Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 81.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Bobur lirikasida hasbi hol tasviri

Купить
BOBUR LIRIKASIDA HASBI HOL TASVIRI MUNDARIJA I. KIRISH………………………………………………………………………..3-5 II. ASOSIY QISM: 1.1. Hasbi hol tarzida yozilgan asarlar haqida umumiy ma’lumot………...6-19 1.2. Bobur she’riyatida hasbi hol tasvirini o‘rganish …..…………………20-28 III. XULOSA………………………………………………………………….29- 30 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………......31- 32 2 3 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: O‘zbekiston davlatining mustaqillik davridagi taraqqiyoti ijtimoiy-siyosiy hayotimizning barcha qirralarida bo‘lgani singari madaniy-ma’rifiy sohalarda ham tarixiy o‘zgarishlarni yuzaga keltirmoqda. Qadimiy merosimiz ildizlarini ko‘rsatish, o‘tmishdagi boy an’analarni, milliy qadriyat va ma’naviy boyliklarimizni yangi jamiyat qurilishiga tatbiq etish bugungi hayotimizning bosh vazifalaridan biriga aylandi. Muxtaram prezidentimiz Shavkat Miromonovich Mirziyoyev ta’kidlaganlaridek: ‘‘Ta’lim va ma’rifat – tinchlik va bunyodkorlik sari yo‘l” 1 dir. Kurs ishining maqsadi: Asarni o‘rganishda belgilab olingan maqsadlar quyidagilar: - Zahiriddin Muhammad Bobur hayoti va faoliyatini darsliklarda berilishi, o‘rganilishi; - Umumta’lim maktablari va akademik litseylarda o‘rgatilishini tahlil etish - Zahiriddin Muhammad Bobur lirikasini o‘rganishda turli metodlardan foydalanish hamda darslarni tashkil qilishda, o‘quvchilar bilan ishlashda interaktiv metodlardan foydalanish texnologiyasini ishlab chiqish; Kurs ishining vazifasi: Mumtoz she’riyatda keng foydalanilgan, qalam ahli tomonidan barakali ijod qilingan, ammo hozirgi kunga kelib qaysidir ma’noda o‘z mavqeyini yo‘qotgan ko‘plab she’riy janrlar mavjud. Ushbu kurs ishining vazifasi yuqorida aytib o‘tilgan turga mansub bo‘lgan hasbi hol janrining badiiy adabiyotdagi hamda ijtimoiy hayotdagi o‘rnini tiklash va yuksaltirish hamda hasbi hol yozish an’anasini davom ettirish yo‘lida kichik bo‘lsada xizmat qilishdan iborat. Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati: Kurs ishini amalga oshirilish jarayonida maktab va akademik litsey darsliklarida o‘quvchilarning 1 Sh.Mirziyoyev.Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘tarilamiz.Toshkent. N:”O‘zbekiston”.2017.27-bet. 4 o‘quv, bilim faoliyatini izchil shakllantirishga yo‘naltirilgan nazariy yondashuvlar bilan boyitildi. Shuningdek, umumta’lim maktablari va akademik litseylarda Zahiriddin Muhammad Bobur hayoti va ijodini zamonaviy pedagogik texnologiyalardan, interaktiv metodlardan foydalangan holda o‘qitilishi hamda Bobur hayoti va ijodini o‘rganish bo‘yicha tegishli interaktiv metodlar, ko‘rsatma va tavsiyalar beriladi. Kurs ishidagi metodlar. Innovatsion ta’lim metodlari, hamkorlikda o‘qitish, loyihalash, muammoli ta’lim, o‘yin texnologiyalaridan hamda ular tarkibida qo‘llaniladigan interaktiv metodlardan foydalanildi. Zahriddin Muhammad Bobur hayoti va faoliyati haqida ko‘plab izlanish va tadqiqotlar olib borilgan. Ammo B.Valixo‘jayev haqli ta’kidlaganidek: "… bu qutlug‘ ishni Boburning o‘zi “Boburnoma”da boshlab bergan edi. Shundan so‘ng Movarounnahr, Afg‘oniston va Hindistonda yozilgan tazkira va tarixiy asarlarda Bobur haqida ma’lumot berish kuzatiladi". Darhaqiqat, Bobur hayoti va ijodi haqida ma‘lumot beruvchi eng noyob ishonchli manba uning “Boburnoma” asaridir. Shuningdek, Gulbadanbegimning “Humoyunnoma”, Muhammad Haydarning “Tarixi Rashidiy” asarlarini ham keltirish mumkin. Rus sharqshunoslaridan N.I.Ilminskiy, N.I.Pantusov, S.I.Polyakov, N.I.Veselovskiy, V.V.Vyatkin, A.Samoylovich, V.Bartold; afg‘on olimlaridan Ahmad Ali Kohzod, Abdulhay Habibiy, Gulchin Maoniy; hind olimlaridan Zokir Husayn, Nurul Hasan, S.A.Sharmi, R.P.Tripatxi, P.Saron, Kanunga; turk olimlaridan Fuod Kupruluzoda, Rashid Rahmati Arad kabilar ham Bobur faoliyati va merosi bilan shug‘ullandilar. Boburning hayoti, faoliyati, ilmiy, badiiy merosini o‘rganish, asarlarini nashr etish borasida o‘zbek olimlari ham muayyan ishlarni amalga oshirdilar. Umuman, boburshunoslik ravnaqida Yahyo G‘ulomov, Vohid Zohidov, Homil Yoqubov, Porso Shamsiyev, Sabohat Azimjonova, Aziz Qayumov, Hamid Sulaymon, Said Aliyev, Botirxon Valixo‘jayev, Hasan Qudratillayev kabilarning ilmiy tadqiqotlari muhim hissa bo‘lib qo‘shildi. 5 Kurs ishining tuzilishi: Mazkur kurs ishi kirish, asosiy qism, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan. 6 ASOSIY QISM 1.1. Hasbi hol tarzida yozilgan asarlar haqida umumiy ma’lumot Adabiyotshunoslikda biografiya yozish tarixi uzoq zamonlarga borib taqaladi. Bu borada g‘arb adabiyotshunosligi ancha yutuqlarni qo‘lga kiritgan. XIX asr adabiy tanqidchiligida Sharl Sent-Byov hamda Andre Morua asarlarida biografik yondashuv, biografik metodning nazariy va amaliy jihatlari borasida diqqatga molik fikrlar bayon etilgan. Shuningdek, yozuvchi biografiyasini yaratishning asosiy maqsadi, vazifalari ham ilmiy asoslab berilgan. Adabiyotshunoslikda biografik metod yozuvchi ijodini uning hayotiy tajribalari ifodasi sifatida o‘rganish usulidir. Bu usulga ko‘ra, yozuvchining asarlari bilan birga uning shaxsi, kechinmasi, hayoti, zamoni, muhit yaxlit borliqdir. Shu bois asarlar tahlil etilayotganda yozuvchining ichki dunyosi, xarakteri, odatlari, kayfiyati, xususiyati, fazilatlari, kundalik hodisalar, uy-joyi, yashash tarzi, ruhiyati, ijodiy olami, ijodidagi g‘oyaviylik va badiiylik kabi jihatlar yaxlit o‘rganiladi. Ijodkor biografiyasini o‘rganish esa biografik metod bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, uning yashagan davri, turmush sharoiti va davr bilan bog‘liq bo‘lgan ijtimoiy-siyosiy, moddiy-ma'naviy omillarga ko‘proq e’tibor berish lozim bo‘ladi. Fransuz adabiyotshunosi va adibi Sharl Sent-Byov (1804-1869) biografik metodning asoschisi deb e’tirof etiladi. Uning “ Литературные портреты ” , “ Жизнь стихотворения и мысли Жозефа Делорма ” 2 nomli asarlarida ilmiy biografiya yaratish haqida chuqur mulohaza yuritilgan. Shuningdek, fransuz adabiyotshunosi Andre Moruaning “ Литературные портреты ” 3 , V.S.Baraxovning “ Литературный портрет ” 4 kabi asarlarida ilmiy biografiya yaratishning nazariy va amaliy masalalariga to‘xtalingan. O‘zbek adabiyotshunosligida biografik yondoshuv, biografik metod to‘g‘risida nazariy asarlar va qo‘llanmalar 2 Сент – Бе`в Ш. Литературные портрреты. - М., Худож. Лит., 1970; Сент – Б е`в Ш. Жизнь, стихотворения и мысли Жозефа Делорма. Л., Наука, 1986. - С. 18. 3 Моруа А. Литературные портреты. -М., Прогресс, 1971, - С. 22. 4 Барахов В. С. Литературние портреты. -Л., Наука; 1985, - С. 34. 7 yaratilganmi, yozuvchilar biografiyasini yaratish qay tarzda amalga oshirilgan, bugun bu sohadagi ishlar qay darajada? Mazkur savollarga javob berish 3-4 yil oldin anchayin mushkul edi. Ammo hozir bu borada bir qancha samarali ishlar amalga oshirilmoqda. Lekin baribir bizning adabiyotshunosligimizda biografik metodning nazariy jihatlari hamon yaxshi o‘rganilmasdan qolmoqda. Biografik metodning nazariyasi bo‘yicha izlanishlar olib borilmagan. Jahon adabiyotshunosligida biografik metodning asosiy masalalari yaxshi yoritilgan nazariy adabiyotlar talaygina. Umuman, biografik metod buyuk shaxs tarjimai holini mufassal o‘rganish tufayli vujudga kelgan. Ta’kidlash joizki, ijodkor biografiyasini ilmiy o‘rganish metod sifatida turli davrlarda mafkuraviy qarashlar asosida yaratilgan asarlarni xolis o‘rganish ehtiyoji tufayli rivojlanib borgan. Shuningdek, o‘zbek mumtoz adabiyotida Alisher Navoiyning “Holoti Sayid Hasan Ardasher”, “Holoti Pahlavon Muhammad” asarlarida buyuk kishilar tarjimayi holidan xabar berilgan. Xususan, Xondamirning “Makorim ul-axloq” asarida ulug‘ Navoiy tarjimai holining asosiy jihatlari yozilgan 5 . Akademik I.O.Sultonovning “Navoiyning qalb daftari” nomli kitobida ijodkor shaxs biografiyasini kichik detallarigacha o‘rganishga harakat qilgan. Biroq o‘zbek adabiyotshunosligida biografik metodning spetsifik muammolari haqida ilmiy izlanishlar olib borilmaganini ham qayd etish zarur. Ma’lumki, sho‘rolar davrida yozuvchi tarjimai holini o‘rganish mafkuraviy qoliplarga solingan edi. Bunda yozuvchi hayoti va ijodining ba’zi bir jihatlaridan ko‘z yumib o‘tildi. Natijada, yozuvchilarni har xil guruhlarga ajratish hollari ham yuz bergan. Yigirmanchi yillarda “proletar yozuvchisi”, “burjua yozuvchisi”, “ergashuvchi yozuvchi” degan atamalarning paydo bo‘lgani fikrimizning dalilidir. O‘zbek adabiyotshunosligi tarixida hayoti nisbatan noma’lum ijodkorlar biografiyasini uning asarlaridan kelib chiqib, tiklashga urinish professor Fitrat tomonidan amalga oshirilgan. Olimning Ahmad Yugnakiy, Muhammad Solih, Turdi va Mashrab haqidagi tadqiqotlarida 6 ilmiy biografiya yaratishning bunday 5 Navoiy Alisher. Asarlar: 15 t. – T., Badiiy adabiyot, 1976, - B. 45. 6 Fitrat. “Hibat ul-haqoyiq” Maorif va o‘qituvchi – 1928. – Yulduzcha, - B . 48. 8 usuli qo‘l kelgan va mazkur ilmiy ishlar shu yo‘nalishdagi dastlabki tajribalar sanaladi. To‘g‘ri, o‘zbek adabiy tanqidchiligida biografik metod to‘g‘risida ham fikrlar bildirilgan. Biografik metodning nazariy shakllanishi va o‘rganilishi ko‘proq ijodkor tarjimayi holi bilan bog‘liq jarayon. Shu sababdan ham mazkur metod talab etgan asoslar- yozuvchi tarjimai holini, uning ijodini shaxsiy kechinmalari sifatida yaratish maqsadga muvofiq. Aytish joizki, biografik yo‘sinda yaratilgan asarlar adabiyotshunosligimizda uzoq tarixga ega. Alisher Navoiy ijodida biografik holat, hasbi hol keng o‘rin egallagan. Uning “Holoti Sayid Hasan Ardasher”, “Holoti Pahlavon Muhammad” kabi hasbi hol asarlari biografik asarlar sirasiga kiradi. Umuman, Navoiy davrida hasbi hol ma’lum maqsadni ko‘zlab yozilgan. O‘sha paytlarda xalqning tiliga tushgan tabarruk kishilar tarjimai holini – “holoti” ni yozish odat bo‘lgan. Mumtoz adabiyotimizda yozuvchi biografiyasini yozishga alohida e’tibor berilmagan. Sho‘ro davrida esa biografiya yaratish muayyan muammolarga duch keldi. Chunki o‘sha zamonlarda adabiyot tuzum tazyiqida kun kechirdi. Adabiyotshunoslikda biografik metod yozuvchi ijodini uning hayotiy tajribalari ifodasi sifatida o‘rganadi. Biografiya esa janr sifatida yozuvchi tarjimayi holini yaratadi. Adabiy portret adabiy janr turi sifatida ijodkor holatining ma’lum fasllarini kuzatadi. Bu yerda adabiy – ilmiy jarayonning tadqiqot obyekti ijodkor biografiyasidir. Biografiya yunoncha so‘z bo‘lib, “hayot”, “yozaman” – tarjimayi hol, “umr tarixi”, “bitikdagi taqdir” ma’nolarini anglatadi. Taniqli adabiyotshunos Abdug‘ofur Rasulov biografiya so‘zini Alisher Navoiyning ushbu so‘zga bo‘lgan munosabati bilan bog‘laydi. “Ulug‘ Alisher Navoiy “hol” so‘zini e’zozlagan, undan unumli, bisyor darajada foydalangan. “Hol” arabiy so‘z. Ko‘pligi “ahvol”, yana holot. Alisher Navoiy “hasbi hol”, “holot adosi”, “holot kayfiyati”, “zavqu 9 holot”, “parishon holot” singari birikmalardan o‘rni-o‘rnida foydalangan. “Hol” aslida “biografiya” singari, ruhiy hayot, ma’naviy harakat degani” 7 . Badiiy adabiyot o‘z taraqqiyoti jarayonida tarixni, avlodlar bosib o‘tgan davrning ijtimoiy-siyosiy, moddiy-ma’naviy dunyosini o‘rganadi va undan saboq oladi. U o‘tmishni bugungi hayot bilan taqqoslaydi. Adabiyotda yana bir muhim jihat borki, bu ham bo„lsa, memuar-biografiyalar yaratishdir. Shu bois biografiyada ijodkor asarlarini uning shaxsi, hayotiy kechinmalari bilan bir qatorda chuqur o‘rganish maqsadga muvofiq. Adabiyotshunos olima L.Y.Ginzburg biografiyaning bir ko‘rinishi bo‘lgan adabiy portret yaratish haqida shunday deydi: “Adabiy xotiralar, tarjimayi hollar, tavba-tazarrular va “fikrlar” inson haqidagi suhbatning davomidir”. Biograf-olimaning tarjimayi hol yaratishda adabiy portret yozish san’atining qay darajada muhim ekanini ta’kidlashi bejiz emas. Chunki shaxs portretini keng ma’noda ilmiy-estetik tasvir deyish mumkin. Adabiy portret nazariyasida muayyan muammolar ham mavjud. Bu borada adabiyotshunoslar turlicha munozarali fikrlar bildirishadi. Gap shundaki, “adabiy portret” termini keng ma’noni qamrab olgan. Adabiyotshunoslikda “adabiy portret” terminiga asosan quyidagicha izoh beriladi: “Adabiy portret” istilohi insonni estetik jihatdan bilishning o‘ziga xos vositasini anglatadi va ushbu bilishning spetsifikasini tavsiflaydi”. Bundan, adabiy portretni izohlayotganda uning janriy o‘ziga xosligini e’tibordan chetda qoldirmaslik lozim, degan tushuncha kelib chiqadi. Ayni paytda, zamonaviy adabiyotshunoslikda “adabiy portret” istilohining boshqacha ta’riflari ham uchrab turadi. Jumladan, uning biografik ocherk, adabiy-tanqidiy maqola, degan ta’riflari mavjud. Bu borada aniq tasavvurga ega bo‘lish maqsadida “ Краткая литературная энциклопедия ” ga murojaat qilaylik: “Adabiy portret”: 1) Insonning tashqi qiyofasini aks ettirish, (yuz chiziqlari, qomati, turishi, imo-ishoralari, ba’zan esa kiyimi) uning xarakterini berish vositalaridan biri, 7 Rasulov A. Ilmi g‘aribani qo‘msab. – T., //Ma’rifat, 1998, - B. 22. 10 kompozitsiya unsuri sifatida portret, peyzaj va muhit tasviri bilan birgalikda bayonning bir turi hisoblanadi. 2) U yozuvchi, san’atkor, jamoat arbobi va hokazolar haqidagi hujjatli ocherk bo‘lib, u “qahramon” bilan suhbatlar asosida yaratiladi yoki shu qahramon haqidagi memuar ocherk. Adabiy portret qahramonning jismoniy, ma’naviy, ijodiy jihatdan bir butun qiyofasini yaratishga yoki uning hayotining qisqa vaqt oralig‘idagi ma’no-mohiyatini, pafosini ochishga harakat qiladi. Ko‘rinadiki, adabiy portret shaxsning ichki va tashqi olamini, hayotini va ijodini yaxlit holda ilmiy jihatdan o‘rganadigan janrdir. Adabiy portret nazariyasi haqida olimlar turlicha fikrlar bildirgan. Masalan, A.A.Sivogrivova “Adabiy portret bu – ruh harakatini qayta yaratish, nozik va ingichka tuyg‘ularni kuzatish, ma’naviy boylikka e’tibor qilishgina emas, balki takrorlanmas shaxsiy hissiyotlarni ifoda etish hamdir” , desa, A.Kudryasheva uni nazariy tomondan baholaydi: “Hozirgi adabiy portretlarga nisbatan gapirganda, eng muhim va qiyin masala shundaki, ularning mualliflariga nazariy bilim va metodologiya yetishmaydi. Inshoning qiziqarliligiga e’tibor qilgan hozirgi mualliflar ko‘pincha nazariy masalalarda yengiltaklik qiladilar. Fikrdagi aniqlik ko‘pincha zarur hisoblanmaydi (bu axir nazariy tadqiqot emas), buning o‘rniga tushunchalarda tashqi o‘xshashlik ustunlik qiladi. V.S.Baraxov adabiy portret to‘g‘risidagi quyidagi fikrga keladi: “A.Kudryasheva hamda A.I.Pavlovskiyning qarashlarini to‘liq e’tirof eta turib, mazkur jiddiy nazariy muammoni hal etish vositasi nafaqat adabiyotshunoslar, balki boshqa gumanitar fanlar vakillarining ham birgalikdagi sa’y-harakatiga bog‘liq ekanini alohida qayd etishimiz zarur. Adabiy portert spetsifikasi, xuddi rang-tasvirdagi kabi, avvalo, uning muayyan shaxsdagi o‘ziga xoslik bilan belgilanadi. Ishonchlilik, yoki boshqacha aytganda, qiyofaning o‘xshashligi janrning ajralmas xususiyatidir”. Turli olimlarning adabiy portret nazariyasi haqidagi fikrlarini qarab chiqish bizga bir qancha xulosalar chiqarishga imkon beradi: 11 1) adabiy portret ijodkorning badiiy olami haqidagi ilmiy tadqiqot, ayni chog‘da, uni portret nazariyasi talqiniga ham mos bo‘lgani uchun ijodkorning ilmiy obrazi deyish ham mumkin; 2) adabiy portretning nazariy o‘rganilishida muammolar mavjud. Bu hol ko‘proq rus adabiyotshunoslarining ilmiy asarlarida uchraydi. O‘zbek adabiyotshunosligida esa adabiy portretning muammoli tomonlari hamon ilmiy tahlilga tortilmay kelmoqda. Shu nuqtai nazardan o‘zbek adabiyotshunosligida adabiy portret nazariy va ilmiy talqiniga ega bo‘lishi lozim. 3) Aytish kerakki, bizda ham Sh.Sent-Byov, A.Morua kabi portretchilarimiz adabiy portretlar galereyasini yaratganlar. Biroq ularning shaxs portretini o‘rganish yo‘li g‘arb portretchilaridan farqlanib turadi. Adabiy portret haqidagi mulohazalarimizni yana portret nazariyasi, uning lug‘aviy ma nosi hamda tarixi bilan davom ettiramiz. Portret so‘zining lug‘aviy‟ ma’nosi keng: u qadimiy fransuz so‘zidan “pour – traict” – ya’ni aslini tasvirlash ma’nosini bildiradi. “Trait pour trait” – (“ черта в чертуб черта за черту ”) so‘zning negizi esa lotin fe’lidan “protrere” – “tashqariga chiqarmoq”, “namoyon qilmoq”, “tasvirlamoq”, “portretlashtirmoq” degan ma’nolarni bildiradi. Portret yaratish nafaqat adabiyotshunoslikda, balki rassomchilik, haykaltaroshlik, fotografiya uchun ham muhim. V.Belinskiyning fikricha, portret san’ati insonning ichki olamini, ruhiyatini anglashdir: “Portretni to‘g‘ri yozishning o‘zi ham bir talant, biroq hamma narsa shu bilan tugamaydi. Oddiy bir rassom tanishingizning portertini juda o‘xshash qilib chizdi, siz uni darhol tanib olasiz, chunki o‘xshashlik haqida shubha bo‘lishi ham mumkin emas. Shunday bo‘lsa ham baribir norozi bo‘laverasiz, sizga tuyuladiki, go‘yo o‘ziga o‘xshasa ham asliga o‘xshamaydi... Keling, uning portretini Tiranov yoki Bryullov chizsin – shunda sizga, hatto, oyna ham tanishingizning qiyofasini shunday o‘xshash qilib aks ettirmaydiganday tuyuladi, 12 chunki bu nafaqat portret, balki badiiy asardir, unda tashqi o‘xshashlikkina emas, ruh ham ilg‘ab olingan” 8 Keltirilgan iqtibosdan anglash mumkinki, adabiy portret real shaxsning zohiri va botinining ilmiy tasviridir. Bunda ijodkor nafaqat ijodkor sifatida , ayni paytda ijodkor- shaxs sifatlarida keng miqyosda o‘rganiladi. Fransuz adibi Mopassanning Flober portreti to‘g‘risidagi fikri ham bizning mulohazamiz bilan monand bo‘lib, u shunday yozadi: “Hozir reportajlar moda bo‘ldi, san’atkor shaxsi bilan tanishishdan ilgari odamlar uing bo‘yi, yuz qiyofasi, odatlari haqida bilishni va eng ko‘p darajada, hatto ijodidan ko‘proq biografiyasini bilishni xoxlaydi; mana shuning uchun ham men ayrim yozuvchilarning portretini yozishga harakat qilaman, ular yaratgan kitoblar mazmuni va uslubi haqida biroz to‘xtalib o‘taman xolos”. Mopassan yozuvchining ijodini emas, balki shaxsini ham kitobxon ko‘z o‘ngida namoyon qilish zarur, degan edi. Yuqoridagilardan kelib chiqib, biz adabiy portret sintetik umumlashma san’at, deyishga haqlimiz. Adabiy portret memuar – biografik asar singari real shaxs hayotini o‘rganadi, qahramon bilan uchrashuvi, suhbati, muhiti, sharoiti, davri, boringki, portret bilan bog‘liq bo‘lgan jamiki voqea-hodisalarni yozish, uning o‘rganish obyekti hisoblanadi. XVII asr rus adabiyotida adabiy portret yaratish an’anaviy tusga kirgan edi. Bu davrda Karamzin g‘arbiy Yevropaning XVII asr oxiri va XVIII asr boshlarida yashab o‘tgan taniqli faylasuflar, yozuvchilar, shoirlarning obrazlar galereyasini yaratdi ( Kant, Lafater, Viland, Gerder kabi ). XIX asrga kelib rus adabiyotida adbiy portret yaratishda buyuk Pushkin yetakchilik qildi. XX asrga kelib esa Korolenko, Bunin, Kuprin, Veresayev, Rozanov kabi rus adabiyoti namoyondalari adabiy portret yaratishda sezilarli muvaffaqiyatlarga erishdi. Fransuz adabiyotida adabiy portret yaratish Sharl Sent – Byov nomi bilan bog‘liq deb ta’kidlagan edik. U ijodkor shaxsini o‘rganishga juda qiziqar edi. U o‘zidagi qiziqishni shunday yozadi: “Meni buyuk yozuvchilarning xatlari, fikrlari, xarakterining turli qirralari, axloqiy qiyofasi, bir so‘z bilan aytganda, biografiyasi 8 Белинский В. Г. Полн. собр. соч.: - Л., Наука, 1986, - С. 9 13 har doim qiziqtirib kelgan, ayniqsa, mengacha hech kim bunday qiyosiy biografiya bilan shug‘ullanmagan bo‘lsa va men o‘zim uning rejasini tuzishga intilib, faqat o‘zim uchun harakat qilayotgan bo‘lsam , bu ish menga alohida zavq bag‘ishlardi”. Sh.Sent – Byov ijodkor biografiyasini o‘rganish, uning ichki va tashqi olamidan voqif bo‘lishga shaydo bo‘lgan o‘ta san’atkor-portretchidir. Shu bois ham uning qalami ostidan chiqqan Pyer Kornel, Matyuren Rene, Andre Shene, Lafonten, Deni Didro, Viktor Gyugo kabi fransuz ijodkorlarining adabiy portretlari go‘zal va takrorlanmas, badiiy talqini chiroylidir. Sh.Sent – Byov ijodkorlar dunyosi bilan qiziqar ekan, o‘zining portret yarata olish mahoratiga ishonib: “Mening tanqidiy ishlarim, har doim ixtiyorimga qarshi o‘laroq, yozuvchi yoki asar haqidagi psixologik tadqiqotga aylanib ketadi”, degan edi. U yozuvchi biografiyasini o‘rganish murakkab emasligini portretchi yoki tanqidchiga uqtirib, fikrini davom ettiradi: “Ularning o‘zlari sizga o‘zi haqidagi barcha gapni aytib berishadi, o‘zlari sizning tasavvuringizda namoyon bo‘ladi. Bunga shubha qilmang! Hech bir yozuvchi, ayniqsa, shoir sizdan hech narsa yashirmaydi”. Sh.Sent – Byov “ Жизнь , стихотворения и мысли Жозефа Делорма ” asarida Jozef Delorm obrazini yaratdi. Unda Jozef Delorm hayoti, she’rlari va qarashlari tasvirlangan edi. Bu kitob chop etilgandan keyin, unga nisbatan turli fikrlar bildirildi. Hatto, bu asarni tarjima qilgan Inna Shafarenko “Jozef Delorm – Sent -Byovning o‘zi”, degan edi. U Jozef Delormning adabiy portretini go‘zal badiiy obraz darajasiga ko‘tardi. U Jozefning bolalik vaqtini, ilk muhabbatning shirin azoblarini ham tasvirlagan edi. O‘zining adabiy-tanqidiy qarashlarini esa Jozef Delorm obraziga singdirib yubordi. Shuningdek, Andre Morua ham Labryuyer, Volter, Russo, Shatobrian, Alfred de Myusse, Stendal, Balzak kabi fransuz yozuvchilarining adabiy portretlarida bu ijodkorlarning haqiqiy obrazini yaratdi. 14 O‘zbek adabiyotshunosligida esa biografiya yaratish g‘arb va rus adabiyotshunosligida shakllangan yo‘ldan farqlanib turadi. Buni tarjimai hol yaratishda biografik metodning metodologik xususiyatlari joriylanmaganligi, o‘rganilmay kelinayotgani bilan izohlash mumkin. Buning natijasida adabiyotimizda ilmiy biografiya yaratish rivojlanmay qoldi. S.Ahmedov, B. Qosimov, R. Qo‘chqorov, Sh. Rizayevlar muallifligida “Adabiyot 5. O‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma” nomi bilan chop etilgan o‘qituvchi kitobidagi A. Oripovning “O‘zbekiston” qasidasini o‘rganish yuzasidan berilgan metodik maqolada quyidagicha tavsiyalarni o‘qishimiz mumkin: “Shoirning hayoti va ijodiga bag‘ishlanishi lozim bo‘lgan 2 soatni ikkiga – bir soatini uning hayoti va ijodiy faoliyatiga, ikkinchi soatini bevosita “O‘zbekiston” qasidasi tahliliga ajratib foydalanish mumkin” 9 . Holbuki, zamonaviy adabiyot o‘qitish metodikasi fanida “umumta’lim maktablarining bitiruvchi – to‘qqizinchi sinfi adabiy ta’limidagina ijodkor umr yo‘lini o‘rganish uchun alohida soat ajratiladi deb ko‘rsatiladi” 10 . Metodist olim Q.Yo‘ldoshev adabiyot o‘qituvchilariga quyidagicha tavsiya beradi: “O‘qituvchi o‘quvchilarni o‘tiladigan har bir yangi mavzu oldidan adibning tarjimayi holiga doir ma’lumotlarni o‘zlari uyda o‘qib kelishlariga odatlantirgani ma’qul” 11 . Biz ustozning yuqoridagi fikrlarini juda o‘rinli, o‘quvchini izlanuvchanlikka, mustaqil o‘qishga o‘rgatadigan usul sifatida yuqori baholaymiz hamda o‘quvchilarga qo‘shimcha ma’lumotlar topish va o‘rganishda foydalaniladigan adabiyotlar ro‘yxatini berishni ham tavsiya qilamiz. Q.Yo‘ldoshev, V.Qodirov hamda J.Yo‘ldoshbekovlar muallifligida yaratilgan “Adabiy saboqlar 9” nomli metodik qo‘llanmasida esa bu muhim masalaga oydinlik kiritilgan: “O‘qituvchi to‘qqizinchi sinf adabiy ta’limi yo‘nalishini belgilashda yana bir jihatga alohida e’tibor qaratishi kerak bo‘ladi. Ma’lumki, 5–8-sinflardagi adabiyot darslarida yozuvchi tarjimayi holini 9 S.Ahmedov, B. Qosimov, R. Qo‘chqorov, Sh. Rizayev. Adabiyot 5. O‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma. –T., Sharq, 2007.138-bet 10 Mirqosimova M., Atamuradova R. Ta’lim bosqichlarida Abdulla Oripov hayoti va ijodini o‘rgatish usullari. Al Ikrom Print, Jizzax 2012,10-bet 11 Yo‘ldoshev Q. Adabiy saboqlar 8 (8-sinf “Adabiyot” darsligi uchun metodik qo‘llanma).–T., Sharq, 2004, 62-bet. 15 o‘rganishga alohida vaqt ajratilmaydi. O‘quvchilar uchun ijodkor to‘g‘risida u sinflarda o‘zlashtirilgan bilimlar qo‘shimcha ma’lumot maqomida bo‘ladi. Bu sinflarda adabiy ta’lim to‘lig‘icha adabiy o‘qitish tarzida yo‘lga qo‘yilgani uchun ham yozuvchi bilan uning o‘rganilayotgan asari orasidagi bog‘liqlik sezilarli bo‘lmas edi. To‘qqizinchi sinfdan boshlab esa adabiyot o‘qitish tizimli kursga bir qadar yaqinlashadi, o‘quvchilar ham yosh jihatdan ijodkor shaxsiyati, uning bosib o‘tgan hayot yo‘li bilan muayyan asari o‘rtasida aloqa borligini payqay oladigan darajaga ko‘tariladi. Shuning uchun ham 9-sinfdan boshlab, yozuvchi-shoirlarning tarjimayi holini o‘rgatishga alohida vaqt mobaynida to‘xtalish maqsadga muvofiq sanaladi 12 . Shu o‘rinda izlanuvchi-tadqiqotchi sifatida, atoqli metodist ustozlarimiz keltirgan yuqoridagi fikrlarni inkor etmagan holda, bu masalaga o‘z fikr- mulohazalarimizni bildirmoqchimiz. 5–8-sinflar adabiyot darsliklariga kiritilgan shunday asarlar borki, ularni muallif tarjimayi holi bilan bog‘liqlikda o‘rganilmasa, dars saviyasi, samaradorligi, eng asosiysi, o‘quvchilarning asar g‘oyasini anglab yetishida ancha qiyinchiliklar tug‘iladi. Masalan, aynan 5- sinfda Zahiriddin Muhammad Bobur, G‘afur G‘ulom, Erkin Vohidov kabi adiblarimizning ijod namunalarini ularning tarjimayi holi bilan bog‘lamasdan o‘rganishning hech ham iloji yo‘q. Jumladan, Bobur ruboiylarini o‘rganishdan oldin u bosib o‘tgan mashaqqatli hayot yo‘li haqida ma’lumot berish maqsadga muvofiq. O‘qituvchi tomonidan shoir haqida quyidagi kabi fikrlarni eslatish o‘rinli deb bilamiz: Ism va jismning bir-biriga monand kelishi kamdan- kam uchraydigan hodisalardan sanaladi. Ammo biz o‘rganmoqchi bo‘lgan shoh- shoir Bobur Mirzo o‘zining qisqa umr yo‘li davomida juda ko‘plab hayot sinovlaridan o‘tib “dilbar shaxs” darajasiga erishgan. Davron meni o‘tkardi sar-u somondin, Oyirdi meni bir yo‘li xonumondin. 12 Yo ‘ ldoshev Q.Qodirov V.,Yo ‘ ldoshbekov J. Adabiy saboqlar 9 (9-sinf “Adabiyot” darsligi uchun metodik qo ‘ llanma).–T., “Yangi yo ‘ l Poligraph servis ”, 2006, 6-bet. 16 Gah boshima toj, gah baloyi ta’na, Nelarki boshimg‘a kelmadi davrondin 13 deya davronning turfa qiliqlari haqida yozgan shoirning ustozi Buxoroyi sharif madrasalarida, Bag‘dod-u Basrada emas, beshafqat hayotning o‘zi bo‘ldi… Ammo bir qo‘lida zahar, bir qo‘lida shakar tutadigan hayot uni o‘zining ajoyib-u g‘aroyib in’omlaridan ham benasib qilmay, buyuk iste’dod – shoirlikni hadya etdi. Qismat esa uni, bir tomondan, о‘n tо‘qqiz yoshida tug‘ilgan diyorini tark etishga, ikkinchi tomondan, yigirma besh yoshida Afg‘oniston, Pokiston, Hindiston, Bangladesh kabi qator mamlakatlarning aksar qismini zabt etib, buyuk boburiylar saltanatiga asos solgan imperator darajasiga olib chiqdi… 5-sinf o‘quvchisining yosh xususiyatlari, bilim saviyasi, mumtoz she’r namunasini tushunish darajasini inobatga olib, darslikda o‘rganish uchun berilgan yuqoridagi ruboiyni tahlil qilish namunasini keltirmoqchimiz: Dastlab ruboiy o‘quvchilarga o‘qituvchi tomonidan yod aytiladi yoki ifodali o‘qiladi. Uning tili sodda va tushunarli ekanligi, ayrim hozirgi kunda tushunarsiz so‘z (davron– taqdir, zamon, davr; sar-u somon – sara (bug„doy); xonumon – oila, ro‘zg‘or, bor-u yo‘q)larning izohi bayon qilinadi. Endi o‘quvchilar diqqati matnda ifodalanayotgan g‘oyaga qaratiladi: Hayot shoirni o‘z sinov va mashaqqatlaridan benasib qilmay “siyladi”. Bu “siylov”lar: 12 yoshda yetimlik, 15 yoshda bobo yurt bo‘lmish Samarqandni egallash quvonchlari va undan bir necha marta ayriliq iztiroblari, atrofidagi yaqin insonlarining xiyonatlari va boshqalar edi. Ona yurtidan yiroqda bo‘lish, o‘zi tug‘ilib o‘sgan tuprog‘iga bo‘lgan muhabbat, unga yetishish orzusi doimo ko„nglining eng yuksak qavatlarida saqlandi. Ko‘plab hukmdorlarning toj-u taxt uchun kurashishdan maqsadi behisob mol-dunyo orttirish, farovon umr kechirish bo‘lsa, Bobur Mirzo harakatlarida xalqning osoyishta turmushi, porloq kelajagi, ilm-ma’rifatli 13 Ahmedov S., Qosimov B., Qo‘chqorov R., Rizayev Sh. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik.II qism. –T., “Sharq” 2011.115-bet. 17 bo‘lishi uchun kurash o‘z aksini topgan. Lekin bu oltin tojning soyasi uning butun hayoti davomida mashaqqatli kunlarning bisyor bo‘lishida asosiy sababchi ham bo‘ldi. Unga jang-u jadallar iztirobi, nohaqliklar zahmati, hatto hukmdor bo‘lsa-da, mulksizlik ranj-u mehnati kabilarni “tuhfa” etdi. Shoir …Nelarki boshimg‘a kelmadi davrondin, deganida ahvolining naqadar ayanchli ekanligi haqida mardona, baralla, ro‘yi-rost qog‘ozga tushiradi va shundayligicha o‘quvchiga taqdim etadi. Bu kabi ruboiylar tahlilida adib tarjimayi holi bilan bog‘liq tafsilotlar ham aytib o‘tilmasa, she’rning mazmunmohiyati to‘la anglashilmaydi. O‘zbekiston xalq shoiri Erkin Vohidovning “Nido” dostonini ham shoirning avtobiografik ruhda yozilgan dostoni deb ayta olamiz. Doston dahshatli va shafqatsiz qirg‘in tufayli otasiz qolgan millionlab ma’sum go‘daklar chekkan nolayu fig‘onlar, sog‘inch iztiroblari, hijron alamlarini aks ettirgan asar sifatida xarakterlidir. Dostonning yuraklarga titroq soluvchi dastlabki bandini tahlil qilish namunasini ko‘raylik: Hayqiraman, Tog‘lar bag‘ridan Gumburlagan sado keladi. Ona yerning otash qa’ridan “O‘g‘lim!” degan nido keladi… 14 Ota-ona sog‘inchi – bola uchun juda katta azob. Bola har qanday sharoyitda ular bilan birga bo‘lishni istaydi. Endi tasavvur qiling: urush, to‘s- to‘polon…go‘yo ajal burchak-burchaklardan mo‘ralab, kimni changalimga olsam ekan deb turgandek… Bolaning otasi vafot etgan. Lekin uning qalbidagi ota mehriga bo‘lgan tashnalik tog‘larni gumburlatar darajada sado taratib, hayqirishiga sabab bo‘lmoqda. Shoir doston boshlanmasida bejiz tog‘lar, ona yer kabi obrazlarni keltirmaydi. Dunyoda vaqt sinoviga bardosh bera oladigan mustahkam yaratiq bu –tog‘lardir. Xalqimiz otani matonati, bardoshi, oilaning 14 Ahmedov S., Qosimov B., Qo‘chqorov R., Rizayev Sh. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5- sinfi uchun darslik.II qism.- T., “Sharq” 2011.163-bet 18 ustuni, suyanchig‘i deya tog‘ga qiyoslaydi. Aynan shuning uchun ham bola tog‘lar bag‘ri, ya’ni o‘z otasidan “O‘g‘lim!” degan sadoni eshitadi. Chunki urushda halok bo‘lgan otaning jismi yer bag‘rida, shuning uchun ham uning “O‘g‘lim!” degan nidosi yer qa’ridan kelib turishi ayni ishonarli haqiqat. “Bu dostonni shoir qalb o‘rtanishi, so‘ngsiz armon va yurak qoni bilan bitganini ko‘ramiz. Otasini jangga undagan sabablar: hayot, erk, kelajak. Butun Yer – undagi bor avlod ekanini anglab yetadi” 15 Undan tashqari shoirning zamondoshlari, tengdosh o‘rtoqlari hayotida ham urush yetkazgan dahshatli fojea dog‘larini ko‘rishimiz mumkin. Bir oyoqsiz urushdan qaytgan Rustamning akasi, o‘g‘li “Dadajon!”– deb chopib kelganda qo‘lidan ayrilgan Xol akaning qucha olmay chekkan faryodi yoki bo‘lmasa butun sinf, hatto muallimni ham yig‘latgan Tal’atning otasidan kelgan qora xat... Nafaqat butun sinf, butun o‘zbek xalqi, butun dunyoni yig‘latmadimi bu – Urush deganlari?!. Shoirning yuqoridagi voqealarni o‘z ko‘zi bilan ko‘rib guvoh bo‘lganligi, boshidan o‘tkazganligi, ich-ichidan his qilganligi, ya’ni dostonda ifodalangan voqealaning kitobxon qalbiga yetib borishi va ta’sirlantirishida muhim ahamiyat kasb etgan. Demak bu asar tahlilida ham yozuvchi tarjimayi holi bilan bog‘liq voqealarni o‘quvchi ko‘z oldida gavdalantirishimiz lozim bo‘ladi. Darhaqiqat, 5-sinf o‘quvchisi, hayotning achchiq-chuchugini ko‘rmagan bola urush, uning insoniyat boshiga soladigan kulfatlari haqida qaydan bilsin. Urushning oldini olish, unga qarshi kurashish yo‘l-yo‘riqlarini-chi? Bu masalada yosh avlodga ulardan oldin o‘tgan insonlarning hayotiy saboqlarigina amaliy o‘rnak bo‘lishi mumkin. Agar bunday saboqlar badiiy adabiyot namunalari orqali yetkazilsa, mahoratli o‘qituvchi rahbarligida tahlil qilinsa, asar voqealarining yanada ta’sirchan, ishonchli chiqishiga shubha yo‘q. Fikrimizni G‘afur G‘ulom tomonidan yaratilgan, hayotiy voqeaga asoslangan “Mening o‘g‘rigina bolam” voqeiy hikoyasini tahlilga tortish bilan davom ettiramiz. Asar voqealari “Otamizning o‘lganiga anchagina yil o‘tib ketdi. Bu yil – o‘n yettinchi yilning ko‘klamida onamizdan ajralib, shum yetim bo‘lib 15 Husanboyeva Q. Tahlil – adabiyotni anglash yo‘li. – T., Muharrir, 2013. 169-bet. 19 qoldik. Biz to‘rt yetimdan xabar olib turishga katta onam – onamning onalari Roqiyabibi kelib turardi” 16 , – degan jumlalar bilan boshlanishi bejiz emas. Haqiqatdan ham shoirning 9 yoshida otasidan, 15 yoshida onasidan yetim qolgani haqida tarjimayi holidan o‘qiganmiz. Adib asarda insonning ayni o‘ynab- kulib, mehribon ota-onasiga behisob sho‘xliklar-u erkaliklarni qila oladigan, “podshohlik taxtiravonida viqor-la o‘tiradigan” davri o‘rnini shafqatsizlarcha egallagan shum yetimlik, sargardonlik, azob-u uqubatlarga yo‘g‘rilgan bolalik xotiralarini yuksak badiiyat bilan tasvirlaydi. O‘sib kelayotgan avlod hikoyada hayot sinovlarini mardonavor, miyig‘ida kulib yenga oladigan G‘afur G‘ulomdek siymoni uchratadi. Adibning “Shum bola” asari ham yozuvchining yetimlik uqubatlari ustidan qanday g‘alaba qila olganining ifodasidir. Agar yozuvchining tarjimayi holidan olingan voqealar ham asar tahlili davomida o‘quvchilarga tushuntirilib borilsa, har qanday o‘quvchi uchun ibrat namunasi vazifasini o‘tashi shubhasiz. 16 Ahmedov S., Qosimov B., Qo‘chqorov R., Rizayev Sh. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5- sinfi uchun darslik. I qism. – T., Sharq, 2011.163-bet. 20 1.2. Bobur she’riyatini o‘rganish hamda “Boburnoma” asarini o‘qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalar Bobur ijodi mumtoz so‘z san’atimizda Navoiydan keyingi alohida bosqichni tashkil etadi. Zero Amir Haydar ta’kidlaganidek, ―Turkiy she’rni Amir Alisherdan keyin hech kim Bobur yozgan darajada yozgan emas 17 . U adabiyotni hayotga, adabiy tilni xalq tiliga yaqinlashtirdi. Atoiy, Lutfiy she’rlaridagi xalqchillik Bobur asarlarida yangicha shaklda qayta tug‘ildi. U o‘z asarlarining mavzusini asosan hayotdan oldi. Zahiriddin Muhammad Bobur sohibdevon shoir bo‘lsa-da, uning devoni bizgacha mukammal holda yetib kelmagan. Hozirgacha shoirning 119 g‘azal, 1 masnaviy she’ri, 209 ruboiysi, 10 dan ortiq tuyuq va qit’alari, 50 dan ortiq muammo va 60 dan ziyod fardlari aniqlangan. Devoni tarkibidan umumiy hajmi 270 baytdan iborat 8 masnaviy ham o‘rin olgan. Yaqinda adabiyotshunos olima Shafiqa Yorqin Boburning Turkiyadagi Istanbul universiteti kutubxonasi turkiy qo‘lyozmalar bo‘limida n43 raqami ostida saqlanayotgan devonidagi uning hozirgacha nashr etilgan to‘plamariga kirmagan o‘zbek tilidagi 5 g‘azali, 9 qit’asi, 5 ruboiysi, 9 masnaviy she’ri, 2 tuyug‘i, 40 dan ortiq fardlari, qator masnu’ she’rlari, 1 masnu’ tarje’bandi, 2 nomasi, fors-tojik tilidagi 1g‘azali, 10 ruboiysi, 4 qit’asi, 12 fardi va 2 nomasini e’lon qildi 18 . Bobur lirikasi mavzu doirasi, shakliy takomili va badiiyligi jihatidan g‘oyat go‘zal va mukammalligi bilan alohida e’tiborga loyiq. Shoirning she’rlarida hayotbaxsh tuyg‘ular – hayotdan zavqlanish, el-yurt, diyor sevgisi, ona Vatandan uzoqda yurgan lirik qahramonning iztirobli tuyg‘ulari, pand-nasihat mavzusidagi ilm-ma’rifat, odob-axloqqa chaqiruvchi mavzular yuksak mahorat bilan kuylanadi. Bobur poeziyasining muhim tomonlaridan biri shoir she’rlari tarixiy voqea va hodisalar bilan chambarchas bog‘lanishida va o‘sha davrning voqeligi sodda va ravon tilda taraqqiyparvar fikrlar bilan ifodalanishi, jo‘shqinligi, til boyligi va hayotiyligidadir: 17 Mirzo Muhammad Haydar. Bobur podshoh (“Tarixi Rashidiy”dan). Fors tilidan G‘ulom Karim tarjimasi; “O‘zbekiston adabiyoti va san’ati”, 2002-yil, 15-fevral 18 Заҳириддин Муҳаммад Бобур . Сочининг савдоси тушди . – Т .: Шарқ . 2007- йил , 4- бет . 21 Davron meni o‘tkardi sar-u samondin, Oyirdi meni bir yo‘li xonumondin. Gah boshima toj, gah baloyi ta’na, Nelarki, boshimg‘a kelmadi davrondin. 19 Umumta’lim maktablarining adabiyot darsliklariga Zahiriddin Muhammad Boburning eng sara she’rlari kiritilgan va ular mavzu va g‘oya jihatidan darsliklarga taqsimlangan. Masalan, 5-sinfda o‘quvchilar shoirning asosan vatan mavzusidagi ruboiylari bilan tanishadilar: Beqaydmen-u xarobi siym ermasmen, Ham mol yig‘ishtirur laim ermasmen. Kobulda iqomat etti Bobur, dersiz, Andoq demangizlarki, muqim ermasmen. Vatan haqidagi qarashlari, asarlaridagi vatanparvarlik g‘oyalari o‘zining ta’sirchanligi, mazmuning chuqurligi bilan o‘quvchilarda Vatanga muhabbat, uning bemisl boyliklariga, insonlarga mehr-oqibat tuyg‘ularini tarbiyalashda katta xizmat qiladi. Oshufta shoir ona yurtidan yiroqda bo‘lsa ham, o‘zi tug‘ilib o‘sgan yurtiga, ona Vataniga bo‘lgan muhabbat, unga yetishish orzusi doim uning qalbidan iztirob tuyg‘ularini o‘chirmaydi: Ko‘pdin berikim yor-u diyorim yo‘qtur, Bir lahza-yu bir nafas qarorim yo‘qtur. Keldim bu sori o‘z ixtiyorim birla, Lekin borurimda ixtiyorim yo‘qtur. Bobur ruboiylaridan namunalar akademik litsey talabalari uchun mo‘ljallangan darslikda ham uchraydi. 5-sinf adabiyot darsligidagi ruboiylarning ba’zilari takrorlansa-da, mavzu doirasi kengayganligini ko‘rishimiz mumkin. Demak, endi faqat vatan sog‘inchi, unga yetishish orzusi va yeta olmagani armonlari emas, balki haqiqiy va majoziy ishq kuylangan ruboiylari bilan ham tanishamiz. 19 Заҳириддин Муҳаммад Бобур . Сочининг савдоси тушди . – Т .: Шарқ . 2007- йил , 188- бет 22 Akademik litsey darsligida Zahiriddin Muhammad Boburning yigirma to‘rtta ruboiysi keltirilgan bo‘lib, ularning tarkibida avtobiografik mavzudagi ruboiylar ham, sof intim lirikaning mahsuli hisoblanmish ruboiylar ham mavjud. Ammo ularning ko‘pchiligi ijtimoiy hayot bilan bog‘liq. Shu sababli ularni tahlil qilishda Bobur hayot yo‘liga e’tibor qaratish lozim bo‘ladi. Bobur g‘azallaridan namunalar 9-sinf adabiyot darsligida 2 ta, akademik litseylarning ikkinchi bosqich talabalari uchun tuzilgan darslikda 19 ta keltirilgan. 9-sinf darsligida berilgan ― “Mening ko ‘nglumki, gulning g‘unchasidek tah- badah qondur” va “Mushkuldur” radifli g‘azali akademik litsey darsligida takroran keltirilgan. Demak, o‘n ikki yillik majburiy ta’limda o‘quvchilar Boburning 119 ta g‘azalidan 19 tasi bilan tanishadilar. Bulardan tashqari darslikda yana quyidagi she’rlari keltiriladi: “Kerak”, “O‘lum qayg‘usig‘a borub jahondin bo‘ldim osuda”, “Topmadim”, “Qoldimu”, “Keltursa yuz baloni o‘shal bevafo manga”, “Ne xush bo‘lg‘ayki, bir kun uyquluq baxtimni uyg‘otsam”, “Sochining savdosi tushti boshima boshdin yana”, “Ko‘ngulga bo‘ldi ajoyib balo qaro soching”, “Baloyi ishqki, har dam manga jafoyedur”, “Sening ishqingda…”, “Xazon yafrog‘i yanglig‘…”, “G‘ofil o‘lma…”, “Gul jamolin yopqon ul gulning iki rayhonidur”, “Bahor ayyomidur…”, “G‘urbatda ul oy…”, “Topilmas”, “Yaxshilig‘". Charxning men ko’rmagan jabr-u jafosi qoldimu?! Xasta ko’nglim chekmagan dardu balosi qoldimu?! Meni xor etti-yu qildi muddaini parvarish, Dahri dunparvarning o’zga muddaosi qoldimu?! Meni o’lturdu jafoi javr birla ul quyosh, Emdi turguzmak uchun mehru vafosi qoldimu?! Oshiq o’lg’och ko’rdim o’limni o’zimga, ey rafiq, O’zga ko’nglimning bu olamda harosi qoldimu? 23 Ey ko’ngul, gar Bobur ul olamni istar, qilma ayb, Tengri uchun de bu olamning safosi qoldimu?! Bobur Mirzo ulug‘lagan komillik, ezgulik va go‘zallik yaxshilik va hamjihatlikning, o‘zaro ittifoq va osoyishtalikning buyuk timsollari sifatida butun insoniyat qalbida iftixor tuyg‘usini uyg‘otadi. Bulardan ma’lum bo‘ladiki, shoir lirikasining adabiyot darslarida o‘qitilishining amaliy ahamiyati katta. Darsga o‘quvchilarni yanada qiziqtirish uchun interaktiv usullardan innovatsion texnologiyalardan foydalanish maqsadga muvofiq. “Boburnoma” – ilmiy, adabiy va tarixiy ahamiyatga molik asar. Unda o‘z davridagi ko‘plab kishilarning turli vaziyatlardagi kechinmalari, Osiyoning ko‘plab tog‘lari, daryolari, o‘rmon va cho ‘qqilari, iqlimi, aholisi, ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy ahvoli haqida ma’lumotlar jamlangan. Asar “Boburiya”, “Voqeoti Bobur”, “Voqeanoma”, “Tuzuki Boburiy”, “Tabaqoti Boburiy”, ‘Tavorixi Boburiy” 20 kabi nomlar bilan ham ma‘lum. Boburning o‘zi esa “Vaqoye”, “Tarix” degan nomlarni ishlatgan. Fikrimizning isboti sifatida esa Bobur qalamiga mansub bo‘lgan to‘rtlikni keltirib o‘tamiz. Bu olam aro ajam alamlar ko‘rdum, Olam eliding turfa sitamlar ko‘rdum, Har kim bu vaqoye’ni o‘qir, bilgaykim, Ne ranj-u ne mashaqqat-u ne g‘amlar ko‘rdum. “Boburnoma”da XV asrning oxiridan XVI asrning 30-yillariga qadar ro‘y bergan tarixiy voqealar aks ettiriladi. Asar 1494-yil voqeasi tasviri bilan, Samarqand hukmdori Sulton Ahmad mirzoning Farg‘onaga hujumi, Umarshayx mirzoning halok bo‘lishi va 12 yoshga qadam qo‘ygan Boburning taxtga chiqishi bayoni bilan boshlanadi. Asarda voqealar doirasi kengayib, chuqurlashib, 20 Teshaboyev B. Boburning “Boburnoma” asaridan foydalanish // Xalq ta’limi. 1993. №10-12, 26-bet 24 murakkablashib boradi. Bobur Movarounnahrdagi, keyinroq Xuroson, Afg‘oniston va Hindistondagi voqealarni bayon qiladi. Biroq muallif tarixiy voqealarni sanab o‘tish yoki ular haqida ma’lumot berish bilan cheklanmaydi, balki u tarixiy voqealarning manzarasini, tarixiy shaxslarning qiyofasi va xarakterini, tabiat lavhalarini chizib beradi, maroqli va jozibali badiiy uslub bilan turli xil sarguzashtlarni, rivoyat va latifalarni hikoya qiladi, xalq maqollari va she‘riy parchalar bilan o‘z asarini bezaydi, turli usul va til vositalaridan foydalanadi. Umumiy o‘rta va o‘rta maxsus ta’limiga “Boburnoma” asaridan ba’zi parchalar kiritilgan bo‘lib, bu parchalar o‘quvchilarga asar haqida ma’lumot berishga xizmat beradi. Amaldagi darsliklarda Husayn Boyqaro ta’rifi keltiriladi. Hozirgi umumta’lim maktablarining 9-sinf va akademik litseylar uchun mo‘ljallangan II kurs adabiyot darsliklarida joy nomlaridan Farg‘ona, Andijon va Samarqand, Hindiston tasviri keltiriladi: “Farg‘ona viloyati beshinchi iqlimdindur. Ma’muraning kanorasida voqe bo‘lubtur. Sharqi Koshg‘ar, g‘arbi Samrqand, janubi Badaxshonning sarhadi tog‘lar… Muxtasar viloyattur, oshliq va mevasi farovon. Girdo-girdi tog‘ voqe bo‘lubtur. G‘arbi tarafikim, Samarqand va Xo‘jand bo‘lg‘ay, tog‘ yo‘qtur. Ushbu jonibtin o‘zga hech jonibtin qish yog‘iy kela olmas. Sayxun daryosikim, Xo‘jand suyig‘a mashhurdur, sharq va shimoli tarafidin kelib, bu viloyatning ichi birla o‘tub, g‘arb sori oqar. Yetti pora qasabasi bor: beshi Sayxun suvining janub tarafida, ikki(si) shimol jonibida. Janubiy tarafidag‘i qasabalar(dan) biri Andijondurkim, vasatta voqe’ bo‘lubtur, Farg‘ona viloyatining poytaxtidur. Oshlig‘i vofir, mevasi farovon, qovun va uzumi yaxshi bo‘lur. Qovun mahalida poliz boshida qovun sotmoq rasm emas. Andijon noshpotisidin yaxshiroq noshpoti bo‘lmas… Movarounnahrda Samarqand va Kesh qo‘rg‘onidin so‘ng mundin ulug‘roq qo‘rg‘on yo‘qur. Uch darvozasi bor. Arki janub tarafida voqe bo‘lubtur. To‘qqiz tarnov suv kirar. Bu ajabturkim, bir yerdin ham chiqmas. Qal’aning girdogirdi xandaqning tosh yoni sangrezalik shohroh tushubtur. Qal’aning girdogirdi tamom 25 mahallotdur. Bu mahalla bila qal’aga fosila ushbu xandaq yoqasidog‘i shohrohtur. Ovi qushi dog‘i ko‘p bo‘lur, qirg‘ovuli behad semiz bo‘lur. Andoq rivoyat qildilarkim, bir qirg‘ovulni uskunasini to‘rt kishi yeb tugata olmaydur. Eli turkdur. Shahr va bozorisida turki bilmas kishi yo‘qtur. Elining lafzi qalam bila rosttur. Ani uchunkim, Mir Alisher Navoiyning musannafoti bovujudkim Hiriyda nash-u namo topibtur, bu til biladur. Elning orasida husn xeyli bordur. Yusuf Xojakim musiqida mashhurdur. Andijoniydur. Havosining ufunati bor. Kuzlar el bezgak ko‘p bo‘lur” 21 . O‘quvchilar “Boburnoma” orqali bugungi kunimiz bilan o‘rta asrlardagi shaharlarni, aholining turmush tarzini solishtirib ko‘radilar. Yuqoridagi parchada Bobur o‘rta asrlardagi Farg‘ona viloyatini ta’riflamoqda. Asarda har bir voqea- hodisa shunday ustalik bilan tasvirlanadiki, bevosita o‘quvchining ko‘z oldida gavdalanadi. Biz buni Samarqand tasvirida yaqqolroq ko ‘rishimiz mumkin bo‘ladi: “Rub’i maskunda Samarqandcha latif shahr kamroqdur. Beshinchi iqlimdindur. Shahri Samarqanddur, viloyatini Movarounnahr derlar. Hech yog‘iy qahr va g‘alaba ila munga dast topmog‘on uchun “baldayi mahfuza” derlar. Samarqand amirul mo‘minin Usmon zamonida musulmon bo‘lg‘ondur. Sahobadin Qusam Ibn Abbos anda borg‘ondur. Qabri Ohanin darvozasining toshidadur. Holo Mazori Shohg‘a mashhurdur. Samrqandni Iskandar bino qilg‘ondur. Mo‘g‘ul va turk ulusi Semizkand derlar. Temurbek poytaxt qilib edi. Temurbekdin burun Temurbekdek ulug‘ podshoh Samarqandni poytaxt qilg‘on emastur. Qo‘rg‘onini fasilning ustidin, buyurdimkim, qadam urdilar, o‘n ming olti yuz qadam chiqti. Eli tamom sunniy va pok mazhab va mutasharri’… eldur. Hazrati risolat zamonidin beri ul miqdor aimmai islomkim, Movarounnahrdin paydo bo‘lubtur, hech viloyattin ma’lum emaskim, muncha paydo bo‘lmish bo‘lg‘ay. Shayx Abumansurkim, aimmai kalomindur, Smarqandning Motrid otliq mahallasidindur. Aimmai kalomikki firqadur: birni motridiya derlar, birni ash’ariya derlar. Motridiya shayx Abumansurga mansubdur. Yana sohibi “Sahihi Buxoriy” Xoja 21 Yo‘ldoshev Q., Qodirov V., Yo‘ldoshbekov J. Adabiyot (Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik). – T.: Yangi yo‘l poligrapf service, 2010-yil, 86-bet 26 Ismoil Xartang ham Movarounnahrdindur. Yana sohibi “Hidoya”kim, imom Abu Hanifa mazhabida “Hidoya”dan mo‘tabarroq kitobi fiqh kam bo‘lg‘oy. Farg‘onanig Marg‘inon otliq viloyatidindur, ul ham doxili Movarounnahrdur. Buxoro va Qorako‘lgachakim, o‘ttuz-qirq yig‘och yo‘lg‘a yovuqlashur Ko‘hak suyi bila ma’mur va mazru’dur. Mundog‘ ulug‘ daryo also ziroattin va imorattin ortmas, balki yozlar uch-to‘rt oy Buxorog‘a suv yetmas. Uzumi va qovuni va olmasi va anori, balki jami mevasi xo‘b bo‘lur. Vali ikki meva Samarqanddin mashhurdur: sebi Samarqand va sohibiyi Samarqand. Qishi mahkam sovuqtur, qori ararchi Kobul qoricha tushmas. Yozlar yashi havosi bor, agarchi Kobulcha yo‘qtur.” 22 Darsliklarga Kobul, G‘azna va Hindiston ta‘rifi ham keltirilgan bo‘lib, u yerlarning hayvonot va nabotot olami, me’morchilik, iqlimi haqida ma’lumotlar beriladi. Bu ta’riflarda Movarounnahr va Xurosondagi shaharlar bilan taqqoslanadi. Shuningdek, Hindiston ta’rifida Bobur u yerda qovun va uzum yetishtirganini ham aytib o‘tadi. Bu esa uning qanchalik zukko va tadbirkor shaxs bo‘lganidan dalolat beradi: “Balxiy polizkorni qovun ekkali qo‘yulub edi. Bir necha qovun saqlag‘on ekandur, kelturdi. Xili yaxshig‘ina qovunlar edi. Bir-ikki buta tok “Hasht behisht” bog‘ida yetkurub edim, aning ham yaxshig‘ina uzumlari bo‘lub edi, Shayx Go‘ran ham bir sabad uzum yiborib edi, yomon emas edi. Hindistonda qovun, uzumning muncha bo‘luridin filjumla xursadlig‘ bo‘ldi.” 23 Yuqorida keltirilgan asardagi parchalarni o‘quvchilarga sodda va oson tushuntirish uchun quyidagi metoddan foygalanishni tavsiya etamiz. Bu metod kichik guruhlarda ishlashga mo‘ljallangan bo‘lib,o‘quvchilarda guruh bo‘lib ishlash malakasini shakllantiradi. 9-sinf va akademik litsey darsliklarida keltirilgan “Boburnoma”dagi parchalar bir-birini to‘ldirishga va asar haqida kengroq tushuncha hosil qilishga 22 O Yo‘ldoshev Q., Qodirov V., Yo‘ldoshbekov J. Adabiyot (Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik). – T.: Yangi yo‘l poligrapf service, 2010-yil, 87-bet. 23 To‘xliyev B., Mirsamiqova R., Ametova O. Adabiyot (Majmua. Akademik litseylarning ikkinchi bosqich o‘quvchilari uchun). – T.: Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2010-yil, 187-bet 27 yordam beradi. “Boburnoma”da ikki yuzdan ortiq tarixiy shaxsning nomi tilga olinadi. Ularning faoliyati, sarguzashti, o‘zaro munosabatlari bayon etiladi. Boburdan qolgan ijodiy merosining eng muhim va eng yirigi O‘rta Osiyo, Afg‘oniston, Hindiston va Eron xalqlari tarixi geografiyasi, etnografiyasiga oid nodir va qimmatli ma‘lumotlarni o‘z ichiga olgan va o‘sha davr o‘zbek klassik adabiyotida va adabiy tilining yorqin namunasi bo‘lgan - “Boburnoma” asaridir. “Boburnoma” — jahon adabiyoti va manbashunosligidagi muhim va noyob yodgorlik, o‘zbek adabiyotida dastlabki nasriy memuar va tarixiy-ilmiy asar. Bu asar mazmunining rang-barangligi, bir jahon materialni o‘z ichiga olganligi, til va uslubining go‘zalligi bilan XVIII, ayniqsa XIX asr sharqshunos olimlarning diqqatini o‘ziga tortgan. Badiiy adabiyotda badiiy asarlarni o‘rganishda asarlarni qiyosiy tahlil qilib o‘rganish eng samarali usullardan biri hisoblanadi. Biz ham kurs ishimizning aynan shu qismida “Boburnoma” asarini qiyosiy o‘rganishni yoritib berishga harakat qilamiz. Biz “Boburnoma” asarini Abulg‘oziy Bahodirxonning “Shajarayi turk” asari bilan qiyosan o‘rganishni tavsiya etmoqchimiz. Dastlab “Shajarai turk”, asari haqida qisqacha ma’lumot berib o‘tishni joiz deb topdik. “Shajarayi turk va mo g ul” (Turkiy xalqlar va mo g ullarʻ ʻ ʻ ʻ shajarasi) — tarixiy asar, muallifi Abulg oziy Bahodirxon. Eski o zbek tilida ʻ ʻ yozilgan. “Shajarai turk” XIII— XVII asrlardagi mo g ul va turk hukmdorlari ʻ ʻ haqidagi ma lumotlarni, xususan, Markaziy Osiyo xonliklari, jumladan, Xiva ʼ xonligining muallif yashagan davrgacha bo lgan tarixini o z ichiga olgan. ʻ ʻ “Shajarayi turk” Abulg oziy Bahordirxonning o limi tufayli nihoyasiga ʻ ʻ yetkazilmay qolgan bo lsada, uning o g li Anusha Muhammadxon (1663—87) ʻ ʻ ʻ topshirig iga muvofiq, urganchlik tarixchi Maxmud ibn Mulla Muhammad Zamon ʻ Urganjiy tomonidan ba zi ma lumotlar bilan to ldirilgan. “:Shajarayi turk”ning ʼ ʼ ʻ yozilish sababi muallif tomonidan quyidagicha izohlangan: - Ammo bizning ota aqalarimizning beparvoliqi va Xorazm xalqining bevuqufliqi, bu ikki sababdin, bizning jamoatimizning Abdullaxonning (Abdullaxon II) otalari birlan bizning otalarimizning ayrilgan yeridin to bizga kelguncha tarixlarini bitmay erdilar. Bu 50 28 tarixni bir kishiga taklif qilali teb fikr qilduk, hech munosib kishi topmaduk, zarur bo ldi (va) ul sababdin o zimiz aytduk. Asar mo jaz muqaddima va 9 bobdanʻ ʻ ʻ tashkil topgan. Xulosa qilib aytganda, Bobur o‘z asarida tarixiy voqealar haqida ma’lumot berish bilan birga, shu voqealarning ishtirokchisi sifatida o‘quvchi ko‘z oldida gavdalanadi. U shoh sifatida o‘lkalarda qattiqqo‘llik siyosatini olib boradi, jangdan bosh tortgan bir necha yigitning burnini teshadi, asir tushganlardan bir qismini o‘ldiradi. Shu bilan birga, u kishilarga marhamat va shafqat ham ko‘rsatdi. Bobur beva-bechoralarni talagan Xisravshohni qoralaydi, birovning bir ko‘za yog‘ini o‘g‘irlagan bir yigitni tayoq bilan urdiradi, ayrim vaqtlarda yigitlari bilan goh yayov, goh otliq yurib, mashaqqat chekadi. “Boburnoma”ni o‘rganish mobaynida o‘quvchilar murabbiy ko‘magiga muhtoj bo‘ladilar. Zero, buyuk donishmand Abu Nasr Forobiy ta’kidlaganidek, “Insoniy vujuddan maqsad – eng oliy baxt-saodatga erishuvdir. Baxt-saodatlarga erishuv va tug ‘ma qolbiliyatlarning rivojlanishi o‘zo o‘zicha bo‘lavermaydi, balki bu masalada qandaydir muallim yoki rahbarga mutojlik tug‘iladi 24 . Shunday ekan ushbu kurs ishi ham mana shunday muhtojlik hissidagi o‘quvchilarga dastyorlik qiladi degan umidda XULOSA 24 Каримов И.А. Баркамол авлод орзуси. – Т.: Узбекистон миллий энциклопедияси. 1999, 208-бет. 29 1. Bobur adabiy merosining bugungi ma’naviy hayot va adabiyot uchun ibratli jihatlari juda ham ko‘p. Bobur merosi bizda millatparvarlikni, vatanparvarlikni, ona yurt uchun fidoiylikni, insonparvarlikni о ‘rgatishga da’vat etadi. Shu bois biz uning ijodi bilan qiziqishimiz, havas qilishimiz, hayratga tushishimiz tabiiy hol. Hozirgi yoshlar uchun Bobur shaxsi o‘sib kelayotgan yosh avlodni ajdodlarga munosib avlod bo‘lishga da’vat etadi.Hozirgi kunda ta’lim jarayonida interaktiv metodlar, innovatsion texnologiyalar, pedagogik va axborot texnologiyalarini о‘quv jarayonida qо‘llashga bо‘lgan qiziqish, e’tibor kundan-kunga kuchayib bormoqda, bunday bо‘lishning sabablaridan biri, shu vaqtgacha an‘anaviy ta‘limda о‘quvchi, talabalarni faqat tayyor bilimlarni egallashga о‘rgatilgan bо‘lsa, zamonaviy texnologiyalar ularni egallayotgan bilimlarini о‘zlari qidirib topishlariga, mustaqil о‘rganib, tahlil qilishlarisha, hatto xulosalarni ham о‘zlari keltirib chiqarishlariga о‘rgatadi. О‘quvchi bu jarayonda shaxsning rivojlanishi, shakllanishi, bilim olishi va tarbiyalanishiga sharoit yaratadi va shu bilan bir qatorda boshqaruvchilik, yо‘naltiruvchilik funksiyasini bajaradi. Ta’lim jarayonida о‘quvchi talaba asosiy figuraga aylanadi. Biz bu bobda Zahiriddin Muhammad Bobur hayoti va ijodining umumta‘lim maktablari va akademik litseylarda o‘qitilishini yoritib berishga harakat qildik. Bir so‘z bilan aytganda Bobur shaxsini teran anglab yetgan o‘quvchi kelajakda vatanparvar inson bo‘lib shakllanadi. Bizning maqsadimiz esa shunday yoshlarni tarbiyalab voyaga yetqazish. Badiiy adabiyot qaysi janr va mavzularda yozilmasin, undan kutilgan asosiy maqsad insonni tarbiyalashdir. Shu jihatdan qaraganda, Zahiriddin Muhammad Bobur ijodi o‘ziga xos axloqiy-ta‘limiy, ma’naviy ma’rifiy ahamiyatga ega. Bu asarlarning umumiy ruhi insonni komillik ruhida tarbiyalashga qaratilgan. 2. Bunda asosiy maqsad maktab o‘quvchilarida Zahiriddin Muhammad Bobur ijodiga oid qo‘shimcha manbalar asosida shakllantirish, ochiq dars hamda badiiy kechalarda Bobur ijodining naqadar rangba-rang ekanligini ko‘rsatib berishda o‘qituvchidan yuksak mahorat talab qiladi. Ushbu kurs ishi bunda yordamchi bo‘ladi degan umiddamiz. Sababi asosiy maqsadimiz ham shundan 30 iborat. Maktab darsliklarida Bobur ijodini chuqurroq o‘rganishga, faqat g‘azal tahlili emas, uning hayotiy qiyinchiliklari, asarni yaratishga bo‘lgan turtkilar, jarayonlarni tahlil qilgandagina biz kutgan va o‘ylagan natijaga erishdan iborat. 3. Hasbi hol yozish an‘analarini davom ettirish. Bu yo‘lda o‘quvchilarga kerakli bilimlarni yetkazish, maktab yoshidanoq she'riy janrda hasbi hollar yoza olishi uchun ko‘maklashishimiz zarur. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 31 Sh.Mirziyoyev.Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘tarilamiz.Toshkent. N:”O‘zbekiston”.2017.27-bet. ASOSIY ADABIYOTLAR: 1. Hаzrаt Хоjа Ubаydullоhi Аhrоr. Risоlаi Vоlidiyya. – T.:Yozuvchi, 1991. 2. Оrzibеkоv. R Lirikаdа kichik jаnrlаr – T: 1976 3. Vоhidоv R. Biz bilgаn vа bilmаgаn Bоbur. – T.:SHаrq.2007. 4. Vohidov R.J., Eshonqulov H.P. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi. – T.: O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti. 2006. 5. Zоhidоv.V. O‘zbеk аdаbiyoti tаriхidаn – T, 1961 6. Zаhiriddin Muhаmmаd Bоbur. Mubаyyin. – T.: Аbdullа Qоdiriy nоmidаgi хаlq mеrоsi nаshriyoti. 2000. 7. Zаhiriddin Muhаmmаd Bоbur. Bоburnоmа. – T.: Yulduzchа, 1989 QO‘SHIMCHA ADABIYOTLAR: 1. Ahmedov S., Qosimov B., Qo‘chqorov R., Rizayev Sh. Adabiyot (Umumiy O‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik). II qism. – T.: Sharq, 2011-yil. 2. Bоburshоh mа’nаviy mеrоsini zаmоnаviy tаrzdа o‘qitish muаmmоsi (ilmiy mаqоlаlаr to‘plаmi). – Sаm., 2004. 3 . Dоlimоv S., Ubаydullаеv H., Аhmеdоv Q. Аdаbiyot o‘qitish mеtоdikаsi. – T.: O‘qituvchi, 1967. 4. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T., Ma’naviyat, 2008. 5 . Karimov I.A. Adabiyotga e’tibor – ma’naviyatga, kelajakka e’tibor. – T., O‘zbekiston, 2009. 32 6 . Karimov I. A. Adabiyotga e’tibor- ma’naviyatga e’tibor. – T., O‘zbekiston, 2009. 7 . M. Abdullayeva ― Tarixiy - nasriy asarlarning qiyosiy – tipologik tahlili. (“Boburnoma” va “Shajarayi turk” misolida) f.f..n disst.-T. :2008 15-bet. 8 . Nuriddinоv.M . Bоburiylаr sulоlаsi – T : Fаn, 1944 9 . Sаidоvа R. 8-sinfdа Bоbur hаyoti vа ijоdini o‘rgаnish – T. 10 . To‘xliyev B., Mirsamiqova R., Ametova O. Adabiyot (Majmua. Akademik litseylarning ikkinchi bosqich o‘quvchilari uchun). – T.: Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2010. 11 . Vаliхo‘jаеv B. Mumtоz siymоlаr. – T.:А. Qоdiriy nоmidаgi «Хаlq mеrоsi» nаshriyoti. 2002. 12 . Yo‘ldoshev Q., Qodirov V., Yo‘ldoshbekov J. Adabiyot (Umumiy o‘rta ta‘lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik). – T.: Yangi yo‘l poligrapf service, 2010. 13. 1 . Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T., Ma’naviyat, 2008. 14. Karimov I.A. Adabiyotga e’tibor – ma’naviyatga, kelajakka e’tibor. – T., O‘zbekiston, 2009. 15 . Karimov I.A. Adabiyotga e’tibor- ma’naviyatga e’tibor. – T., O‘zbekiston, 2009. INTERNET SAYTLARI 1. www.wikipedia.uz . 2. www.arxiv.uz . 3. www.ziyo.net . 4. www.library.uz 33

MUNDARIJA

I. KIRISH

II. ASOSIY QISM

1.1. Hasbi hol tarzida yozilgan asarlar haqida umumiy ma’lumot

1.2. Bobur she’riyatida hasbi hol tasvirini o‘rganish

III. XULOSA

IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить