Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 39.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

“Boburnoma” va uning tarbiyaviy ahamiyati

Купить
“Boburnoma”uning tarbiyaviy ahamiyati mavzusidagi KURS ISHI Toshkent – 2024 1 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………….3 I BOB. ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBUR HAYOTI VA IJODI ……..…5 1.1.O‘n ikki yoshli shoh……………………...…………………………………….5 1.2. Boburning jоdiy mеrоsi … ……….……………………………………………..9 II BOB. BOBURNOMANING TARBIYAVIY XUSUSIYATLARI ….……12 2.1.Boburnoma va yoshlar tarbiyasi ……………………………….…………….12 2.2.Boburnomaning pedagogik ahamiyati………………………………….........15 XULOSA…………………………………………………….……………………19 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI …………………………21 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: “Boburnoma” nafaqat tarixiy hujjat, balki adabiy asar sifatida ham o‘zining boy detallari va o‘ziga xos uslubi bilan ajralib turadi. “Boburnoma” birinchi shaxs hikoyasida taqdim etilgan bo‘lib, Boburning fikrlari, his-tuyg‘ulari va kuzatishlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri kirib boradi. Bu matnni chuqur shaxsiy va qiziqarli qiladi. Boburning mayda-chuydalarga e’tibori, xoh janglarni, xoh manzaralarni, xoh kundalik hayotni tasvirlashda, uning olamini yorqin ranglarda jonlantiradi. Voqealar yilnomasidan tashqari, “Boburnoma”da Boburning kechinmalari, intilishlari va boshqaruv tabiati haqidagi mulohazalari ham mavjud bo‘lib, uning falsafiy qirralari namoyon bo‘ladi. Nasrda Boburning o‘zi yaratgan she’rlar aralashib, matnning hissiy teranligi va badiiy qiymatini oshiradi. Chag‘atoy tilida yozilgan “Boburnoma”da ham matn davomida aralashib ketgan boshqa tillardagi ibora va iboralar mavjud bo‘lib, ular Bobur muloqot qilgan hududlarning til xilma-xilligini aks ettiradi. Tarixiy hujjatlar sohasiga chuqurroq kirib borish “Boburnoma” kabi matnlarning o‘tmishni anglashda qanchalik katta ahamiyatga ega ekanligini ochib beradi. Ushbu avtobiografik asar nafaqat muallifning hayoti va davrini batafsil yoritibgina qolmay, balki tarixshunoslikka ham, tasvirlangan davrni idrok etishga ham sezilarli ta'sir ko'rsatadi. “Boburnoma ” tarix fanida o‘chmas iz qoldirib, olimlarga XVI asr boshlaridagi Markaziy va Janubiy Osiyoning ijtimoiy-siyosiy va madaniy manzaralari haqida bevosita ma’lumotlarni taqdim etadi. “Boburnoma” avtobiografik hikoya sifatida Boburning shaxsiy tajribalari, strategiyalari va istiqbollari haqida tushuncha beruvchi asosiy manba bo lib xizmat qiladi. Buʻ to'g'ridan-to'g'ri dalillar tarixchilar va tadqiqotchilar uchun bebahodir. 3 Kurs ishining maqsadi: Boburnoma asarining yoshlar tarbiyasiga ta'sirini o‘rganish va undagi pedagogik, axloqiy va ma’naviy qadriyatlarni yoshlarni tarbiyalashda qanday qo‘llash mumkinligini aniqlash. Boburning hayoti va faoliyatidagi o‘gitlardan foydalanib, yoshlarni nafaqat ilm olishga, balki axloqiy va ma'naviy jihatdan kamolotga erishishga, jamiyatda o‘z o‘rnini topishga chaqirishdagi ahamiyatini tahlil qilish. Kurs ishining vazifasi: Boburnomaning pedagogik va tarbiyaviy ahamiyatini tahlil qilish: Bobur asarida ifodalangan axloqiy, ilmiy va madaniy qadriyatlarning yoshlar tarbiyasiga ta'sirini o‘rganish, asarda keltirilgan saboqlarni tahlil qilish.Bobur hayotining yoshlar tarbiyasiga oid o‘gitlarini aniqlash: Boburning o‘zining hayoti va tajribalari orqali yoshlar uchun muhim tarbiyaviy saboqlarni ajratib ko‘rsatish va ular qanday qilib yoshlarni shakllantirishda yordam berishini tushuntirish.Boburnomaning zamonaviy yoshlar tarbiyasiga integratsiyasini o‘rganish: Bugungi ta'lim tizimi va yoshlar tarbiyasiga Bobur asaridagi pedagogik g‘oyalarning qanday qo‘llanishi mumkinligini tahlil qilish.Yoshlarni axloqiy, ma’naviy va ijtimoiy jihatdan rivojlantirishga yordam beradigan prinsiplarni aniqlash: Boburning yoshlarni axloqiy, ilmiy va ruhiy jihatdan shakllantirishga qaratilgan prinsiplarini o‘rganish va ularni yoshlar tarbiyasida qanday qo‘llash mumkinligini o‘rganish. Kurs ishining obyekti: Boburnoma asaridagi yoshlar tarbiyasi, axloqiy, ilmiy va ma'naviy qadriyatlar, hamda Bobur tomonidan ilgari surilgan pedagogik g‘oyalar. Asar orqali yoshlarning tarbiyaviy shakllanishi va ularning jamiyatdagi o‘rni, ma'naviy-axloqiy rivojlanishi o‘rganiladi. Kurs ishining tuzilishi: Kirish, 2 bob, 4 paragrif, xulosa, foydalanigan adabiyotlar ro‘yhati va 21 betdan iborat. 4 I.BOB. ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBUR HAYOTI VA IJODI. 1.1. O‘n ikki yoshli shoh . Bоbur dunyoni hаyrаtgа sоlgаn yirik dаvlаt vа mаdаniyat аrbоbi, mоhir sаrkаrdа, dоnishmаnd tаriхchi, zаkоvаtli оlim vа tаrjimоndir. Hаyot yo‘li. Bоbur 1483- yili Fаrg‘оnа vilоyatining pоytахti Andijоndа tug‘ilgаn. Otаsi ushbu vilоyat hоkimi Umаrshаyх Мirzо mir Теmurgа to‘rtinchi аvlоd – evаrа edi. Onаsi Qutlug‘ Nigоrхоnimning оtаsi Yunusхоn esа o‘n ikki аvlоd bilаn Chingizхоngа ulаnаrdi. Кo‘rinаdiki, Bоbur insоniyat tаriхidаgi ikki buyuk sulоlа tutаshgаn nuqtаdа dunyogа kеlgаn jаhоnning eng mаshhur shахslаridаn biridir. Мurаkkаb vа ziddiyatli hаyoti o‘spirinlikdаn tо umrining охirigаchа jаng-u jаdаllаr, sаrsоn- sаrgаshtаlik, zаfаr vа mаg‘lubiyat, ijоd-u bunyodkоrlik оg‘ushidа kеchdi. 1494- yildа Umаrshаyх Мirzоgа qаrshi uning o‘z аkаsi – Sаmаrqаnd hоkimi Sultоn hmаd Мirzо hаmdа qаynоg‘аsi Тоshkеnt hоkimi Маhmudхоn o‘zаrо til biriktirgаn hоldа qo‘shin tоrtib, Fаrg‘оnаgа yurish qilаdilаr. ihоyatdа qаltis vаziyat vujudgа kеlаdi. uning ustigа kutilmаgаn fаlоkаt yuz bеrаdi: ndijоnning g‘аrb tоmоnidаgi jаr yoqаsidа binо bo‘lgаn Aхsi qo‘rg‘оnidа turgаn Umаrshаyх Мirzо kаbutаrхоnаsi bilаn jаrgа qulаb, hаlоk bo‘lаdi. Umаrshаyхdаn uch o‘g‘il vа bеsh qiz qоlgаndi. O‘g‘illаrining kаttаsi – 12 yoshgа qаdаm qo‘ygаn оbur tаоmil bo‘yichа tахtgа o‘tirаdi. arаtgаnning ko‘mаgi bilаn u tахtni sаqlаb qоlаdi. O‘rаtеpа, Хo‘jаnd vа Маrg‘ilоnni qo‘lgа оlib uvаgа kirgаn ultоn hmаd qo‘shini shаhаrni kеsib o‘tuvchi оrаsuv ko‘prigidа tоshqingа uchrаb, tuya vа оtlаri bоtqоq suvgа cho‘kib, 5 ko‘pi nоbud bo‘lаdi. Ustigа-ustаk o‘lаt tаrqаlаdi. o‘shin vаhimаgа tushаdi. ultоn hmаd sulh tuzib оrtgа qаytаdi vа yo‘ldа vаfоt etаdi. ultоn Маhmud hаm Aхsini bir muddаt qаmаl qilib оlоlmаy, kеtishgа mаjbur bo‘lаdi. hаrоitdаn fоydаlаnib qоlmоqchi bo‘lgаn Коshg‘аr vа Хo‘tаn hоkimi Abоbаkr o‘g‘lаtning hаm O‘zgаnd yaqinidаgi hаrаkаtlаrigа chеk qo‘yilаdi. “Bоburnоmа”ning аynаn shu vоqеаlаrgа ishоrа qilib “Теngri tаоlоning inоyati...” so‘zlаri bilаn bоshlаnishi bеjiz emаsdi. оbur 1497- yili 15 yoshidа sоhibqirоn Amir Теmur pоytахt qilgаn Sаmаrqаnd shаhrini egаllаydi. Sеkin mоddiy tаnqislik, qаltis siyosiy vаziyat tufаyli bu shаhri аzimni tаshlаb chiqishgа mаjbur bo‘lаdi. Andijоndа хiyonаt yuz bеrgаndi. Bоbur ishоngаn bеklаr tахtgа ukаsi Jаhоngir mirzоni o‘tqizmоqchi bo‘lаdilаr. Ikki yil sаrgаrdоnlikdаn so‘ng kаttа mаshаqqаtlаr bilаn Andijоn qаytаrib оlinаdi. 1 1.2. Boburning jоdiy mеrоsi Bоbur хаlqimizning hаr jihаtdаn yеtuk, g‘оyat istе’dоdli fаrzаndi edi. U o‘tа nоtinch, sаrgаrdоnlikdа kеchgаn umrini zo‘r sаlоhiyati tufаyli jоzibаli qilа оldi. Uning hаyoti fаqаt jаnglаr bilаnginа emаs, ilhоmiy оnlаr bilаn hаm to‘lа edi. U yigirmа yoshidа yangi bir yozuv – “Хаtti Bоburiy”ni kаshf qildi. Umr bo‘yi аjоyib shе’rlаr yozdi, dеvоn tаrtib qildi. Мusiqа bilаn shug‘ullаnib, “Chоrgоh” mаqоmigа “sаvt”lаr bitdi. 1521- yildа shе’riy yo‘ldа sоliq ishlаrini tаrtibgа sоluvchi “Мubаyyin аl-zаkоt” (“Zаkоt bаyoni”) аsаrini yozdi. 1523—1525- yillаrdа аruz vаzni hаqidа “Мuхtаsаr” nоmli risоlа bitdi. оburning “аrb ishi”, “Мusiqа ilmi” nоmli аsаrlаri hоzirgаchа tоpilgаn emаs. U tаrjimа bilаn shug‘ullаndi. Хo‘jа hrоrning “Vоlidiya” аsаrini shе’riy yo‘l bilаn o‘zbеkchаgа o‘girаdi. Мuаllifning “Bоburnоmа” аsаri nаfаqаt o‘zbеk аdаbiyoti, bаlki jаhоn 1 9-sinflar uchun adabiyot darsligi 3-nashr. 2014 y. 95-bet. 6 аdаbiyotining nоdir nаmunаsi sаnаlаdi. U mеmuаr (esdаlik) аsаridа оbur o‘n ikki yoshidа tахtgа chiqishidаn bоshlаb umrining охirigаchа bоshidаn o‘tkаzgаnlаrini, ko‘rgаnkеchirgаnlаri, guvоhi bo‘lgаn vоqеаlаrni siyosаtchi, dаvlаt аrbоbi, оlim, sаyyoh vа shоir nigоhi bilаn tаhlil etаdi. huning uchun bu аsаr tаriх, etnоgrаfiya, gеоgrаfiya, tilshunоslik, аdаbiyotshunоslik vа bоshqа fаnlаr uchun birdаy mаnbа bo‘lа оlаdi. “Bоburnоmа”ning o‘zbеk nаsri tаrаqqiyotidаgi o‘rni bеqiyosdir. Bоbur o‘zbеk vа fоrs tillаridа ijоd etgаn zullisоnаyn shоirdir. U оnа tilidа yozgаn shе’rlаrini to‘plаb, 1519- yildа Коbuldа, 1528–1529- yillаrdа indistоndа dеvоnlаr tuzgаn. u ikki to‘plаm o‘shа jоylаr nоmi bilаn “Коbul dеvоni”, “Hind dеvоni” dеb аtаlаdi. Коbul dеvоni tоpilgаn emаs. Мutахаssislаrning fikrichа, sаqlаnib qоlgаn shе’rlаrining sоni to‘rt yuzdаn оrtiq. hundаn 119 tаsi g‘аzаl, 231 tаsi rubоiy. Shuningdеk, shоir dеvоnidаn tuyuq, fаrd, mаsnаviy, qit’а, muаmmо kаbi jаnrlаr hаm jоy оlgаn. оbur dеvоnining kаttа qismi g‘аzаllаrdаn ibоrаt. G‘аzаllаrining mа’lum guruhi hаsbi hоl хususiyatigа egа bo‘lib, shоir hаyotining muаyyan lаvhаsi bilаn bоg‘lаnаdi. Маnа, uning “tоpmаdim” rаdifli g‘аzаlini оlаylik. u shе’rning yozilish tаriхi “оburnоmа”dа hаm kеltirilgаn. hоirning umrbаyonidа аytilgаnidеk, 1500—1501- yillаrdа Bоbur аmаrqаndni ikki bоr оlib, yanа bоy bеrаdi. ir muddаt sаrsоnliklаrdаn so‘ng birоr vilоyat bеrаr dеgаn umiddа Тоshkеntgа хоn bоbosi Yunusхоn huzurigа bоrаdi. Bоbоsi O‘rаtеpаni ungа bеrishini аytаdi, аmmо bu gаplаr vа’dаligichа qоlib kеtаdi. Sаrgаrdоnlik, хiyonаtlаr, yaqinlаridаn judо bo‘lish, qаrindоshlаr hаmiyatsizligi, Shаybоniyхоnning tinimsiz tа’qibi shоirning ko‘nglini cho‘ktirаdi. uning ustigа оburning аshаddiy dushmаni hmаd Таnbаl bilаn to‘qnаshgаn unusхоn u bilаn murоsаgа kеlаdi vа buni nishоnlаb оv hаmdа ziyofаt uyushtirаdilаr. Bu hоl Bоburni qаttiq qiynаydi. Кo‘nglidаgi iztirоblаrni: “Jоnimdаn o‘zgа yori vаfоdоr tоpmаdim, Кo‘nglimdаn o‘zgа mаhrаmi аsrоr tоpmаdim” mаtlа’si bilаn 7 bоshlаnuvchi g‘аzаldа ifоdа etаdi. “od etmаs emish kishini mеhnаttа kishi” misrаsi bilаn bоshlаnuvchi rubоiysi hаm shu kunlаrdаgi ruhiy ezilishlаr nаtijаsi o‘lаrоq yozilgаndi. Bа’zаn bundаy biоgrаfik chizgilаr оshiqоnа kаyfiyatdаgi sаtrlаr bilаn аlmаshinib kеlаdi vа nаfis bаdiiyat libоsidа ko‘rsаtilаdi. uyidаgi g‘аzаlgа diqqаt qilаylik: Jаhоndin mеngа g‘аm bo‘lsа, ulusdin gаr аlаm bo‘lsа, Nе g‘аm yuz munchа hаm bo‘lsа, sеningdеk g‘аmgusоrim bоr. 2 “Jаhоndin mеngа g‘аm bo‘lsа...” bоlаlikdаnоq hоki miyatning оg‘ir yuki gаrdаnigа оrtilgаn, hаyotining ko‘p qismi qirg‘in urushlаr qа’ridа kеchgаn, do‘st-u yori nеchа bоr sоtgаn, аlаmlаrdаn diydаsidа ko‘z yoshlаri qоtgаn оburning hаsrаti bu. “Ulusdin gаr аlаm bo‘lsа...” Sаltаnаt ishtiyoqidа nе yurtlаrni kеzgаn, dushmаn bo‘lsа-dа kimlаrningdir dilbаndi bo‘lgаn yot nаvkаrni tig‘ bilаn kеsgаn, umr bo‘yi jаnglаrdа qоnlаr kеchgаn vа bu bilаn nе-nе оdаmlаr — ulus qаyg‘usigа sаbаb bo‘lgаn оburning iqrоri bu. аsrаt vа iqrоrlаrdаn so‘ng u yorgа qаrаtа: “Bu g‘аm vа аlаmlаrdаn yuz bаrоbаr bo‘lsа hаm, mеning g‘аmim yo‘q, chunki sеn bоrsаn” dеya uning g‘аmgusоrligini istаydi. Bu kаbi shе’rlаrni shоir dеvоnidаn ko‘plаb tоpish mumkin. Bоbur shе’riyatini o‘qib bir nаrsаgа аmin bo‘lаsiz: u hаyotni sеvаdi, umrning hаr dаqiqаsini g‘аnimаt bilаdi. hu ning uchun hаr qаndаy оg‘ir kunlаrdа hаm yashаshgа intildi, izlаnishdаn to‘хtаmаdi, ijоddа dаvоm etdi. hоirning hаyotsеvаrligi, аyniqsа, “Yoz fаsli, yor vаsli, do‘stlаrning suhbаti”, “Sеndеk mеngа bir yori vаfоdоr tоpilmаs” kаbi g‘аzаllаridа yaqqоl аks etgаn. оbur ijоdidа mаnа shundаy hаyotgа qаynоq mеhr аks etgаn jo‘shqin g‘аzаllаr hаm, аfsusnаdоmаt to‘lа shе’rlаr hаm bоr. Ulаrni umumiy bir jihаt birlаshtirib turаdi: shе’rlаrining hаmmаsi bеnihоya sаmimiy tuyg‘ulаr bilаn yo‘g‘rilgаn. 2 Zahiriddin Muhammad Bobur. Boburnoma, 2014. 8 II.BOB.BOBURNOMANING TARBIYAVIY XUSUSIYATLARI.2.1. Boburnoma va yoshlar tarbiyasi. "Boburnoma" — bu Bobur (Zahiriddin Muhammad Bobur) tomonidan yozilgan, uning hayoti, kurashlari, yurti va davlat boshqaruvi haqida so'z yurituvchi birinchi yirik adabiy asar hisoblanadi. Asar nafaqat tarixiy manba, balki uning tarbiyaviy ahamiyati ham juda katta. Bobur o'z asarida o'zining shaxsiy tajribalari, axloqiy qadriyatlari, davlat boshqaruvining tamoyillari haqida so'z yuritadi. Shu jihatdan, "Boburnoma" yoshlar tarbiyasi uchun muhim o'gitlar beradi va undagi pedagogik g'oyalar zamonaviy yoshlar uchun ham ahamiyatlidir. Boburnoma va Yoshlar Tarbiyasiga Ta'siri Boburnoma asarida yoshlar tarbiyasiga oid bir qancha muhim o'gitlar keltirilgan. Bobur yoshlar uchun o'zining hayoti orqali ta'lim va tarbiyani juda yuqori qadrlagan. U o'z asarida tarbiya faqat axloqiy jihatdan emas, balki intellektual, siyosiy va madaniy jihatdan ham to'liq bo'lishi kerakligini ta'kidlaydi. Bobur yoshlarni nafaqat ilm o'rganishga, balki o'zini va boshqalarni hurmat qilishga, o'z harakatlariga mas'uliyatli bo'lishga, shuningdek, vataniga xizmat qilishga chaqiradi. Axloqiy Tarbiya va O'zini Hurmat Qilish Boburning axloqiy qadriyatlari va o'zini tarbiyalash masalalariga alohida e'tibor berganini ko'rish mumkin. Bobur o'z asarida yoshlarni hurmatga, shukronalikka va adolatga chaqiradi. U o'zining shaxsiy hayotidan misollar keltirib, muvaffaqiyatga erishish uchun axloqiy fazilatlar va shaxsiy intizomning zarurligini ta'kidlaydi. Yoshlar uchun o'zini bilish, o'z xatolaridan o'rganish va ularni tuzatish zarurligi, hamda boshqalarga nisbatan ham mehr-shafqat va adolatli bo'lish o'rgatiladi. 9 Bobur va Tarbiyaning Siyosiy Va Axloqiy Asoslari Bobur yoshlarni siyosiy tarbiya haqida ham ma'lumot beradi. Uning fikricha, har bir inson davlat boshqaruvining tamoyillarini yaxshi bilishi, adolatli va dono bo'lishi kerak. "Boburnoma"da Bobur, davlat boshqaruvini adolatli va to'g'ri yo'nalishda amalga oshirish uchun zarur bo'lgan sifatlarni yoshlar uchun namuna sifatida keltiradi. Bobur o'z asarida yaxshi liderlikni ta'kidlaydi, bu esa yoshlarni faqat o'z manfaatlarini o'ylab qolmasdan, balki boshqalar manfaatlariga ham e'tibor qaratishga o'rgatadi. Boburnoma Va Yoshlarning Ruhiy Tarbiyasi Boburning hayoti va kurashlari ham yoshlar uchun ruhiy tarbiya nuqtai nazaridan ahamiyatlidir. Bobur ko'plab sinovlardan o'tgan va har bir mag'lubiyatdan saboq olgan. U yoshlarni muvaffaqiyatga erishish yo'lida yuzaga keladigan to'siqlarga tayyor bo'lishga va ulardan qo'rqmaslikka chaqiradi. Bobur o'zining xatolaridan o'rganib, ulardan saboq olishni yoshlar uchun zaruriyat deb bilgan. Bu o'gitlar bugungi yoshlar uchun ham juda muhimdir, chunki ular hayotdagi qiyinchiliklarga duch kelganda chin dildan o'z ustida ishlash va mehnat qilishni tushunishlari kerak. Boburnoma Va Ta'lim Tarbiyasi Bobur o'z asarida ta'limning o'rni va ahamiyatini ham yuksak baholagan. "Boburnoma"da ta'lim nafaqat ilm o'rganish, balki insonni to'liq shakllantirish va uning axloqiy qadriyatlarini rivojlantirish vazifasini bajaradi. Bobur ta'limni hayotning muhim bir qismi deb bilgan va yoshlarni ilm olishga undagan. Asarda Bobur o'zining ilmiy faoliyati, yurtidagi o'qituvchilar va ilmiy arboblar bilan aloqalarini ta'riflagan. Yoshlarni ilm o'rganishga qiziqtirish va ular uchun yaxshi o'qituvchilarni izlashni tavsiya qilgan. 10 Boburnoma Va Zamonaviy Tarbiya Bugungi kunda Boburnoma yoshlar tarbiyasi uchun muhim manba hisoblanadi. Asardagi axloqiy qadriyatlar, siyosiy mulohazalar va insoniy fazilatlar bugungi yoshlar uchun dolzarbdir. Boburnoma tarbiyaviy jihatdan nafaqat o'z davri uchun, balki bugungi kunda ham o'qituvchilar va pedagoglar uchun foydali manba sifatida xizmat qiladi. Yoshlar uchun, ayniqsa o'ziga va atrofdagilarga hurmat bilan munosabatda bo'lish, adolatni ta'minlash va o'z ishlariga mas'uliyatli bo'lishni o'rgatish kerak. Bobur hayoti va asaridan olingan saboqlar zamonaviy ta'lim tizimida yoshlarning shaxsiy va axloqiy rivojlanishiga yordam beradi. Boburnoma va Axloqiy Tarbiyaning Ahamiyati Bobur yoshlarni axloqiy jihatdan rivojlantirishga katta e'tibor bergan. U o'zining yozgan xatlari va asarida o'zining tajribalarini, dunyoqarashini va axloqiy qarashlarini ochib beradi. Boburning fikriga ko'ra, axloqiy tarbiya insonni nafaqat shaxs sifatida shakllantiradi, balki uni jamiyatning muhim a'zosi qiladi. Yoshlar uchun insoniyatning eng muhim qadriyatlarini, ya'ni: adolat, halollik, o'z ustida ishlash, fidoyilik va vatanparvarlik kabi axloqiy prinsiplarni o'rgatish juda muhim. Boburnoma yoshlarni bu axloqiy qadriyatlarni hayotda qo'llashga chaqiradi. Unga ko'ra, faqat axloqiy ravshanlikka ega bo'lgan inson jamiyatda hurmatga sazovor bo'lishi mumkin. Bobur va Yoshlar o'rtasidagi Munosabatlar Boburning o'z oilasi va bolalariga bo'lgan munosabati ham yoshlar tarbiyasiga oid muhim saboqlarni beradi. Bobur o'zining yoshligidan boshlab, o'z ota-onasining, shuningdek, o'qituvchilarining maslahatlarini e'tibor bilan tinglagan. U bolalarga o'z maqsadlariga erishish yo'lida qat'iyatlilikni, harakat qilishni va faqat o'z ustida ishlashni o'rgatgan. Bobur o'zining hayotini o'rgatadigan darslar 11 sifatida keltirgan, bu uning tarbiyaviy qarashlari va bolalarga bo'lgan ishonchini ifodalaydi. Bobur o'zining oilasida tarbiyaviy jihatdan kattalar bilan o'zaro hurmatga asoslangan tizimni o'rnatgan. Bu, ayniqsa, uning bolalariga bo'lgan hurmati va ta'lim olishga bo'lgan intilishida o'z aksini topadi. U bolalarini ilm olishga va bilimga chanqoq bo'lishga rag'batlantirgan. Boburnoma Va Harbiy Tarbiya Boburnoma shuningdek, harbiy va siyosiy tarbiya bo'yicha ham katta ahamiyatga ega. Bobur o'zining hayotida bir qancha muvaffaqiyatlar va mag'lubiyatlarga duch kelgan, va har bir mag'lubiyatdan qanday saboqlar olganini aniq ifodalagan. Harbiy strategiya va boshqaruvni tushunish, o'z qo'shinlarini samarali boshqarish ham yoshlar uchun muhim tarbiyaviy g'oyadir. Bobur o'z asarida harbiy yutuqlarga qanday erishganini, qanday qiyinchiliklarga bardosh berib, muvaffaqiyatga erishganini keltirgan. Bu esa yoshlarni qat'iyatlilikka, jismoniy va ruhiy kuchga, shu bilan birga o'zlarini boshqarish va to'g'ri qarorlar qabul qilishga o'rgatadi. Boburnoma asaridagi harbiy tarbiya, nafaqat jangovar strategiyalarni tushunishga, balki murakkab vaziyatlarda to'g'ri qarorlar qabul qilishni, boshqalarni ishonch bilan boshqarishni va lider sifatida mas'uliyatni o'z zimmalariga olishni o'rgatadi. Bu tarbiya yoshlarni faqat jismoniy jihatdan emas, balki ruhiy jihatdan ham kuchaytiradi. Boburnoma va Yoshlar uchun Ruhiy Barqarorlik Bobur o'z asarida ruhiy barqarorlikni va optimizmni ta'kidlaydi. U o'z hayotida duch kelgan qiyinchiliklar va mag'lubiyatlardan so'ng, har doim ruhiy barqarorligini saqlab qolishga muvaffaq bo'lgan. Bobur yoshlarni ham o'zlarini har qanday vaziyatda ruhiy barqaror saqlashga, tashvishlarga qarshi turishga, 12 muvaffaqiyatsizliklardan saboq olishga o'rgatadi. Uning asaridagi ruhiy sabr va qat'iyat yoshlarning hayotida qat'iyatlilik va o'z kuchlariga bo'lgan ishonchni rivojlantiradi. Boburnoma va Zamonaviy Yoshlar Tarbiyasi Zamonaviy yoshlar tarbiyasida Boburnoma asaridan olingan saboqlar juda muhim ahamiyatga ega. Bugungi kunda yoshlarni har tomonlama tarbiyalash, ularning axloqiy, ijtimoiy, siyosiy va madaniy jihatlarini rivojlantirish dolzarb masalalardan biri bo'lib qolmoqda. Boburning asarida keltirilgan o'gitlar zamonaviy pedagogika, tarbiya va ta'lim tizimida o'zining ahamiyatini yo'qotmaydi. Boburnoma yoshlarni nafaqat axloqiy fazilatlar, balki ilm va ma'rifatga chanqoqlik, vatanparvarlik, ijtimoiy mas'uliyat, halollik va boshqalarga nisbatan hurmat kabi qadriyatlar bilan tarbiyalashga yordam beradi. Bu qadriyatlar bugungi yoshlarning hayotida jamiyatda o'z o'rnini topish, ijtimoiy va axloqiy mas'uliyatni his qilish va eng muhimi, o'zining shaxsiy rivojlanishiga intilishida yo'naltiruvchi kuch bo'lib xizmat qiladi. Axloqiy Tarbiya va O'zini Tarbiyalash . Bobur o'zining asarida axloqiy tarbiya va o'zini tarbiyalashga alohida e'tibor qaratgan. Masalan, u quyidagicha yozadi: "Insonning eng katta boyligi uning axloqidir. Har bir kishi o'z axloqini to'g'ri yo'lga solmasa, hech qanday kuch unga yordam bera olmaydi." 3 Bu yerda Bobur o'zining axloqiy qarashlarini keltirgan. U insonni yuqori darajaga olib chiqadigan yagona omilni uning ichki dunyosini, axloqini, o'zini to'g'ri tarbiyalashni ko'radi. Bobur yoshlarni shunday qadriyatlar asosida tarbiyalashni muhim deb hisoblagan. 3 Zahiriddin Muhammad Bobur. “Boburnoma”. 2014. 13 Muvaffaqiyat va Mag'lubiyatdan Saboq Olish. Bobur o'z hayotida duch kelgan qiyinchiliklardan o'rganishning muhimligini ta'kidlaydi. "Boburnoma"da uning muvaffaqiyat va mag'lubiyatdan qanday saboq olganini ko'rish mumkin. Masalan, Bobur o'zining Hindistonga qilgan yurishi haqida yozganda, mag'lubiyatdan saboq olishni muhim deb bilganini aytadi: "Mag'lubiyatda ham saboq bor. Har bir g'alaba o'zining mashaqqati va kurashi bilan qadrli, ammo mag'lubiyatdan olingan saboq ham o'zining ulkan ahamiyatiga ega." 4 Bu yerda Bobur mag'lubiyatni faqat zaiflik sifatida ko'rmasdan, balki uni o'rganish va keyingi muvaffaqiyat uchun imkoniyat sifatida tushunadi. Yoshlarni mag'lubiyatdan qo'rqmaslikka, balki undan saboq olishga chaqiradi. Shaxsiy O'sish va Ilm Olish. Bobur ilmga bo'lgan intilishi va yoshlarni ilm olishga rag'batlantirishi haqida ham yozgan. Uning uchun ilm olish — bu faqat bilim to'plash emas, balki insonni to'liq shakllantirishdir: "Ilm o'rganish nafaqat dunyoqarashni kengaytiradi, balki insonni sharafli, dono va oqil qilishda yordam beradi." Bu fikr Boburning ilm va bilimga bo'lgan hurmatini aks ettiradi. U ilmni nafaqat shaxsiy rivojlanish, balki jamiyatga xizmat qilish vositasi sifatida ham ko'radi. Yoshlarni bilimga chanqoqlik va har doim o'zini rivojlantirishga chaqiradi. Oila va Ota-Onaga Bo'lgan Hurmat. Bobur o'zining ota-onasi va oilasiga bo'lgan hurmatini ko'rsatib, oila muhimligi haqida yozgan. Masalan, u o'zining onasini va otasini yodga olib, ularning ta'lim-tarbiyalari haqida quyidagicha yozadi: "Ota-onaning tarbiyasi bolalarga najotdir. Ota-onaning o'rgatgan saboqlari, axloqiy qadriyatlari insonni hayot yo'lida yo'ldosh qiladi." 4 Zahiriddin Muhammad Bobur. “Boburnoma” 2014. 14 Bu yerda Bobur oila tarbiyasining ahamiyatini ko'rsatmoqda. U yoshlarni oilaviy qadriyatlar, ota-onaga bo'lgan hurmat va ularning maslahatlarini qadrlashga chaqiradi. Vatanparvarlik. Bobur o'z vataniga bo'lgan muhabbatini, uni himoya qilish zarurligini ham ta'kidlaydi. U quyidagicha yozadi: "Vatanini sevgan inson har doim uni himoya qilishga, uning ravnaqiga hissa qo'shishga intiladi. Vatanni sevish, uning uchun yashash — har bir insonning sharafiga bog'liq." 5 Bu misol Boburning vatanparvarlik haqidagi qarashlarini ko'rsatadi. Bobur yoshlarni o'z vataniga hurmat bilan qarashga, uning ravnaqi uchun ishlashga chaqiradi. U vatanparvarlikni insonning eng muhim sifatlaridan biri deb biladi. 2.2. BOBURNOMANING PEDAGOGIK AHAMIYATI 5 Zahiriddin Muhammad Bobur. “Boburnoma” 2014. 15 Islom qariyb ming yildan beri Markaziy Osiyo xalqlari hayotining ajralmas qismiga aylangan. Oradan asrlar o’tib, mintaqada hukmronlik diniy g’oyalardan xoli dunyoviy davlatlar qo’liga o’tgan bo’lsa-da, islomiy asosga ega urf-odatlar, dunyoqarash va madaniyat oddiy xalq hayotidan, xususan, diniy amallardan uzoq dunyoviy odamlar turmushidan ham mustahkam o’rin olgan. So’nggi yillarda mintaqaning diniy hayotini o’rganishga qaratilgan ilmiy izlanishlar soni ortdi. Islomning, asosan, siyosiy jihatiga e’tibor qaratuvchi tadqiqotchilar, ko’pincha, dindorlar sonining oshishini radikalizm va ekstremizmning kuchayishi bilan bog’lashadi. Pitsburg universiteti tadqiqotchisi Deyvid Montgomeriga ko’ra, bunday qarash yuzaki bo’lib, islom va musulmonlarga haqiqiy baho berish imkonini yo’qqa chiqaradi. “Markaziy Osiyoda zo’ravon islomiy ekstremizm juda kam uchraydigan holat. Dinni o’rganishda uning davlat tartibiga aloqador bo’lmagan boshqa jihatlarini ham o’rganish muhim”, - deydi olim. Montgomeriga ko’ra, islom ijtimoiy tartibni saqlashga xizmat qiluvchi axloqiy me’yorlarni hamda hayotning egriligi bilan bog’liq qiyinchiliklarni qanday yengib o’tish yo’llarini o’rgatadi. Shu jihatdan, u dunyoviy davlat boshqaruvidagi kamchiliklarni to’ldirib, to’g’rilab boradi, deydi tadqiqotchi. Montgomerining ta’kidlashicha, dinga amal qilish yo’lini tutgan odam hayotida va qarashlarida radikal o’zgarishlar yuz berishi tabiiy va bu, aslida, salbiy hodisa emas. “Islom yashashning axloqiy yo’llarini taqdim etadi. Markaziy Osiyo sharoitida hukumatlarga shu narsa yetishmaydi. Diniy faoliyat sifatida ko’riladigan ko’plab amallar, aslida, jamiyat uchun ham foydali”, - deydi kuzatuvchi. Montgomerining tavsiya qilishicha, islom dinini, xususan, uning Markaziy Osiyo xalqlari hayoti va jamiyatida tutgan o’rnini o’rganishda, noxolislikka yetaklovchi dunyoviy qarashlar chegarasidan chiqib, barcha jihatlarni o’z ichiga oluvchi keng qamrovli yondashuvdan foydalanish kerak. 16 Fransiyalik tadqiqotchi Aureli Biard dinni tushunishdagi tafovutlar va musulmonlar hayotidagi islomning rang-barangligi mavzusiga e’tibor qaratadi. Qirg’izistonda tadqiqot o’tkazgan yosh olim bu masalani ikki diniy faol hayotini qiyoshlash orqali tushuntiradi. Tadqiqotchi kuzatgan qirg’izistonlik dindorlardan biri Xudoybergan islomni ikki dunyo uchun saodat va muvaffaqiyat garovi deb biladi. Demak, unga ko’ra, islomga qaytish moddiy va ruhiy to’kinlik olib keladi, deydi Biard. “Xudoybergan tushunchasi bo’yicha, yer yuzidagi baxt-saodat moddiy va iqtisodiy muvaffaqiyat bilan bog’liq. Xudoybergan ichkilikka berilgan yoki uysiz qashshoq odamlarga yordam berish uchun nodavlat tashkilot ochgan. U bu odamlarga yuzlanib, agar namoz o’qisang, islomga amal qilsang, menga o’xshab uy-joying bo’ladi, puling bo’ladi, deb aytadi va erishgan muvaffaqiyatlarini islomga rioya qilganligi natijasi sifatida ko’rsatadi”, - deydi tadqiqotchi. Xudoybergandan farqli o’laroq, Tablig’ jamoati vakili sifatida ko’riladigan Asqar ismli yana bir dindor tarki dunyolikni, zohid bo’lishni targ’ib etadi. Bishkek yaqinida istiqomat qiluvchi bu da’vatchi mol-mulkini tark etib, hayotni Alloh yo’lida da’vatga baxsh etish tarafdori. “U tilga oladigan ayrim qadriyatlar, fazilatlar tasavvufdagi o’zini qurbon qilish, dunyoni inkor etish tamoyillariga borib taqaladi. U ro’yxatdan o’tmagan bir masjidda imomlik qiladi. Hech qanday maosh olmaydi. Oilasi va ikki nafar farzandi og’ir qashsoqlikda hayot kechiradi”, - deydi Asqar hayotini yaqindan kuzatgan fransiyalik olim Aureli Biard 6 . Tadqiqotchi xulosasiga ko’ra, Qirg’izistondagi bu ikki misol Markaziy Osiyo xalqlari tushunchasidagi Islomning rang-barangligini ko’rsatadi. Shuning uchun islomni o’rganganda, uning amaliyotdagi o’ziga xos jihatlarini e’tibordan qoldirmaslik kerak, deydi u. 6 Tursunov, F. – Markaziy Osiyoda Islom va ijtimoiy o‘zgarishlar. Toshkent, 2014. 17 Yana bir yosh tadqiqotchi Shahnoza Nozimova Tojikiston ayollarining diniy hayotda tutgan o’rni mavzusida izlanish olib bormoqda. Uning aytishicha, mintaqaning boshqa davlatlaridan ko’p farq qilmagan holda, Tojikistonda ham ayollar taqdiri yuzasidan hukm chiqarish, asosan, erkaklar qo’lida. “Rasmiy qarashni ifodalovchi siyosatda ham yoki unga muxolif boshqa diniy bahslarda ham ayollar mavzusi tilga olinganda, ularning borlig’i ustidan hukmronlik o’rnatish asosiy masala sifatida ko’riladi. Ayol kishining badaniga egalik qilish, qanday kiyinishi yoki jamiyatdagi roli qanday bo’lishini belgilash erkaklar ixtiyorida degan qarash bor”, - deydi Shahnoza Nozimova. Tojikistonda ayollarga oid diniy masalalar, asosan, mamlakat ulamolar kengashi va ular ixtiyoridagi rasmiy imomlar tomonidan nazorat qilinadi. Xususan, bahsli hijob kiyish mavzusida ham ayollar bosh kiyimining qanday bo’lishini belgilashda hukumat qaramog’idagi diniy idora islom talablaridan ko’ra, ko’proq milliy urf-odat va madaniyatni asos qilib ko’rsatishga moyil. Bu kabi me’yorlar tojik ayollarinig ijtimoiy hayotdagi rolini kamaytirishga qaratilgan, deydi tojikistonlik Shahnoza Nozimova. “2004-yil Ulamolar kengashi e’lon qilgan fatvo bo’yicha, ayollarning masjidga qatnashi taqiqlab qo’yildi. Bu qaror ularning ibodat qiluvchilar xayolini buzishi bilan izohlandi. Ayollar uchun dinga amal qilish tor shaxsiy doira, uy ichi bilan chegaralab qo’yildi”, - deydi 7 . O’zbekiston Fanlar akademiyasi tadqiqotchisi Elyor Karimov ham ayollar faoliyatining diniy jabhada cheklanganligi Markaziy Osiyo xalqari uchun xos bo’lgan ayrim diniy urf-odatlarning yuzaga chiqishiga sabab bo’lganini aytadi. “Markaziy Osiyo, Hindiston, Pokiston va boshqa ayrim musulmon davlatlarida ayollarni masjidga qo’ymaslik an’anaga aylangan. Bu holat nega muqaddas joylarga ziyoratga borish, ayniqsa, ayollar orasida urf bo’lganini tushuntirib 7 Markaziy Osiyoda islom: Dindagi hayot va hayotdagi din tadqiqotchilar nigohida Behzod Muhammadiy Noyabr 10, 2014. 18 beruvchi sabablardan biridir. Erkaklardan farqli o’laroq, masjidlarga bora olmagan ayollar uchun muqaddas joylar va avliyolar maqbaralari asosiy ibodat maskanlariga aylangan. Ayollar ruhiy ehtiyojlarini shu yerlarda qondiradi”, - deydi Elyor Karimov. Mintaqa ayollari orasida Mushkulkushod, Bibi Seshanba kabi marosimlarning avj olishiga ham ayollarning diniy hayotdagi roli cheklangani sababdir, deydi O‘zbekistonlik tadqiqotchi. Markaziy Osiyo davlatlarining istiqboldagi rivojida islom omilining o rniʻ haqida so z borganda, V. V. Bartoldning tarixan islom yangi sharoitlarga ʻ moslashish va Yashab qolish salohiyatiga egaligi haqidagi xulosasi oradan yuz yil o tgach yana o z Tasdig ini topganini ko rishimiz mumkin. Aleksandr Bennigsen ʻ ʻ ʻ ʻ 1980-yillarda Sovet Rahnamolari kelajakda sovet xalqi mushtarak hayot tarzi va madaniyatga ega bo lib, Islom boshqa dinlar singari Sovet Ittifoqida yo qolib ʻ ʻ ketishi va aholining aksari Ateistlardan iborat bo lishini taxmin qilishini aytgan ʻ edi.35 Ammo, Sovet Ittifoqi Davridagi dinga qarshi siyosat hamda mustaqillikning dastlabki o n yillarida Markaziy Osiyo davlatlarida dinga nisbatan ʻ qattiqqo l siyosat Xrushchev ta biri bilan Aytganda: - nafaqat dindorlar sonini ʻ ʼ kamaytira oldi, aksincha ko paytirdi. Markaziy Osiyodagi yetmish yillik sovet ʻ hokimiyati islom omilini yo qotolmadi, balki mintaqada dunyoviy jamiyatning ʻ shakllanishiga katta ta sir ko rsatdi. ʼ ʻ XULOSA Boburnoma nafaqat tarixiy, balki tarbiyaviy jihatdan ham muhim asar hisoblanadi. Bobur o'z asarida yoshlarni nafaqat ilm olishga, balki hayotning 19 barcha sohalarida axloqiy, siyosiy va ijtimoiy mas'uliyatni o'z zimmasiga olishga chaqiradi. Boburning o'ziga xos pedagogik qarashlari va ta'limga bo'lgan yuksak hurmati yoshlar tarbiyasi uchun muhim o'gitlarni beradi. Bugungi kunda, "Boburnoma" yoshlarni axloqiy, ruhiy va ijtimoiy jihatdan tarbiyalashda katta ahamiyatga ega bo'lib qolmoqda. Boburnoma asari yoshlar tarbiyasi uchun juda boy va foydali manba hisoblanadi. Bobur o'z asarida o'zining shaxsiy tajribalari orqali yoshlarni nafaqat ilm olishga, balki axloqiy va ruhiy jihatdan rivojlanishga, jamiyatga foydali bo'lishga chaqiradi. Asar o'zining pedagogik ahamiyati bilan ham bugungi kunda yoshlarni tarbiyalashda o'ziga xos rol o'ynaydi. Boburdan olingan saboqlar bugungi yoshlarning shakllanishida, ular uchun muvaffaqiyatli kelajakni qurishda muhim yo'l-yo'riq bo'lib xizmat qilishi mumkin. Boburnoma asarida Bobur yoshlar uchun hayotiy saboqlar va axloqiy o'gitlarni keltirgan. Uning yozgan har bir qismi yoshlarni tarbiyalashda, ular uchun muhim qadriyatlarni shakllantirishda qo'llaniladigan metod va g'oyalarni taqdim etadi. Bobur o'zining hayoti va yozgan asari orqali yoshlarni nafaqat ilm olishga, balki o'zlarini axloqiy jihatdan tarbiyalashga, vatanini sevishga, muvaffaqiyat va mag'lubiyatdan saboq olishga o'rgatadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Mirziyoyev Sh. bMT bosh Assambleyasining 72-sesyasida so’zlagan nutqidan. 20 2. Islom Karimov. “Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch” – T.:Ma’naviyzt, 2008. – B. 134. 3. Zahiriddin Muhammad Bobur. “Boburnoma” 2014. 4. Mirzo Muhammad Haydar Ayoziy Tarixi Rashidiy. Nashrga tayyorlovchilar. S.a. Azimjonova, A. Urinbayev, O.X. Jalilov. – T.: Sharqshunoslik, 1999. – B. 709. Internet saytlari 1. www.Lex.uz 2. www.Ziyonet.uz 3. http://www.norma.uz 4. http://www.gov.uz 21

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Zahiriddin Muhammad Bobur hayoti va ijodi

1.1. O‘n ikki yoshli shoh

1.2. Boburning ijodiy merosi

II bob. Boburnomaning tarbiyaviy xususiyatlari

2.1. Boburnoma va yoshlar tarbiyasi

2.2. Boburnomaning pedagogik ahamiyati

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить