo ydi, bu
‘
kuchlar 1886-yilda I. Bratianu va uning to dasiga qarshi kurashga birlashdilar.
‘
1888-yil martida Buxarest aholisi korol saroyini qamal qildi. Hukumat chaqirgan
qo shinlar xalqqa qarab o t ochdi. Oradan bir necha kun o tgandan keyin
‘ ‘ ‘
dehqonlarning qo zg alonlari boshlanib ketdi, ularga qarshi yana qo shin
‘ ‘ ‘
yuborildi. Ahvol shunday bo lgandan keyin Bratianu hukumati iste fo berishga
‘ ’
majbur bo ldi.
‘
1889-yilgi parlament saylovlarida g alaba qilgan turli konservativ va
‘
liberal gruppalardan iborat b i r lashgan oppozitsiya degan oppozitsiya oradan bir
“ ”
oz o tgach tarqalib ketdi, bu gruppalar o rtasida chiqqan ko pdan-ko p nizolar
‘ ‘ ‘ ‘
esa juda uzoqqa cho zilgan siyosiy krizisga, 1889-1895-yillar davomida bir necha
‘
marta hukumat almashinuviga sabab bo ldi. 1892-yildan boshlab yirik rumin
‘
zamindorlaridan biri bo lgan D. Sturdza boshchiligidagi milliy leberal partiya
‘
o z pozitsiyalarini sekin-asta kuchaytirib bordi. Bu partiya konservatorlar
‘
hukumatining Transilvaniyada qattiq ta qibga uchragan ruminlarning milliy
’
harakatiga yordam berishdan bosh tortganligi munosabati bilan rumin
jamoatchiligi orasida paydo bo lgan noroziliklardan, shuningdek, hukumatning
‘
milliy manfaatlarga qarshi qaratilgan bir qancha iqtisodiy choralaridan foydalandi.
L. Katarjiu konservativ hukumatining siyosatidan qattiq norozilik tug ilganligi va
‘
mamlakatning bir qancha joylarida hukumatga qarshi bosh ko tarib chiqishlar
‘
bo lganligidan yangi hukumat inqirozi ro y berdi. Natijada 1895-yil oktabrida D.
‘ ‘
Sturdza boshchiligida liberal hukumat 1899-yilgacha hokimiyat tepasida turdi,
1899 yilda esa u milliy liberal partiyaning ichki nizolari natijasida zaiflashib, yana
birmuncha vaqtgacha hokimiyatni konservatorlarga topshirishga to g ri keldi.
‘ ‘
Ruminiya hukmron doiralaridagi shu ahvol, ya ni siyosiy gruppalardan
’
brontasining pozitiv programmasi bo lmay hammalari hokimiyat uchun kurash
‘
bilan band bo lganliklari, ular hokimiyat tepasiga kelganlaridan keyin
‘
37

mamlakatning progressiv taraqqiysiga to sqinlik qiluvchi siyosatni yurgizib‘
turganliklari - XX asr boshlariga kelib Ruminiyada ijtimoiy va iqtisodiy
ziddiyatlarning juda keskinlashib ketishiga olib borgan eng muhim sabablardan
biri bo ldi.
‘
1877 1878 yillardagi Rossiya Turkiya urushi natijasida Bolgariya
– –
turklar zulmidan ozod qilindi va bolgar davlatchiligi yangidan vujudga keltirildi.
Urushning eng boshidayoq rus armiyasi bosh qo mondonligi huzurida
‘
grajdan boshqarmasi tuzilgan edi, bu boshqarmaning vazifasi turklar zulmidan
ozod qilingan bolgar oblastlarida davlat tuzilishini barpo qilish edi. Bolgariya
hududsi ozod qilina borgan sari gubernalar tashkil qilindi. Guberna ma muriy
’
boshqarmalar boshida rus gubernatorlari turardi. Bolgariyadan rus qo shinlari
‘
chiqib ketgandan keyin bu gubernatorlik vazifalariga bolgarlardan qo yish uchun
‘
maxsus vitse-gubernator vazifasi ta sis qilingan edi. Shunday qilib, bolgarlarning
’
o zlaridan gubernator kadrlar tayyorlab borilgan edi
‘ .
Yana shu bolgarlardan kadrlar tayyorlash maqsadida o z o zini
‘ – ‘
boshqarish idorasi joriy qilingan edi. Gubernatorlar, okrug va shahar hokimlari
qoshida saylanuvchi sovetlar (munisipalitetlar) tuzilgan edi. Qishloqlarda esa
jamoa sovetlari tuzilgan bo lib, bular mahalliy
’ o z o zini ‘ – ‘ boshqarish
ishlarining hammasini hal qilar edilar. Okrug va shahar hokimlarining ko pchiligi
’
bolgarlarning o zlaridan tayinlanar edi.
’
Rus hukumati yangi davaltning Rossiya bilan yaqin do stlikda va uning
’
homiyligi ostida rivojlanib borishiga harakat qilardi. Shu bilan birga chor hukumati
hokimiyatining revolyutsion elementlari qo liga o tib qolmasligi uchun choralar
’ ’
ko rib turardi. Urush tamom bo lgandan keyin bolgar davlatini tuzishga
’ ’
raxbarlik ishlari rus podsho komissari knyaz Dondukov-Korsakovga yuklangan
edi, u shu bilan birga Bolgariyadagi rus okkupatsiyachi qushinlarining
qo mondoni ham edi.
’
Rus qo shinlari Bolgariyani qisqa muddat okkupatsiya qilib turgan
’
vaqtlarida (to qqiz oyda) mamlakatning davlat tuzilishi borasidagi ishlar
’
tugallangan edi. Bolgar milliy armiyasi tuzilgan edi, bu armiya rus hukumdorlari
38

qurol-yaroq bilan, rus ofetsirlari bilan ta minlanadi, o sha zamon ilg or harbiy’ ’ ’
texnikasining hamma turlari bilan qurollantirdi. Bolgar ofetseri kadrlari tayyorlash
maqsadida 1878 yilda Sofiyada harbiy maktab ochilgan edi. Bolgariya armiyasidan
nusxa olib tuzilgan edi.
Yangidan vujudga keltirilgan bolgar davlatining davlat tuzumi 1878-yil
aprelida Tirnovo o da Ta sis majlisi tomonidan qabul qilingan bolgar knyazligi
’
konstitutsiyasida (Tirnovo o konstitutsiyasida) uzil-kesil rasmiylashtirilgan edi.
Konstitutsiya loyihasi (Organik nizom) Kondukov-Korsakovning
topshirig iga muvofiq, rus yuristi S. I. Lukyanov boshliq komissiya tomonidan
‘
ishlab chiqilgan, Peterburgda imperator mahkamasi qoshidagi maxsus kengashda
ko rib chiqilib, shundan keyin Ta sis majlisi muhokamasiga taqdim qilingan edi.
‘ ’
Konstitutsiya loyihasini muhokama qilish vaqtida Ta sis majlisida ikki siyosiy
’
oqim-konservatorlar oqimi bilan liberallar oqimi borligi ma lum bo ldi. Ta sis
’ ‘ ’
majlisida juda ozchilikni tashkil qilgan konservatorlar sudxo rlar, yirik
‘
savdogarlar, yirik savdogarlar, yirik yer egalari, shuningdek quloqlarning
manfaatlarini ko zlab ish tutgan edilar. Konservatorlar qudratli monarxiyachi
‘
hokimiyat o rnatish yo li bilan mamlakatda o z hukmronliklarini
‘ ‘ ‘
mustahkamlab olmoqchi, feodalizm qoldiqlarini mumkin qadar ko proq saqlab
‘
qolmoqchi, xalqqa siyosiy huquqlar bermaslik ilojini qilmoqchi edilar.
Lekin Ta sis majlisidagi ko pchilik burjua liberallardan konstitutsiya
’ ‘
loyihasini demokratlashtirish uchun aktiv kurash olib borgan, o sib borayotgan
‘
bolgar burjuaziyasi namoyandalaridan iborat edi.
Liberallarning qo li baland keldi. Tirnovo konstitutsiyasining uzil- kesil
‘
qabul qilingan tekstiga muvofiq, Bolgariya knyazligi xalqdan vakil saylanadigan,
meros bo lib qoladiganva konstitutsion monarxiya deb e lon qilindi. Umumiy,
‘ ’
teng va yashirin ovoz berish yo li bilan saylanadigan bir palatali Xalq majlisi
‘
ta sis qilindi. Xalq majlisi qonun chiqarish tashabbusiga va ijrochi hokimiyat
’
ustidan siyosiy nazorat qilish huquqiga ega edi. Konstruksiyada rasmiy grajdanlik
va siyosiy huquqlar hamda erkinliklar so z erkinligi, matbuot, majlislar,
– ‘
39

tashkilotlar erkinligi e lon qilingan edi. Xususiy mulk huquqi dahlsiz deb e lon’ ’
qilingan edi.
Tirnovo konstitutsiyasi o z zamonasi uchun progressiv ahamiyatga ega
‘
edi. Bu konstitutsiya Bolgariyada burjua tuzumining g alabasini qonun yo li
‘ ‘
bilan mustahkamlangan va mamlakatda kapitalizmning rivojlanishiga
yordamlashgan edi.
Bolgariya davlati bunyodga kelgan dastlabki kunlardan boshlab, bir
tomondan, Rossiyaning, ikkinchi tomondan, g arbdagi buyuk Yevropa
‘
davlatlarining ta sir o tkazish uchun kurash obyekti bo lib qoldi. Bu hol
’ ‘ ‘
Bolgariyaning siyosiy hayotida o z izini qoldirdi.
‘
Ana shu sharoitda Bolgariyada: B o l gariya Rossiyasiz yashay olmaydi
“ ”
degan shior ostida ijtimoiy harakat vujudga keldi. Bir to da oliy ofitserlar til
‘
biriktirib 1886-yil 9-avgustiga o tar kechasi knyaz Battenbergni taxtdan voz
‘
kechishga majbur qildilar va uni darhol chet mamlakatga jo natib yubordilar.
‘
Lekin bolgar burjuziyasining nufuzli yuqori tabaqalari Xalq majlisining
raisi Stefan Stambolov rahbarligida Plovdivdagi harbiy qismlarga suyanib, kontr
o zgarish qildilar. Battenbergni taxtdan tushirishga qatnashganlar qamoqqa olindi.
‘
Battenberg Bolgariyaga qaytib keldi-yu, lekin endilikda Rossiyaning roziligisiz
mamlakatni idora qilishga jur at etolmadi. Battenberg Aleksandr III dan
’
Battenbergning Bolgariyaga qaytib kelishini podsho ma qullamaganligi
’
to g risidagi telegrammani olgandan keyin taxtdan voz kechib (25-avgustda),
‘ ‘
hokimiyatni S. Stambolov boshliq valiahd kengashi qo liga topshirdi. Hukumatga
‘
V. Rodoslavov boshchilik qildi.
Yevropadagi buyuk davlatlarning tovarlari uchun boj olishdagi imtiyozlar
Berlin traktatiga muvofiq Bolgariyaga ham tatbiq qilinganligi (kapitulyatsiyalar
deb atalgan bojlar) Bolgariya kapitalistik sanoatining rivojlanishiga to sqinlik
‘
qilib turgandi. Bolgariya hukumati bu kapitulyatsiyalarni tugatish uchun zo r
‘
berib harakat qildi va 1897-yilda tamojnya bojlarini 8 foizdan 25 foizgacha
chiqardi.
40

Ozodlikdan keyin mamlakatda burjua munosabatlari qaror topishi
natijasida Bolgariyaning kapitalistik milliy sanoati tezroq rivojlana boshladi. Agar
1830-yildan 1879-yilgacha Bolgariyada 20 korxona ochilgan bo lsa, 1880-yildan‘
1900-yilgacha 146 korxona ochildi. XX asr boshlarida Bolgariyada 1176 kilometr
temir yo l qurilgan edi.
‘
Bolgariya burjua davlatining eng muhim choralaridan biri turk feodal yer
egaligini tugatganligini edi. 1880-yildan 1885-yilgacha o tgan davr ichida Xalq
‘
majlisi bir qancha agrar qonunlar qabul qildi, bu qonunlarga muvofiq, Bolgariya
davlati turk feodallarini bolgar dehqonlariga qancha kerak bo lsa, shuncha yer
‘
berishga majbur qildi. Ularning bergan yeri uchun haq to lanardi. Turk
‘
feodallarining dehqonlarga topshirgan yerlari uchun haq to lashni Bolgariya
‘
davlati o z zimmasiga oldi, dehqonlar esa olgan yerlarining haqini davlatga
‘
bo lib-bo lib to laydigan bo ldilar. Lekin turklar qo lidagi yerlarning katta
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
qismini bolgar dehqonlari o zlari bevosita turklardan sotib oldilar.
‘
Buning natijasida Bolgariyadagi turk feodal yer egaligi sekin-asta tugatildi,
shu bilan bolgar qishlog i kapitalistik rivojlanish yo liga qadam qo ydi.
‘ ‘ ‘
Ozodlikdan keyin mayda dehqon xo jaliklarining ko pchiligi
‘ ‘
so dxurlardan yordam so rashga majbur bo ldi, bu narsa dehqonlarni sekin-asta
‘ ‘ ‘
tutqunlikka olib bordi qashshoqlik tobora kuchaydi.
Bolgariyada sudxurlikning juda keng tarqalgan turi- zelennicharstvo
dehqonlar qashshoqligining yo ldoshi edi. Bunda ko kat (bolgarchasi na
‘ ‘ “
zeleno ) ustidan foizi tobora oshib boradigan qarz berilardi. Bolgar dehqonlari
”
juda muhtojlikda qolganliklaridan bir parcha yerlaridan oladigan hosilni garov
qo yib og ir shartlar bilan qarz olishga majbur bo lardilar.
‘ ‘ ‘
XIX asr oxiriga borib Bolgariya qishlog ida sinfiy tabaqalinish juda ham
‘
kuchayib ketdi. 1897-yildagi ro yxatga muvofiq dehqon xo jaliklarining 66 foizi
‘ ‘
qo lidagi yer haydalib ekiladigan yerning 20 foizini tashkil qilardi. Holbuki, 1
‘
foizi dehqon xo jaliklari (quloqlar) qo lidagi yer haydalib ekiladigan yerning 14
‘ ‘
foizini tashkil qilardi. Yeri oz dehqon juda og ir shartlar bilan quloqdan ijaraga
‘
41

yer olishga majbur bo lardi, ko pincha hosilining yarmini yer ijarasiga to lardi,‘ ‘ ‘
ko p hollarda dehqonlar otrabotka sharti bilan yerni ijaraga olardi.
‘
Bolgariya qishloq xo jaligi taraqqiyotidagi turg unlik va mamlakat
‘ ‘
ekanomikasidagi umumiy qoloqlikning sababi dehqonlarning o taketgan
‘
muhtojligi edi. Buning natijasida Bolgariya Yevropadagi imperialistik davlatlarga
iqtisodiy jihatdan juda qaram bo lib qoldi. V. I. Bolqondagi mayda davlatlar
‘ “
iqtisodiy jihatdan Yevropaning mustamlakasi edi , deb yozgan edi.
”
Tunisning Fransiya tomonidan bosib olinishi Italiyani Gabusburglar
monarxiyasi bilan ajratib turgan ziddiyatlarning davom etayotganligiga qaramay
Italiyada Germaniya bilan va uning ittifoqchisi bo lgan Avstriya Vengriya
‘ –
bilan yaqinlashish istagini uyg otdi. 1882 yilda Italiya Germaniya va Avstriya
‘ –
Vengriya bilan Uchlik ittifoqi deb atalgan ittifoq tuzdi. Ittifoqchilik bitimiga
ko ra, agar Fransiya Italiyaga hujum qilgudek bo lsa, bitimning boshqa ikkala
‘ ‘
qatnashchisi (Germaniya va Avstriya - Vengriya) unga harbiy yordam berishga
va da qilgan edilar. Agar Fransiya Germaniyaga hujum qilgudek bo lsa, Italiya
’ ‘
ham yordam berish haqida o z zimmasiga ana shunday majburiyat olgan edi.
‘
Avstriya Vengriya Germaniya oldida ana shunday majburiyat olmagan edi.
–
Lekin ittifoqning har uchala qatnashchisi ham, agar ularning birontasiga bir
vaqtning o zida ikki dushman bilan urushishga to g ri kelib qolsa, bir
‘ ‘ ‘ –
birlariga harbiy yordam berishga va da qilgan edilar. Shartnomaning barcha
’
qatnashchilari ularning birontasi biron bir to rtinchi davlat bilan urushadigan
– ‘
bo lsa, betaraflikka rioya qilish majburiyatini oldilar. Bundan Fransiya istisno edi,
‘
chunki, agar u bilan urush bo ladigan bo lsa, ittifoqchilar majburiyati, yuqorida
‘ ‘
ko rsatib o tilganidek, birmuncha kattaroq edi. Betaraflikka rioya qilish haqidagi
‘ ‘
majburiyat amalda Avstriya Vengriya bo lsa, Italiya betarafligi kafolatlanadi
– ‘
degan gap edi.
Tunisdan keyin Misrning ayanchli navbati keldi. Nomigagina Turkiya
sultonining vassali hisoblanib kelgan Misr ustidan 1876 yildan boshlab, xediva 9
hukumatining moliyaviy jihatdan inqirozga uchraganidan keyin ikki tomonlama
9
Misr monarxining unvoni.
42

ingliz fransuz nazorati o rnatilgan edi, bu nazorat tez orada mamlakatni– ‘
butunlay xonavayron qilgan edi.
Misrning ingliz fransuz bankirlari tomonidan shafqatsiz ekspluatatsiya
–
qilinishi 1882 yilda milliy ozodlik qo zg oloni ko tarilishiga sabab bo ldi.
‘ ‘ ‘ ‘
Ingliz hukumati bundan foydalanib, u yerdagi ingliz aholi manfaatlarini himoya
qilish bahonasi bilan Misrni bosib olishga qaror qildi. Aleksandriya ingliz floti
kemalari tomonidan vahshiylarcha bombardimon qilingandan keyin, desant
tushirildi. Tez orada ingliz qo shinlari butun Misrni okkupatsiya qildilar.
‘
Misrda gegemonlikka da vogar bo lgan Fransiya ham ikkinchi o ringa
’ ‘ ‘
surib qo yilgan edi. Lekin u Misr davlati mablag lariga bo lgan o zta sirini
‘ ‘ ‘ ‘ ’
saqlab qolaverdi.Misrning davlat qarzi kassasida (Misr moliyasi ustidan chet el
nazorati organida) fransuz bankirlari katta o rin egallardi. Fransiya o z
‘ ‘
ta siridan foydalanib va Misrning Angliya qo liga o tib ketishiga yo l
’ ‘ ‘ ‘
qo ymaslik uchun, bu mamlakatda ingliz siyosatini o tkazishga turli yo llar
‘ ‘ ‘
bilan uzluksiz ravishda to sqinlik qilib keldi. Misr uchun kurash, ya ni Nil
‘ ’
vodiysi va Suvaysh kanali ustidag hukmronlik qilish uchun kurash ingliz fransuz
–
munosabatlarini juda keskinlashtirib yubordi.
XIX asrning 80 yillariga qadar Yevropa davlatlari Afrikada mahsulot
–
punktlari uchun omborlar qurish va qirg oqda uncha katta bo lmagan
‘ ‘
istehqomlar qurish bilangina shug ullanib keldilar. Faqat fransuzlar Jazoirda va
‘
inglizlar Kap mustamlakasida qirg oqdan mamlakat ichkarisiga tomon kirib
‘
borgan edilar. Afrikaning ko pgina ichki viloyatlari XIX asr o rtalarigacha
‘ ‘
tekshirilmagan edi, anchagina tumanlarga hali yevropaliklarning oyog i yetmagan
‘
edi.
80 yillarga qadar ingliz kapitali hududlar bosib olmasdan, Afrikaning
–
o sha vaqtda ma lum bo lgan kattagina qismida ustun darajada ta sir o tkazib
‘ ’ ‘ ’ ‘
kelardi. B u ndan o n yil muqaddam, - degan edi 1890 yilda ingliz bosh ministri
“ ‘
Solsberi, - biz Afrikani bosib olish zarurligiga muhtoj bo lmay, uning xo jayini
‘ ‘
edik, chunki biz o sha vaqtda bengizda hukmron bo lib, mahalliy xalqlar bilan
‘ ‘
muomalada ancha tajriba orttirgan edik .
”
43

Lekin inglizlarning raqiblari paydo bo lib qoldi. Fransuz, nemis, Belgiya‘
kapitalistlari Afrika hududida o rnashib ola boshladilar. Raqiblarning o ziyu
‘ ‘
ketishidan qo rqish kapitalistik davlatlarni yangidan yangi bosqinlarga undadi.
‘ –
80 va 90 yillar davomida kapitalistik davlatlar mayda mayda bo laklarga
– – – ‘
bo lib, deyarli butun Afrika qit asini bosib oldilar, uning xalqlarini, asosan negr
‘ ’
qabilasidagi xalqlarni asoratga soldilar. Afrika xalqlari ko p hollarda
‘
mustamlakachilarga qattiq turib qarshilik ko rsatdilar. Bunday qarshilik, ayniqsa
‘
Sudanda va zuluslarga qattiq bo ldi, lekin kuchlar nisbati juda ham teng emas edi:
‘
Afrika xalqlarining qarshiligi shafqatsizlik bilan bostirildi.
Afrikani bo lib olish paytida bosqinchilar o rtasida juda ko p janjallar
‘ ‘ ‘
paydo bo ldi. Masalan, ekvotarial Afrikaning asosiy savdo yo li bo lgan Kongo
‘ ‘ ‘
daryosining quyilish joyi kimga qarashi kerak, degan masalada kurash paydo
bo ldi. Ingliz hukumati bu yerni Angliyaga moliyaviy va iqtisodiy jihatdan qaram
‘
bo lgan Portugaliyaga berishni istardi. Fransiya Germaniya bilan birgalikda
‘
Kongo daryosining quyilish joyini Belgiya qiroli Leopoldga bermoqchi bo lgan
‘
edi, Leopold esa o sha vaqtda deyarli butun Kongo havzasini bosib olgan edi.
‘
1884 1885 yillardagi Brelin konferensiyasida mustaqil Kongo davlati deb
– “ ”
atalgan mamlakat hududi chegarasi belgilangan edi, amalda esa bu tuman qiroli
Leopoldning shaxsiy mulki bo lib qolgan va eng og ir mustamlaka
‘ ‘
ekspluatatsiyasi formasi o rnatilgan viloyat bo lib qolgan edi.
‘ ‘
G arbiy Afrikada ham Angliya bilan Fransiya manfaatlari zid bo lib
‘ ‘
chiqdi. 70 yillarda fransuzlar Senegal daryosi quyiladigan joydan (ular bu yerni
–
allaqachonlar egallab olgan edilar) daryo bo ylab yuqoriga harakat qila
‘
boshladilar. Ular ana shunday qilib, Niger daryosining boshlanadigan joyiga
yaqinlashdilar va uning oqimi bo ylab pastga tusha boshladilar. 1884 yilda
‘
inglizlar ana shu daryo va uning irmoqlari bo ylab yuqoriga chiqib borib, hozirgi
‘
Nigeriya hududini zabt etishga kirishdilar. 90 yillarning boshlariga kelib ana shu
–
ikkala bir biriga tomon borayotgan harakat to qnashdi. Niger daryosi havzasida
– ‘
inglizlar bilan ransuzlar ta sirini chegaralab qo yoish haqidagi janjallar 1899
’ ‘
yilgacha qo zilib bordi, nihoyat ular bir bitimga kelishdi.
‘
44

Shu bilan bir vaqtda, fransuzlar Kongo bo ylab yuqoriga qarab borib,‘
uning o ng qirg og ini (uning chap qirg og i Belgiya qiroli tomonidan bosib
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
olingan edi) va Kongo daryosining irmog i bo lgan Ubangan daryosi hududini
‘ ‘
egalladilar. Fransuzlar Karl X davridayoq bosib ola boshladilar Jazoir bilan Niger
havzasi o rtasida Sahroyi Kabir joylashgan. Mustamlaka hududlarni bir butun
‘
qilish uchun bu tuman ham bosib olingan edi. Shunday qilib, 80 va 90
– –
yillarda Fransiya G arbiy va Markaziy Afrikada juda katta mustamlaka
‘
imperiyasini barpo qildi. Fransiya 1886 yilda Madagaskar orollarini ham bosib
oldi.
1874 yildan 1887 yilgacha o tgan davr ichida Angliya Malayya yarim
‘
orolidagi davlatlar ustidan protektorat o rnatdi. Uncha katta bo lmagan bu
‘ ‘
mustamlaka Angliyaning eng katta foyda beradigan mustamlakalaridan biribo lib
‘
qoldi. 80 yillarning boshlarida, ikkinchi imperiya darvidayoq, Hindi
– –
Xitoyning janubiy qismini bosib olgan Fransiya u yerda yangi bosqinlar qilishga
kirishib, 1883 yilda Annamni bosib oldi. Fransuz agressiyasi Vyetnam xalqining
qahramonona qarshiligiga sabab bo ldi. Xitoy ham urushga kirishdi. 1885 yil
‘
martida Lang Son yonidagi janglarda xitoylar fransuz qo shinlariga zarba
– ‘
berdilar. Lekin shunga qaramay Fransiya 1885 yilda Tonkinni bosib oldi, lekin
Lang Son yonidagi mag lubiyat bir qancha vaqtgacha fransuzlarning
– ‘
mustamlaka ekspansiyasi rivojlanishini to xtatib turdi.
‘
Hindi Xitoyda fransuzlar bosib olgan yerlarning kengayishi fransuz
–
mustamlakachilarini Hindistonning sharqiy chegaralariga yaqinlashtirib qo ydi.
‘
Fransiyaning i n gliz saltanati durdonalariga yaqinlashishiga yo l qo ymaslik
“ ” ‘ ‘
uchun inglizlar 1885 yilda Birmani bosib oldilar. Fransuz Hindi Xitoyi bilan
–
Britaniya Hindistoni o rtasida oraliq davlati sifatida Tailand (Siyom) qoldi, bu
‘
mamlakat formal ravishda mustaqil bo lsa ham, tez orada Angliya bilan Fransiya
‘
hukumatlari tomonidan ta sir doiralariga bo lingan edi: mamlakatning g arbiy
’ ‘ ‘
viloyatlari Angliyaning ta sir doirasini, Sharqiy viloyatlari Fransiyaning ta sir
’ ’
doirasini tashkil etardi.
45

II- bob .Birinchi jahon urushi sabalari va oqibatlari .
I. 1. XX-asr boshlarida xalqaro siyosiy inqirozlar .
Germaniya kapitalistlari 70 yillarda keskin ravishda mustamlaka–
bosqinlari qilishni talab eta boshladilar. Bir qancha vaqtgacha Bismark bu yo lga
‘
46

kirishga jur at etolmadi. Lekin 80 yillarning boshlarida mustamlakalar uchun’ –
bo lgan janjallar keskinlashishi natijasida Angliya bilan Fransiya o rtasidagi,
‘ ‘
Fransiya bilan Italiya o rtasidagi, bundan ilgariroq, 70 yillarning ikkinchi
‘ –
yarmida Angliya bilan Rossiya o rtasidagi munosabatlar keskin yomonlasha
‘
boshlagandan keyin, Germaniyaning Yevropadagi mavqei esa
mustahkamlangandan keyin Bismark qat yat bilan mustamlakachilik siyosatini
’
tuta boshladi. Germaniya 1884 yilda, keyinchalik Germaniyaning Janubi
– –
G arbiy Afrikasi deb atalgan viloyatlarni, undan keyin esa Togo va Kamerun
‘
hududlarini bosib oldi, 1885 yilda u Germaniya Sharqiy Afrikasini va yangi
–
Gvineyaning shimoli-sharqiy qismini bosib oldi. Lekin 1886 yildan boshlab
–
Yevropa qit asida vujudga kelgan murakkab ahvol Germaniya hukumatini
’
vaqtincha yangi bosqinlardan to xtab turishga majbur etdi.
‘
Berlin kongressidan keyin yangidan vujudga kelgan Bolgariya davlatida
uzoq vaqtgacha ahvol stabillashmadi. Ahvol Rossiya, Avstriya-Vengriyava
Angliya o rtasida Bolgariyadagi ta sir doirasi uchun kurash tufayli
‘ ’
murakkablashdi. Xalq ommasi Rossiyaga xayrixoh edi. Lekin rus chorizmi
Bolgariyadagi hukmron kuchlarni, Bolgariyaning yirik burjuaziyasini qo llab-
‘
quvvatlaganligi uchun o z pozitsiyasini zaiflashtirgan edi, vaholanki
‘
Bolgariyaning yirik burjuaziyasi o sha vaqtda iqtisodiy jihatdan Avstriya-
‘
Vengriya bilan bog langan edi va u ana shu Avstriya – Vengriya hamda
‘
Angliyaning tarafdori edi. 1887 yil yozida Bolgariyadagi hukmronerlarning
–
harakati bilan bolgar taxtiga avstriyaliklar homiyligidagi prins Ferdinand
Koburgskiy o tqazib qo yildi. Rus hukumati uning saylanishi qonunsizligini
‘ ‘
isbotlamoqchi bo ldi a Ferdinandning Bolgariya knyazi sifatida tanishdan bosh
‘
tortdi. Bu narsa Yevropadagi davlatlarning Bolqonda qarama-qarshiligi yana
keskinlashuviga sabab bo ldi.
‘
Ana shu yillarda (1885 1887 yillar) Germaniya hukumati ataylab
– –
Fransiya bilan munosabatlarni keskinlashtirishga intildi. U Fransiyada qasos olish
haqida bulanjistlar olib borgan propagandaning ahamiyatini sun iy ravishda
’
bo rttirib ko rsata boshladi. Bismark Bolgariyada ahvolning murakkablashuvi
‘ ‘
47

Rossiyaning e tibori va kuchini o sha yoqqa tortadi, bu bilan Fransiya’ ‘
Germaniya tomonidan urush xavfi tug ilganda yakkalanib qoladi, deb hisoblagan
‘
edi. 1887 yil yanvarida Germaniya hukumati Fransiya Germaniya
– –
munosabatlarini haddan tashqari keskinlashtirib yubordi.
Biroq tez orada sharoit o zgardi. Germaniya hukumati, Rossiyaning
‘
Bolgariyadagi ahvoli og irligiga qaramay, agar Fransiya bilan Germaniya
‘
o rtasida janjal chiqib qolgudek bo lsa, Rossiya betaraf bo lib qolmasligini
‘ ‘ ‘
tushundi.
1887 yil aprelida, nemis ma murlari fransuzlarning chegara amaldorini
’
qamoqqa olishi tufayli vujudga kelgan (Shnebele ishi deb atalgan ish), chegara
janjallari tufayli Fransiya Germaniya munosabatlari yana keskinlashgan paytda,
–
Germaniya hukumati bu janjalni tinch yo l bilan hal etishga tayyor ekanligini
‘
izhor qildi, masala xuddi ana shunday hal etildi.
1887 yil iyulida 1881 yildan beri davom etib kelgan, betaraflik haqida
Avstriya Rossiya Germaniya o rtasida tuzilgan bitimning muddati tugagan
– – ‘
edi. Chor hukumati uchala davlat o rtasidagi bu bitimni tiklashdan voz kechdi,
‘
ya ni bitimda Avstriya Vengriyaning ishtirok etishini istamadi. Buning
’ –
natijasida Avstriya Rossiya Germaniya bitimi Rossiya bilan Germaniya
– –
o rtasidagi bitim bilan almashtirildi, bu bitim keyinchalik hadiksirash bitimi
‘ “ ”
degan nom oldi. Bismark Avstriya Vengriya va Italiya bilan tuzilgan ittifoq
–
tufayli Rossiya bilan Fransiyadan o zini ta minlagandan keyin, endilikda
‘ ’
Rossiyaning o zi bilan ham kelishib oldi: har ikki tomon ham agar biron bir
‘ –
uchinchi davlat bilan urush chiqib ketadigan bo lsa, bir birlariga nisbatan
‘ –
betaraf bo lishni va da qildilar. Lekin bundan ikki narsa istisno edi: Rossiya
‘ ’
Avstriya Vengriyaga hujum qilgan taqdirda Germaniya betaraflikka rioya
–
qilishga majbur emas edi, Rossiya ham Germaniya Fransiyaga hujum qilgudek
bo lsa, betaraf qolishga majbur emas edi. Maxsus bayonnoma bilan, agar rus
‘
imperatori Q o r a dengizga chiqadigan yo lni himoya qilishga majbur bo lib
“ ‘ ‘
qolgan taqdirda Germaniya o z zimmasiga diplomatik jihatdan uni qo llab
” ‘ ‘ –
quvvatlash majburiyatini olgan edi. Bismark provokatsiya yo li bilan Rossiyani
‘
48

Yaqin Sharqdagi va bo g ozlardagi avantyuraga tortish bilan bir vaqtda, o sha,‘ ‘ ‘
1887 yildayoq, Angliya, Avstriya va Italiya o rtasida Rossiyaga qarshi qaratilgan
‘
bitim tuzishga aktiv yordam bergan edi. S h arqiy Antanta deb atalgan bu bitim
“ ”
maxsus ravishda bo g ozlarda va Bolqonda Rossiyaga qarshi kurash maqsadida
‘ ‘
tuzilgan edi va tomonlarning O rta dengiz, Qora dengiz, Egey dengizi va
‘
Adriatika dengizlari qirg oqlarida status-kvoni saqlab qolishda hamkorlik qilish
‘
majburiyati ko zda tutilgan edi.
‘
70-yillarning oxirigacha Germaniya sanoati rus bozorida hukmronlik qilib
keldi. Endilikda, Rossiyada kapitalistik sanoatining rivojlanishi natijasida Rossiya
bilan Germaniya kapitali o rtasida ichki bozor uchun kurash boshlanib ketdi.
‘
1876-yildan boshlab Rossiya yildan-yilga tamojnya bojlarini oshirib boraverdi.
Rus kapitalistlari o z hukumatlaridan proteksionizmni tobora kuchaytirishni talab
‘
qildilar. Bu narsa Germaniyadagi kapitalistik doiralarning katta noroziligiga sabab
bo ldi. Ularning ta siri ostida Germaniya hukumati rus bojlarini kamaytirishga
‘ ’
erishmoqchi bo ldi. Lekin hukumatning bu harakati deyarli natija bermadi,
‘
buning natijasida Rossiya bilan Germaniya o rtasidagi munosabatlar
‘
yomonlashdi. Rus agrarlari bilan prus agrarlari o rtasida bir vaqtlar Germaniya
‘
bozori uchun bo lgan raqiblikka Rossiya bozori uchun rus va german kapitalining
‘
kurashi kelib qo shildi.
‘
Qaysi tomon agressor bo lishidan qat i nazar, Fransiya bilan Germaniya
‘ ’
o rtasida urush bo lib qolgan taqdirda, rus hukumatining betaraf turishga va da
‘ ‘ ’
bermaganligi Germaniya hukumatining yanada kuchliroq noroziligiga sabab
bo ldi. Germaniya hukumati 1887 - yilda Rossiyani bu masaladagi o z siyosatini
‘ ‘
Germaniya foydasiga o zgartirishga majbur etishga urinib ko rdi. Germaniya
‘ ‘
hukumati buning uchun Rossiya davlati oladigan qarzga putur yetkazish uchun
intilib, Rossiyaga qarz berishdan bosh tortdi, reyxsbank tomonidan ruslarning
qimmatbaho qog ozlarini qabul qilishni man etdi. Ruslar oladigan qarzga putur
‘
yetkazish uchun uyushtirilgan bu hujumning natijasi Germaniyaning hukmron
doiralari kutganidek bo lib chiqmadi.
‘
49

Chor hukumati bu haqda Parij bankiga murojaat qilib, Berlin rad etgan va
o ziga kerakli bo lgan pulni oldi. 1887 - yil voqealari Rossiya bilan Germaniya‘ ‘
o rtasidagi munosabatlarni ancha murakkablashtirdi va Fransiya bilan
‘
Rossiyaning 1875 - yildagi urush vahimasi natijasida va Avstriya, Germaniya
hamda Uchlik ittifoqi tuzilishi natijasidayoq obyektiv ravishda vujudga kelgan
yaqinlashuvini tezlashtirdi.
Rossiya bilan Germaniya o rtasidagi munosabatlarning yomonlashganligi
‘
tufayli Bismark Angliya bilan ittifoq tuzishga urinib ko rdi. Lekin ingliz
‘
hukumati nemislarning ittifoqchilik bitimi tuzish haqidagi taklifini rad (1889 yil)
etdi.
Ingliz hukumati 80 yillarda va 90 yillarning boshlarida ajoyib
– – “
yakkalab qo yish deb atalgan siyosatni o tkazib keldi. Bu siyosat quyidagicha
‘ ” ‘
edi. O sha vaqtda Rossiya bilan Fransiya Angliyaning asosiy raqiblari edi. Lekin
‘
Angliyaning davlat arboblari, bir tomondan, Rossiya bilan Fransiya o rtasidagi,
‘
ikkinchi tomondan, Germaniya va Avstriya Vengriya o rtasidagi ziddiyatlar
– ‘
Angliya bilan uning kontinental davlatlardan iborat raqiblari o rtasidagi
‘
ziddiyatlarga qaraganda ancha keskin, deb o ylagan edilar. Shuning uchun ham
‘
bu siyosat tarafdorlari, agar Rossiya bilan, yoki Fransiya bilan urush chiqib
qolgudek bo lsa, Angliya Germaniya bilan Avstriya Vengriyaning qo llab
‘ – ‘ –
quvvatlashiga ko z tutishi mumkin deb o yladilar, demak, qit ada Germaniya
‘ ‘ ’
yoki Avstriya Vengriya manfaatlari uchun urushga tortilishi mumkin bo lgan
– ‘
ittifoqchilik majburiyatlari bilan o zini bog lab o tirishning hojati yo q, deb
‘ ‘ ‘ ‘
hisobladilar.
Angliya o zini ana shunday bitimlar bilan bog lab o tirmay, o z
‘ ‘ ‘ ‘
manfaatlarini boshqalar qo li bilan himoya qilishga intilishi kerak edi. Buning
‘
uchun a j oyib yakkalab qo yish siyosatining tarafdorlari boshqa buyuk
“ ” ‘
davlatlar o rtasida janjal chiqarish eng yaxshi vosita, deb hisobladilar. Ular
‘
o rtasidagi ziddiyatlar qancha keskin bo lsa, mamlakatlar bosib olish jarayonida
‘ ‘
Angliya uchun shuncha ko p imkoniyatlar ochilardi. Bu siyosatning hammasi,
‘
Angliyaning orolda joylashganligi tufayli biron bir davlat uning hududiga
–
50

bevosita hujum qilishidan qo rqishga to g ri kelmasligi asosiga qurilgan edi.‘ ‘ ‘
O sha vaqtlarda, hali aviatsiya bo lmagan va ingliz harbiy floti dengizda
‘ ‘
hukmron bo lgan paytlarda, ana shunday tinch yashash uchun asos bor edi.
‘
Yuqorida ko rsatib o tilganidek, Avstriya Vengriya va Italiya bilan
‘ ‘ –
bitim tuzilishi a j oyib yakkalab qo yish siyosatidan birmuncha chekinish edi.
“ ” ‘
Lekin bu bitimda qurolli kuchlarni birgalikda qo llanish majburiyati yo q edi,
‘ ‘
demak, bu bitim ittifoqchilar bitimi emas edi.
80 yillarning ikkinchi yarmidan boshlab Fransiya bilan Italiya
–
o rtasidagi munosabatlar yanada yomonlashdi. Shimoliy Afrika (Tunis) ni bo lib
‘ ‘
olish uchun kurashdan tashqari, Fransiya bilan Italiya kapitali o rtasida
‘
Italiyaning ichki bozorida raqiblik vujudga keldi. 80 yillarga qadar bu yerda
–
fransuz kapitali hukmron edi. Endilikda yosh italyan burjuaziyasi bu hukmronlikni
o z qo liga olmoqchi bo lgan edi. Shunday qilib, Fransiya bilan Italiya
‘ ‘ ‘
o rtasida bojxona urushi boshlandi, bu urush o n yildan ortiqroq (1886 yildan
‘ ‘
1898 yilgacha) davom etdi.
1890 yilda Germaniya siyosatida ayrim o zgarishlar yuz berdi. Bismark
‘
iste fo berishga majbur bo lgan edi. Uning o rniga kelgan Kaprivi 1887 yilda
’ ‘ ‘
Rossiya bilan tuzilgan va muddati tugagan bitimni tiklashdan bosh tortdi. Kaprivi
bu bitimning mustahkamligiga ishonmadi va bu bitim Uchlik ittifoqiga Angliyani
qo shib olish yo li bilan Germaniya boshliq harbiy blokni yanada
‘ ‘
mustahkamlashni qiyinlashtiradi, deb qo rqardi. Uning bu fikri to g ri bo lib
‘ ‘ ‘ ‘
chiqmadi. Angliya Sharqiy Afrikada uning kattakon yon berishlarga qaramay
(Germaniya Shimoliy dengizning Geramniya qirg og i yaqinidagi strategiya
‘ ‘
jihatidan muhim bo lgan Gelgoland oroli o rniga bir qator mustahkamlanardi,
‘ ‘
shu jumladan, Ugandani Angliyaga bergan edi) Uchlik ittifoqiga qo shilishdan
‘
bosh tortdi.
Germaniyaning h a diksirash bitimi dan voz kechishi Rossiya
“ ”
hukumatini Fransiya bilan ittifoq tuzishga rag batlantirdi. Fransiya 1887-yil
‘
voqealaridan keyin ana shunday bitim tuzishga qat iyan tarafdor edi. 1891 yilda
’
Rossiya bilan Fransiya o rtasida konsultativ pakt tipidagi bitim tuzildi: har ikki
‘
51

davlat ham urush xavfi paydo bo lib qolgan taqdirda, birgalikda qanday choralar‘
ko rish kerakligini muhokama qilish majburiyatini oldilar.
‘
1892 yilda bu sohada olg a qarab yana qadam qo yildi: harbiy
‘ ‘
konvensiya ishlab chiqildi. Bu konvensiyaga muvofiq, agar Fransiyaga Germaniya
hujum qilib qolsa, yoki Germaniya qo llab quvvatlagan Italiya hujum qilib
‘ –
qolsa, Rossiya o z ixtiyoridagi barcha kuchlarni ishga solib, Germaniyaga
“ ” ‘
qarshi hujum boshlash majburiyatini o z zimmasiga oldi. Agar Germaniya yoki
‘
Germaniya qo llab quvvatlagan Avstriya Vengriya Rossiyaga hujum qilib
‘ – –
qolgudek bo lsa, Fransiya ham xuddi ana shunday qilish majburiyatini o z
‘ ‘
zimmasiga oldi. Bunda Rossiya va Fransiya Uchlik paktining a zosi bo lgan eng
’ ‘
kuchli dushman Germaniyaga qarshi urush olib borish uchun qancha qo shin
– ‘
ajratish kerakligi aniq belgilab qo yilgan edi. Konvensiyada Uchlik ittifoqining
‘
kuchlari yoki uning tarkibiga kirgan biron mamlakatning kuchlari safarbar
etilishiga javoban, Rossiya bilan Fransiya ham bir vaqtning o zida darhol
‘
safarbarlik e lon qilishi ko zda tutilgan edi. Bu konvensiya faqat 1893-yildagina
’ ‘
ratifikatsiya qilindi. Shundan keyin Rossiya bilan Fransiya boshqa harbiy blokka
qarshi bundan ham ilgariroq Germaniya tomonidan tuzilgan harbiy blokka qarshi
qaratilgan harbiy ittifoq bilan bog langan edilar. Fransiya bilan Rossiya o rtasida
‘ ‘
tuzilgan ittifoq Uchlik pakti tuzilishiga javob edi, lekin bu ittifoqdan agressiv,
bosqinchilik maqsadlari uchun ham foydalanildi.
Yirik Yevropa davlatlari o rtasida 1871-yildan boshlab 90-yillarning
‘
o rtalarigacha davom etgan o zaro munosabatlarning rivojlanishi shunga olib
‘ ‘
keldiki, qit adagi yirik harbiy davlatlar bir-biriga xavf solib turgan ikkita katta
’
lagerga: bir tomondan, Rossiya va Fransiyaga ikkinchi tomondan, Germaniya va
Avstriyaga bo linib ketdi. Bir-biriga qarama-qarshi turgan ana shu ikki harbiy
‘
blok zo r berib qurollanishni tezlashtirib yubordi: ana shu bloklarning har biridagi
‘
qatnashchilar bir-birlarini quvlab, bir-birlaridan qolib ketishdan qo rqib,
‘
dushmanning qurolli kuchlar sohasida ustunlikka erishishiga yo l qo ymaslik
‘ ‘
uchun intilib, qurollana boshladilar. Angliya XX asr boshlariga qadar har ikki
harbiy gruppirovkaning bittasiga ham qo shilmay, ularning ziddiyatlaridan
‘
52

foydalanishga intilib keldi, lekin o sha vaqtlarda (90-yillarning o rtalariga qadar)‘ ‘
u Germaniya gruppirovkasiga yaqin edi. Angliya zo r berib qurollanishda,
‘
ayniqsa dengiz flotini kuchaytirishda aktiv qatnashdi, aktiv qatnashdi, ingliz harbiy
dengiz floti dunyoda hamisha eng qudratli bo lishi uchun, o zining butun kuchi
‘ ‘
bo yicha o zidan keyingi ikkita dengiz mamlakatlaridan ustun turishi uchun
‘ ‘
harakat qildi va bunga muvaffaqiyat bilan erishdi. Britaniya imperiyasi o sha
‘
vaqtda Angliya atrofidagi suvlardagina emas, shu bilan birga, Angliyani uning
mustamlakalari bilan bog laydigan dengiz kommunikatsiyalarida ham
‘
hukmronlik rolini o ynardi.
‘
XIX asrning oxirida Xitoyda ta sir doirasi uchun kapitalistik davlatlar
’
o rtasidagi kurash keskinlashib ketdi. Xitoy yerlarini bosib olish uchun kurashga
‘
70 yillardayoq Tayvan (Formoza) orolini bosib olishga uringan yapon
–
militarizmi asos soldi. 1894 yilda Yaponlar oldindan e lon qilmasdan turib, yana
’
Xitoyga hujum qildi. Yaponlar Xitoy imperiyasining yaxshi tashkil etilmagan
feodal tipdagi armiyasini tezda tor mor keltirdi. 1895 yilda Yaponiya hukumati
–
Xitoyga sulh shartlarini qabul qildilar. Simoniseki sulh bitimiga muvofiq, Xitoy
Yaponiyaga Janubiy Xitoyga qarshi kurashda tayanch punkti bo lgan Tayvan
‘
orolini va Tyanszinga, demak, Xitoy poytaxti Pekinga kirib boradigan dengiz
yo liga hukmronlik qiladigan Port Artur bilan birgalikda Lyaodun yarim
‘ –
orolini berdi. Xitoyga vassal qaramlikda bo lgan Koreya mustaqil deb e lon
‘ “ ” ’
qilindi. Yaponiyaning bu m u s taqillik dan Koreya ustidan o z protektoratini
“ ” ‘
o rnatish uchun foydalanajagi ravshan edi. Sulh bitimi shartlariga ko ra, Xitoy
‘ ‘
Yaponiyaga kontributsiyalar ham to lash majburiyatini olgan edi.
‘
Xitoy bilan bitim tuzganda Yaponiyaning hukmron doiralari Uzoq Sharqda
agressiyani bundan keyin avj oldirish uchun o zlariga platsdarm egallashni
‘
ko zda tutgan edilar. Yaponiya Lyaodun va Koreyani bosib olgandan keyin faqat
‘
Xitoygagina emas, shu bilan birga Rossiyaning Uzoq Sharqdagi yerlariga ham
xavf solishi mumkin edi.
Rossiyaning bu yerlari o sha vaqtda deyarli mutlaqo himoyasiz edi. U
‘
yerda Rossiyaning hammasi bo lib bir necha o n ming soldati bo lib,
‘ ‘ ‘
53

qo shimcha kuchlar keltirish imkoniyati deyarli yo q edi: Sibir temir yo li 1891‘ ‘ ‘
yilda qurila boshlagan va 1895 yilga kelib faqat G arbiy Sibirgacha olib borilgan
‘
edi. U yerdan Vladivostokka qadar qo shinlarni ot aravada yoki piyoda
‘ –
jo natish mumkin edi, xolos.
‘
Rus hukumati yaponlar agressiyasiga to sqinlik qilishga qaror berdi.
‘
Rossiya bunda endigina Rossiyaning ittifoqchisi bo lgan Fransiyaning qo llab
‘ ‘ –
quvvatlash haqidagi va dasini olgan edi. Ularga, yapon xitoy munosabatlariga
’ –
aralashish Uzoq Sharqda ta sir o tkazish imkoniyatini beradi, deb hisoblagan
’ ‘
Germaniya ham qo shilgan edi. Bu uch davlat Yaponiyadan o zi bosib olgan
‘ ‘
yerlardan voz kechishni talab qildilar, aks holda yapon suvlariga o z harbiy
‘
dengiz kuchlarini yuborish bilan do q qildilar. Uch ulug davlatning tazyiqi
‘ ‘
ostida Yaponiyaning hukmron doiralari chekindilar. O sha, Simonoseki shahrida
‘
tuzilgan yangi bitimga ko ra, Yaponiya Tayvanni o zida saqlab qoldi, lekin
‘ ‘
Lyaodun yarim orolini Xitoyga qaytarib berdi. Yaponiya buning evaziga Xitoy
to laydigan kontributsiya hajmini birmuncha ko paytirdi.
‘ ‘
Xitoy hukumatining kontributsiyani to lash uchun mablag i yo q edi, u
‘ ‘ ‘
tashqaridan qarz olishi kerak edi. Xitoyga ana shunday qarzni Rossiya bilan
Fransiya berib, bu bilan Xitoyning chet el kapitaliga asorati yana kuchaygan edi.
1896 yilda Rossiya Xitoy bilan ittifoq tuzdi, bu ittifoqqa ko ra Rossiya Yaponiya
‘
hujum qilib qolgan taqdirda Xitoyni himoya qilish majburiyatini olgan edi.
Chor hukumati Yaponiya ustidan bo lgan o z diplomatik g alabasidan
‘ ‘ ‘
Uzoq Sharqda o zining ekspansiyasini rivojlantirish uchun foydalandi. 1896 yilda
‘
Sharqiy Xitoy temir yo lini qurish va ekspluatatsiya qilish konsessiyasini Xitoy
‘
Rossiyaga berdi. Zabaykalyedan Vladivostokka qadar Xitoy hududi bo ylab yo l
‘ ‘
o tkazish Vladivostokka boradigan yo lni to g rilash demak, harakatni
‘ – ‘ ‘ ‘
tezlashtirish demak edi. 1897 yil oxirida Germaniya hukumati Xitoyning Sindao
porti bilan birga Szyao Chjou buxtasini bosib oldi va Xitoy hukumatidan buni
–
tan olishni, Szyao Chjouni Germaniyaga ijaraga berish haqidagi
– “ ”
shartnomasiga qo l qo yishni talab qildi. Chor hukumati bunga dastlab bunga
‘ ‘
qarshilik ko rsatmoqchi bo ldi: Xitoy hukumati qarshilik ko rsatish uchun juda
‘ ‘ ‘
54

zaif edi. Biroq tez orada rus chorizmi Germaniya diplomatiyasi taklif qilgan
bitimga: Szyao Chjouning Germaniya tomonidan bosib olinishiga va buning
evaziga o zi Port Arturni olishiga rozi bo ldi. 1898 yil boshlarida Lyaodun‘ – ‘
yarim orolini Rossiyaga ijaraga berish haqida rus xitoy bitimi tuzildi. Shundan
–
keyin Xitoy hukumati KVJD ni Port Artur bilan (bo lajak Janubiy Manjuriya
– ‘
temir yo li bilan) ulaydigan temir yo l qurilishini konsessiyaga berdi.
‘ ‘
Germaniya hukumati chorizmning Port Arturni bosib olishini
–
rag batlantirib, Szyao Chjouni bosib olishga rozilik olishdan tashqari, boshqa
‘ –
maqsadlarni ham ko zlagan edi. Agar Rossiya Uzoq Sharqda bosqinchilik
‘
siyosatini boshlaydigan bo lsa, bu narsa uning kuchlarini Yevropadan chetga
‘
tortgan bo lardi va Geramniyaning, xususan, Fransiyaga qarshi kurashida katta
‘
harakat erkinligini ta minlagan bo lardi.
’ ‘
Szyao Chjouning Germaniya tomonidan bosib olinishi Xitoydan o z
– ‘
luqmasini uzib olishga intilib kelgan boshqa imperialistlarni ham harakatga keltirib
yubordi.
XIX asrning ikkinchi yarmi davomida ingliz kapitali o zini Uzoq
‘
Sharqning xo jayini deb his qilib keldi. Angliyaning savdosi Xitoyda birinchi
‘
o rinda turardi. 60 yillarda ochilgan Gonkong Shanxay banki inglizlarning
‘ – –
eng yirik mustamlaka banklaridan biri bo lib, bank ishlarida butun mamlakatda
‘
hukmron edi. Xitoydagi dengiz bojxonasi boshida ingliz turardi. Bojxona
daromadlari Xitoy hukumatining muhim daromad manbai edi, shuning uchun ham
dengiz bojxonasi ustidan nazorat qilish katta siyosiy ta sir o tkazishni
’ ‘
ta minlardi. Angliya 90 yillarga qadar Xitoy qirg oqlarida Gonkong orolida
’ – ‘ –
yaxshi uskunalangan harbiy dengiz bazasiga ega yagona davlat edi. Yevropa va
Amerikaning bironta ham davlati 90 yillarga qadar Uzoq Sharqda bunday
–
ustunliklarga ega emas edi. Shanxaydagi xalqaro settlment va uni boshqarish
amalda inglizlar qo lida edi. Ingliz burjuaziyasi va uning hukumati Yaponiyaning
‘
Xitoyga qarshi harakatiga noroizilik bilan qaradilar. Lekin Angliya bunga toqat
qilib turdi, chunki ingliz burjuaziyasi uchun bo lishi mumkin bo lgan
‘ ‘
raqiblarining eng xavflisi Rossiya edi.
5

Angliya o sha vaqtda Rossiyani Osiyo uchun kurashda asosiy raqib deb‘
bilardi. 1895 yili Angliya Rossiya, Fransiya va Germaniyaning Yaponiyaning
talablariga qarshi harakatiga qo shilishdan bosh tortdi. U Yaponiya bilan
‘
munosabatlarini buzishni istamasdi, chunki u Yaponiyadan Rossiyaga qarshi
kurash maqsadlarida foydalanishni ko zda tutardi.
‘
Ingliz hukumati Port Arturning bosib olinganligiga qarshi birmuncha
–
strategik ustunlikka erishish uchun Veyxayvey portini bosib oldi. Shundan keyin
ingliz kapitali Xitoyda temir yo l qurilishi, har holda Manjuriyadan tashqarida
‘
bo lsa ham, Rossiyaning va u bilan birga harakat qilayotgan Fransiyaning
‘
qo liga tushib qolmasligi uchun Xitoy hukumatidan mumkin qadar ko proq
‘ ‘
temir yo l konsessiyasi olishga harakat qildi. Eng janubda, Hindi Xitoy bilan
‘ –
qo shni yerda, temir yo l konsessiyasini Fransiya qo lga oldi. Shandunda temir
‘ ‘ ‘
yo l qurilishi va kon sanoati konsessiyasini endilikda Szyao Chjou harbiy
‘ –
dengiz bazasiga ega bo lgan Germaniya qo lga oldi. Lekin Angliya hissasiga
‘ ‘
Xitoyning eng boy qismi Yanszi daryosi havzasi, shuningdek Gonkong
–
qarshisidagi materikda joylashgan Kanton bilan birga Guandun viloyati qoldi.
Xitoyni imperialistik davlatlar o rtasida ta sir doirasina bo lib olish ana
‘ ’ ‘
shunday bo ldi.
‘
80 yillardan boshlab Italiyaning hukmron doiralari Efiopiya
–
(Abissiniya)ni bosib olishga tayyorgarlik ko ra boshladilar. 1895 yilda ular bu
‘
mamlakatga hujum qildilar. 1896 yilning boshlarida Italiyaning ekspeditsion
korpusi negus Menelika qo mondonligi ostidagi efioplar tomonidan Adua
‘
yonidagi jangda butunlay tor mor qilindi. Efiopiya qahramonona kurashda o z
– ‘
mustaqilligini saqlab qoldi.
1896 yilda ingliz hukumati Sudanni zabt etishga kirishdi. 1898 yilda ingliz
qo shinlari mahalliy aholining qarshiligini yengib, Xartumni egalladilar, u yerda
‘
hatto mustamlakachilar praktikasida misli ko rilmagan shafqatsizlik bilan o ch
‘ ‘
oldilar. Shundan keyin Angliyaning ekspeditsion korpusi Nil daryosi bo ylab
‘
yuqoriga harakat qilib borib, Fashoda qishlog i yaqinida kapitan Marshan
‘
qo mondonligi ostidagi fransuz otriyadini uchratdi. Marshan fransuz yer-
‘
56

mulkidan Ubanga (Kongo havzasida) oblastiga tomon tropik o rmonlar va‘
Markaziy Afrikaning savannalari orqali o tib borib, inglizlarning yo lini qirqib
‘ ‘
qo ymoqchi edi. Uning vazifasi Angliyaga butun Nil vodiysining xo jayini
‘ – ‘
bo lib olishga imkon bermaslik edi. Marshan Nil Daryosining yuqori qismida
‘
joylashib olib, bu bilan Misrda fransuzlar ta sirining kuchayishiga yordam berishi
’
kerak edi.
Ingliz qo shinlarining qo mondoni Kitchener Marshanga Nil havzasidan
‘ ‘
ketishni taklif qildi. Angliya hukumati, agar fransuz qo shinlari bu talabni
‘
bajarmaydigan bo lsa, urush ochamiz, deb Fransiyaga do q qildi.
‘ ‘
Marshan yon berish haqida o z hukumatining buyrug ini oldi. Tez orada
‘ ‘
Angliya Suddani bosib olishni tugalladi.
XIX asrning oxirlariga kelib imperialistik davlatlar tomonidan dunyoni
territorial bo lib olish asosan tugallangan edi. 70-90-yillar mobaynida Afrikani,
‘
O rta va Janubi-Sharqiy Osiyoni hamda Tinch okeandagi orollarni bo lib olish
‘ ‘
ham tugagan edi. Juda katta hududlar yirik kapitalistik davlatlarning
mustamlakasiga aylangan edi. Turkiya bo linmasdan qolgan edi, chunki uni
‘
egallashga intiluvchilar haddan tashqari ko p bo lib, ular bir-birlariga xalal berib
‘ ‘
kelardilar: Rossiya Angliyaga butun Usmoniylar imperiyasiga o z ta sirini
‘ ’
o tkazishiga yo l qo ymasdi, Angliya bilan Avstriya-Vengriya Rossiyaga
‘ ‘ ‘
bo g ozlar, Turkiya poytaxti va hokazolar ustidan o z kontrolini o rnatishiga
‘ ‘ ‘ ‘
to sqinlik qilib kelardi. Biroq kapitulyatsiya va xalqaro moliyaviy kontrol
‘
rejimining mavjudligi Turkiyani yarim mustamlaka holatiga keltirib qo ygan edi.
‘
Xitoy ham ana shunday ahvolda edi. Bu buyuk mamlakat imperialistlar tomonidan
yarim mustamlakaga aylantirilgan edi. Uni asoratga solish protsessi 1839-1842-
yillardagi a f yun urushidan boshlangan, 90-yillarning ikkinchi yarmidan
“ ”
boshlab esa ish Xitoyni qisman ta sir doiralariga bo lishgacha borib yetgan edi.
’ ‘
Eron ham o zining mustaqilligini amalda ancha yo qotib qo ygan edi, lekin
‘ ‘ ‘
Rossiya bilan Angliyaning o zaro raqobati uni mustamlakaga aylantirishga xalal
‘
bergan edi. Marokash bilan Efiopiya yarim mustamlakalarga aylangan edi; ular
Xitoy bilan Turkiya kabi o z milliy davlatlarini saqlab qolganlari holda, iqtisodiy
‘
57

jihatdan asoratga solingan va teng bo lmagan bitimlar bilan ezib qo yilgan edi.‘ ‘
Ularning suvereniteti kapitulyatsiya rejimi bilan buzilgan edi.
Lotin Amerikasi mamlakatlari XX asrning boshlariga kelib formal ravishda
o z davlat suverenitetlarining saqlab qolgan bo lsalar ham (ularda yuqorida
‘ ‘
ko rsatib o tilgan yarim mustamlakalar singari kapitulyatsiya rejimi yo q edi),
‘ ‘ ‘
yo ingliz imperializmiga, yoki Amerika imperializmiga moliyaviy-iqtisodiy
jihatdan qaram bo lib qolgan edilar. Bunday qaramlik asosan budjet defitsetini
‘
qoplash yoki temir yo l qurilishi uchun qarz olish negizida vujudga kelgan edi.
‘
Buyuk kapitalistik davlatlarning moliyaviy-iqtisodiy qaramligiga bir qator
Yevropa mamlakatlari ham, masalan, Bolqondagi davlatlar, shuningdek
Portugaliya ham tushib qolgan edi.
Serbiya bilan Chernogoriya knyazlarining turklar hukmronligidan uzil
–
kesil ozod qilinishi XIX asrning so ngi choragida ularning iqtisodiy va siyosiy
‘
taraqqiyoti uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega bo lgan. istik munosabatlar
‘
yanada tez sur atlar bilan rivojlanib, tobora hukmron vaziyatni egallay boshladi.
’
Lekin XIX asrning so ngi choragida ham Serbiya bilan Chernagoriya
‘
sanoatda va dehqonchilikda ishlab chiqarish kuchlari juda oz rivojlangan qishloq
xo jalik mamlakatlari bo lib qolaverdilar.
‘ ‘
XX asrning boshlarida Serbiyaning 2,5 aholisidan 14 foizi shaharlarda
yashardi.Serbiyadagi dastlabki fabrikalar 80 yillarda paydo bo ldi. 1900 yilda
– ‘
mamlakatda 200 sanoat korxonasi bo lib, ularda 10 minga yaqin ishchi ishlardi.
‘
Bu korxonalarning ko pchiligi qishloq xo jalik xom ashyosini qayta ishlovchi
‘ ‘
korxonalar edi.. Ishlab chiqarish vositalari ishlab chiqaradigan sanoat yo q edi.
‘
Mamlakada temir yo l qurilishi boshlangan edi. Birinchi Belgrad Nish
‘ –
temir yo li (234 kilometr) 1884 yilda qurilgan edi, oradan 15 yil o tgach temir
‘ ‘
yo llarning uzunligi 570 kilometrga yetdi.
‘
Ana shu biz tekshirayotgan davrda mashinaga asoslangan kapitalistik
ishlab chiqarishning o sishi o rta asrchilik qoldiqlari va Avstriya Vengriya
‘ ‘ –
kapitalining konkurensiyasi orqasida to xtalib turgan edi. 1898 yilda sanoatga
‘
yordam berish to g risida chiqarilgan hukumat qonuni korxona egalariga
‘ ‘
58

butunlay deyarli monopoliya huquqlarini bergan bo lsa ham, lekin kutulgancha‘
natija bermadi.
Mamlakat ekonomikasida hunarmandchilik ishlab chiqarishi katta rol
o ynardi. 1900 yili mamlakatda hunarmandchilikning 126 xil turi bor edi, bularda
‘
10 mingga yaqin kosib ishlari. Sanoatning rivojlanishi munosabati bilan
hunarmandchilik korxonalarida krizis hukm surmoqda, bu krizis yildan-yilga
chuqurlashib bormoqda edi.
Berlin kongressidan keyin Serbiyaning Avstriya-Vengriyaga faqat iqtisodiy
jihatdangina emas, siyosiy jihatdan ham qaramligi yanada kuchayib ketdi. Serbiya
hukmron sinflarining Avstriyani yoqlab yurgizib kelgan tashqi va ichki siyosati
o zining iqtisodiy va siyosiy ahvolini mustahkamlashga asoslangan edi. Hukmron
‘
Obrenovichlar dinastiyasi vakillari zo r berib mamlakatga Avstriya ta sirini
‘ ’
o tkazishga harakat qildilar. 1881-
‘ yilda knyaz Milan Avstriya-Vengriya bilan
yashirin konvensiya tuzdi. Obrenovichlar dinastiyasini qo llab-quvvatlash
‘
to g risida berilgan va da evaziga Serbiya Bosniya va Gersegovinadan,
‘ ‘ ’
Novipazar sanjakidan voz kechadigan bo ldi. Serbiya Avstriya-Vengriyaning
‘
roziligini olmasdan turib, boshqa davlatlar bilan siyosiy shartnomalar tuzishga va
o z hududsiga chet el qo shinlarini kirita olmas edi. 1889-yilda Avstriya bilan
‘ ‘
Serbiya o rtasida tuzilgan ittifoq shartnomasining muddati cho zilib
‘ ‘
Chernogoriyaga qarshi qaratilgan yangi moddalar bilan to ldirildi.
‘
Milan o z hokimiyatini mustahkamlash niyatida 1882-yil 6 martda
‘
Serbiyani korollik deb e lon qildi. Lekin uning umidlari puchga chiqdi. Burjua
’
siyosiy partiyalari uzil-kesil tarkib topishi bilan hokimiyat uchun boshlangan qattiq
kurash yanada kuchayib ketdi. Mayda burjua radikal partiya mamlakatdagi eng
ommaviy va nufuzli partiya edi. Bu partiya burjua- demokratik reformalar
o tkazilishini va Rossiya bilan do stona munosabatlar o rnatilishini talab qildi,
‘ ‘ ‘
shu sababli u 80-90-yillarda xalq o rtasida katta shuhrat qozondi.
‘
Serbiyadagi yana ikki burjua siyosiy partiya: yirik savdo va sudxo rlik
‘
burjuaziyasi manfaatlarini ifodalagan liberallar va naprednyaklar (progressiv)
partiyalari son jihatdan uncha katta bo lmasa ham, XIX asrning oxirida
‘
59

Serbiyaning siyosiy hayotida katta rol o ynar, galma-gal hokimiyat tepasiga‘
chiqib turardilar. 1883-yilgi parlament saylovlarida radikallar ko pchilik ovozni
‘
oldilar. Milan dehqonlar orasida radikallar ta siri kuchayib ketishidan qo rqib,
’ ‘
rezervist-dehqonlardan iborat tuzilgan xalq qo shinini qurolsizlantirish
‘
to g risida farmon chiqardi. Bu farmonning amalga oshirilishi 1876-1878-
‘ ‘
yillardagi urush vaqtida hammadan ko p zarar ko rgan Timok kraynasi
‘ ‘
hududsida 1883-yil oktabrida dehqonlar qo zg olonining boshlanib ketishi uchun
‘ ‘
turtki bo ldi.
‘
1883-yildagi Timok qo zg oloni XIX asrning ikkinchi yarmida
‘ ‘
Serbiyadagi eng yirik dehqonlar harakti edi. Bu qo zg olon Sharqiy Serbiyaning
‘ ‘
ko pchilik rayonlariga yoyildi. Bu qo zg olonning harakatlantiruvchi kuchi
‘ ‘ ‘
kambag al dehqonlar va xonavayron bo lgan kosiblar edi. Qo zg olon tepasida
‘ ‘ ‘ ‘
mayda burjua vakillari turgan edi.
Bu qo zg olon burjua-demokratik islohotlarning hali hal qilinmagan
‘ ‘
vazifalarini revolyutsion yo l bilan hal qilish uchun qilingan harakat edi.
‘
Qo zg olonning yengilishiga asosiy sabab unga proletariat tomonidan
‘ ‘ –
rahbarlik qilinmaganligi edi, chunki proletariat endigina tug ilib kelayotgan va
‘
hali uyushmagan edi.
Hukumatning muntazam qo shinlari qo zg oloni rahmsizlik bilan
‘ ‘ ‘
bostirdi. Qo zg olon yengilgan bo lsa ham, lekin uning ahamiyatiga katta
‘ ‘ ‘
bo ldi. Bu qo zg olon monorxiyachilik byurokratik rejimga ancha katta zarba
‘ ‘ ‘
berdi. Obrenovichlar dinastiyasining mavqeini zil ketkazdi.
1870 yilda Gretsiyaning aholisi 1 458 ming kishi edi. Hamda Grek
aholisining yarmidan ozrog i grek korolligida yashardi. Greklarning qolgan qismi
‘
Makedoniya, Epir va Fessaliyada yashar, Turkiya qo l ostida qolgan Egey dengizi
‘
orollarida va Kichik Osiyoning Egey sohillarida turishardi.
Gretsiya hududining bir biridan ajralganligi ishlab chiqaruvchi
–
kuchlarini rivojlantirish va milliy jihatdan konsolidatsiya qilishiga xalaqit berardi.
Bu davrda grek hukmron doiralari birinchi navbatda Gretsiyaning g allaga boy
‘
viloyati Fessaliya va Krit orolini o z qo llariga olishga harakat qildilar, Krit
– ‘ ‘
60

orolini XIX asrning 50 yillaridan boshlab turklar hukmronligiga qarshi–
to xtovsiz xalq qo zg olonlari larzaga keltirib turardi. 1877 1878 yillardagi
‘ ‘ ‘ –
Rossiya Turkiya urushi, Bosniya va Gersegovinada, shuningdek Bolgariyada
–
bo lgan turklar hukmronligiga qarshi qo zg olonlar sulton qo l ostida qolgan
‘ ‘ ‘ ‘
grek hududini ozod qilish uchun Gretsiyada boshlangan harakatni kuchaytirib
yubordi. Salonikada partizanlar urushi avj olib ketdi.
Shu kezlarda Gretsiyada hokimiyat tepasida Kumunduros hukumati turardi.
Hukumat Rossiya Turkiya urushida qatnashishga tayyorgarlik ko rish uchun
– ‘
ichki zayom chiqardi, 1877 yil boshida esa palata umumiy harbiy xizmat
to g risida qonun qabul qildi. Kumunduros hukumati o rnini koalitsiya
‘ ‘ ‘
hukumati oldi. Bu hukumat tarkibiga mustaqillik uchun kurash qahramoni admiral
Kanaris rahbarligi ostida bo lgan hamma partiyalarning rahbarlari kirgan edi.
‘
Rossiya Turkiya urushida Gretsiya qanday pozitsiyada turishi lozim
–
degan masalada mamlakatda qattiq kurash boshlanibketdi. Mamalkat aholisining
ko pgina qatlamlari, birinchi navbatda, tug irilb kelayotgan sanoat burjuaziyasi
‘ ‘
va badavlat dehqonlarning vakillari Gretsiyaning Turkiyaga qarshi urushda ishtirok
qilishini yoqlab chiqdilar, ular aholisi greklardan iborat bo lgan yangi yangi
‘ –
unumdor yerlarni Gretsiyaga qo shib olishni talab qildilar.Armiya namoyandalari,
‘
mayda burjua doiralari, intelligensiya, nufuzi katta bo lgan provoslav
‘
ruhoniylarning vakillari ham urushda qatnashishni yoqlab fikr bildirdilar.
Usmoniylar imperiyasi hududida yashovchi grek aholisiga qarshi turk
hukmdorlarining ta qibi munosabati bilan ular o rtasida g azab o ti kuchayib
’ ‘ ‘ ‘
ketgan edi. Ko p jihatdan Buyuk Britaniyaga qaram bo lgan savdo moliya
‘ ‘ –
burjuaziyasi qurolli netralitetni yoqlab chiqdi, bu narsa, grek armiyasi urush
boshlagan aqdirda Pirey portini ishg ol qilish to g risida do q qilib koalitsion
‘ ‘ ‘ ‘
hukumatiga jada qattiq ta sir ko rsatayotgan Angliya hukumatining
’ ‘
maqsadlariga juda mos tushardi.
Kanaris hukumatining qat iyyatsizligi Gretsiyada norozilik tug dirdi,
’ ‘
buning sababi ayniqsa shu ediki, bu vaqtlarda rus qo shinlari Turkiyaga qarshi
‘
g alabali hujumga o tib, Plevnani ishg ol qilgan va Adrianopolga qarab yurish
‘ ‘ ‘
61

boshlagan edilar. Afkor ommaning tazyiqi ostida koalitsion hukumat iste fo’
berishga majbur bo ldi, 1878 yil yanvarida esa Kumunduros hukumati tuzildi, bu
‘
hukumat Epir, Fessaliya va Kritdagi qo zg olonchilarhukumatiga faol yordam
‘ ‘
berdi va urushga jadal tayyorgarlik ko ra boshladi. 1878 yil 2 fevralda hukumat
‘
Fessaliyaga 12 ming kishidan iborat korpus yubordi, lekin 1878 yili 3 martda San
Stefano sulh shartnomasining tuzilishi, shuningdek buyuk davlatlarning, birinchi
–
navbatda, Buyuk Britaniyaning do qlari natijasida Gretsiya boshlagan hujumini
‘
to xtatishga majbur bo ldi.
‘ ‘
Gretsiyani Berlin kongressida qatnashtirmadilar, uning vakillari Gretsiya
masalasi muhokama qilingan vaqtdagina o zgartirish manfaatdor davlatlarning
‘
o zlariga qo yib berilishi kerak, deb qaror chiqardi va Buyuk Britaniya har
‘ ‘
qancha qarshilik qilgan bo lsa da, Fessaliya bilan Epirning bir qismini
‘ –
Gretsiyaga berish Turkiyaga tavsiya qilindi. Bu hududlarni Turkiya faqat 1881 yil
noyabrida, ya ni olti buyuk davlat vakillari ishtirokida uzoq muzokaralar olib
’
borilgandan keyingina Gretsiyaga berishga majbur bo ldi. Shunday qilib,
‘
Gretsiyaning qo lga kiritgan yangi hududlari Rossiya Turkiya urushida
‘ –
to g ridan to g ri ruslar qurolining muvaffaqiyati orqasida erishilgan nitaji
‘ ‘ – ‘ ‘
edi.
Kongressdan bir oz ilgari Buyuk Britaniya hukmron doiralari Turkiyani
1878 yil 4 iyunidagi Kipr konvensiyasi degan konvetsiyani qabul qilishga majbur
etgan edilar. Shunga muvofiq Kipr Buyuk Britaniyaning m u vaqqat idorasi g a
“ ”
topshirilgan edi.Ingliz hukmron doiralarining bosqinchilik harakatlari va Kiprning
anneksiya qilinishi Gretsiyada juda katta norozilikka sabab bo ldi.
‘
XIX asrning 80 yillarida Gretsiya ekonomikasi tez sur atlar bilan
– ’
rivojlana boshladi. 1881 yilda Janubiy Fessaliya va bir Epir okrugining Gretsiyaga
qo shilganligi bunga qisman yordamlashdi, buning natijasida mamlakat hududi 13
‘
ming kvadrat kilometr, aholisi esa 300 ming kishi ortdi. Mamlakatda ishlab
beruvchi va kon sanoati korxonalari payd bo la boshladi, to qimachilik
‘ ‘
fabrikalari, ko n zavodlari, tegirmon, moyjuvozlar vujudga keldi, vino zavodlari
‘
qurildi, savdo sotiq kengaydi. Agar 1867 yili Gretsiyada mashina dvigateli bilan
–
62

ishlaydigan 22 tagina sanoat korxonasi bo lgan bo lsa, 1889 yilda ularning soni‘ ‘
145 taga yetdi.
1890 yilga borganda Gretsiyaning savdo floti 250 ming tonna hajmdagi
5800 yelkanli kemadan va 43 ming tonna hajmdagi 86 bug kemasidan iborat edi.
‘
Gretsiyada kapitalizmning rivojlanishi bilan birga burjuaziyaning, ayniqsa
savdo burjuaziyasining ta siri kuchaydi. Kon sanoati chet el kapitali qo lida edi.
’ ‘
Chet el kapitalistlari Gretsiyani o z sanoat mollari uchun bozor va xom ashyo
‘
manbai qilib qo yishga urindilar. Gretsiyadan chet el kapitali ikki asosiy yo l
‘ ‘
bilan: davlat zayomlari yo li bilan va xususiy investitsiya yo li bilan tarqalardi.
‘ ‘
Faqat 1879-yildan 1893-yilgacha o tgan davr ichida jami bo lib 640 million oltin
‘ ‘
franklik zayomga shartnoma tuzilib, aslida 464 millionlik zayom olingan edi. Shu
davr ichida zayom ustidan to langan protsentlar va puli qaytarib berilgan
‘
zayomlar summasi 470 million frank bo ldi. Gretsiya olgan qarzidan ko ra
‘ ‘
ko proq pul to lagan bo lsa ham, yana puldorlarga ancha qarzdor bo lib qoldi.
‘ ‘ ‘ ‘
Chet davlatlardan olgan qarzlari yuzasidan to laydigan protsentlarini yanada
‘
og irroq shartlar bilan olingan yangi maxsus zayomlari hisobiga to ladi. 1892-
‘ ‘
yilda butun davlat daromadining yarmi zayomlari yuzasidan protsent to lashga
‘
ketdi. O sha vaqtlarda Gretsiyaga hammadan ko p qarz berib turgan davlatlar
‘ ‘
Angliya, Germaniya va Fransiya edi. Bunda olingan qarzlarning katta qismi
Gretsiya ekonomikasini rivojlantirishga emas, balki harbiy xarajatlarga ketdi.
Chet el kapitalining xususiy investitsiyalari asosan moliya sohalariga, kon
sanoatiga, elektr sanoatiga va transportga solindi, 1893-yilda fransuz kapitali
ishtiroki bilan Afina banki tuzildi, Korinf kanali qurildi.
Kopaidda botqoqlarni quritish yuzasidan tuzilgan Angliya konsessiyasining
ishlari mamlakatni mustamlakachilik asosida behayolik bilan talanganini
ko rsatadigan yorqin misoldir. Inglizlar Gretsiya hukumatini bir qancha asoratli
‘
bitimlar to zishga majbur qildilar, bu bitimlar o z politsiyasi va o z tartiblari
‘ ‘ ‘
bor firmani d a vlat ichidagi davlat holiga qo ydilar.
“ ” ‘
Gretsiyada qurilish ishlari kuchayishi va chet el kapitali oqib kelishi bilan
bir qatorda savdo xodimlari va amaldorlar orasida juda keng miqiyosda firibgarlik,
63

poraxo rlik, spekulyatsiya, muttahamlik, to g ridan-to g ri o g irliklar‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
kuchayib ketdi.
1882 - yildan 1895-yilga qadar ayrim qisqa muddatli uzilishlar bilan
Gretsiyada Trikupis hukumati hokimiyat tepasida turdi, bu hukumat yirik
burjuaziyaning, asosan, chet el kapitali bilan bog liq bo lgan savdo
‘ ‘
burjuaziyasining manfaatlarini ifodalardi. Trikupis hukumati tashqi siyosatda
Fransiyaga suyanib ish ko rardi. Turkiyaga nisbatan esa yon berish pozitsiyasida
‘
turdi. Turkiyaga qarshi ko proq qat iy harakat qilish tarafdori bo lgan,
‘ ’ ‘
millatchilar degan gruppaning boshlig i bo lgan Deliyanis hukumati ikki marta
‘ ‘
Trikupis hukumatining o rnini oldi.
‘
1889-yilda Krit orolida ommaviy qo zg olon boshlanib ketdi, bu
‘ ‘
qo zg olonga turk hukmdorlarining Krit avtonomiyasiga qarshi qaratilgan
‘ ‘
buyruqlari sabab bo ldi. Turk qo shinlari misli ko rilmagan shafqatsizlik bilan
‘ ‘ ‘
qo zg olonni bostirdilar. Turklarning vahshiyliklari Gretsiyada g azab o tini
‘ ‘ ‘ ‘
kuchaytirib yubordi, butun mamlakatda kritliklarga yordam ko rsatishni talab
‘
qilgan norozilik mitinglari va namoyishlari boshlanib ketdi. Krit aholisini s a br
“
qilish ga da vat qilib turgan Trikupis hukumati iste fo berishga majbur bo ldi.
” ’ ’ ‘
1890-yilda qo zg olon bostirildi. Turkiya hukumati orolda ba zi bir
‘ ‘ ’
islohotlar o tkazishga va da qildi, lekin qo zg olon bostirilgandan keyin
‘ ’ ‘ ‘
va dasini unutib yubordi. Yildan-yilga kritliklarning noroziligi kuchayib, 1896-yil
’
oxiriga borganda yangi qurolli qo zg olon boshlanib ketdi, bu qo zg olonga
‘ ‘ ‘ ‘
javoban Turkiya orol aholisini yanada qattiq ta qib ostiga olib, qonga botirdi.
’
XX asr boshlariga kelib dunyoning rivojlangan davlatlari o rtasida bozor va
‘
hududlar masalasida o zaro ziddiyatlar kuchayib ketdi. AQSH Ispaniyaga qarshi
‘
urush qilib, uning ustidan osongina g alaba qozondi. Ispaniya Filippin orollarini,
‘
Puerto Riko va Kubani AQShga berishga majbur bo ldi. Ispaniya Amerika
– ‘ –
urushi dunyoni qayta bo lib olish yo lidagi birinchi talonchilik urushi edi.
‘ ‘
AQSH hukumron doiralari Xitoyni Amerika kapitalining istiqbolidagi
muhim bozor deb qarardilar. Ammo Xitoy boshqa yirik davlatlar tomonidan
t a sir doiralariga allaqachon bo lib olingan edi. Shuning uchun AQSH 1899
“ ” ’ ‘
64

yilda Davlat kotibi Xey orqali Xitoyda ochiq eshiklar doktrinasi, ya ni– “ ” ’
Xitoyga iqtisodiy sohada erkin k i r ib borish va barcha davlatlar kapitalining
“ ”
faoliyati uchun teng imkoniyatlar yaratishni e lon qildi. AQSH hukumati
’
Rossiyani o zining Xitoydagi asosiy raqibi deb hisoblardi. Shuning uchun AQSH
‘
ham ingliz hukumati kabi Rossiyaga qarshi Yaponiyani qo llab quvvatladi.
‘ –
Ilgaridan mavjud bo lgan xalqaro ziddiyatlar XX asrga ham o tib keldi.
‘ ‘
Bu ziddiyatlar monopolistik kapital tufayli yanada keskinlashib ketdi.
Fransuz hukmron doiralari Elzas va Lotaringiyaning Germaniya bosib olgan
qismini qaytarib olmoqchi bo ldilar. Germaniya esa Fransiya qo lida qolgan Bris
‘ ‘
va Longvi havzalarini bosib olmoqchi bo ldi. Germaniyaning Fransiyaga qarshi
‘
kurashi o z navbatida uning Yevropada gegemonlik qilish uchun kurashi ham
‘
bo ldi. Angliya bilan Germaniya o rtasidagi ziddiyatlar XX asr boshlaridagi
‘ ‘
xalqaro urushga sabab bo ldi.
‘
Angliyada yuz bergan inqiroz tufayli taraqqiyot birmuncha orqaga ketdi.
Germaniya kapitali esa Yevropada ingliz kapitalini siqib chiqara boshladi. Natijada
ingliz german munosabatlari keskinlashdi. Germaniya imkoni boricha
–
Angliyaning mustamlakachilik siyosatiga qarshi harakat qila boshladi.
Raqobatchilik Janubiy Afrikada kuchaydi. Bu yerda Germaniya Angliyaga va
uning Bur respublikasiga qarshi kurash boshladi.
Vilgelim I ning Konstantinopolga bormagani, Turkiya sultonining nemis
kapitalistlari Bag dod temir yo lini konsessiyaga berishga va da qilishi Angliya
‘ ‘ ’
hukmron doiralarining u yerdagi manfaatlariga xavf soldi. Chunki Germaniyaning
harbiy dengiz floti qurishga kirishganligi inglizlarning xavotirlanishiga asos edi.
Uning ustiga ingliz dengiz flotining nemis flotidan o r qada qolayotgani
“ ”
ma lum bo lib qoldi.
’ ‘
Uzoq Sharqda Rossiyaga qarshi kurash va Afrikada mustamlakachilik
masalasida Fransiya bilan ziddiyatlarning mavjudligi Angliyani ma lum vaqt
’
Germaniya bilan murosa qilib turishga majbur qildi. Hatto, Rossiya Port Arturni
–
egallagach, 1898 yilda Angliya Germaniya bilan ittifoq tuzish to g risida
– ‘ ‘
65

muzokaralar olib bordi. Chunki 1899 1902 yillarda ingliz qo shinlari Bur– – ‘
respublikasida urush bilan band edi.
1900 yili sakkizta kapitalistik davlatning Xitoyni asoartag solishiga qarshi
–
xalq qo zg oloni boshlanib ketdi. Qo zg olonchilar Pekinni bosib oldilar.
‘ ‘ ‘ ‘
Qo zg olonni bostirish uchun Angliya, Yaponiya, AQSH, Germaniya, Fransiya,
‘ ‘
Rossiya va Italiya, Avstriya Vengriya xalqaro jazo korpusi yubordilar. 1900
– –
yil 15 avgustda bu xalqaro korpus Pekinni ishg ol qildi va qo zg olonni
– ‘ ‘ ‘
shafqatsizlik bilan bostirdi. Pekindagi saroy va ibodatxonalar ajnabiy bosqinchilar
tomonidan talandi, shahar va qishloqlar to pga tutildi. G olib davlatlar Xitoyni
‘ ‘
yangi asoratli shartnomalar tushizga majbur qildi.
66

II. 2.Birinchi jahon urushi arafasida mustamlakalar uchun
bo lgan to qnashuvlar.’ ’
Xitoy hukumati milliy manfaatlarga putur yetkazuvchi shartlarni qabul
qilishga majbur etilib, G arb davlatlariga qo zg olon natijasida chet elliklar
‘ “ ‘ ‘
ko rgan zarar evaziga o lpon to lashga, Xitoyga qurol olib kirishni man
‘ ” ‘ ‘
qilishga rozilik berdi.
Bu davrda chor qo shinlari Manjuriyaning bir qismini, Angliya chet el
‘
kapitali faollashgan Shanxayni bosib oldi va Yanszi daryosi atrofidagi yerlarda
ustun mavqega ega bo ldi. Angliya Rossiyani Manjuriyadan siqib chiqarishga
‘ “ ”
urindi. Bunda u Germaniya madadiga k o z tikdi . Lekin Germaniya hukumati
“ ” ‘
bilan Rossiyaga qari ittifoq tuzmadi. Biroq, Angliya ruslarga qarshi ittifoqchi
sifatida Yaponiyani t o pdi . 1902 yilda tuzilgan shartnomaga ko ra,
“ ” – ‘
ittifoqchilar ulardan biriga tashqaridan harbiy xavf yuzaga kelsa, o zaro yordam
‘
berish haqida kelishib oldilar. Bundan tashqari, Yaponiya Angliyaning moliyaviy
yordamini oldi, busiz Yaponiya Rossiyaga qarshi urush boshlay olmas edi.
Rossiyaga qarshi Yaponiyani qo llab, AQSH ham unga moliyaviy yordam berib
‘
turdi.
1904 yili Yaponiya to satdan, urush e lon qilmay rus harbiy dengiz
– ‘ ’
flotiga hujum qildi. Rus yapon urushi boshlanib ketdi. Urushda chor Rossiyasi
–
mag lubiyatga uchradi. Buning sababi chorizmning harbiy iqtisodiy zaifligi va
‘ –
urushga mutlaqo tayyorgarlik ko rmaganligida edi. Aslid? Rossiya Yaponiyaning
‘
Mukden va Susimadagi mag lubiyatidan keyin ham urushni davom ettirishi
‘
mumkin edi. Lekin chor hukumati Peterburgda va Rossiyaning boshqa shaharlarida
boshlanib ketgan inqilobdan cho chib, AQSH hukumati vositachiligida Yaponiya
‘
bilan sulh tuzishga shoshildi. Portsmutda tuzilgan sulh shartnomasiga binoan (1905
yil 23 avgust ) chor hukumati Yaponiyaga Lyaodun yarimoroli va Port
– – –
67

Arturni ijaraga olish huquqini, Janubiy Manjuriya temir yo liga va butun‘
Manjuriyaga amalda hukmronlik qilish huquqini berdi. Rossiya Yaponiyaning
Koreyada hukmronligini tan oldi va AQSH ning s i quvi ostida Yaponiyaga
“ ”
Saxalin orolining janubiy qismini berishga majbur bo ldi.
‘
Fransiya U c hlar ittifoqi ni zaiflashtirib, Italiya bilan yaqinlashish
“ ”
yo lini tutdi. Chunki Italiya Fransiya bilan olib borilayotgan savdo urushidan
‘
katta zarar ko rayotgan edi. Bojxona janjallariga chek qo yish maqsadida
‘ ‘
Fransiya bilan Italiya o rtasida savdo shartnomasi tuzildi. 1900 yilda Italiyada
‘ –
iqtisodiy inqiroz yuz berib, u katta miqdorda Fransiyadan kredit oldi. 1902 yilgi
–
bitimga muvofiq, Fransiya Tri politaniyaga bo lgan da vosidan, Italiya esa
‘ ’
Marokashga bo lgan da vosidan voz kechdi. Fransiya bilan Italiya shuningdek,
‘ ’
harbiy nizolar paytida betaraflikni saqlash majburiyatini oldilar. Bu bitim
imzolanishi bilan amalda Italiyaning U c hlar ittifoqi d an chetlanishi, ya ni
“ ” ’
Italiyaning undagi ishtiroki bundan keyin foydasiz ekanligi ma lum bo lib qoldi.
’ ‘
1904 yil aprelida Angliya va Fransiya hukumatlari mustamlakachilik
–
masalalari yuzasidan bitimga kelishdi. Fransiya A n gliyaning Misrdagi
“
harakatlariga bundan buyon to sqinlik qilmasligini , Misrning inglizlar ta sir
‘ ” “ ’
doirasida ekanligini e tirof qildi. Bunga javoban ingliz hukumati Fransiyaning
” ’
Marokashdagi harakatlariga to sqinlik qilmaslikka va da berdi. Maxsus tuzilgan
‘ ’
maxfiy bitimda Marokash sultoni o z vazifasini bajara olmasligi ehtimoldan
“ ” ‘
holi emasligi va shunday bo lgan taqdirda Marokash hududining Gibraltar
‘
bo g oziga bevosita tutashgan qismi Ispaniyaga berilishi, Marokashning qolgan
‘ ‘
qismini Fransiya o z qo liga olishi ko zda tutilgan edi. Ingliz hukumati
‘ ‘ ‘
Gibraltar bo g ozi Fransiyaning emas, balki Angliya uchun xavfsizroq
‘ ‘ “ ”
Ispaniya tasarrufida bo lishini afzal bildi.
‘
Fransiya Germaniyaning agressiyasidan xavfsiradi. 1904 yil oxirida
–
Germaniya hukumati Rossiyaning rus yapon urushida mag lubiyatga
– ‘
uchraganidan foydalanib, uni o zi uchun qulay bo lgan savdo shartnomasini
‘ ‘
tuzishga majbur qildi.
68

Vilgelm II bu bilan cheklanmay, Nikolay II bilan Rossiya Germaniya–
o rtasida ittifoq tuzish haqida og zaki muzokaralar boshladi. Shartnoma tuzilgan
‘ ‘
taqdirda Fransiyaning Rossiyaga qarshi urush boshlashi uchun yo l ochilgan
‘
bo lardi. Nikolay II Vilgelm II talablarini rad etdi. Germaniya mavjud vaziyatni
‘
hisobga olib, ingliz fransuz Antanta siga qarshi chiqdi. Vilgelm II Marokash
– “ ”
mustaqilligini himoya qilish niqobi ostida 1905 yil 31 martda Marokashning
– –
Tanjer portiga bordi. U o z nutqida Germaniya Marokashga boshqa davlatlar
‘
bilan bir qatorda t e ng huquq berishini ta kidladi. Shundan so ng Germaniya
“ ” ’ ‘
hukumati xalqaro konferensiya chaqirishni talab qildi. Germaniya
konferensiyasidan Marokash haqidagi ingliz fransuz bitimini bekor qilish uchun
–
foydalanishni nazarda tutardi. Fransiya Marokash masalasini xalqaro konferensiya
muhokamasiga qo yishga rozi bo ldi. Fransiya Bosh varizi Ruve esa Marokash
‘ ‘
masalasida Germaniya bilan muzokara boshladi 10
.
Bismark Yevropada Germaniya imperiyasining pozitsiyalarini
mustahkamlash uchun Fransuz respublikasi yakkalab qo yishga harakat qildi. U
‘
1882 yilda Germaniya, Avstriya Vengriya va Italiya o rtasida ittifoq tuzish
– ‘
haqida maxfiy shartnoma imzolanishiga erishdi. Shu tariqa Uchlar ittifoqi
–
birinchi navbatda Fransiya bilan Rossiyaga qarshi qaratilgan agressiv harbiy
–
siyosiy blok tuzildi.
Germaniya 80 yillarda mustamlakalar bosib olishga kirishdi. U Afrikada
–
katta katta hududlar ustidan nazorat o rnatdi, Tinch okeanidagi bir qancha
– ‘
orollarni bosib oldi. 90 yillarda Germaniyaning mustamlakalari uning o z
– ‘
hududidan diyarli 5 barobar ortiq edi, lekin ingliz mustamlakalaridan 12 barobar
kam edi.
90 yillar oxiriga kelib Germaniyaning ekspansiyasida XX asr boshlari
–
uchun xos bo lgan bir necha asosiy yo nalish aniqlandi. Birinchidan,
‘ ‘
Germaniyaning Yevropada hukmron bo lish haqidagi da volari kuchaydi,
‘ ’
qo shni davlatlarni yo q qilib tashlash, ularning xalqlarini qul qilish rejalari
‘ ‘
ishlab chiqildi, shu bilan birga Bismarkning ikki frontda urush olib borish xavfli
10
M.Lafasov, E.Xoliqov, D.Qodirova Jahon tarixi . T., 2002 yil. B 280 284.
“ ” – –
69

ekanligi va Rossiyani yo q qilib tashlab bo lmasligi to g risidagi‘ ‘ ‘ ‘
ogohlantirishlari inkor etildi.
Ikkinchidan, jahon bozorlaria raqobatchilik kurashi avj olib ketib, ularda
Germaniya Buyuk Britaniyaning asosiy raqibi bo lib qoldi.
‘
Uchinchidan, Germaniya imperializmi Afrika xalqlarini talashni kuchaytirdi
va AFrikani qayta taqsimlash uchun kurashga kirishdiki, bu hol Germaniyani
Fransiya va Angliya bilan yangi to qnashuvlarga olib keldi.
‘
To rtinchidan, Germaniyaning Bolqondagi, Yaqin, O rta va Uzoq
‘ ‘
Sharqdagi ekspansiyasi faollashib, u S h arqqa hujum ( D r ang nax Osten )
“ ” “ ”
degan nom oldi va faqat Angliya va Fransiya bilangina emas, balki Rossiya bilan
ham nizolar keltirib chiqardi.
Germaniyaning hukmron doiralari j a hon siyosatiga o tganliklarini
“ ” ‘
e lon qilib, yorug dunyodan joy talab qilib, barcha xalqaro nizolardan o z
’ “ ‘ ” ‘
manfaatlari yo lida foydalanishga harakat qildilar. Chunonchi, ular Rossiyaning
‘
manfaatlarini e tiborga olmasdan, Avstriya Vengriyaning Bolqondagi
’ –
ekspansiyasini qo llab quvvatladilar. Xitoyni bo lib olishga boshqa
‘ – ‘
davlatlardan o zib ketishga harakat qilib, Germaniya Shandun yarim oroli ustidan
‘
nazorat o rnatdi. Vilgelm II Xitoydagi xalq qo zg oloninin bostirish uchun
‘ ‘ ‘
qo shin yuborar ekan, bunday degan edi: Hech kimga rahm qilinmasin! Asir
‘ “
olinmasin! Kim qo lingizga tushsa, o shani o ldirishingiz kerak! Germaniya
‘ ‘ ‘ ”
Marokashga da vo qilib, Fransiya bilan to qnashdi. Bu to qnashuv oz
’ ‘ ‘
bo lmasa, urushga olib kelayozdi.
‘
Germaniya Usmoniylar imperiyasida ustun ta sirga ega bo lib oldi. U
’ ‘
Berlin Bosfor temir yo lini Bag dodgacha va undan ham nari Fors
– ‘ ‘ –
ko rfazigacha davom ettirish uchun konsessiyasi* oldi. Keyinchalik turk
‘
armiyasiga nemis ofitserlari maslahatchilar sifatida taklif qilindi.
Hamma yerda Germaniyaning ekspansiyasi Angliya manfaatlariga daxl qilar
va qarshiligiga duch kelar edi. Kayzer G e r maniyaning kelajagi dengizda deb
“ ”
e lon qilib, dengizlar hukmdorini kurashga chaqirdi. Germaniya eng yangi
’ “ ”
70

harbiy kemalar qurilishini jadallashtirib yubordi va uning harbiy floti kuch jihatdan
Britaniya flotidan keyin ikkinchi o ringa chiqib oldi.‘
Germaniyaning hukmron doiralari urushga olib boradigan yo lni tutdilar.
‘
1905 yildayoq Bosh shtab boshlig i general A.Shliffen ikki frontda Fransiyaga va
‘
Rossiyaga qarshi urush olib borish rejasini ishlab chiqdi Germaniya urushga
iqtisodiy, harbiy va hatto ideologik jihatdan tayyorlanishda o z raqiblaridan
‘
o zib ketdi.
‘
O z mamlakatining juda katta resurslarini va Rossiyadan sotib olingan
‘
Alyaskani o zlashtirish bilan band bo lgan AQSH kapitalistlari mustamlakalar
‘ ‘
va ta sir doiralarini qo lga kiritishga boshqalardan ko ra kechroq kirishdilar.
’ ‘ ‘
Asosiy e tibor Karib havzasi va Tinch okeani mamlakatlariga qaratildi.
’
Bu yo ldagi birinchi qadam Tinch okeanining eng markazida, Osiyoga olib
‘
boradigan strategik jihatdan muhim bo lgan dengiz yo llari kesishgan joydagi
‘ ‘
Gavay orollarini 1898 yilda bosib olishdan iborat bo ldi.
‘
AQSH Ispaniya mustamlakalari xalqlarining ozodlik kurashini qo llab
‘ –
quvvatlash haqidagi munofiqona bayonotlar bilan niqoblanib, 1898 yilda
Ispaniyaga qarshi urush e lon qildi. Bu birinchi imperialistik urush dunyoni
’ –
qaytadan bo lib olish uchun boshlangan urush edi. Oradan uch oy o tgach,
‘ ‘
Ispaniya tor mor qilindi. Natijada Puerto Riko oroli Qo shma Shtatlar
– – ‘
ixtiyoriga o tdi, mustaqil respublika bo lgan Kubaga talonchilikdan iborat
‘ ‘
shartnoma zo rlab qabul qildirildi. U to 1959 yildagi xalq revolyutsiyasi g alaba
‘ ‘
qozonguncha AQSH ga qaram bo lib keldi.
‘
Tinch okeanida Qo shma Shtatlar Guam orolini, shuningdek Filippin
‘
orollarini bosib oldi. Ular diyarli o n yil mobaynida mustaqillik uchun kurashib
‘
kelgan filippinlik vatarparvarlarni shafqatsizlik bilan jazoladilar, Filippinni o z
‘
mustamlakalariga aylantirdilar.
AQSH Osiyo qit asiga yaqin yerlarda mustahkamlanib olib, 1899 yilda
’
ochiq eshiklar doktrinasini (prinsipini)
“ ” e lon qildilar, barcha davlatlarning ’
Xitoydagi t a sir doirasi Shimoliy Amerika tovarlarini olib kirish uchun ochiq
“ ” ’
71

bo lishini talab qildilar. AQSH o zining iqtisodiy ustunligiga tayanib,‘ ‘
raqobatchilarni Xitoydan siqib chiqarishga umid qilgan edi.
Qo shma Shtatlar hukumati trestlarning Lotin Amerikasi mamlakatlari va
‘
Uzoq Sharqdagi hatti harakatlarini faol quvvatlay boshladi. AQSH prezidenti U.
–
Taft o zi o tkazayotgan
‘ ‘ “ dollar diplomatiyasi o q o rniga dollarlardan ” “ ” ‘ ‘
foydalanishga asoslanganligini aytgan edi.
D o l lar diplomatiyasi XX asrning boshlaridayoq prezdent T.Ruzvelt
“ ”
e lon qilgan katta tayoq siyosati bilan qo llab quvvatlandi. Katta tayoq
’ “ ” ‘ – “ ”
siyosati hamisha kuch ishlatish bilan dag dag a qilib, Lotin Amerikasi
‘ ‘
mamlakatlarini AQShning buyrug iga bo ysundirishdan iborat edi.
‘ ‘
Mana shunday siyosatni o tkazib, Qo shma Shtatlar Panama xalqining
‘ ‘
mustaqillikka intilishidan foydalanib qoldilar. Ular bu xalqning Kolumbiya
hukumatiga qarshi chiqishini qo llab quvvatladilar. Panama respublikasi tashkil
‘ –
etilgandan keyin esa AQSH uning hukumatiga talonchilikdan iborat shartnomani
zo rlab qabul qildirdi. Bu shartnomaga muvofiq AQSH kanal o tkazish va faqat
‘ ‘
qurilish zonasi ustidangina emas, balki amalda respublikaning butun hududi
ustidan nazorat o rnatish huquqini oldi. Kanal qurilishi o n yil davom etdi.
‘ ‘
Uning barpo etilishi natijasida Amerikaning Atlantika sohili bilan Tinch okeani
sohili o rtasidagi yo l ancha qisqardi. Asta sekin AQSH kapitali Dominikan
‘ ‘ –
respublikasida, Gaitida, Nikaraguada, Gondurasda va boshqa Lotin Amerikasi
davlatlarida qaror topib, Yevropa kapitallarini siqib chiqardi. AQSH o ziga o zi
‘ ‘
G arbiy yarim sharda nazoratchi rolini berdi.
‘ 11
1906 yil yanvarida Ispaniyaning Alxiseras shahrida Marokash masalsi
–
bo yicha konferensiya boshlandi. Konferensiyada Germaniya yakkalanib qoldi.
‘
Angliya, Rossiya va hatto, Germaniyaning rasman ittifoqchisi bo lgan Italiya ham
‘
Fransiyani qo llab quvvatladi. AQSH ham Fransiyani quvvatlab chiqdi.
‘ –
Germaniya Marokashdan Fransiyani s i qib chiqara olmadi. Marokash suveren
“ ”
davlat deb e tirof qilingan bo lsa da, amalda uning mustaqilligi cheklandi.
’ ‘ –
Marokash politsiyasini tashkil qilish Fransiya bilan Ispaniyaga (har biri o z
‘
11
A.Averyanov v.b. Yangi tarix ., T., 1991 - yil, b - 93
“ ”
72

t a sir doirasida ) topshirilgan edi. Bu avvalo, Fransiyaga t a r tib saqlab“ ” “ ’
turish bahonasi bilan Marokashda o z ta sirni o tkazib turish imkonini berdi.
” ‘ ’ ‘
Marokash davlat bankini tashkil qilish masalasida Germaniyaga y o n
“
berildi . Bu bank german, ingliz, fransuz va ispan banklari ishtirokidagi
”
konsorsium asosida tashkil qilinadigan bo ldi. Marokashning bojxona
‘
daromadlari xalqaro nazorat ostiga olindi. Biroq,Germaniya Marokashdan
u m i dini uzmadi .
“ ”
1904 yilda Fransiya Rossiya ittifoqi Rossiyaning Angliya bilan
– –
yaqinlashuviga yordam berdi. Urush va inqilobdan zaiflashgan Rossiyaga fransuz
zayomlaridan tashqari, birinchi marta ingliz kapitali kirib kela boshladi.
Bu y a qinlashuv n i ng yana bir sababi, bu paytda Angliya mustamlakasi
“ ”
bo lgan Hindistonda ham Rossiyadagidek inqilobiy harakatlar boshlanayotgan
‘
edi. Buning oldini olishda Angliya Rossiyani o z ittifoqchisi deb bilardi. Eronda
‘
inqilob ko tarilganida chor Rossiyasi bilan Angliya birgalashib, bu inqilobga
‘
qarshi yurish qilishdi. O zaro munosabatlardagi bu o zgarishlar 1907 yilda
‘ ‘ –
Angliya bilan Rossiya o rtasida bitim tuzilishiga olib keldi.
‘
Bu bitimga ko ra, Eron uch zonaga bo lindi. Shimoliy Eron (eng boy va
‘ ‘
aholi ko p qismi) Rossiyaning ta sir doirasida ekanligi e tirof qilindi.
‘ “ ’ ” ’
Markaziy Eron b e t araf zona deb e lon qilindi, neftga boy hamda Hindistonga
“ ” ’
o tadigan yo llar mavjud Janubi Sharqiy Eron inglizlari ta sir doirasiga
‘ ‘ – “ ’ ”
o tdi. Ingliz rus bitimi Afg onistonga ham taalluqli edi. Tibet Xitoyning
‘ – ‘
suvereniteti ostida bo lsada, amalda inglizlarning bosqinchilik niyatlari obyekti
‘
bo lib qoldi. Shunday qilib, uch davlatning yaqinlashuvi 1907 yili Antantaning
‘ –
tarkib topishi bilan chkunlandi.
Italiya Usmoniy turk imperiyasining bir viloyati bo lgan Tripolitaniyani
‘
bosib olishga ko pdan harakat qilib kelardi. 1900-yilgi Fransiya Italiya
‘ –
shartnomasiga ko ra, Italiya mustamlaka egallashga qaratilgan bu urushga
‘
Fransiyaning roziligini oldi.
Italiya qo shinlari Tripolitaniyada joylashgan uncha kuchli bo lmagan
‘ ‘
turk partizanlari ustidan osonlik bilan g alaba qozondilar. Lekin Tripolitaniyadagi
‘
73

arab qabilalari bosqinchilariga qattiq qarshilik ko rsatdilar. Turk hukumati‘
Tripolitaniyaning bosib olinishiga qarshi norozilik bildirib keldi. Biroq, Bolqonda
boshlanib ketgan urush tufayli Turkiya 1912 yilda sulh shartnomasini
–
imzolashga va Tripolitaniyani Italiyaga berishga majbur bo ldi.
‘
1912 yilda Bolgariya bilan Serbiya chor Rossiyasining, shuningdek
–
Antantaga kirgan boshqa davlatlarning yordami bilan o zaro ittifoq bo lish
‘ ‘
haqida shartnoma tuzdilar. Bolqon masalasi Yevropa davlatlarining aralashuvi
bilan yanada murakkablashdi. Turkiyani o ziga bo ysundiromqchi bo lgan
‘ ‘ ‘
Germaniya va uning ittifoqchisi Avstriya Vengriya Bolqon xalqlarining ozodlik
–
kurashiga to sqinlik qilmoqchi bo ldilar. Rossiya Bolqon davlatlarini qo llab
‘ ‘ ‘ –
quvvatlardi.
Bolqon ittifoqi davlatlari Turkiyaga qarshi 1912 yil oktabrida urush
–
boshladilar. Rossiya ularning bu xatti harakatlarini ma qullamadi. Chunki
– ’
Rossiyaga Bolqon ittifoqi Turkiyaga qarshi urush uchun emas, balki Germaniya va
Avstriya – Vengriyaga qarshi kurashish uchun zarur edi.
Turkiya juda tez fursatda yengildi. Bolqon qo shinlari konstantinopol
‘
tomon yo l oldilar, grek qo shinlari Salonikini ishg ol qildi. 1912-yil noyabrda
‘ ‘ ‘
Turkiya sulh tuzishni so radi Muzokaralar uzoq davom etdi. Kelishmovchilik
‘
tufayli vaziyat murakkablashdi.
Serbiya Albaniyani ololmaganidan so ng buning evaziga Makedoniyani
‘
b o lishda o zining hissasini ko paytirishga Bolgariya hukumatining rozilik
“ ” ‘ ‘ ‘
berishini talab qildi. Gretsiya bu masalada Serbiyani quvvatladi. Serbiya bilan
Gretsiya Bolgariyaga qarshi ittifoq tuzdilar. Bu janjalga buyuk davlatlarning
aralashishi natijasida ahvol yanada murakkablashdi. Bolqon ittifoqini barbod etish
maqsadida Germaniya bilan Avstriya-Vengriya Bolgariyani Serbiya va Gretsiyaga
hujum qilishga undadi. 1913-yil 29-iyunda bolgar qo shinlari serb armiyasiga
‘
qarshi urush boshladi. Shu tariqa ikkinchi Bolqon urushi boshlandi.
Serbiya, Gretsiyaga Ruminiya va Turkiya ham qo shildi. Bolgariya
‘
yengildi. 1913 – yil 10 – avgustda Buxarestda sulh shartnomasi imzolandi.
Bolgariya Ruminiyaga Dobrujdani, Serbiyaga Makedoniyaning kattagina qismini,
74

Turkiyaga Adrianopolni qaytarib berishga majbur bo ldi. Gretsiya Bolqon‘
urushlari natijasida Egey dengizidagi barcha orollarni, Janubiy Makedoniyani,
Saloniki va Kiprni qo lga kiritdi. Bolqon urushlari asosan, Bolqon slavyanlarining
‘
turklar zulmidan ozod bo lishi bilan tugallandi.
‘
O sha davrdagi mavjud notinch vaziyatda har bir xalqaro nizo va janjal
‘
jahon urushiga olib kelishi mumkin edi. Avstriya – Vengriya va Serbiya
o rtasidagi ziddiyatlardan biri jahon urushi boshlanishiga bahona bo ldi.
‘ ‘
Serbiyada Janubiy slavyanlarni Avstriya – Vengriya zulmidan ozod qilishni
maqsad qilgan juda ko p milliy tashkilotlar bor edi. Ularning ko pchiligi yakka
‘ ‘
terrorchilik taktikasini qo llar edi. Avstriya – Vengriya armiyasining Bosh
‘
qo mondoni ers – gersog Frans Ferdinand Bosniyadagi harbiy mashqlarda
‘
qatnashayotgan edi. Milliy tashkilotlardan M l adi Bosni ( Y osh Bosniya )
“ ” “ ”
Frans Ferdinandni o lim jazosiga hukm qildi. Harbiy mashqlardan Sarayevoga
‘
qaytib kelgan shahzoda M l adi Bosni inqilobiy vatanparvarlik tashkilotining
“ ”
a zosi Navriko Prinsip tomonidan o ldirildi. Frans Ferdinand Avstriya -
’ ‘
Vengriya monarxiyasining taxt vorisi edi. Voqealarning bunday rivojidan
foydalanmoqchi bo lgan Avstriya - Vengriya 1914 - yil 28 - iyulda Serbiyaga
‘
qarshi urush e lon qildi. Dunyo ikki tarafga bo linib,
’ ‘ jahon urushi boshlanib
ketdi
Yevropa mamlakatlari imperializm bosqichiga kirishi va iqtisodiy
taraqqiyot notekisligining kuchayishi XX asr boshlarida eng yirik kapitalistik
davlatar o rtasidagi ziddiyatlarning keskinlashuviga sabab bo ldi. Butun dunyo
‘ ‘
ikki harbiy siyosiy ittifoqning kurash maydoniga aylandi.
–
Bu ittifoqlardan biriga - Uchlar ittifoqiga Germaniya 1882 yildayoq asos
solgan edi. XX asr boshlarida Germaniyaning bu blokdagi yetakchilik roli
kuchaydi. Bolqonni bosib olishga harakat qilgan va u yerda Rossiyaning
manfaatlariga to qnash kelgan Avstriya Vengriya bu rolni e tirof qildi.
‘ – ’
Uchlar ittifoqining zaif bo g ini Italiya bo lib chiqdi, chunki uning ekonomikasi
‘ ‘ ‘
kuchaygan Bolqonda borgan sari ko proq Avstriya Vengriya bilan to qnash
‘ – ‘
keldi, Fransiya esa Italiyaning O rta dengiz sharqiy qismidagi bosqinchiliklariga
‘
75

e tiroz bildirmas edi. Germaniya Turkiyani o z tomoniga og dirib olishga va’ ‘ ‘
Bolqonda ittifoqchilar topishga harakat qildi.
Ikkinchi harbiy siyosiy ittifoqqa 1893 yilda kuchga kirgan Fransiya
– –
Rossiya konvensiyasi bilan hamda Angliya bilan Fransiya 1904 yilda erishgan
s a m imiy kelishuv ta sir doiralarini kengaytirish hamda ularni saqlab qolish
“ ” – ’
uchun bir birini qo llab quvvatlash to g risidagi bitim bilan asos solingan
– ‘ – ‘ ‘
edi. Angliya bilan Rossiya o rtasidagi Osiyodagi bir qancha ziddiyalarga barham
‘
berilganidan keyin bu ittifoq 1907 yilgi Angliya Rossiya konvensiyasi bilan uzil
–
kesil tashkil topdi. Bu ittifoq Antanta Fransuzcha Entente rozilik deb
– “ – ”
atalgan bo lib, unda Angliya gegemonlikni da vo qilgan, Fransiya bilan
‘ ’
Rossiyaga zarbdor kuch rolini bergan edi.
Angliyaning hukmron doiralari ingliz floti kemalar soni va o t ochish
‘
quvvati jihatidan qolgan ikki g oyat kuchli davlatning birgalikdagi flotidan
‘
hamma vaqt ustun bo lishiga harakat qilib, Germaniyaning harbiy floti
‘
kuchaytirilishiga javoban ingliz harbiy flotini kuchaytirish rejasini amalga oshirar
edilar. Fransiya o z qurollarini to xtovsiz ko paytirib bordi. Talonchilikdan
‘ ‘ ‘
iborat urushni tayyorlash uchun burjua partiyalarining hukmron bloki milliy
manfaatlarni himoya qilish shiorlari ostida 1913 yilda R.Puankareni prezident qilib
sayladi. U Germaniyaga qarshi revansh urushining asosiy targ ibotchilaridan biri
‘
edi. Bu prezident o z siyosati uchun Puankare urush degan laqab oldi.
‘ “ – ”
Kuchsiz mamlakatlarga qarshi talonchilik bosib olish diyarli to xtovsiz
‘
yuz berib turar edi. Dunyoni qaytadan bo lib olish uchun urushlar chiqib turdi:
‘
Ispaniya Amerika urushidan keyin (1898 yil) rus yapon urushi boshlanib
– –
ketdi (1904 1905 yillar), so ngra esa 1911 yilda Italiya Usmoniylar
– ‘
imperiyasiga urush e lon qilib, unga qarashli Liviyani bosib oldi. Uchlar ittifoqi
’
qatnashchilari bilan Antanta o rtasidagi Marokash bilan Bolqon tufayli yuz
‘
bergan nizolar borgan sari ko paydi va keskinroq tus oldi. Bu yerda Bolqon
‘
xalqlarining Usmoniylar imperiyasiga qarshi ozodlik kurashi nihoyasiga yetmoqda
edi. Buyuk davlatlar o rtasidagi urush faqat shuning uchun kechiktirilmoqda
‘
76

ediki, ularning qurol aslahalarni ko paytirish rejalari hali to la amalga– ‘ ‘
oshirilmagan edi.
Barcha buyuk davlatlar eng yangi harbiy texnika bilan jadal
qurollanmoqda, armiya va flot xizmatchilarini ko paytirib, ularga ta lim
‘ ’
bermoqda, jangovor aviatsiyani vujudga keltirmoqda edilar. Bu davlatlarning
hukmron doiralari aholidan olinadigan soliqlarni ko paytirib, harbiy sanoat
‘
egalari, moliya oligarxiyasi olayotgan ustama foydaning muhim manbaiga aylanib
qolgan harbiy xarajatlarni to lar edilar. Yevropadagi buyuk davlatlar 1900
‘ –
1913 yillar mobaynida harbiy maqsadlar uchun qariyb 90 milliard marka
sarfladilar.
Xulosa
XIX asr oxiri XX asr boshlarida Yevropada xalqaro munosabatlar tarixini
o rganar ekanmiz XIX asr oxiri XX asr boshlarida dunyo taraqqiyotining o ziga
‘ ‘
xos xususiyatlari mavjud edi.
Birinchidan: bu davrga kelib erkin kapitalizm oldingiga nisbatan o zining
‘
yuqori cho qqisiga chiqdi.
‘
Masalan: XX asr boshida dunyoda ko mir qazib chiqarish 65 foizga,
‘
chuyan eritish 70 foizga, po lat eritish uch marta ko paydi.
‘ ‘
Ikkinchidan: bu yillarda katta o zgarishlar yosh, lekin tez
‘
rivojlanayotgan mamlakatlar Amerika Qo shma shtatlari, Germaniya ulushiga
– ‘
to g ri keldi. Ishlab chiqarish mustamlakalarda va okean ortidagi mamlakatlarda
‘ ‘
ayniqsa tez o sdi.
‘
Uchinchidan: kapitalning konsentratsiyalashuvi 1900 yildan keyin
–
yuqori sur atlar bilan tezlashib ketdi.
’
Bu kapital va ishlab chiqarishning butun dunyoda
konsentratsiyalashuvining yangi va bundan ilgarilarga qaraganda beqiyos darajada
baland bosqichi edi.
77

To rtinchidan:‘ bu davrda dunyo miqyosida juda katta harbiy ittifoqlar
yuzaga keldi. 1871 yildagi Frankfurt sulhi Prussiya va Fransiya o rtasidagi
– ‘
emas, balki Yevropada xalqaro munosabatlarni butunlay o zgartirib yubordi.
‘
Prussiya urushda g olib mamlakat sifatida vaziyatdan foydalanib, Avstriya
‘ –
Vengriya va Rossiya bilan yaqinlashib, Fransiyani yakkalab qo yib, Yevropada
‘
gegemonlikka intiladi.
XIX asrning 70 yillariga kelib, Rossiya O rta Osiyo yerlarini birin ketin
– ‘
ishg ol qilib bu yerda Turkiston general gubernatorligini tuzdi. Bu vaziyatda
‘ –
Angliya talvasaga tushib qoladi. Angliya Hindistonda Rossiya xavfi
tushunchalarini o ylab chiqardi. Shunday qilib Angliya Rossiya raqobati
‘ –
kuchaydi. 1882 yilda Germaniya Avstriya Vengriya va Italiya davlatlari
– – –
ishtirokida u c hlar ittifoqi yuzaga kelgan bo lsa, 1907 yil Angliya
“ ” ‘ – –
Fransiya, Rossiya Antanta harbiy blokini tuzdilar.
Beshinchidan: XIX asr oxiri va XX asr boshlarida yer yuzi asosan bir
qator rivojlangan davlatlar tomonidan bo lib olindi va mustamlakachilik tizimi
‘
to la shakllandi.
‘
Oltinchidan: bu davrda yangi tipdagi qator sotsialistik partiyalar vujudga
keldi. Ular jamiyatda qarama qarshiliklarning kuchayishiga sabab bo ldi.
– ‘
- Yuqoridagilardan yakuniy xulosa qilib, quyidagilarni ko rsatish
‘
mumkin:
- dunyoni yirik mamlakatlari o rtasidagi ziddiyatlarni keskinlashuvi yangi
‘
manbalar asosida tahlil qilindi.
- Harbiy ittifoqlarni vujudga kelishi va dunyoning taqsimlanishini
tugallanishi yoritildi.
- XX asr boshlarida dunyoni qayta taqsimlash uchun bo lib o tgan
‘ ‘
harbiy to qnashuvlar yoritib berildi.
‘
- Yevropada jahon urushi xavfini kuchayishi tahlil qilindi.
78

Foydalanilgan manba va adabiyotlar ruyxati.
1. I.A. Karimov. Y u ksak ma naviyat yengilmas kuch . T., “ ” ’
M a naviyat
“ ” ’ , 2008 .
2. I.A.Karimov. Mamlakatimizda demokratik islohatlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqorqlik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi.-
T., O zbekiston , 2010.
” ” ’
3. Karimov I.A. O zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida . T.,
“ ” ‘
“ O zbekiston
’ ” , 2011.
4. I.A.Karimov.Inaon xotirasi-boqiy, qadr-qimmati-ulug // Xalq
’
so zi,2012,10 may.
’
5. Манфред А.З. История Англии. М., 1950 гг.
6. Гарибалди Д. Мемуари. М., 1986 гг.
7. Nuriddinov Z.R. G‘arb mamlakatlarini eng yangi tarixi. T., 1978 yil.
8. Yangi tarix. III – qism. T., 1968 yil.
9. Abdurahmonov A. Kotler P. Osiyo va Afrika mamlakatlarini yangi va eng
yangi tarixi. T., 1982 yil.
79

10. Новая история стран зарубежного Востока. М., “Наука”. 1961 гг.
11. История Франция. М., “Наука”. 1971 гг.
12. Исория Италии. М., “Наука”. 1971 гг.
13. Новая история колониалних стран М., 1970 гг.
14. Новая история стран Европии и Америки М., 1998 гг.
15. Тарле Е.В. Кримская война. М., 1950 гг.
16. Farmonov R. va boshqalar. Yangi tarix. T., “Meros”. 2004 yil.
17. Lafasov M. va boshqalar. Jahon tarixi. T., 2002 yil.
18. Разалиев Ю.Н. Новая и новейшая история старн Азии и Африки. М.,
1987 гг.
19. Lafasov M. Jahon tarixi. T., 2008 yil.
20. Hidoyatov G. Jahon tarixi. T., 2000 yil.
21. Intirnet ma lumotlari.’
22. www.eurasia.org.ru .
23. www.history.ru
24. http://www.philos.msu.ru/fac/history/
25. http://www.auditorium.ru
26. www.museum.ru
27. www. ziyonet.net.
80

Купить