Bolalar dizayni kontsepsiyasining mohiyati - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	396.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Bolalar dizayni kontsepsiyasining mohiyati

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM,
FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
URGANCH DAVLAT UNIVERSITETI
PEDAGOGIKA FAKULTETI
MAKTABGACHA TA’LIM METODIKASI KAFEDRASI
MAKTABGACHA TA’LIM YO‘NALISHI
III BOSQICH 202- GURUH TALABASI
ATAMUROTOVA FARIDA NING
“ MAKTABGACHA TA’LIMDA PEDAGOGIK JARAYONLARNI
LOYIHALASHTIRISH ” FANIDAN
KURS ISHI
MAVZU: BOLALAR DIZAYNI KONTSEPSIYASINING MOHIYATI.
BAJARDI: Atamurotova F.
QABUL QILDI: Otayeva S.
BAHOSI: ____________________
URGANCH - 2023
1

Mundarija:
Kirish …………………………..……………………………………….. 3-6– bet
Asosiy qism
1. Bolalar dizayni haqida umumiy ma’lumot…………………………..7-10-bet
2. Maktabgacha ta’lim tashkiloti dizayni va faoliyat markazlari dizaynini
tashkil qilish……………………………………………………….…..11-12-bet
3. Kichik va o‘rta guruhlarda mashg‘ulotlar xonasi va faoliyat markazlari
dizaynini loyihalashtirish………………………………………………13-16-bet
4. Katta va tayyorlov guruhlarda mashg‘ulotlar xonasi va faoliyatlar
markazlari dizaynini loyihalashtirish…………………………….……17-24-bet
Xulosa va tavsiyalar.. …………………………….……….……..... 25-26 – bet
Foydalanilgan adabiyotlar. ……………………………….........… 27-28 – bet
Ilovalar
2

Mavzuning dolzarbligi: Jamiyatning ma’naviy takomili unda amalga
oshiriladigan ta’lim - tarbiya ishlarining mazmuni, shakl va mohiyatiga
bog’liqdir. Shu boisdan ham ta’limdagi yangilanishni, respublikamizda amalga
oshirilayotgan bosqichma – bosqich ta’lim tizimini pedagogik talqin qilish, bu
jarayonni samaradorli kechishini ta’minlash zaruriyati yuzaga keladi.
Maktabgacha ta’lim uzluksiz ta’limning boshlang‘ich qismi hisoblanadi.
U bolaning sog‘lom va rivojlangan shaxs bo‘lib shakllanishini ta’minlab,
o‘qishga bo‘lgan ishtiyoqini uyg‘otib, tizimli o‘qitishga tayyorlab boradi.
6-7 yoshgacha bo‘lgan maktabgacha ta’lim davlat va nodavlat bolalar
maktabgacha ta’lim tashkilotlarida va oilada amalga oshiriladi. Maktabgacha
ta’limning maqsadi – bolalarni maktabdagi o‘qishga tayyorlash, bolani sog‘lom,
rivojlangan, mustaqil shaxs bo‘lib shakllantirish, qobiliyatlarini ochib berish,
o‘qishga, tizimli ta’limga bo‘lgan ishtiyoqini tarbiyalash hisoblanadi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qo‘yiladigan Davlat talablari
aniq bir yoshdagi bolaning rivojlanish standartlarini va bolaning yutuqlari va
rivojlanish darajasini baholash imkoniyatini beruvchi indikatorlarni belgilaydi.
Ushbu hujjat, birinchi navbatda, oilalarga bolaning to‘laqonli rivojlanishi, ta’lim-
tarbiyasida, uni maktabda ta’lim olishga samarli tayyorlashda yordam berishni
nazarda tutadi. U maktabgacha ta’limning mazmunini belgilaydi va mulk shaklidan
qat’iy nazar, maktabgacha ta’lim tashkilotlarini bolalikning qadr-qimmatini saqlab
qolgan xolda barcha bolalarning teng huquqligini va har bir bolaning individual
rivojlanishini tadbiq etishga yo‘naltirilgan. Bolalar dizayni kontsepsiyasining
mohiyati ni o‘rganish ham bugungi kundagi dolzarb mavzulardan biridir.
Maktabgacha ta’lim uzluksiz ta’limning boshlang ich qismi hisoblanadi. Uʻ
bolaning sog lom va rivojlangan shaxs bo lib shakllanishini ta’minlab, o qishga
ʻ ʻ ʻ
bo lgan ishtiyoqini uyg otib, tizimli o qitishga tayyorlab boradi. 6-7 yoshgacha
ʻ ʻ ʻ
bo lgan maktabgacha ta’lim davlat va nodavlat bolalar maktabgacha ta’lim
ʻ
muassasalarida va oilada amalga oshiriladi. Maktabgacha ta’limning maqsadi –
bolalarni maktabdagi o qishga tayyorlash, bolani sog lom, rivojlangan, mustaqil
ʻ ʻ
shaxs bo lib
ʻ shakllantirish, qobiliyatlarini ochib berish, o qishga, tizimli ta’limga ʻ
3

bo lgan ishtiyoqini tarbiyalashdir. Maktabgacha ta’lim tashkilotida bolalarningʻ
hayoti va sog lig ini muhofaza qilish maktabgacha ta’lim tashkiloti hamda
ʻ ʻ
shtatdagi tibbiyot xodimlari, shuningdek maktabgacha ta’lim tashkilotiga
biriktirilgan sog liqni saqlash organlarining tibbiyot xodimlari tomonidan amalga
ʻ
oshiriladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida bolalarning hayoti va sog lig ini
ʻ ʻ
muhofaza qilishni tashkil etish tartibi va qoidalari, maktabgacha ta’lim tashkilotiga
bolalarni olib kelish va olib ketish qoidalari, maktabgacha ta’lim tashkiloti
binolarida xavfsizlikni tashkil etishga oid talablar, maktabgacha ta’lim
tashkilotida yong in xavfsizligini tashkil etishga oid talablar, hudud xavfsizligiga
ʻ
bo lgan talablar
ʻ ,,Maktabgacha ta’lim tashkilo t larida bolalarning hayoti va
sog lig ini muhofaza qilishni tashkil etish tartibi to g risida Nizom“
ʻ ʻ ʻ ʻ 1
bilan tartibga
solinadi. Maktabgacha ta’lim tizimi, Maktabgacha ta’lim tashkilotlari –
O zbekiston Respublikasidagi ta’lim tashkilotlarining turi bo lib, turli
ʻ ʻ
yo nalishdagi maktabgacha bo lgan davrdagi umumta’lim dasturlarini amalga
ʻ ʻ
oshiradi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari 2 yoshdan 7 yoshgacha bo lgan
ʻ
bolalarni tarbiyalashni, o qitishni, nazorat qilishni, parvarishlashni va
ʻ
sog lomlashtirishni ta’minlaydi. Maktabgacha ta’lim tashkilotini tashkil etish
ʻ
tartibi, faoliyatini tashkil etish va butlash, hamda maktabgacha ta’lim
tashkilotining mol-mulki va pul mablag lari, javobgarligi, boshqaruvi va ta’lim
ʻ
jarayoni qatnashchilari to g risidagi kerakli ma’lumotlarni
ʻ ʻ ,,O zbekiston ʻ
Respublikasida davlat maktabgacha ta’lim tashkiloti to g risida Nizom“
ʻ ʻ dan
olishinigiz mumkin. O zbekistonda maktabgacha ta’lim tashkilotlarining
ʻ
zamonaviy tizimi Maktabgacha ta’lim tashkilotlari faoliyat yo nalishiga ko ra,
ʻ ʻ
quyidagi turlarga bo linadi:
ʻ
-Maktabgacha tarbiya va boshlang ich ta’lim tashkiloti (bolalar bog chasi-
ʻ ʻ
maktab).
-Tarbiyalanuvchilarni bir yoki bir nechta yo nalishda (til, badiiy estetik, sport
ʻ
va boshqalar) tarbiyalovchi maktabgacha ta’lim tashkilotlari.
-Tarbiya jismoniy va ruxiy rivojlanishdagi og ishlarni klassifikatsion
ʻ
1
Respublikamizning Maktabgacha ta’lim tashkilo t larida bolalarning hayoti va sog lig ini muhofaza qilishni
ʻ ʻ
tashkil etish tartibi to g risida Nizomi.
ʻ ʻ
4

yaxshilovchi tiklovchi turdagi bolalar bog chasi.ʻ
- Tibbiyot gigiyena, profilaktika va sog lomlashtirish, tadbir va
ʻ
proseduralarini amalga oshiruvchi zaiflashgan bolalarni nazorat qilish va
sog lomlashtirish bog chasi.
ʻ ʻ
- Birlashtirilgan turdagi bolalar bog chasi (birlashtirilgan turdagi bolalar
ʻ
bog chasiga rivojlantiruvchi, tiklovchi va sog lomlashtiruvchi guruhlar
ʻ ʻ
umumlashtirilgan ko rinishda kiradi).
ʻ
Maktabgacha ta’lim tashkilotining ish tartibi va u yerda bolalarning bo lish
ʻ
davomiyligi davlatning maktabgacha ta’lim sifat va darajasiga bo lgan talablari,
ʻ
nizom, maktabgacha ta’lim tashkiloti va ota-onalar orasida tuzilgan shartnoma ,
hamda ta’sischilar tomonidan belgilanadi. Imkoniyatlari cheklangan bolalar uchun
maxsus maktabgacha ta’lim tashkilotlari tashkil qilingan bo lib, u yerga bolalar
ʻ
davlatning joylardagi vakolatli ta’limni boshqarish va sog liqni saqlash organlari
ʻ
tarafidan tashkil qilingan ruhiy-tibbiy pedagogik komissiyaning xulosasiga binoan
qabul qilinadi. Maxsus maktabgacha ta’lim tashkilotini tashkil etish tartibi, mol-
mulki va pul mablag lari, maxsus maktabgacha ta’lim tashkilotida o quv-ta’lim va
ʻ ʻ
sog lomlashtirish jarayonini tashkil qilish, ta’lim jarayoni ishtirokchilari va maxsus
ʻ
maktabgacha ta’lim tashkilotining boshqaruvi haqidagi to liq
ʻ
ma’lumotlar ,,Maxsus davlat maktabgacha ta’lim tashkiloti to g risidagi
ʻ ʻ
Nizom“ da ko rsatilgan.
ʻ
Kurs ishining maqsadi. Bolalar dizayni kontsepsiyasining mohiyatini
o‘rganish.
Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat:
1. Bolalar dizayni haqida umumiy ma’lumotlarni o‘rganish.
2. Maktabgacha ta’lim tashkiloti dizayni va faoliyat markazlari dizaynini
tashkil qilishni o‘rganish.
3. Kichik va o‘rta guruhlarda mashg‘ulotlar xonasi va faoliyat markazlari
5

dizaynini loyihalashtirishni o‘rganish.
4. Katta va tayyorlov guruhlarda mashg‘ulotlar xonasi va faoliyatlar
markazlari dizaynini loyihalashtirishni o‘rganish.
Kurs ishining obyekti. MTTda bolalar dizayni kontsepsiyasining mohiyatini
o‘rganish jarayoni.

Kurs ishining predmeti. Bolalar dizayni kontsepsiyasining mohiyati
mazmuni, usul, shakl va vositalari.
Kurs ishining metodi. Kuzatish, adabiyotlarni tahlil qilish.
Kurs ishining tuzilishi. Kirish, asosiy qismda 4 ta reja, xulosa va tavsiyalar,
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati, ilovalardan iborat bo'lib, ishning umumiy
hajmi 30 varoqni tashkil qiladi.
1. Bolalar dizayni haqida umumiy ma’lumot.
6

Bolalar dizayni – bu eng keng doiradagi dizayn fikrlash deb tushuniladigan
yangi va samarali faoliyat hisoblanadi. Dizaynda nafaqat g‘oyaning rivojlanishi,
balki bolaning rivojlanishiga hissa qo‘shadigan natijani rejalashtirish ham
muhimdir. Bolalikda badiiy g‘oyalar barqaror bo‘lib, bola har qanday “rassom”,
“haykaltarosh”, “dizayner” rolini o‘z zimmasiga olishi mumkin. U material
tanlashni rag‘batlantirishga, kayfiyatni etkazishga, hissiy munosabat atrofdagi
dunyoga. Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan o‘ynash uchun mashhur va
suyukli qahramonlar keladi, bolalar rassomlar, haykaltaroshlar hayoti va ijodi bilan
tanishadilar, suhbatlar, hikoyalar, fantastik hikoyalar o‘tkazadilar, ishimizda
musiqiy va she'riy obrazlardan foydalanadilar. Atamalar, tushunchalar va
psixologik yengillik sifatida o‘zlashtirilganligini tekshirish uchun biz o‘yinlarni
o‘tkazamiz: “Yosh dizayner”, “Kostyumni bezash”, “Interyer haqida o‘ylash”,
“Buyumlarni almashtirish”, “Quvnoq rang”, “San’at”, “Salon” va boshqalar. Biz
maktabgacha yoshdagi bolalarni dizaynda qo‘llaniladigan turli xil yangi usullar va
texnologiyalar bilan tanishtiramiz: “Scrapebooking”, “Remake”, “Decoupage”,
“Sandography”. Biz kiyimni modellashtirish qobiliyatini o‘rgatamiz, shu bilan
birga estetik did, badiiy dunyoqarash, kiyim dizaynini tushunish, ijodiy jarayon,
kiyim modellarini yaratish bo‘yicha bilim va ko‘nikmalarni egallash. Bolalar
haqida bilim oladilar nazariy asoslar kostyum dizayni; qonuniyatlar haqida vizual
idrok kostyumda. Biz arxitektura-badiiy dizayn va ob'ektlarni tartibga solish-
bezaklar bilan modellashtirish bilan tanishamiz turli materiallar. Biz bolalarni
tushuntirish, mulohaza yuritish, solishtirish, to‘liq javob berishga o‘rgatamiz,
bolalarimiz nima qilganini, qanday qilganini va natijada nima bo‘lganini aytib
berishdan xursand. Atrofimizdagi narsalar dunyosi juda xilma-xildir. Bizga uzoq
vaqt xizmat qiladigan narsalar bor va keraksiz bo‘lib qolganlar ham bor. Ular
chiqindilar deb ataladi. Bu va turli xil plastik butilkalar, qopqoqlar, tiqinlar, qutilar
shokoladli tuxum, yogurt idishlari, tugmalar, boncuklar, simlar va yana ko‘p
narsalar, biz kattalar ko‘pincha ularni imkon qadar tezroq olib tashlashga va axlat
qutisiga tashlashga harakat qilamiz. Ammo, agar siz ularda g‘ayrioddiy narsalarni
ko‘rishga harakat qilsangiz, hatto keraksiz narsalar ham ikkinchi hayotga ega
7

bo‘ladi. Siz shunchaki orzu qilishingiz, tasavvuringizni yoqishingiz, buni
bolalarimizga o‘rgatishingiz kerak. Tabiiy materialning xilma-xilligi (konuslar,
boshoqlar, shoxlar, urug‘lar, o‘tlar va boshqalar) va ishlov berish qulayligi uni
maktabgacha yoshdagi bolalar bilan ishlashda keng qo‘llash imkonini beradi.
Bolalar ijodini kuzatib, bolaning o‘z “boyligiga” (toshlar, boncuklar, mato
parchalari, tugmalar va boshqalar) qanchalik ahamiyat berishini ko‘rish mumkin.
Bizning fikrimizcha, bu keraksiz narsalar - axlat, axlat, lekin bolalar qo‘lida ular
haqiqiy “zargarlik” ga aylanadi - munchoq uzoqdan kelgan marvariddir. moviy
dengiz, yamoq-malika libosi, o‘rash - tropik kelebek. Aynan mana shu g‘ayrioddiy
narsalarni ko‘rish qobiliyatidan biz bolalar dizayn darslarida foydalanamiz. Bog‘da
go‘zallik burchagi (bolalar tomonidan mustaqil ravishda yoki o‘qituvchilar yoki
ota-onalar bilan birgalikda yaratilgan hunarmandchilik), bolalar asarlarining
doimiy ko‘rgazmasi, ijodiy burchaklar, rasmlar reproduktsiyalari, san'at haqidagi
kitoblar mavjud. Biz bolalarni turli tadbirlar, ularning xususiyatlari va tarixi bilan
tanishtiramiz. O‘qituvchilar, bolalar va ota-onalar uyushmasi qo‘shma ish ijod
dunyosi bilan tanishish ota-onalarning o‘z farzandlarini tarbiyalash masalalarida
pedagogik tayyorgarligini oshirishga imkon beradi, oila va bolalar bog‘chasi
o‘rtasidagi hamkorlik shakllarini kengaytirishga yordam beradi. Bizning
bog‘imizda “Master klasslar”, “Ota-onalar-dizayner” o‘tkaziladi, ular “Teatr
niqobi”, “Kandlar mavsumi” loyihalarida ishtirok etadilar. bilan chiqindi
materialdan kostyumlar yasagan katta muvaffaqiyat “Bu dunyo naqadar go‘zal”
taqdimoti, turli materiallardan tayyorlangan qo‘l san’atlari, kompozitsiyalar,
bolalar va ota-onalar ishtirokida “Miss-2009”, hududlarda “Rangli gulzor”
bezaklari bo‘lib o‘tdi.Talabalarning ota-onalari bizga yordam berishdi. yangi
texnologiyalarni o‘zlashtirishda ko‘p. Ular bunga qiziqishadi va bo‘sh vaqt
guruhga keling va bizga yordam bering. Ota-onalar turli xil materiallarni
tayyorlaydilar. Kiritilgan ijodiy loyihalar bog‘imizda o‘tkaziladi. Ular bolalar bilan
o‘rmon va parkga boradilar, tomosha qilishadi tabiiy hodisalar. Ular olingan bilim
va ko‘nikmalarni uyda ob'ektlar tasvirida mustahkamlaydi. Ular bola bilan “qiyin”
texnikalarni ishlab chiqishadi. Ota-onalar yordamisiz natijaga erishmagan
8

bo‘lardik. Ijodiy faoliyat jarayonida kichkina usta ko‘plab kashfiyotlar qiladi,
shaxsiy yutuqlarga erishadi. Obyektiv ravishda u mutlaqo yangi, noma'lum
narsalarni yaratmasa ham, uning ishining natijasi sub'ektivdir, chunki bu
jarayonning o‘zi bola uchun uning ustuvorligi yotadi. Natija birinchi va juda
muhim qadamdir bolalar ijodiyoti. O‘z qo‘llaringiz bilan mahsulotlar yaratish
universal ta’lim vositasi bo‘lib, bir tomonlama intellektual faoliyatni
muvozanatlashtira oladi. kichkina odam uni har tomonlama rivojlantirish. Dizayn
faoliyatidagi mashg‘ulotlar bolalarning ongiga, irodasiga, his-tuyg‘ulariga ta'sir
qilish, ularni ijodiy o‘zini namoyon qilishga undash uchun mo‘ljallangan. Ular
psixologik muammoni ham hal qilishadi - farzandlarimiz hissiy qulaylik holatiga
ega bo‘lsin, bolalik quvonchini his etsin.Bu mavzu bugungi kunda dolzarbdir,
shuning uchun bolalar bog‘chasida bolalar bilan ishlashimiz shiori - his qilish,
o‘rganish, yaratish!
Bolalar bog‘chasi amaliyotida kontseptsiyalarning mazmuni ko‘pincha
chalkashib ketadi: “grafik faoliyat” (to‘qimachilik bilan), “ijodiy dizayn” va
“bolalar dizayni” ning haqiqiy faoliyati. Tabiiyki, bu cheklovlar shartli, lekin ayni
paytda quyidagilarni ta'kidlash kerak: badiiy va didaktik mashg‘ulotlardan so‘ng
bolalar mahsulotlari papkalar va qutilarga solinadi va keyin talab qilinmaydi - bu
bolalar dizayni emas. Shunday qilib, bolalar ko‘rgazmasi (interyer, dekor va
ko‘ngilochar bayramlar uchun liboslar (masalan, ularning ishtirokida yaratilgan)
bolalar dizayni obyektlari bo‘lishi mumkin (dekorativ va dizayn faoliyati). Shu
bilan birga, professional dizayn bolalar dizayni bilan umumiy xususiyatlarga ega,
ya'ni vizual faoliyat va dizayn. Bular: ijodiy mahsulotning o‘ziga xosligi va o‘ziga
xosligi; sensorli standartlar tizimi bilan tanishish, modulli dizayn printsipi asoslari;
rejani bajarishning birgalikdagi alohida tabiati; mavzu va fazoviy-dekorativ
xarakterga ega loyiha faoliyati; shunga o‘xshash materiallar va texnikalardan
foydalanish; professional va “bolalar” san'atining badiiyligini baholashga umumiy
yondashuv; o‘z-o‘zini ta'minlash bolalar ijodiy mahsulotlarining raqobatbardosh
emasligi (dizaynerni eksklyuziv izlash). Dizayn san’ati hayotga faol kirib
bormoqda. Agar “bolalar uchun dizayn” tendentsiyalardan biri bo‘lsa kasbiy
9

faoliyat rassom-dizaynerlar, keyin “bolalar dizayni” bilan bog‘liq dekorativ
faoliyat bolaning o‘zi uni o‘rab turgan obyekt-fazoviy muhitni yaxshilash
bo‘yicha. Bolalar atrofdagi o‘zlariga yoqadigan yoki yoqtirmaydigan obyektlarga
e’tibor berishadi, ularning rangi, shakli, o‘lchami, nisbatlarining xilma-xilligiga
e’tibor berishadi. Ular o‘simliklar va minerallarni to‘plashlari, qog‘oz, matolar va
foydalanishlari mumkin sintetik materiallar, hayotingizni bezash uchun ulardan
aranjirovkalar (guldastalar, gerbariylar, gulchambarlar) va majoziy
kompozitsiyalar yarating.
2. Maktabgacha ta’lim tashkiloti dizayni va faoliyat markazlari
dizaynini tashkil qilish.
10

Bolalar ishtiyoq bilan kuylaydi va raqsga tushadi, haykaltarosh va rasm
chizadi, musiqa va ertaklar bastalaydi, xalq hunarmandchiligi bilan shug‘ullanadi.
Ijodkorlik bolaga atrofdagi dunyodagi go‘zallik va yaxshilikni ko‘rishni
o‘rganishga yordam beradi, bolaning hayotini yanada boy, to‘liq, quvonchli qiladi.
Ammo maktabgacha yoshdagi bolalarga mehr-oqibat, sabr-toqat, boshqalarga
yordam berish istagini qanday o‘rgatish kerak? Qanday qilib unga ota-bobolarining
intellektual boyligini etkazish kerak? Bu qobiliyatni – farzandingiz bilan bir tilda –
san’at tilida gaplasha olish qobiliyatini qanday yo‘qotmaslik kerak? L.S.
Vygotskiy shunday degan edi: “Ijod faqat buyuk ijod qilgan daholarga xos emas
san'at asarlari. Ijod, inson tasavvur qilgan, birlashtirgan, yangi narsalarni yaratgan
joyda mavjud bo‘ladi. L.S.Vigotskiyning bayonotlariga asoslanib, Bolalar dizayni
katta salohiyat va rivojlanish uchun katta imkoniyatlarni taqdim etadi ijodkorlik,
fantaziya va tasavvur. Bolalar dizayni bolaning shaxsini, uning individualligini
ochib berishga, uning ijodiy salohiyatini rivojlantirishga qaratilgan, erkin, kattalar
tomonidan bosimsiz, bolaning o‘zini namoyon qilishi, o‘zini o‘zi rivojlantirishi,
hamkorlik qilishi va birgalikda ijod qilishi, faqat insonparvarlik usullari va
texnikasi, taqiqlarsiz va kategorik murojaatlarsiz . Dizayn san'atining dastlabki
qadamlari shunchalik soddaki, ular boladan ko‘p kuch talab qilmaydi. U materiya
olamini kashf etishdan zavqlanadi. Asta-sekin tajriba keladi, ko‘nikma shakllanadi
va u katta, murakkab ishni o‘zi osonlikcha yakunlaydi. Bundan tashqari, bugungi
kunda har qachongidan ham ko‘proq uyg‘unlikni shakllantirishga ehtiyoj bor
rivojlangan shaxs. O‘rganadigan, himoya qiladigan va rivojlanadigan shaxsiyat
ma'naviy meros bizning xalqimiz. Bularning barchasi doimiy ahamiyatga ega:
go‘zallikni ko‘rgan va qadrlashni bilgan odam uni saqlaydi va oshiradi, bunday
odamlar axloqsiz harakatlarga qodir emas. Shuning uchun bizda bolalar bog‘chasi
Dizayn darslari - katta yoshdagi maktabgacha yoshdagi bolalarning faoliyati
shunchalik dolzarbdir. Bizning bog‘imiz besh yildan beri dizayn bilan tanishish
orqali bolalarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish muammosi ustida
ishlamoqda. Qidiruvda noan'anaviy usullar va texnologiyalar, biz dasturlardan
foydalanamiz: I. Lykova “Rangli palmalar”, “Manbalar”, Davydova G.N.,
11

Panteleeva G., I. Lykova tomonidan qo‘llanmalar, “Rangli dunyo” amaliy jurnali.
Dizayn faoliyati bilan tanishish bo‘yicha ishda yangi yondashuvlarni ochamiz.
Ular bolaning rivojlanishini kuchaytirishga qaratilgan. Biz maktabgacha yoshdagi
bolalarni loyihalash faoliyati bilan tanishtirishning dastlabki jarayonini yaxshi
asosda quramiz hissiy asos. Hayratlanish, hayrat, san'at bilan tanishishdan xursand
bo‘lish bolalarda uyg‘otilishi kerak bo‘lgan tuyg‘ulardir. Bolalar bilan ishlashda
oldimizga qo‘ygan asosiy maqsad - bolalarni voqelikni kuzatishga jalb qilish, eng
muhimini rivojlantirish badiiy ijodkorlik ko‘nikmalar, dunyoni rassomning ko‘zlari
bilan ko‘rish, kuzatuvchanlik va e'tiborni shakllantirish, fikrlash erkinligini
ta'minlash - bolaga ochiq. badiiy vositalar- uning dunyoga qarashi. Biz muzeylarga
tashrif buyuramiz, taqdim etilgan eksponatlar bilan tanishamiz, o‘rmonga, bog‘ga,
shaharga sayohat qilamiz, teatrga, ko‘rgazmalarga tashrif buyuramiz, atrofimizdagi
dunyoni kuzatamiz, bola uning barcha rang-barangligini kashf etadi, bu
kashfiyotdan quvonch oladi va o‘z imkoniyatlarini amalga oshiradi. uning
qarashlarining timsolidir.
12

3. Kichik va o‘rta guruhlarda mashg‘ulotlar xonasi va faoliyat
markazlari dizaynini loyihalashtirish.
Mashg‘ulot – pedagogning bolalarni kerakli bilim va malakalardan frontal
holda xabardor qilishidir. Mashg‘ulotlar ta’limning tashkiliy shakli sifatida
bola bilan yakkama-yakka yoki bolalarning kichik guruhi yoki butun guruh
bilan bir vaqtda o‘tkaziladi. Mashg‘ulotlarni uyushtirish, shakli, ularning
mazmuni bolalarning rivojlanganlik darajasiga bog‘liq bo‘ladi. Mashg‘ulotlar
har kuni bolalar bilan bedorlik chog‘ida o‘tkaziladi.
Ayrim mustaqillikka ega bo‘lgan ikki yoshli bolalar birinchi yarim
yillikda kichik guruhlarda, 4-5 tadan stol atrofida o‘tirib e’tiborlarini
tarbiyachi ko‘rsatayotgan syujetlar o‘yinchoqlarga, rasmlarni ko‘rsatish va
tushuntirishdagi bo‘ladigan harakatlarga qaratishlari mumkin. Bolalar
taqsimlash yo‘li bilan tovush birikmalari, so‘zlarni takrorlashlari talab
etiladigan yarim yoshli bolalar bilan bo‘ladigan mashg‘ulotlarda yetakchi
o‘rinni mashg‘ulot-ko‘rsatishlar: ko‘rsatish-instsenirovka oddiy syujetli
rasmlarni ko‘rish harakat usullarini ko‘rsatishlar egallaydi. Bunday
mashg‘ulotlarning vazifasi bolalarning tevarak-atrofini idrok etishni yoki
uning harakatlarini ma’lum natijaga erishishga yo‘llashni uyushtirishdan
iborat bo‘ladi.
Har ikkala kichik guruhlaridagi mashg‘ulotlarning turlari bir xil bo‘lishi,
ammo mazmun va metodik usullari jihatidan bolalarning yosh xususiyatlariga
muvofiq kelishi lozim. Mashg‘ulotlar didaktik prinsplar: tushunarlilik,
izchillilik va bolalarning bilimlarini mustahkam egallashlari asosida
o‘tkaziladi.
Mashg‘ulotning ayni o‘sha bir mazmuni bolalar uni egallab olishlariga
qadar ko‘p karra takrorlanadi. Mashg‘ulotlar didaktik va harakatli o‘yinlar
shaklida o‘tkazilishi ham mumkin. Mashg‘ulot va buyumlar bilan didaktik
o‘yinlar sutkalik guruhlarda haftada 4-5 merta, kunduzgi guruhlarda
haftasiga 3-4 marta o‘tkaziladi. Bolalar stol-stul, divancha va shu kabilarni
13

yasaydigan qurulish materiallari bilan tashkil etiladigan mashg‘ulotlar ham
xuddi shu tarzda kechadi. Harakatlarni rivojlantirish mashg‘ulotlari harakatli
o‘yinlar (haftasiga 2-3 marta) va jismoniy mashqlarni qamrab oladi.
Kichik guruh (ilk yosh) bolalariga qo‘shiq o‘rgatish texnologiyasi.
Musiqa rahbari qo‘shiqni mayin, jonli kuylaydi, so‘ng rasmlar, o‘yinchoqlar
yordami bilan mazmunan qisqacha hikoya qilib beradi. Savol-javob orqali qo‘shiq
mazmunini ochib beradi. Dastlab bolalar qo‘shiqni ijro eta olmaydilar. Ular
takrorlanuvchi jumlalarni kuylaydilar xalos. Bolalarda kuylash holati, talaffuz,
ovoz hosil qilish, to‘g‘ri nafas olish kabi vokal malakalarini shakllantirib borish
ishlari boshlanadi.bolalar musiqa rahbariga taqlidan u ijro etgan qo‘shiqni
qaytarishga harakt qilishadi. Qo‘shiq mazmuniga mos harakt qila boshlaydilar.
Musiqa rahbari ularda jamoa bo‘lib kuylash ko‘nimalarini shakllantirib borishi
lozim. Bolalar mashg‘ulotlar davomida asta-sekin qo‘shiqlarni bir-biridan farqlay
boshlaydilar.
Hozirgi kun talabi shuki qo‘shiqni o‘rgatish davomida musiqa rahbari
bolalarni savol javobga undash kerak, ya’ni ularni mustaqil fikrlash qobiliyatlarini
shakllantirib borish shart. Umumiy musiqa mashg‘uloti 10-15 daqiqa davom etsa,
kuylash mashg‘ulot davomida 5 daqiqa davom etishi tavsiya etiladi.
O‘rta guruh(4 yosh) bolalariga qo‘shiq o‘rgatish texnologiyasi.O‘rta guruh
bolalarining atrofdagi hodisalarga qiziqishi ancha ortadi, ular musiqa rahbariga
turli savollar bera boshlaydilar. Bu yoshda nutq rivojlanishida jiddiy o‘zgarishlar
yuz beradi: bolalarning so‘z boyligi ortadi, ular tevarak-atrof haqida fikr yurita
oladigan bo‘ladilar. Musiqa rahbari ushbu jihatlarni hisobga olgan holda o‘z
rejasini tuzib olishi lozim. 4-yoshli bolalar tanish qo‘shiq va kuylarni bilib oladilar,
ularni nomlarini aytadilar. Bolalar tovush balanligi va tembrlarini farqlay oladilar,
musiqa rahbarining ovoziga yaxshi moslashadilar, cho‘zib kuy oladilar. Musiqa
mashg‘uloti bu guruh bolalari uchun 20-25 daqiqani tashkil etadi.
O‘qitishning har bir bo‘limiga doir mashg‘ulotlarni rejalashtirishda
bilimlarni egallashning asosiy bosqichlari hisobga olinadi. Rejada bilimlar
mazmunining takrorlanishi, ularni sekin-asta murakkablashtirish nazarda
14

tutiladi. Istalgan bo‘limga doir mashg‘ulotlarni rejalashtirishda mazkur bo‘lim
bilan bog‘langan asosiy ta’lim-tarbiyaviy masalalardan tashqari dasturning
boshqa bo‘limlaridan ayrim masalalarni kiritish kerak. Mashg‘ulotlarni bunday
yaxlitlash ularni rivojlantiruvchi samarasini oshiradi.
Ta’lim-tarbiyaviy ishlar mashg‘ulotlardan tashqarida: kundalik turmush,
o‘yin, mehnatda ham davom ettiriladi. Rejada bolaning xulq-atvorini: bir-
birlariga xayrixohlik munosabatini, bir-birining o‘yiniga qiziqishlari bilan
hisoblashishni, yuzaga kelgan nizolarni haqgo‘ylik bilan hal qilish kabilarni
tarbiyalash vazifalari nazarda tutiladi. Rejada o‘yinda bolalarni o‘zaro
munosabatlari va xulq- atvorlarini tarbiyalash vazifasini kiritib, tarbiyachi bolalar
o‘yinlarining mazmunini, ularning o‘ynash ko‘nikmalarini hisobga oladi. Kun
davomida tarbiyachi xilma-xil harakatli va didaktik o‘yinlarni uyushtiradi,
ularga rahbarlik rejalashtiradi. Bolalarning mehnat faoliyatlarini tashkil etish
shakllariga doir rejalashtirish muhimdir. Mehnatni tashkil etish shakli sifatida
barcha guruhlarda topshiriqlardan foydalaniladi. O‘z mazmuniga ko‘ra
topshiriqlar turlicha bo‘lishi mumkin. Tarbiyachining ish rejasida yangi topshiriq
mazmunini qayd etish, so‘ngra uni bajarishga jalb etiladigan bolalar ismlarini
ko‘rsatish maqsadga muvofiqdir. Tarbiyachi bolalar navbatchiligiga rahbarlikni
rejalashtirar ekan, tarbiyachi mehnat hajmi va mazmunini, bolalarga navbatchilik
vazifalarini tanishtirishda foydalanadigan jihoz, metod va usullarni ko‘rsatadi.
Rejada bolalarning jamoa shaklidagi mehnatlarini tashkil qilish mazmuni va
tarkibi, o‘tkazish vaqti ko‘rsatiladi. Zarur jihozlar belgilanadi va joylashtiriladi,
Mustaqillik bayramlari, mustaqil yurtimizdagi muhim sanalar va hodisalar bilan
bog‘liq bayramlar, maktabgacha ta’lim tashkilotida bolalarga Vatanga muhabbat,
baynalminal hislarni tarbiyalash, ularni xalqimizning boy milliy va umumbashariy
qadriyatlari asosida tarbiyalash maqsadida bayram ertaliklari o‘tkaziladi.
Bayramlarni tarbiyaning muhim vositasi sifatida puxta rejalashtirish lozim.
Rejada tashkilotning butun jamoasi, bolalarning tayyorlarligi aks ettiriladi.
Pedagogik kengashda bayram ssenariysi ishlab chiqiladi va tasdiqlanadi.
Maktabgacha ta’lim tashkiloti ota-onalar o‘rtasida pedagogik targ‘ibotni amalga
15

oshiradi. Ularni oila va maktabgacha ta’lim tashkilotining bolalarga ta’sir
ko‘rsatishda hamkorlikni yo‘lga qo‘yish maqsadlarida ta’lim-tarbiyaviy ish
mazmuni bilan tanishtiradi. Bolalarni oilada tarbiyalashning ilg‘or usullarini
o‘rganadi, umumlashtiradi va tarqatadi. Bu ish izchil tarzda amalga oshiriladi va
maktabgacha ta’lim tashkiloti mudirasi tomonidan yillik rejada, tarbiyachi
tomonidan ham rejalashtiriladi. Ishni tashkil etish usullar quyidagilarni: ota-
onalar majlisi, bola oilasiga borishni, ochiq eshiklar kunini, mashg‘ulotlar
o‘tkazishni, bolalar ishlari bo‘yicha ko‘rgazmalar tashkil etishni nazarda
tutadi.

16

4. Katta va tayyorlov guruhlarda mashg‘ulotlar xonasi va faoliyatlar
markazlari dizaynini loyihalashtirish.
Har qanday ishda ijodkorlikni joriy etish qobiliyatini tarbiyalash pedagogikaning
asoslaridan biri bo‘lib qoladi. Agar ijodiy mehnatga bo‘lgan ehtiyoj shaxsning
ajralmas mulkiga aylanmasa, u holda umumiy farovonlik va ish kunining tobora
qisqarishi sharoitida odam to‘yish, vayronagarchilik va ruhning falajlanishi xavfi
ostida qoladi. Daniil Andreev “Dunyo guli” Shaxsning ijodiy salohiyatini
rivojlantirish erta bolalikdan, bola kattalar rahbarligida turli xil faoliyat turlarini,
shu jumladan badiiy faoliyatni o‘zlashtira boshlagan paytdan boshlab amalga
oshirilishi kerak.
Bularning barchasi sezgi, tasavvur, fantaziya, aqliy hushyorlik va oddiy
hodisalar va narsalarda nostandart topish qobiliyatini rivojlantiradi. Yangi
narsalarni o‘rganish qobiliyati va kashfiyotlarga bo‘lgan intilish hayotda hal
qiluvchi rol o‘ynashi mumkin. Maktabgacha yoshdagi bolalarda ijodiy
qobiliyatlarning normal rivojlanishi oilada va bolalar bog‘chasida iliq va
do‘stona muhitsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi.
Mashg‘ulot ta’lim tashkilotida bolalarga ta’lim berishning asosiy shaklidir.
Mashg‘ulot - pedagogning bolalarni kerakli bilim va malakalardan frontal holda
xabardor qilishidir. Tarbiyachi bolalarga ta’lim berishni kun davomida amalga
oshiradi: ularning bilimlarini boyitadi, madaniy gigenik, xulq madaniyati,
gaplashish nutqi, sanoq-hisob harakatlari kabi turli-tuman malaka va
ko‘nikmalarini shakllantirib boradi. Ammo ta’lim berishda bosh rolni
mashg‘ulot egallaydi. Mashg‘ulotlar maktabgacha ta’lim tashkilotida ta’limni
tashkil etish shaklidir. Ta’lim shakli deganda ta’lim beruvchi pedagog va
bolalarning maxsus tashkil etilgan faoliyati tushuniladi va kun tartibida
ma’lum bir vaqtda o‘tkaziladi. Ta’lim shakli bolalar soni, pedagog va
bolalar o‘rtasidagi o‘zar о ta’sir xususiyatiga, o‘tkazish joyiga shuningdek, kun
tartibida egallagan o‘rniga qarab bir-biridan farq qiladi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotida ta’limning frontal (umumiy), jamoaviy va
yakka tartibdagi shakllaridan foydalaniladi. Bundan tashqari, bolalarga ta’lim
17

berish ishlari ekskursiya, didaktik o‘yinlar orqali kun davomida bolalarning
mashg‘ulotdan tashqari har xil faoliyatlarida, ularning o‘yinlariga rahbarlik qilish
jarayonida amalga oshirilib boriladi. Mashg‘ulot maktabgacha ta’lim yoshidagi
hamma bolalar uchun majburiydir: unda dastur mazmuni belgilab berilgan, kun
tartibida unga ma’lum o‘rin va vaqt ajratilgan. Mashg‘ulot tarbiyachi
rahbarligida o‘tkaziladi, tarbiyachi mashg‘ulotda bolalarni yangi bilimlardan
xabardor qiladi, bolalarning amaliy mashg‘ulotlarini tashkil etadi. O‘quv
materialining mazmuni asta-sekin murakkablashtirilib boriladi. Mashg‘ulot
bolalarni maktabga tayyorlashda katta ahamiyatga ega. Mashg‘ulot orqali bolalar
o‘quv malakasini egallab oladilar. Ularda barqaror diqqat, irodani, diqqatni jalb eta
olish kabi qobiliyatlar rivojlanadi. Izchillik bilan ta’lim berish natijasida bilimga
qiziqishlar rivojlana boradi. Bolalarga bilim berishning jamoa usulida olib
borish katta ahamiyatga ega: birgalikdagi faoliyatda bolalar bir-birlariga faol
ta’sir etishadi, o‘z tashabbusi, topog‘onligini namoyon qilish imkoniyati tug‘iladi.
Bolalar oldiga umumiy zo‘r berishning talab etuvchi vazifa qo‘yilganda birgalikda
qayg‘urishadi, jamoatchilik hissi shakllanadi. Ekskursiyalar, rasm qirqib
yopishtirish, qurish yasash ishlarini birgalikda bajarish, umumiy raqs-o‘yinlarini
ijro etish, badiiy asarlarni eshitish, o‘qishda paydo bo‘lgan birgalikdagi
kechinmalar bolalarning birlashgan do‘stona jamoasini yaratishga yordam
beradi. Mashg‘ulotda ta’lim berish orqali bolalarda maktabdagi o‘qishga qiziqish
tarbiyalanadi, javobgarlik hissi, o‘zini tuta olish, mehnat qilishga intilish odati,
topshirilgan ishni bajarish kabi to‘g‘ri sifatlar hosil qilinadi.
Bolalarni maktab ta’limiga ruhiy jihatdan tayyorlashni ularning boshlang‘ich
sinflarda dastur materialni yax-shi o‘zlashtirib olishlarini ta’minlovchi bilim va
malakalar mashg‘ulotlar jarayonida hosil qilinadi. Mashg‘ulotlarda bolalarda
mustaqil fikr yuritish malakasi tarkib toptiriladi, tarbiyachilarga quloq solish,
ularning fikriga ergashish, hikoya qilinayotgan hikoyalardan voqeadagi asosiy
g‘oyalarni ajrata olish, qisqacha umumlashtirish kabi malakalarni rivojlantirishga
katta e’tibor beriladi. Mashg‘ulotda tarbiya vazifalari hal etiladi. Mashg‘ulot
bolalarning yosh va o‘ziga xos xususiyatlarini e’tiborga olib ma’lum izchillikda
18

olib boriladi. Maktabgacha ta’lim tashkiloti ta’lim-tarbiya dasturida har bir yosh
guruhda hafta davomida o‘tkaziladigan mashg‘ulotlar soni va vaqti belgilab
qo‘yilgan. Tayyorlov guruhlarida mashg‘ulotlar orqali bolalarda tashabbuskorlik
va mustaqillik, bilimga qiziquvchanlik, faol tafakkur qilish, taqqoslash,
umumlashtirish, xulosalar chiqarish kabi malakalar tarbiyalab boriladi. Bolalarda
kuzatuvchanlik, javobgarlik, hissi takomillashtirilib boriladi, ularda mehnat qilish
malakasi va xohishi tarbiyalanadi. Bolalarni mustaqillikka o‘rgatish ishi muntazam
amalga oshirib boriladi.
MTTda kichkintoylarni tevarak-atrofdagi hayot, tabiat bilan tanishtirish,
ularning nutqini, eng oddiy matematik tasavvurlarini o‘stirish mashg‘ulotlari,
musiqa mashg‘ulotlari, qurish-yasash, jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari olib
boriladi. Ilk yoshdagi bolalar bilan olib boriladigan mashg‘ulotlar katta yoshdagi
kishilarning har bir bola bilan rejali suratda muomalada bo‘lishidan iborat bo‘lib,
bu mashg‘ulotlarning maqsadi bolalarning nutqi va harakatini rivojlantirib
borishdir; bu esa bolalarni mashg‘ulotlarga tayyorlash bosqichidir; go‘daklar
ixtiyoriy diqqat o‘sib borgani sari, bunday mashg‘ulotlar bir necha bola bilan,
keyinchalik esa butun guruh bolalari bilan bir yo‘la olib boriladi.
Mashg‘ulotlarda ta’lim berish bolalardan aqliy va jismoniy zo‘r berishni
talab etadi, ya'ni u bolani aktiv faoliyati bilan bog'liq bo‘lib bola ma’um natijaga
erishish uchun intiladi, bu esa boladan uzoq davomli ixtiyoriy diqqatni talab
etadi. Shuning uchun mashg‘ulotga tayyorlanishda bolalar yoshini, imkoniyatini
e'tiborga olish zarur: mashg‘ulotning vaqtini, kun tartibidagi o‘rnini dasturning
har xil bo‘limlarini to‘g‘ri almashtirib turishni oldindan o‘ylab, aniq belgilab olish
zarur. Mashg‘ulotlarni kuning birinchi yarmida o‘tkazish maqsadga muvofiqdir,
chunki birinchidan, bola ertalabki soatlarda aqliy vazifani yaxshi bajara oladi,
xona tabiiy yorug’lik bilan yaxshi ta'minlangan bo‘ladi. Har bir yosh guruhida
necha marta mashg‘ulot o‘tkazilishi, uning mazmuni va har bir mashg‘ulot yosh
guruhlari bo‘yicha necha daqiqa davom etishi MTT tarbiya dasturida ularning
yosh xususiyatlarini e'tiborga olgan holda belgilab berilgan. Birinchi kichik
guruhda mashg‘ulot bolalarni ikki guruhga bo‘lgan holda o‘tiladi. Guruhlardagi
19

bolalar soni har doim bir xil bo‘ladi. Mashg‘ulot jadvalini tuzganda haftada
bolalarning ish qobiliyati yuqoriroq bo‘ladigan kun tanlanadi. Ma'lumki haftaning
o‘rtalarida (seshanba, chorshanba, payshanba) bolalarning ish qobiliyati yuqori
bo‘lar ekan, bu kunlarga bolalarning aktiv faoliyatini talab etuvchi murakkabroq
mashg‘ulot tanlanadi (elementar matematika, nutqni rivojiantirish, savodga
o‘rgatish va h.k). Jadval tuzganda bu mashg‘ulotlarni birinchi qo‘yish kerak,
bolalardan ko‘p harakat qilishni, hissiy nagruzkani talab etuvchi mashg‘ulotlar
(musiqa, jismoniy tarbiya, tasviriy faoliyat) ikkinchi qilib qo‘yildi. Bolalar
o‘zlashtirib oladigan bilimlar mazmuni tarbiyalovchi bo‘lishi kerak. Maktabgacha
ta’lim tashkiloti dasturi Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarda tabiat haqidagi
bilimlarning (bular tabiatga muhabbat uyg'otadi, o‘simliklar va hayvonlarga
g'amxo‘rlik bilan qarash hissini tarbiyalaydi), tarkib toptirishni nazarda tutadi:
bilimlarni o‘zlashtirib olish asosida bolalarda jonajon shahriga, o‘z vataniga,
xalqiga muhabbat, ulug' kishilarga muhabbat va hurmat, o‘lkaning ijtimoiy
hayotig qiziqish paydo bo‘ladi. Maktabgacha yoshidagi bolalarda ijtimoiy
hodisalar, voqealar to‘g‘risida, umumlashgan tasavvurlar tarkib topadi. Masalan,
qo‘shni o‘lkalardagi bolalarning hayoti, oddiy kishilarning mehnati, boshqa
xalqlarning hayoti va do‘stligi haqidagi dastlabki tasavvurlar vujudga keladi.
Tarbiyachi yangi mashg‘ulotlarning mazmunini belgilar ekan, ular u yoki bu
mashg‘ulotlarda o‘zlashtirilgan bilimlar bilan qanday bog'lanishini o‘ylab
ko‘radi. Masalan, oshpaz, kutubxonachi bilan o‘qituvchining mehnati haqidagi
bilimlar xilma-xil mehnat turlari haqidagi ma'lumotlar sistemasining bir qismidir.
Pochtadagi turli xodimlar mehnati haqidagi bilimlar - ijtimoiy mehnatning
jamoa xarakteri to‘g‘risidagi bilimlar sistemasining bir qismi. Mehnatning
ijtimoiy xarakteri, mohiyatini tushunish uchun bola shunga o‘xshash ko‘pdan ko‘p
mehnat turlari bilan tanishishi lozim. Mashg‘ulot quyidagi turlarga bo‘linadi:
1. Bolalarga yangi bilim beruvchi mashg‘ulotlarni o‘tkazishdan maqsad - ularni
yangi bilimlardan xabardor qilish, tevarak-atrofdagi narsa va buyumlar, voqealar
to‘g‘risidagi bilimlarini aniqlash va kengaytirishdir. Bunday mashg‘ulotlarga
20

yangi obyektni kuzatish, hikoya qilib so‘zlab berish va boshqalar kiradi. Mazkur
mashg‘ulotlar hamma yosh guruhlarida o‘tkaziladi.
2. Bolalarning to‘plagan bilim va tajribalarini mustahkamlovchi va sistemaga
soluvchi mashg‘ulotlar. Undan ko‘zlangan asosiy maqsad idrok etilgan
narsalarning anglab olish va dastlabki umumlashtirishga o‘rgatishdir. Buning
uchun tanish obyekt kuzatiladi, ikki narsa, solishtiriladi (xona o‘simliklari,
daraxtlar, hayvonlar), didaktik o‘yinlar, suhbatlar o‘tkaziladi.
Bunday mashg‘ulotni o‘tkazish orqali tarbiyachi bolalar nimani yaxshi
o‘zlashtirib olgan-u, nima yaxshi o‘zlashtirilmaganini bilib oladi. Tarbiyachi
mashg‘ulot jarayonida bolalarning bilimini yangi narsalar - detallar bilan boyitib
boradi.
3. Bolalarning bilimini sinovchi mashg‘ulotlar. Bunday mashg‘ulotlardan maqsad
tarbiyachi bolalar dastur bo‘yicha o‘zlashtirilishi lozim bo‘lgan bilim va
malakalarni o‘zlashtirib oladilarmi-yo‘qmi, shuni bilib oladi va o‘zining bo‘lajak
ish mazmuni, metodini belgilaydi. Mashg‘ulotning tarbiyachi o‘z xohishi bilan
kvartal, yarim yil va yilning oxirida, shuningdek mudira va metodistning
iltimosiga binoan o‘tkazishi mumkin.
4. Kompleks mujassam mashg‘ulotlar bolalar bog'chasi tajribasida keng
tarqalgan bo‘lib, bunday mashg‘ulotlarda bolalarga yangi bilim beriladi,
egallangan bilimlar mustahkamlanadi va takrorlanadi, sistemaga solinadi, olgan
bilim va malakalarni amalda qo‘llashga o‘rgatiladi. MTTda tasviriy faoliyat
bolalarning yoshi, qiziqishi, faoliyatiga mos har xil usullarni qo‘llashi kerak.
Kichik guruh bolalarida mashg‘ulotga qiziqish uyg'otish uchun bolalarni
qiziqtiradigan mazmundagi, kutilmagan, topishmoqli usullardan
foydalanadi. ,,Quloq solinglar-chi, kimdir eshik qoqyapti! Bu qo‘g‘irchoq
biznikiga mehmonga kelibdi “, - deb mashg‘ulotni boshlash mumkin. Bolalarning
narsalar va ularning nimaga ishlatilishi to‘g‘risidagi tasavvurini tartibga soluvchi
mashg‘ulot mana shunday boshlanadi. Katta guruhlarda qanday mashg‘ulot
bo‘lishini tarbiyachi bolalarga oldindan aytib qo‘yadi. Bu bolalarning bo‘lajak
mashg‘ulotga qiziqishini orttiradi. Masalan, mustaqillik maydoniga ekskursiyaga
21

borishni bolalarga bir hafta oldin aytib o‘tadi va ularga rasmlarni ko‘rishni, ota-
onasi bilan sayr qilganda nimalarni ko‘rganini eslashni taklif etadi. Bolalar bu
kunni zo‘r qiziqish bilan kutishadi.
Katta va tayyorlov guruhlaridagi bolalar mashg‘ulotning zarurligi va
majburiyligini tushunishlari, unga ongli ravishda tayyorlanishlari zarur.
Mashg‘ulotda bolalarga yangi bilim beriladi, topshiriqni bajarish yuzasidan
yo‘l-yo‘riq ko‘rsatiladi, qiynalgan bolalarga yordam beriladi. Bolalar bilan
bo‘ladigan jamoachilik munosabatlari alohida munosabat bilan qo‘shib olib
boriladi. Topshiriqni bajarishni hamma bolalar uddalay olishlari uchun tarbiyachi
har xil metod va usullarni qo‘llaydi.
Mashg‘ulotning boshlanishidanoq bolalarning diqqatini tashkil eta bilish
kerak. Bu bolalar oldiga qo‘yilgan aqliy vazifaga bog‘liq. Bolalarga qanday ishlar
olib borish zarurligi ko‘rsatiladi va tushuntiriladi, ularni ayrim bolalarga alohida
takrorlash shart emas, balki hamma bolalarni e’tibor bilan eshitib o‘tirishga
o‘rgatish kerak, zarurat tug‘ilsagina takrorlash mumkin. Bog‘chadagi bolalar
o‘qish, yozishni bilmaganlari uchun o‘tilgan materialni qaytarib mustahkamlay
olmaydilar, shuning uchun bolalarga berilgan bilimni mustahkamlash uchun
tarbiyachi takrorlash va mashq qildirish usullaridan foydalanadi. Mexanik
qaytarish, yodlatishdan qochish kerak, chunki anglab olinmagan material tezda
esdan chiqadi. Qaytarish, mashq qildirishda tarbiyachi fikrlarni to‘ldirib,
tartibga solib boradi, bu bolalarda bilimga qiziqish uyg'otadi va shu narsa
to‘g‘risidagi tasavvur va tushunchalarini chuqurlashtiradi. Mashg‘ulotni dastur
maqsadi va bolalar yoshiga qarab mustahkamlashning har xil usullari
qo‘llaniladi. Bolalar o‘zlashtirib olishi va javob qilishi kerak bo‘lgan material
so‘z orqali amalga oshiriladi. Shuning uchun u yoki bu ishni bajarishda bolalardan
uni qanday amalga oshirmoqchi ekanini so‘z bilan tushuntirib berish talab etiladi
(masalan, son-sanoqga o‘rgatishda, qurish-yasashda, rasm chizganda qanday
qilishi, qanday tartib bilan bajarishi, buning uchun qanday materialdan
foydalanishni tushuntirib berishi talab etiladi). Mustahkamlash jarayonida
didaktik material bilan bajariladigan mashq aqliy vazifani o‘z ichiga olsa,
22

bolalarda mustaqillikni tarbiyalashda katta ahamiyatga ega bo‘ladi. Masalan,
son-sanoq mashg‘ulotida bolalar sanash material bilan o‘zlari mashqlarni mustaqil
bajarishadi: tarbiyachining topshirig'iga qarab narsalar sonini kamaytirishadi
yoki ko‘paytirishadi. Buning uchun o‘yinchoqlardan ham foydalanish mumkin.
Mashg‘ulot davomida pedagog hamma bolalar faol qatnashishini va ishni
o‘z vaqtida puxta amalga oshirishlarini nazorat qilib boradi. Agar mashg‘ulot
yakka tartibda olib boriladigan bo‘lsa (rasm, loy va plastilindan narsalar yasash,
qurish-yasash, konstruksiyalash), bolalar ishni har xil vaqtda bajarganliklari
uchun tarbiyachi mashg‘ulot tugashiga bir necha daqiqa qolganda mashg‘ulotni
tugatish kerakligi to‘g‘risida ularni ogohlantiradi. Mashg‘ulotni tugatayotib,
tarbiyachi o‘tkazilgan mashg‘ulotga yakun yasaydi: bajarilgan ishni bolalar bilan
birgalikda baholaydi, bolalarning mashg‘ulotda qatnashganini gapiradi, ba'zan
kelgusi mashg‘ulotda nimalar o‘tishlarini aytadi.
Bolalarning o‘quv faoliyatini yaxshi egallab olishlari ular bilimini to‘g‘ri
baholashga bog'liq. Qo‘yilgan vazifaning bajarilishiga qarab baho berilishi kerak.
Bolaning ishini to‘g‘ri baholab, ,,to‘g‘ri “ yoki ,,noto‘g‘ri “ deyish bola uchun
oddiy maqtovdan ancha qimmatlidir. Ish qanchalik yaxshi tahlil qilinsa, u
bolaning kelgusida ishini tuzatib olishiga yaxshiroq imkoniyat yaratadi.
Mashg‘ulotdan keyin tarbiyachi bolalarni o‘yinga taklif etadi, boshqa mashg‘ulot
bo‘lmasa, sayrga tayyorlanishadi. Mashg‘ulotda tarbiyachining bolalarga
qo‘yadigan talabi ularning yoshi va imkoniyatlariga mos bo‘lishi kerak. Birinchi
kichik guruh bolalarini ikkiga bo‘lib mashg‘ulot o‘tiladi. Tarbiyachi birinchi
guruh bolalari bilan mashg‘ulot o‘tkazganda ikkinchi guruh bolalariga enaga
qarab turadi. Tarbiyachi mashg‘ulot paytida hamma bolalarning faol
qatnashishlariga harakat qiladi: savolga to‘g‘ri javob berishlarini, tayyorlanishi
kerak bo‘lgan jihozlar, bolalar bilan olib boriladigan dastlabki ishlar (agar bunga
zarurat bo‘lsa), mashg‘ulotning borishi va tarbiyachi foydalanadigan metodik
usullar ko‘rsatiladi. Mashg‘ulot jarayonini bayon etib yozishda mashg‘ulotning
boshi va oxirida (yakun chiqarish va keyingi faoliyat turiga o‘tishda) bolalarni
uyushtirishni alohida ajratib ko‘rsatish kerak. Mashg‘ulot muvaffaqiyatli o‘tishi
23

uchun jihozlarni o‘z vaqtida tayyorlash zarur. Ularni tanlash mashg‘ulotning
mazmuniga va tarbiyachi belgilagan metodik usullarga bog'liq.
Odatda metodika kabinetida ,,MTTda ta’lim-tarbiya dasturi“ ning hamma
bo‘limlari bo‘yicha metodik qo‘llanmalar bo‘ladi. Yetishmaganini tarbiyachi o‘zi
tayyorlaydi, ba'zan bu ishga katta va tayyorlov guruhlari bolalarini jalb etadi.
Mashg‘ulot uchun kerakli materiallarni bir kun ilgari tayyorlaydi, uning buzuq
emasligini, didaktik materiallar hamma bolalar uchun yetarli ekanligini
tekshiradi. Agar tarbiyachi ekskursiya o‘tkazadigan bo‘lsa, u oldindan ekskursiya
o‘tkaziladigan joyga borib kelishi, kuzatish uchun obyekt tanlashi, bolalarni
qanday joylashtirishni o‘ylab qo‘yishi, eng yaqin va xavfsiz marshrutni tanlashi
kerak. Mayda sanoq material, rasm mashg‘uloti, applikatsiya, qurish-yasash uchun
materiallar, she’r, ertak matnlari oldindan tayyorlab qo‘yiladi. Ba'zi
mashg‘ulotlarga tayyorgarlik ancha oldin boshlanadi. Masalan, kichik guruh
bolalariga ekish yoki ko‘chat o‘tkazishga qiziqish uyg'otish uchun ularga
ko‘karib turgan o‘simlikni ko‘rsatish kerak. Buning uchun uni avval yetishtirish
zarur. Navbatchilar mashg‘ulotga kerakli jihozlarni tayyorlaydilar, stol, stullarni
qulay qilib joylashtiradilar, qo‘llanma va, materiallarni qo‘yib chiqadilar. Jismoniy
tarbiya va musiqa mashg‘ulotlaridan oldin bolalar poyabzalni almashtiradilar,
sport formasini kiyadilar.
Mashg‘ulotlarda tarbiyachining yetakchilik roli va uni o‘tkazishga
tayyorgarligi. Tarbiyachi MTTda asosiy shaxs hisoblanadi. Butun g‘oyaviy-
tarbiyaviy ishlarning sifati va qolaversa, kelajak avlodni tarbiyalanganlik va bilish
darajasi tarbiyachining g‘oyaviy-siyosiy va ilmiy-pedagogik t ayyorgarligiga,
javobgarlik hissiga, pedagogik mahoratiga va ishga bo‘lgan ijodiy munosabatiga
bog'liq. Bolaning o‘quv faoliyatiga bo‘lgan munosabati ko‘proq uning tarbiyachi
shaxsiga munosabati bilan belgilanadi.

24

Xulosa.
Bolalar dizayni – bu eng keng doiradagi dizayn fikrlash deb
tushuniladigan yangi va samarali faoliyat hisoblanadi. Dizaynda nafaqat
g‘oyaning rivojlanishi, balki bolaning rivojlanishiga hissa qo‘shadigan natijani
rejalashtirish ham muhimdir.
Maktabgacha ta’lim uzluksiz ta’limning boshlang‘ich qismi
hisoblanadi. Ta’lim har qanday tashkiliy shakl doirasida olib boriladi, shunchaki
dars emas, balki odatda qat’iy cheklovlar, aniq belgilangan maqsad va unga
erishish yo‘llari mavjud. Ta’lim samaradorligining eng muhim mezoni bu ta’lim
maqsadiga erishishdir. Har qanday tashkiliy shakl doirasida olib boriladigan
tarbiyaviy ishlar maqsadga to‘g‘ridan-to‘g‘ri erishishga intilmaydi, chunki u
tashkiliy shakldagi vaqt doirasi bilan cheklangan muddatda amalga oshirilmaydi.
Tarbiyaviy ishda faqat aniq maqsadga yo‘naltirilgan vazifalarni izchil hal qilishni
nazarda tutish mumkin.
MTTda tashkil qilinadigan mashg‘ulotlar, aniqroq aytganda, ta’lim-tarbiya
va tarbiyaviy munosabatlar jarayoni yaxlit pedagogik tizimni tashkil etadi.
Tarbiyalanuvchilar shaxsiga turlicha ta’sir ko‘rsatadigan barcha shakldagi
mashg‘ulotlar, sayr va ekskursiyalar, tarbiyaviy va shaxslararo munosabatlar
jarayoni o‘zaro aloqador va uzviy bog‘liqdir.
Bola tarbiyasida oiladagi ma’naviy muhitning o‘rni ko‘proq ahamiyat kasb
etadi. Buni dars jarayonida juda ko‘p kuzatganman. Saboq berayotgan
o‘quvchilarimning ota-onalari turfa kasb egalari. Bu tabiiy, biroq ularning
ma’naviy dunyoqarashlari ham turfa ekanligi meni o‘ylantiradi. Suhbat jarayonida
shuni anglab yetamanki, ular tarbiyada o‘qituvchi muhim rol o‘ynaydi, biz ota-
onalar farzandimizning kiyimini, kitobini, daftar-qalamini ta’minlab tursak, bas,
deya fikrlashadi. Bunday ota-onalarga o‘zingiz oxirgi marta qaysi kitobni
o‘qidingiz, bolangizning dars tayyorlashini qachon nazorat qilib,
ko‘maklashgansiz, unga qanday ibratli hikoyatlarni aytib bergansiz, qanday
kitoblarni olib berayapsiz, deya so‘rashning o‘zi ortiqcha.
25

Zamonaviy uslubda qurilgan, yuksak texnologiyalar bilan jihozlangan
bog’chalar, maktablar, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari ular ixtiyorida.
Ilm dargohlarida o‘g’il-qizlar uchun barcha sharoitlar muhayyo qilingan. Bundan,
albatta, har bir ota-onaning ko‘ngli to‘q, lekin unutmaslik kerakki, tarbiyada ota-
onaning ham, o‘qituvchi-murabbiyning ham o‘z o‘rni bor.
Farzand tarbiyasi juda murakkab va mas’uliyatli vazifa. Bu vazifa yurt
taraqqiyoti, mamlakat kelajagiga daxldor ekanini sira yoddan chiqarmaslik kerak.
Tarbiyada mana shu ikki olam uyg’unligi ta’minlansa, katta muvaffaqiyatlarga
erishilishi ayni haqiqatdir.
Tavsiyalar
1. MTTda bolalar dizayni haqida umumiy ma’lumotlarni o‘rganish.
2. Maktabgacha ta’lim tashkiloti dizayni va faoliyat markazlari dizaynini
kuzatish va tahlil qilish.
3. Kichik va o‘rta guruhlarda mashg‘ulotlar xonasi va faoliyat markazlari
dizaynini loyihalashtirish jarayonini o‘rganish.
4. Katta va tayyorlov guruhlarda mashg‘ulotlar xonasi va faoliyatlar
markazlari dizaynini loyihalashtirish jarayonini o‘rganish.

26

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
1. O‘zbekiston Respublikasi “Davlat Maktabgacha ta’lim to‘g‘risida”gi Nizom
2017-yil.
2. “Umumiy tipdagi davlat va nodavlat maktabgacha ta’lim tashkilotlari
to‘g‘risida”. NIZOM. 2019 y. 13- may .
3. Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qo‘yiladigan Davlat
talablari , Toshkent-2018.
4. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat”, 2008.
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga
Murojaatnomasi. 2020-yil 29- dekabr.
( ttps://uzlidep.uz/uz/news-of-uzbekistan/7998)
6 . Mirziyo y ev SH.M. Oliy majlisga murojaatnomasini o‘rganish va keng
jamoatchilik o‘rtasida targ‘ib etishga bag‘ishlangan “Ilmiy ommabob qo‘llanma”
Toshkent “Manaviyat” 20 18 -у .
7. Mirziyo y ev SH.M. Oliy majlisga murojaatnomasini o‘rganish va keng
jamoatchilik o‘rtasida targ‘ib etishga bag‘ishlangan “Ilmiy-ommabob qo‘llanma”
Toshkent "Manaviyat" 2019- у .
8. F.Qodirova , Sh.Toshpo‘latova, M.Kayumova, M.A’zamova Maktabgacha
pedagogika, “Tafakkur” nashriyoti Toshkent- 2019-yil.Darslik.
9. Sh.Sodiqova, Maktabgacha pedagogika “Tafakkur bo‘stoni”, Toshkent- 2013
yil
10. O. Hasanboyeva, M. Todjiyeva, Sh. Toshpo‘latova, Maktabgacha ta’lim
pedagogikasi 2012-yil
11. Maktabgacha ta’lim metodikasi va nazariyasi jurnali
12. Kayumova.N.M, Maktabgacha pedagogika, TDPU 2013y. O‘quv qo‘llanma
13. Djurayeva.D.R. Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarga ta’lim berishning
zamonaviy tendentsiyalari T; 2015y. O‘zPFITI. Uslubiy qo‘llanma.
14. F.R.Qodirova.Bolalar nutqini rivojlantirish nazariyasi va metodikasi. T-
“Istiqlol”, 2006y. O‘quv qo‘llanma.
15. Yusupova.P. Maktabgacha pedagogika,-T; Tarbiyachi, 1993y
27

16. Ochilov.M, Ochilova. N. Tarbiyachi odobi.- T ; Tarbiyachi
17. Boboeva.D.R. Maktabgacha yoshdagi bolalar tarbiyasining asosiy
mezonlari// Pedagogik ta’lim j.-T; 2001. 2-son
Internet saytlari
18. president. uz
19. www. tdpu. uz
2 0 . www. pedagog. uz
21. www. Ziyonet.uz
22 . www. edu. uz
23. tdpu-INTERNET. Ped
28

Taqriz
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
30

__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
31

BOLALAR DIZAYNI KONTSEPSIYASINING MOHIYATI.

Купить