Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 80.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 02 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Bolalarda sog’lom turmush tarzini rivojlantirish. ijtimoiy pedagogika muammo sifatida

Купить
MAVZU: BOLALARDA SOG’LOM TURMUSH TARZINI RIVOJLAN- TIRISH. IJTIMOIY PEDAGOGIKA MUAMMO SIFATIDA MUNDARIJA: KIRISH…………………………………………………………………………….3 I.BOB. SOG‘LOM TURMUSH TARZINING ASOSIY YO‘NALISHLARI...5 1.1. Jismoniy faollik …………………………………………………………....…..5 1.2. Tibbiy madaniyat ………………………………………………………..…....11 II.BOB. SOG’LOM TURMUSH TARZINI RIVOJLANTIRISHDA IJTIMOIY PEDAGOGIKA MUAMMO SIFATIDA…………………………22 2.1. “Sog‘lom turmush tarzi” (STT) tushunchasining mohiyati …………………..22 2.2. Ijtimoiy ish, mehribonlik, xayriya, O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogika rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlari ………………………………………….27 XULOSA………………………………………………………………………....34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………...…...35 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning “Odamzotning sog‘lig‘i ko‘p jihatdan uning o‘ziga bog‘liq. Buning uchun u o‘z hayotini oqilona yo‘lga qo‘yishi, har qanday kasallikning oldini olish uchun sog‘lom hayot tarzi va turmush madaniyati talablariga amal qilib yashashi lozim”, degan fikrlari zamirida sog‘lom turmush tarzi orqali salomatlikni mustahkamlashning tub mohiyati yotganligi hech birimiz uchun sir emas. Barkamol avlodni tarbiyalash masalasi mustaqilligimizning ilk yillaridanoq davlat siyosatining ustuvor vazifalaridan biriga aylandi. Mustaqil Vatanimizning birinchi ordeni «Sog‘lom avlod uchun» deb atalgani, «Sog‘lom avlod uchun» xalqaro xayriya jamg‘armasining tashkil topgani, 2000 yilni «Sog‘lom avlod yili», 2010 yilni «Barkamol avlod yili» deb e’lon qilingani ham yuqoridagi fikrimizning yorqin ifodasidir. Mamlakatimizda xalq salomatligi diqqatga sazovor. Salomatlik har bir inson uchun bebaho boylik sifatida jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining muhim shartlaridan biri bo‘lmoqda. Darhaqiqat, Butun jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining ta’rifiga ko‘ra: «Salomatlik –kasallik, biror nuqsonlarning yo‘qligi emas, balki jismoniy, aqliy (ruhiy) va ijtimoiy xotirjamlikdir». Turmush tarzi –inson hayotining tayanch nuqtasiki, har bir inson unga tayangan holda, o‘z hayotini tubdan o‘zgartirishga erishishi mumkin. Turmush tarzini belgilovchi bosh omil insonning o‘zidir. Sog‘lom turmush tarzi –shunday yashash tarziki, unda odamlar salomatligiga ta’sir ko‘rsatuvchi zararli omillar bo‘lmasligi, inson ulardan ongli ravishda o‘zini chetga olishi kerak. Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Sog‘lom turmush tarzining asosiy yo‘nalishlari: • Jamoa va shaxsiy gigiena qoidalariga amal qilish; • jismoniy faollik; • kun tartibiga rioya qilish; • zararli odatlardan tiyilish; • to‘g‘ri ovqatlanish; 3 • ruhiy xotirjamlik; • tibbiy madaniyat; • jinsiy tarbiya. Ma’lumki, turmush tarzi sog‘lom va nosog‘lom bo‘lishi mumkin. Sog‘lom turmush tarzida yashagan insonlar kundalik hayot me’yorini to‘g‘ri tashkil qiladilar. Ta’kidlash muhimki, o‘qiganda, uxlaganda, yurganda, ovqatlanganda, dam olganda, kulganda, yo‘talganda o‘ziga xos me’yoriy holat bo‘lib, ana shu me’yorning buzilishi muayyan ma’noda, salomatlikka zarar yetkazadi. Bu holatni ko‘p yoshlar anglashmaydi, unga rioya qilishmaydi. Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan rejalar, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar. 4 I.BOB. SOG‘LOM TURMUSH TARZINING ASOSIY YO‘NALISHLARI 1.1. Jismoniy faollik “Me’yor” tushunchasi madaniyatning muhim belgisidir. Albatta, har bir narsa me’yoridan chiqib ketsa, o‘z xususiyatini yo‘qotib qo‘yishi tabiiy. Butun Jahon Sog‘liqni saqlash tashkilotining ma’lumotiga qaraganda, sog‘lig‘imizning: - 50-55 % turmush tarzimizga; - 18 % irsiy kasalliklar; - 17 % ekologiya; - 8-10 % tibbiyot xodimlarining tez, sifatli, malakali yordam ko‘rsatishlariga bog‘liq ekan. Qadimda bir donishmanddan: “Insonni nima baxtli qiladi, boylikmi yoki shon-shuhratmi,” – deb so‘raydilar. “Boylik, qolaversa, shon-shuhrat ham insonni baxtli qila olmaydi. Tani-joni sog‘ inson har qanday kasalmand badavlatdan baxtliroqdir”, deb javob beribdi donishmand. Bundan xulosa qiladigan bo‘lsak, sog‘lom bo‘lmagan inson baxtli bo‘la olmaydi, betob bo‘lsa, hech qanday boylik tatimaydi. Mustahkam sog‘liq insonning asosiy ehtiyojlaridan biri bo‘lib qolmay, balki u jamiyatning muhim ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyoji hamdir. “Xalq sog‘ligi – yurt boyligi” deb bejiz aytilmagan. Kishining mustahkam sog‘ligini faqat uning kasalliklardan holi bo‘lgani emas, balki jismoniy va ruhiy kuch-quvvatining uyg‘unligi, yaxshi mehnat qobiliyati, kayfiyatining doim yaxshi bo‘lishi ko‘rsatadi. Har bir odam o‘z qadr-qimmatini bilishi, atrofidagi odamlarni hurmat qilishi, o‘z ishini qadrlashi, sog‘ligini saqlashi, baxtli-saodatli bo‘lib yashashi uchun harakat qilishi kerak. Bu, albatta, sog‘lom turmush tarzi bilan amalga oshiriladi. Shaxsiy gigiena haqida tushuncha Inson salomatligining gigienik asoslari insonning jismonan sog‘lom bo‘lishi, turli xavfli kasalliklardan himoyalanishida mustahkam o‘rin tutishi, eng avvalo, har bir kishi shaxsiy gigiena qoidalariga qatiy amal qilib yashashi bilan belgilansa, ikkinchi tomondan, insonning istiqomat qilishi uchun zarur bo‘lgan gigienik yashash sharoitini ta’minlashni nazarda tutuvchi jamoatchilik gigienasi talablariga amal qilib yashashi bilan ham uzviy bog‘langan. 5 Shaxsiy va jamoatchilik gigiena qoidalariga rioya qilmaslik turli yuqumli kasalliklarning kelib chiqishiga sabab bo‘ladi. Shaxsiy gigiena qoidalari deganda, har bir shaxs tomonidan badan va tana a’zolarining ozodaligini muttasil ravishda ta’minlash bilan bog‘liq gigienik muolajalar majmuasi tushuniladi. Kun tartibiga rioya qilish Kun tartibi deganimizda, uyqudan turish, ertalabki badantarbiya mashqlari, ertalabki gigienik tadbirlar, nonushta, uy ishlari, o‘qish, tushlik, hordiq chiqarish, bo‘sh vaqt, kechki ovqat, kechki gigienik tadbirlar,uyquga yotish tushuniladi. O‘smirlar sog‘lom va barkamol bo‘lishi uchun kun tartibini to‘g‘ri rejalashtirishlari lozim. Ular vaqtida aqliy, jismoniy mehnat qilishlari, yetarlicha uxlash va sifatli ovqatlanishlari lozim. Me’yoriy uyqu – sog‘liq garovi. Uyqu organizmning hayotiy muhim ehtiyoji. Uyquning davomiyligi yoshga qarab belgilanadi. Uyqu o‘smir yoshlarda 8-9 soatni tashkil qilishi lozim. Uyquda organizm dam oladi, asab tizimi tashqi ta’sirga javob bermaydi, ongli faoliyat to‘xtaydi, yurak urishi sekinlashadi, qon bosimi pasayadi, nafas olish sekinlashadi, tana mushaklari bo‘shashadi, oqibatda energiya sarfi kamayadi, modda almashinuvi susayadi, tana harorati pasayadi. Qattiq uyqudan so‘ng odam yengillashib, o‘zini tetik sezadi. Uyqu – dam olish demakdir. Uyqu tanaga orom bag‘ishlaydi. Ba’zilar kechqurun ko‘p ovqat iste’mol qilishadi, shuningdek uyqu oldi choy, achchiq kofeni iste’mol qilishadi. Bu, albatta, uyqu buzilishiga olib keladi. Natijada bir qancha kasalliklar kelib chiqishi mumkin. Uxlashdan oldin quyidagilarga e’tibor bering: • doimo bir vaqtda uxlashga odatlaning; • xona harorati 18-19 °S bo‘lsin; • uxlashdan oldin ochiq havoda 40-60 daqiqa sayr qiling; • uyqudan oldin asab tizimiga salbiy ta’sir qiluvchi eshittirish, ko‘rsatuvlarni eshitmang va tomosha qilmang; • uyqudan oldin iliq dush qabul qiling; 6 • Ovqatlangandan so‘ng kamida 3 soatdan keyin uxlang; • o‘rtacha qattiqlikdagi tekis joyda uxlang. Tiniqib uxlasangiz, tetik va bardam bo‘lasiz. O‘smir normal rivojlanishi uchun 4-5 mahal ovqatlanishga ko‘nikma hosil qilishi shart. Ovqat har xil vitaminlarga boy bo‘lishi lozim. O‘smirlar iloji boricha sut, tvorog, go‘sht, tuxum, baliq, sariyog‘, sabzavot va mevalar iste’mol qilishlari kerak. Sog‘lom ovqatlanish Ovqatlanish – tiriklik, hayotni ta’minlovchi eng asosiy ehtiyoj. Chunki har qanday tanadagi hayotiy jarayonlar – tiriklik, harakat, o‘sib-ulg‘ayish, salomatlikning darajasi ovqatlanish hisobiga bo‘ladi. Ta’kidlab o‘tish joizki, ratsional ovqatlanish (ratsional – oqilona, maqsadga muvofiq) organizmning quvvat sarfini to‘ldirish, insonning hayoti va faoliyati uchun zarur bo‘lgan vitamin, mikroelementlarni qamrab olgan, tarkibi hamda miqdori jihatdan organizmning imkoniyatlariga mos keladigan ovqat bilan ovqatlanishdir. Kundalik hayotimizda amal qilishimiz lozim bo‘lgan muhim qoidalardan biri ovqatlanish tartibidir. Iste’mol qilinayotgan oziq-ovqat mahsulotlari insonning jinsi, yoshi,ish faoliyati hamda yil fasliga ham bog‘liq. Agar bir kecha-kunduzda uch marta ovqatlansak, ertalabki nonushta umumiy ovqatlanish miqdorining 25-30foizini, tushlik 40-50 foizini, kechki ovqat esa qolgan foizini tashkil tishi kerak. To‘g‘ri ovqatlanish qoidalariga rioya qilish hayot davomida inson salomatligini ta’minlaydigan muhim mezonlaridan biridir. O‘z salomatligini o‘ylaydigan yoshlar to‘g‘ri ovqatlanish madaniyatini o‘zlashtirgan bo‘lishlari, ya’ni oqsil, yog‘, uglevod, vitamin, mineral moddalar va suvning organizm uchun ahamiyatini bilishlari zarur. Jismoniy faollik «Tarbiyaning ajratib bo‘lmaydigan bir tarkibi – jismoniy tarbiya», deb ta’kidlagan Abu Ali ibn Sino. Xalqimiz azal-azaldan jismonan baquvvat, ma’nan sog‘lom kishilarga katta e’tibor, hurmat va havas bilan qaragan. Ana shunday insonlardan biri Xorazm elining asl farzandi, kuragi yerga tegmagan kurashchi 7 Pahlavon Mahmud xalq qahramoni sifatida e’tirof etilgan. Bugun mustaqil mamlakatimiz sportini jahonga ko‘z-ko‘z qilayotgan vatandoshlarimiz ham kundan-kunga ko‘paymoqda. Sportni rivojlantirish maqsadida Farmon va qarorlar mamlakatimizda jismoniy tarbiya va sport ishlarini rivojlantirishga, shu bilan birga, sog‘lom avlodni shakllantirishga katta zamin yaratdi. Maktab o‘quvchilari o‘rtasida «Umid nihollari», kollej va litsey o‘quvchilari o‘rtasida «Barkamol avlod», oliygoh talabalari o‘rtasida «Universiada» o‘yinlarining tashkil qilinishi yurtimizda fizkultura va sportning ommalashuviga zamin bo‘lmoqda. Har bir yosh jismoniy tarbiya turini tanlashdan oldin, birinchi navbatda, o‘z sog‘liq darajasini tibbiy ko‘rikdan o‘tish yo‘li bilan baholash, qaysi sport turi bilan shug‘ullanish mumkinligini, u yoshiga, yil fasliga, organizmning ayni paytdagi holati va shu kabi o‘ziga xos xususiyatlarga baho berib, jismoniy faollik turini to‘g‘ri tanlashi zarur. Har bir insonda jismoniy tarbiya va sportga mehr uyg‘otish oiladan boshlanadi. «Jismoniy mashqlar bilan muntazam shug‘ullanib turuvchi kishi davolanishga kamdan-kam muhtoj bo‘ladi» deb yozgan edi Abu Ali ibn Sino. Jismoniy tarbiyaning sog‘lomlashtiruvchi va tarbiyaviy vazifalari quyidagilardan iborat: - butun kun davomida yaxshi kayfiyatda bo‘lasiz; - ishingiz unumli, ijodiy faoliyatingiz kuchli bo‘ladi; - asablar tizimi muvozanatlashib, bosiq, mulohazali bo‘lasiz; - faollik, tashabbuskorlik, qiyinchilikdan, dovyurak, do‘stlik hissiyotlarini shakllantiradi; - muntazam ravishda jismoniy mashq bilan shug‘ullanish gigienik ko‘nikmalarning shakllanishiga olib keladi; - organizmdagi yog‘lar kamayib, ixcham, epchil, chaqqon bo‘lasiz; - mushaklaringiz tortishib, qomatingiz ko‘rkam va kelishgan bo‘ladi; - tomirlarda qonning oqishi yaxshilanib, tana va a’zolarga kislorod hamda oziqlarning borishi yaxshilanadi; - organizmning himoya qobiliyati oshadi; 8 - o‘zgalarga qaraganda yosh, ko‘rkam, ishchan va sog‘lom bo‘lasiz. Jismoniy sog‘lomlashtirish usullari orasida ertalabki badantarbiya ommaviyligi bilan ahamiyatga ega. Ertalabki badantarbiya tanani uyg‘otadi, modda almashinuvini yaxshilaydi, tanaga rohat va faollik bag‘ishlaydi, kayfiyatni ko‘taradi, karaxtlikni yo‘qotishga yordam beradi. Ertalabki badantarbiya har kuni o‘z vaqtida ochiq havoda o‘tkazilsa, yaxshi samara berish bilan birga, kun bo‘yi teranlik va o‘qish qobiliyatini oshiradi. Insonga xos erinchoqlik sabab aksari yoshlarimiz o‘zlari uchun foydali bo‘lgan jismoniy mashg‘ulotlar bilan shug‘ullanish o‘rniga qimmatli vaqtlarini televizor, kompyuter qarshisida turli ko‘rsatuvlar ko‘rib, o‘yinlar o‘ynab, pivo va boshqa ichimliklar ichib “dam olishga” sarflashni afzal ko‘radilar. Natijada, ular bunday kam harakatlilik oqibatida turli kasalliklar kelib chiqadi. Harakatlar qanday bo‘lmasin, ular badan va a’zolarning faol ishlashi hisobiga energiya sarf bo‘lishi bilan bog‘liq. Har bir insonning kundalik hayotiga kirishi zarur harakat turlari: - mehnat; - sport o‘yinlari; - raqs; - yog mashqlari; - jismoniy tarbiya (fizkultura) va hokazo. Bugungi yoshlar ertaga mamlakatimiz ravnaqini, maqsadlarimizni ro‘yobga chiqaradigan kishilardir. Ular har tomonlama yetuk, shu jumladan, jismonan sog‘lom bo‘lishlari shart. Millat kelajagi haqida qayg‘urgan Abdulla Avloniy ham bola tarbiyasi haqida fikr yuritar ekan, tarbiya jarayonini uch qismga bo‘lgan edi: «Badan tarbiyasi», «Fikr tarbiyasi» va «Axloq tarbiyasi». Zero, A.Avloniy «Badan tarbiyasi»ni birinchi o‘ringa qo‘ygani bejiz emas. Bunda, «Badanning salomat va quvvatli bo‘lmog‘i insonga eng kerakli narsadir. Chunki o‘qimoq, o‘rganmoq va o‘rgatmoq uchun insonga kuchli, kasalsiz tana lozimdir. Sog‘ badanga ega 9 9 bo‘lmagan insonlar ko‘p yaxshi ishlarga qodir bo‘la olmaydilar. Fikr tarbiyasi uchun mustahkam va sog‘lom bir vujud kerakdir», deb bejiz ta’kidlamagan. Zararli odatlar Inson dunyoga kelib, o‘zi tug‘ilib o‘sgan ijtimoiy muhitning mahsuli sifatida, birinchi navbatda, ana shu ijtimoiy muhitda oldindan shakllangan va ajdodlardan avlodlarga o‘tib kelayotgan sog‘lom, shu bilan birga, nosog‘lom ijtimoiy me’yorlarni ham o‘zlashtirib boradi. Natijada bolada o‘ziga xos xulq, xarakter, dunyoqarash shakllanadi. Biz, odatda, ko‘p narsalarni shunday bo‘lishi kerak, deb qabul qilishga odatlanib qolganmiz, ba’zida ana shu holat yoki odatga moslashib ham qolamiz. Aslida buning noto‘g‘ri ekanligiga, faqatgina biron-bir kasallikka chalinib, uning sabablarini aniqlab, tushunib olganimizdan keyingina amin bo‘lamiz, afsus chekamiz. Odamda kasallik o‘z-o‘zidan, to‘satdan paydo bo‘lib qolmaydi. 10 1.2. Tibbiy madaniyat Hozirgi kunda Respublikamizning har bir tumani, markazi va shaharida bolalar poliklinikasi faoliat ko`rsat kelmoqda. Bolalar poliklinikasida asosiy profilaktika va davolash ishlarini mahalliy pediatr-shifokorlar tomonidan olib boriladi. Tuman markazidagi va shahardagi mahallalarda yashaydigan bolalar (chaqaloqdan-15 yoshgacha) mazkur bolalar poliklinikasining mahalliy pediatr - shifokorlariga va ularning yordamchilari hisoblangan, mahalliy hamshiralarga berkitilgan. Har qaysi mahalliy pediatr va hamshira o`ziga berkitilgan mahallada yashaydigan bolalarni chaqaloqligidan boshlab 15 yoshgacha sog`lig`ini doimiy nazorat qiladi. Bolalarning sog`lig`i haqidagi ma`lumotlarni ularning maxsus tibbiyot daftariga muntazam yozib boradi. Mahalliy pediatr bolalarni ratsional ovqatlantirish, ularda sog`lom turmush tarzi va tibbiy madaniyatni shakllantirish, shaxsiy gigiyena qoidalarini tushuntirish kabi sanitariya-gigiyenaga oid ishlarini olib boradi. Bolalarni jadval bo`yicha yuqumli kasalliklarga qarshi emlash tadbirlarini ham mahalliy pediatr va mahalliy hamshira birgalikda tashkil etadilar. Kasallangan bolalarni laboratoriya-rentgen va boshqa tekshiruvlardan o`tkazish, tashxis qo`yish, davolash, shifoxonaga yuborish mas`uliyati ham mahalliy pediatr zimmasida. Bola 15 yoshga to`lganida mahalliy pediatr uning tibbiyot daftariga hozirgacha qanday kasalliklarni o`tkazgani, emlangani hamda hozirgi kunda sog`lig`ining holati to`g`risidagi ma`lumotlarni batafsil yozib, kattalar poliklinikasining o`smirlar xonasi shifokoriga topshiradi. Bolalar poliklinikasida mahalliy pediatr-shifokordan tashqari revma-kardiolog, okulist, lor, jarrohlik, ortoped-travmatolog, nevropotolog, endokrinolog va boshqa mutaxassisliklardagi shifokorlar faoliyat ko`rsatadilar. Ularning har qaysisi o`zining sohasi bo`yicha chaqaloqdan boshlab, bola 15 yoshga to`lib, kattalar poliklinikasining o`smirlar xonasi shifokori nazoratiga o`tkazilgunicha, unga tibbiy yordam ko`rsatadilar, sog`lig`ini muhofaza qiladilar. Qishloq joylarida iste`qomat qiladigan aholi bolalarining tibbiyot daftari qishloq vrachlik punktida saqlanadi. Shu bois, bolaga tuman markazidagi bolalar poliklinikasi mutaxassis shifokorlarining maslahati 11 (tibbiy yordami) zarur bo`lsa, ular qishloq vrachlik punkti shifokorining yo`llanmasi bilan tuman bolalar poliklinikasiga murojaat qiladilar. Mamlakatimizning har bir tumani markazi va shaharida, uning aholisining soniga, egallangan hududining katta-kichikligiga qarab bittadan - o`ntagacha va undan ko`p kattalar poliklinikasi faoliyat olib bormoqda. Katta tuman va shaharda bir nechta poliklinika faoliyat ko`rsatadi. Har bir poliklinikaga uning atrofidagi mahallalar biriktiriladi. Shu mahallalarda istiqomat qiladigan aholining tibbiyot daftari mazkur poliklinikaning registraturasida saqlanadi. Shahar kattalar poliklinikasi, unga biriktirilgan mahallalar aholisining o`smirlik davri (16-18 yosh) dan, to umrining oxirigacha tibbiy xizmat ko`rsatadi. Tuman markazidagi kattalar poliklinikasida tuman markazida istiqomat qiladigan aholiga o`smirlik davri (16-18 yosh) dan, to umrining oxirigacha, tibbiy xizmat ko`rsatadi. Zarur bo`lganida qishloq joylari aholisiga ham, qishloq vrachlik punkti shifokori yo`llanmasi bilan tibbiy xizmat ko`rsatiladi. Shahar kattalar poliklinikasida shahar hududidagi mahallalar aholisiga tibbiy xizmat ko`rsatiladi. Tuman va shahar poliklinikasida aholi orasida sog`lomlashtirish profilaktika ishlarini mahalliy terapvtlar olib boradilar. Har bir mahalliy terapvt o`ziga berkitilgan mahallada iste`qomat qiladigan aholining hammasiga - erkak va ayol, o`smirlar, hamma yoshdagi odamlar va keksalarga tibbiy xizmat ko`rsatadi. Ular sog`lig`ini muhofaza qilish borasidagi o`tkazilgan hamma tibbiy tekshiruvlar, davolanishlar, profilaktik tadbirlar, har bir fuqaroning tibbiyot daftariga yozib boriladi. Bu vazifani asosan mahalliy terapvt va uning yordamchisi hisoblangan mahalliy hamshira birgalikda bajaradilar. Barcha kattalar poliklinikasida o`smirlar xonasi mavjud bo’lib bu xonada o`smirlar shifokori faoliyat ko`rsatadi. U 15 yoshga to`lib, 16 yoshga o`tgan o`smirlarning tibbiyot daftarini bolalar poliklinikasining mahalliy pediatr- shifokoridan qabul qilib oladi.O`smirni tibbiy ko`rikdan o`tkazadi, uni turli mutaxassislikdagi shifokorlarga ko`rsatib, ularning maslahatini uyushtiradi. So`ngra, o`smirni sog`lig`i haqidagi ma`lumotlarni uning tibbiyot daftariga batafsil bayon qiladi. 12 Agar o`smirda yashirin kechayotgan surunkali kasallik aniqlansa, uni sog`lomlashtirish tadbirlari o`smirlar xonasining shifokori tomonidan amalga oshiriladi. O`smirlik yoshidagi qizlar akusher-ginekolog shifokori tekshiruvidan o`tkaziladi. Ginekologik kasallik aniqlangan o`smir qizlar tuman va shaharning xotin-qizlar maslahat xonasining akusher-ginekolog shifokori nazoratida davolanib, sog`lomlashtiriladilar, ya`ni har bir o`smir qiz oilaviy turmush qurguniga qadar to`liq sog`lomlashtirilishi lozim. Poliklinikaning o`smirlar xonasi shifokori 16-18 yoshdagi o`smirlar sog`lig`ini muhofaza qilish masalalari bilan shug`ullanadi. O`smir 18 yoshga to`lganida, o`smirlik xonasi shifokori, uning tibbiyot daftariga, sog`lig`i haqidagi hamma ma`lumotlarni batafsil bayon etib, daftarni mazkur o`smir yashydigan mahallaning mahalliy terapvt shifokoriga topshiradi. O`smirlikdan katta odamlar qatoriga qo`shilgan kishinig keyingi sog`lig`iga taaluqli ma`lumotlarni, uning daftariga, mahalliy terapevt shifokor bayon qilib boradi. Poliklinikalarda mahalliy terapevt va o`smirlar shifokoridan tashqari revmokardiolog, okulist, lor, jarroh, ortoped-travmatolog, nevropatolog, endokrinolog va boshqa tur mutaxassislikdagi shifokorlar faoliyat ko`rsatadilar. Qishloq joylarida istiqomat qiladigan aholining tibbiyot daftari,qishloq vrachlik punktida saqlanadi. Shu bois, zaruriyatga ko`ra qishloq joyida yashaydigan fuqarolarga, tuman markazidagi yoki shahardagi poliklinikaning mutaxassis shifokorlarini maslahati (tibbiy yordami) zarur bo`lib qolsa, ular qishloq vrachlik punkti shifokorining yo`llanmasi bilan tuman yoki shahar poliklinikasiga murojaat qiladilar. Mavjud poliklinikalarning barchasida xotin-qizlar maslahatxonasining tashkil qilinishi mamlakatimiz ayollari salomatligiga davlatimiz tomonidan ko’rsatilayotgan yuksak e’tibor belgisidir. Maktab yer maydoni va binosi gigiyenasi. Gigieyna talablariga ko‘ra maktab katta savdo inshootlari, kinoteatr, katta transport qatnovi bo‘lgan ko‘cha, zavod, fabrika, ferma, garaj, bozor kabilarning yaqiniga joylashmasligi kerak.Bu 13 qoidalarga amal qilish maktabni shovqindan, ortiqcha ifloslanishdan, o`quvchilar o`rtasida yuqumli kasalliklarning tarqalishidan, transport harakati yo`lida shikastlanishlardan himoya qiladi. Shahar va tuman markazlarida aholi yashaydigan hudud bilan maktab o‘trasidagi masofa 1-1,5 km dan uzoq bo‘lmasligi tavsiya etiladi. Maktab yer maydoni 1,5-3,0 gektargacha bo‘lishi maqsadga muvofiq. Maktabning yer maydoni shartli ravishda 6 ta zonalarga bo‘linadi: 1.Maktab binosi joylashgan zona.Bu yerning tuprog‘i quruq, u atrofdagi maydonlarga nisbatan biroz balandroq bo‘lishi kerak.Bu yomg‘ir, qor suvlarini atrof maydonlarga oqib ketishiga, binoning zaxlamasligiga imkon beradi. 2.Dam olish zonasi – maktab binosi yonida joylashadi. Bu zonaga o‘rindiqlar, suv ichadigan idishlar o‘rnatiladi. 3.O‘quv-tajriba zonasi -maktab binosidan chetroqda ko‘kalamlashtirilgan joyga geografiya, botanika, zoologiya, fizika kabi fanlarning burchaklari tashkil etiladi. 4.Jismoniy tarbiya va sport zonasi – maktab yer maydonining markaziy qismida joylashgan bo‘lib, o‘rtasida futbol maydoni, atrofida yugirish yo‘lagi, uning chekkasida voleybol, basketbol, tennis va boshqa sport maydonchalari joylashadi. 5.Xo‘jalik zonasi-maktab binosidan kamida 25-30 metr chetroqda bo‘lib, xojatxona, o‘tin-ko‘mir, omborxona, transport vositalari joylashadi.U pastroq devor va darvoza bilan chegaralangan bo‘ladi. 6.Himoya zonasi - maktab binosi bilan ko‘cha o‘rtasidagi kengligi 20-30 metr maydon bo‘lib, unga chinor, terak kabi baland o‘sadigan daraxtlar ekiladi. Daraxtlar maktab binosini shamoldan, o`ta o`tkir quyosh nuridan, ko‘cha shovqini va changdan to‘sib turadi. Daraxtlar ekiladigan maydon cheti bilan maktab binosi o‘rtasida 6-8 metr oraliq bo‘lishi kerak. Bu daraxtlar sug‘orilganda bino poydevorini zahlashdan saqlaydi. Sinf xonasining gigiyenasi. 14 Ko`p qavatli maktab binosida boshlang`ich sinflar pastki qavatda joylashtiriladi. Sinf xonasining pol sathi 50 mІ bo‘lishi tavsiya etiladi.Odatda boshlang‘ich va o‘rta sinflarda 40 o‘quvchi o‘qiydi, har bir o‘quvchiga 1,25 mІ pol sathi, yuqori sinflarda 36 o‘quvchi o‘qiydi, har bir o‘quvchiga -1,40 mІ pol sathi to‘g‘ri keladi.Sinf xonasining uzunligi 8,2 metrdan oshmasligi kerak, bundan uzun bo‘lsa keyingi partalarda o‘tirgan o‘quvchilar doskadagi yozuvlarni yaxshi ko‘ra olmaydi. Sinf xonasining kengligi 6,2 metrdan oshmasligi kerak, aks holda derazalarning qarama-qarshi tomonidagi partalarga yorig‘lik kam tushadi va bu partalarda o‘tirgan o‘quvchilarning tez charchashi va ko‘zi xiralashib qolishiga sabab bo‘ladi.Sinf xonasida harorat +18-20 daraja, nisbiy namlik 40-60% bo‘lishi kerak. Sinf havosi tarkibi xuddi atmosfera havosidek toza bo‘lishi tavsiya etiladi.Havo tarkibidagi karbonat angidrid miqdori 0,04-0,07% dan oshmasligi kerak. U 0,1 % dan oshsa, bosh miya nerv hujayralarining faoliyati pasayib, o‘quvchilarda bezovtalanish, esnash, mudrash, o‘zlashtirishning pasayishi kabi bosh miyaning charchashi belgilari yuzaga keladi. Dars paytida o‘quvchilarning o‘zlashtirishi yaxshi bo‘lishi uchun sinf xonasining havosi yangilab turilishi zarur.Buning uchun ob-havoning sovuq kunlari, dars paytida deraza darchasi 2 marta 1-2 minutdan ochilib, havo yangilanadi.Ob-havo issiq kunlarida esa deraza darchasi doim ochib qo‘yiladi. Tanaffus paytida navbatchi o‘quvchidan boshqalar tashqariga chiqishlari, eshik- derazalar ochib qo‘yilishi talab etiladi. Sinf xonaning yorug‘ligi. Sinf tabiiy va sun`iy usullar yordamida yoritiladi.Tabiiy yoritish derazalar orqali ta`minlanadi.Sinfning tabiiy yorug‘lik koeffitsiyenti 1:4, kamida 1:5 ga teng bo‘lishi kerak, ya`ni sinfdagi hamma derazalarning umumiy sathi, sinfning pol sathini to‘rtdan yoki beshdan bir qismiga teng bo‘lishi lozim.Demak, sinfning pol sathi gigiyena qoidasiga binoan 50 mІ bo‘lib, derazalarning umumiy sathi 12,5 mІ, kamida 10 mІ bo‘lishi talab etiladi. Sinfning tabiiy yorug‘ligi yaxshi bo‘lishi ma`lum darajada bo‘yoqlarning rangiga ham bog‘liq. Qora, ko‘k, to‘q yashil, jigar-rang kabi rangli bo‘yoqlar yorug‘likni kamaytiradi. Gigiyena qoidasiga binoan sinfning devori och sariq yoki 15 och pushti, ship oq, deraza va eshik oq yoki havorang, parta (stol) larning ustki qismi och yashil, yon tomoni va o‘tirg‘ichlari oq rangli bo‘yoqlar bilan bo‘yalishi lozim. Derazaga o‘rnatilgan tuvaklardagi gullar yorug‘likni to‘sib, uni 20-30 foizgacha kamaytiradi. Shuning uchun tuvakdagi gullar sinf burchaklariga va derazadan qarshi tomonga maxsus stolchalarga o‘rnatilgani ma`qul.Sinf derazalariga tutiladigan pardalar ham yorug‘likni to‘sadi. Estetik ko‘rinish maqsadida tutilgan och sariq yoki och pushti rangli uzun pardalar derazaning ikki chetiga surib qo‘yilishi kerak. Faqat yozning issiq kunlari quyosh nurini to‘sish uchun parda derazaning quyosh tushayotgan tomoniga surib qo`yiladi.Derazadan quyosh o`tgach, parda ya`na chetga suriladi. Ba`zi maktablarda dars paytida o‘quvchilarning e`tibori bo‘linmasin degan maqsadda, deraza oynalarining pastki qismiga bo‘yoq surtib qo‘yishadi. Bunday qilish mutlaqo mumkin emas. Chunki, birinchidan bo‘yoq surtilgan oyna yorug‘likni kam o‘tkazadi; ikkinchidan esa, dars paytida o‘quv-yozuv mashg‘ulotlari o‘quvchilar ko‘zini charchatadi, ko‘zning ichidagi bosimi oshadi, shuning uchun har 10-15 minutda o‘quvchi e`tiborini o‘qituvchiga qaratgani holda, u deraza oynalaridan uzoqqa qarab, ko‘zini dam oldirishi kerak.Bunda ko‘z qorachig‘i torayib, ko‘z ichidagi bosim pasayadi va ko‘zi dam oladi.Shu sababdan derazaga qaragan o‘quvchiga, o‘qituvchi tanbeh bermasligi va aksincha, o‘quvchilarni shunga odatlanishi lozim. Sinfning sun`iy yorug‘lantirilishi elektr chiroqlari yordamida bo‘ladi.Oddiy, ya`ni spirallik chiroqlar qo‘llanilganida sinf pol sathining 1mІ sathiga 18 vt elektr quvvati to‘g‘ri kelishi kerak. Demak, sinfning pol sathi 50mІ bo‘lgani uchun, uning yoritilishiga 900 vt elektr quvvati talab etiladi. Buning uchun har biri 100 vt lik 9 ta elektr lampalar 2 qatorga 4 tadan ilinadi, bittasi doska ustiga ilinadi. Lyuminessent lampalar qo‘llanadigan bo‘lsa, elektr quvvati 2 marta ko‘p talab qilinadi, ya`ni 1mІ pol sathiga 36 vt, jami 1800 vt quvvatga ega bo‘lgan lyuminessent lampalar sinf shipiga 2 qator qilib o‘rnatiladi.Sinf doskasini yoritish uchun maxsus oyna o‘rnatilgan LPO-13 tipidagi lyuminessent lampa qo‘llanadi. 16 O‘quv stol-stul (parta)lariga gigiyenik talab. O`quv stol va stul (parta)lari quyidagi 3 ta gigiyenik talabga javob berishi zarur: 1.O‘quvchining bo‘yiga mos bo‘lsin. 2.O‘quvchining o‘quv-yozuv mashg‘ulotlarini bajarishi uchun qulay bo‘lsin. 3.O‘quvchi organizmining normal o‘sishi va rivojlanishiga zarar yetkazmasin. Stol va stullarning kerakli guruhini aniqlash qulay bo‘lishi uchun, ularga rangli bo‘yoqlar bilan belgi qo‘yiladi (markirovka qilinadi).Buning uchun stolning ikkala yon tomoniga va o‘tirg‘ichning pastki yuzasiga 2 sm uzunlikda va kenglikda A guruh stol va stullariga sariq, B guruhga-qizil, V guruhga-havorang, G guruhga- yashil, D guruhga – oq rangli belgi qo‘yiladi. O‘quv stol-stullarining guruhlari. Stol-stul guruhlari O`quvchining bo`yi (sm) Stolning balandligi (sm) Stulning balandligi (sm) Rangli belgilari (markirovka) A 130-sm gacha 54 sm 32 sm Sariq B 131-145 sm 60 sm 36 sm Qizil V 146-160 sm 66 sm 40 sm Havorang G 161-175 sm 72 sm 44 sm Yashil D 176 va bundan baland 78 sm 48 sm Oq Agar maktabdagi o`quv stol-stullari va partalarining guruhlari belgilanmagan, ya`ni markirovka qilinmagan bo`lsa, jadvalda ko`rsatilgan raqamlar bo`yicha ularning balandligini santimetr lenta yordamida o`lchab, rangli belgilar qo`yish (markirovka qilish) lozim. Sinf doskasi. Doskaning uzunligi 3 metr, kengligi 1,2 metr bo`ladi. Boshlang`ich sinflarda doskaning pastki qirrasini poldan balandligi 85 sm, o`rta va yuqori sinflarda -95 sm bo`ladi.Doska och yashil rangli, chizmachilik xonasida- qora rangli bo`yoq bilan buyaladi. Keyingi yillarda ikki tomoni ochilib-yopiladigan, o`rtasi esa kino va diafilm ko`rsatish uchun moslashtirilgan sinf doskalari ishlab chiqarilmoqda. 17 O‘quv stol-stul (parta)larini sinf xonasida joylashtirish. Stol va stul (parta)lar sinf xonasida 3 qator qilib joylashtiriladi. Partalar bilan derazalar o‘rtasidagi masofa 80-100 sm, sinfning ichki devori bilan partalar o‘rtasidagi masofa 50-60 sm, parta qatorlari o‘rtasidagi masofa 50-70 sm bo‘ladi. Doska bilan birinchi qator partalari o‘rtasidagi masofa 2,5-3 metr bo‘ladi. Doska va partalar sinfda joylashtirilganda o‘quvchilarning derazaga nisbatan chap tomonlari bilan o‘tirishlari ta`minlanmog‘i lozim. Har bir sinfda bo‘y usunligi turlicha bo‘lgan o‘quvchilar o‘qishi mumkinligini hisobga olgan holda, sinfda 3 xil o‘lchamdagi stol va stul (parta)lar joylashtiriladi.Kichik o‘lchamdagilar oldingi, o‘rtachalari sinf o‘rtasiga va katta o`lchamdagi partalar, oxirgi qatorlarga joylashtiriladi. O‘quvchilarni sinf xonasida joylashtirish. Bo‘yi past o‘quvchilar oldingi, bo‘yi baland o‘quvchilar esa oxirgi partalarga o‘tqaziladilar.Ko‘rish o‘tkirligi pasaygan o‘quvchilar deraza yaqiniga va oldingi qator partalarda, eshitish qobiliyati pasaygan o‘quvchilar o‘qituvchi stoliga yaqin partaga, angina, revmatizm, buyrak, nafas a`zolari yallig‘lanishi kasalliklarning surunkali kechuvchi shakllari bilan og‘rigan o‘quvchilar esa, yilning sovuq faslida isitish manbayiga yaqin partalarga o‘tqazilishlari tavsiya etiladi. O‘quv yilining har choragida deraza yonida va sinfning ichki devori yonida o‘tirgan o‘quvchilarning joylari bir-birlari bilan almashtirilishi kerak. Aks holda sinfning ichki devori yonida o`tirgan o`quvchilarning ko`zi xiralashib qolishi mumkin. O‘quvchilarning partaga o‘tirish qoidalari. O‘quvchilar stol va stul (parta)da quyidagi gigiyenik qoidalarga amal qilgan holda o‘tirishlari tavsiya etiladi; 1.O‘quvchi gavdasini tik tutgan holda, boshini biroz oldinga egib, o‘tiradi. Uning ikkala yelkasi bir tekislikda bo‘lsin. 2.O‘quvchi ko‘kragi bilan stol qirrasi o‘rtasidagi masofa uning kafti kengligida bo‘lsin. 3.O‘quvchining beli stul suyanchig‘iga tegib (suyanib) tursin. 18 4.O‘quvchining oyoqlari tizza bo‘g‘imida to‘g‘ri burchak hosil qilib bukilishi va oyoqlarining pastki yuzasi yoppasiga polga tegib tursin. 5.O‘quvchi ko‘zi bilan daftar-kitob o‘rtasidagi masofa, uning 2 qarichiga teng bo‘lsin.Yuqori sinf o‘quvchilari va katta odamlar uchun bu masofa 40 smga teng, ya`ni ularning ham ikki qarichiga teng bo`ladi. Maktabda haftalik dars jadvalini tuzishga gigiyenik talab. Dars jadvali gigiyenik talab asosida tuzilishi, o`quv kuni davomida o`quvchilarning ish qobiliyati yuqori darajada bo`lishiga, dars materiallarini yaxshi o`zlashtirilishiga, dars paytida o`quvchilarning charchab qolmasligiga imkon beradi. Maktabda o`qitiladigan fanlar, o`zlashtirilishi qiyin yoki oson bo`lishi nuqtai nazaridan, shartli ravishda 3 guruhga bo`linadi: 1.O`zlashtirilishi qiyin fanlarga matematika, fizika, kimyo, chet tillari, rus tili va adabiyoti kiradi; 2.O`zlashtirilishi o`rtacha darajada qiyin bo`lgan fanlarga tarix, jamiyatshunoslik, ona tili va adabiyoti, geografiya, chizmachilik va biologiya fanlari kiradi; 3.O`zlashtirilishi yengil fanlarga jismoniy tarbiya, mehnat, rasm, ashula kabilar kiradi. Dars jadvalini tuzishda, bosh miya po`stlog`i nerv hujayralari fiziologik xususiyatlarini, ya`ni ularning ish bajarish imkonini e`tiborga olish, o`quvchilarning fanlarni o`zlashtirish qobiliyati yuqori darajada bo`lishiga imkon beradi. Ularda aqliy charchashni yuzaga kelishining oldini oladi. Gigiyena fani talabiga binoan haftalik dars jadvalini quyidagi tartibda tuzish tavsiya etiladi: - birinchi va ikkinchi soatlarga o`zlashtirilishi qiyin fanlar joylashtirilishi lozim; - uchinchi soatga o`zlashtirilishi o`rtacha fanlar joylashtiriladi; - to`rtinchi soatga o`zlashtirilishi oson fanlar joylashtiriladi; 19 O`zlashtirilishi oson fanlarni to`rtinchi soatga qo`yilishiga sabab shuki, bu soatda o`quvchilarning miyasi dam oladi. Natijada beshinchi va oltinchi soatlarga o`zlashtirilishi o`rtacha qiyinlikdagi fanlarni joylashtirishga imkon yaratiladi. Dars jadvaliga fanlarni joylashtirishda yuzaga keladigan ayrim qiyinchiliklarni bartaraf etish uchun, yuqorida aytilgan tartibga ayrim o`zgarishlar kiritgan holda birinchi va ikkinchi soatlarga qiyin fanlar, uchunchi soatga o`zlashtirilishi oson, to`rtinchi soatga o`rtacha qiyin, beshinchi soatga oson, oltinchi soatga o`rtacha qiyinlikdagi fanlar qo`yilishi maqsadga muvofiq bo`ladi. Sog‘lom turmush tarzini shakllantirish. Sog‘lom turmush tarzi tushunchasi odam xulq atvorining hamma jihatlarini chuqur qamrab oladi. Sanitariya-gigiyena qoida va talablariga rioya qilish, atrofdagilarga iltifotli bo‘lish, o‘zining psixik holatlarini boshqara bilish, to‘g‘ri ovqatlanish, jismoniy tarbiya va sport bilan shug‘ullanish, zararli odatlardan voz kechish kabilar odam o‘z-o‘zini bilishining asosiy mazmunidir. Sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda kun tartibi, ratsional ovqatlanish, shaxsiy gigiyena, aqliy va jismoniy mehnat gigiyenasi, zararli odatlar (tamaki chekish, nos otish, spirtli ichimliklar iste`mol qilish, giyohvandlik va hakozo) ga berilmaslik kabilar muhim ahamiyatga ega. Bolalarda tibbiy pokizalik malakasini shakllantirish. Gigiyenik tarbiyaning muhim vazifalaridan biri, bolaning yoshligidan tibbiy pokizalikka o`rgatishdir. Ertalabki gimnastika bilan shug`ullangandan keyin, yuvinish, sochiqni namlab badanning hamma qismlarini teri qizarguncha yaxshilab artish.So`ngra, nonushta qilish. Haftada bir marta hammom qilish.Yilning iliq, ayniqsa issiq fasllarida har kuni uyqudan 1-2 soat oldin dush qabul qilish (ustidan iliq suv quyib, yaxshilab artinish). Qo`l-oyoq tirnoqlarini har 1-2 haftada olish.Hojatdan keyin, ko`chadan uyga qaytganda, o`ynagandan yoki ish bajargandan, pul ushlagandan keyin, taom qabul 20 qilish oldidan bolani albatta qo`lni sovunlab yuvishga odatlantirish, chunki, pul yuqumli kasalliklar bilan xastalangan bemorlar qo`lida ham bo`ladi, yerga ham tushadi, ya`ni u infeksiyaning manbaylaridan biri hisoblanadi. Bola ikki yoshga to`lganida uning 20 ta sut tishlarining hammasi chiqqan bo`ladi. Shu bois, bolada har kuni kechki uyqu oldidan, tishlarini chyotka va pasta bilan tozalash malakasini shakllantirish lozim. Meva va sabzavotlarni albatta toza vodoprovod suvida 2-3 marta yuvgandan keyin iste`mol qilish. Daryo, ariq, hovuz, quduq kabi ochiq suv manbaylari suvidan faqat yaxshi qaynatgandan so`ng foydalanish, hatto meva-sabzavotlarni yuvish uchun ham qaynatib ishlatish lozimligini bolalarga tushuntirish zarur. Bolada tibbiy pokizalik malakasini shakllantirishda, shu maqsadga yo`naltirilgan har bir harakatni, og`zaki tushuntirish bilan bir qatorda, shu harakatni bajarish tartibini erinmasdan ko`rsatish lozim. 21 II.BOB. SOG’LOM TURMUSH TARZINI RIVOJLANTIRISHDA IJTIMOIY PEDAGOGIKA MUAMMO SIFATIDA 2.1. “Sog‘lom turmush tarzi” (STT) tushunchasining mohiyati Mustaqil O‘zbekiston davlatining buyuk kelajagi erkin fuqorolik jamiyatini ma’naviy barkamol jismoniy sog‘lom insonlargina barpo eta oladi. Shu sababli hozirgi kunda jamiyatimizda sog‘lom avlodni tarbiyalash, odamlarda yuksak ma’naviyatni dunyoqarashni shakllantirish, ma’naviy-ma’rifiy ishlarni yuksak darajada ko‘tarish orqali barkamol insonlarni voyaga yetkazishga katta e’tibor bermoqda. Barkamol avloni tarbiyalab yetkazishning vazifalari yo‘llari birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov asarlarida belgilab berildi. Mamlakatimizda sog‘lom avlod harakatining keng tus olganligi kadrlar tayyorlash milliy dasturida ta’lim tarbiya tizimining tubdan isloh qilinganligi ham ana shu ulug‘vor maqsad ya’ni komil insonlarni tarbiyalash yo‘lida muhim qadamlardir. Bu sohada adabiyot va san’atning roli katta. “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da ta’kidlaganidik barkamol so‘zining lug‘aviy ma’nosi kamolga yetgan, bekamu ko‘st, yetuk, to‘kis, mukammal degan ma’noni anglatadi. Barkamol inson-bu o‘zida ma’naviy-axloqiy hislatlar majmuini mujassamlashtirgan, jamiyatda o‘zligini va o‘z qobilyatini har tomonlama namoyon eta oladigan, ma’rifatli, dunyoviy bilimlarni mukammal egallagan aqlan yetuk, yuksak iste’dod va salohiyatga ega bo‘lgan axloqan pok, jismoniy sog‘lom, erkin, ijodkor shaxs. “Komil inson”, “Barkamol avlod” tushunchalari alohida mazmun kasb etadi. Bugungi kunda Mustaqil O‘zbekiston sharoitida “barkamol avlod” deganda qanday avlodni tushunamiz. Mamlakatimiz kelajagini, milliy yukslishimizni belgilaydigan avlod qanday sifatlarga ega bo‘lishi keark. Bugungi komil avlod jismoniy sog‘lom, aqlan yetuk ma’naviy go‘zal, mustaqil fikrga yangicha tafakkur, dunyoqarashga ega bo‘lish bilan birga avvalo ichki va tashqi tahdidlarga to‘siq bo‘lishga qodir, 22 ma’naviy jihatdan mukammal o‘zligini anglagan, iymon-e’tiqodi mustahkam, muqaddas qadriyatlarni o‘ziga singdirgan ifodasi baquvvat bo‘lmog‘i kerak. Bugungi notinch, o‘ta tahlikali, o‘zaro tortishuv, manfatlar kurash avjiga chiqqan zamoda ertangi kunimizga, dunyo tan olgan davlatlar qatoriga faqatgina bilim va ma’rifatga tayangan holda intellektual saloxiyatimizni yuksak darajaga ko‘tarish hisobidan erishmog‘imiz mumkin. Biz o‘zimizning oliyjanob masadlarimizga faqat ma’naviy va jismoniy jihatdan sog‘lom, o‘zining kimligi, qanday buyuk jodlarning avlodi ekanini chuqur anglagan, dunyoda hech kimdan kam bo‘lmagan komil insonlarni; yosh avlodni tarbiyalash orqaligini erisha olamiz. Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov asarlarida, nutq va maqolalarida barkamol insonlarni tarbiyalab yetkazishning maqsad va vazifalari yo‘llari bayon etib berildi. “Biz komil inson tarbiyalash davlat siyosatining ustivor sohasi deb e’lon qilganmi. Komil inson deganda biz, avvalo yangi yuksak mustaqil fikrlay oladigan, xulq atvori bilan o‘zgalarga ibrat bo‘ladigan bilimli, ma’rifatli kishilarni tushunamiz (Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q” T.1998 y). Birinchi Prezidentimiz o‘zining “Sog‘lom avlod uchun” ordenini topshirishi marosimida so‘zlagan nutqida bunday degan edi.: “Oldimizda mustaqil buyuk davlat qurishdek murakkab va sharafli vazifa turgan bir paytda bu ma’naviy qadriyatlarning ahamiyati ming karra ortadi. Nega deganda har qanday ulug‘ maqsadlarga yetishish, yangi jamiyat, farovon turmush qurish, inson zotiga munosib go‘zal hayot barpo etish, avvalo shu jamiyat a’zolari bo‘lgan komil odamlarga, kelajak barkamol avlodga bog‘liqdir”. (“Barkamol avlod orzusi” T. 1999 yil 54-bet). Birinchi Prezidentimiz mustaqil davlat sifatida tarkib topgan dastlabki davrdan boshlab ertangi kunimiz egasi bo‘lgan O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori bo‘lgan barkamol avlod tarbiyasiga alohida e’tibor qaratildi. Mazkur jarayonni yanada chuqurlashtirish maqsadida O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida” gi Qonuni va Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi qabul qilindi. 23 “Sog‘lom avlod” dasturi, shuningdek kadrlar tayyorlash masalalari bo‘yicha bir qator tarmoq dasturlar qabul qilindi. Barkamol avlodni jismoyiy barkamolsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi, bu tarbiyaning bosh maqsadi jismonan chiniqqan, mard va sabotli, qat’iyatli va vatanparvarlarni kamol toptirishdir. Birinchi Prezidentimiz I.A. Karimov tomonidan 2000 yilni "Sog‘lom avlod" yili deb e’lon qilinishi bu tarbiyaga e’tiborni yanada kuchaytirdi. Prezidentimiz: "Farzandlari sog‘lom yurt qudratli bo‘ladi, qudratli yurtning farzandlari sog‘lom bo‘ladi", deb ta’kidlaydi. Yurtboshimiz fikrini davom ettirar ekan, eng avvalo har bir odam o‘z sog‘ligi haqida qayg‘urishi, har bir oila o‘zidan sog‘lom nasl, sog‘lom zurriyot qoldirishni o‘ylashi zarur. Agar farzand sog‘lom, oqil, iymon e’tiqodli bo‘lsa, ota-onasiga faqat rahmat keltiradi. El-yurt nazaridan hech qachon chetda qolmaydi deb uqtiradi. Jismon barkamollik tarbiya tizimida muhim o‘rinni egallaydi boshqa tarbiyalar bilan birga amalga oshiriladi. Jismoniy tarbiya o‘z oldiga qator vazifalarini qo‘yadi. Jumladan, orgnizmni chiniqtirish, sog‘liqni mustahkamlash va rivojlantrish, bolalarda yangi jismoniy harakat turlarini hosil qilish va qurollantirish, bolaning yoshiga, jinsiga chiniqqanlik darajasiga mos keladigan jismoniy harakat sifatlarini rivojlantirish va o‘z sog‘lig‘iga ongli munosabatda bo‘lishni tarbiyalashdan iborat. Bu vazifalarni xal qilishda jismoniy tarbiya aqliy, estetik va mehnat tarbiyalari bilan hamkorlik qiladi. Insonning sog‘lom va barkamol o‘sishi turli omil va vositalarga bog‘liq. Avvalo nasl toza, sog‘lom bo‘lishi kerak, shu sababli Prezidentimiz sog‘lom ota-onadan albatta sog‘lom farzand tug‘ilishini alohida ta’kidlaydi. Qolaversa, yashash jarayonida sanitariya - gigiyena omillariga amal qilishi, tabiatdagi sog‘lomlashtiruvchi omillar, ya’ni quyosh, havo va suv ta’siridan o‘rinli foydalanish va jismoniy mashqlarda foydalanishni taqozo qiladi. Kadrlar tayyorlash Milliy dasturidan ko‘zlangan maqsadlarimiz ko‘p, deydi Prezidentimiz.”Ishonchim komil: agar bu islohatni muvaffaqiyatli ravishda amalga oshira olsak, tez orada biz hayotimizda ijobiy ma’nodagi “portlash effekti” ga ya’ni uning samarasiga erishamiz”. 24 Avvalo bu maqsad va vazifalarning to‘la amalga oshishi mamlakatimizdagi ijtimoiy siyosiy muhitning yanada yaxshilanishiga olib keladi, jamiyatda yangi shaxs komil insonlar vujudga keladi. Ular hayotga tamomila boshqacha nigoh bilan qaraydilar. Milliy dasturning amalga oshirilishi jamiyatda mustaqil fikrlaydigan shaxsning shakllanishiga olib keladi. Bunday shaxslarning ko‘payishi jamiyatda omil hayot kechirish tizimini vujudga keltiradi, deya uqtiradi. Odamlar olomon bo‘lib yashashdan bosh tortadilar, har bir kishi o‘z aqli, o‘z mehnati, o‘z xulosasi bilan yashay boshlaydi. Eng asosiysi bunday kishilarga chetdan hech qanday nopok kuch, buzuq g‘oyalar, quruq shiorlar, chaqiriqlar bilan ta’sir etib bo‘lmaydi. Bunday odamlarni o‘z tanlagan yo‘llari maqsadlaridan hech qanday kuch toydira olmaydi. Barkamol insonlarni shakllantirishda tarbiya hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Tarbiya ijtimoiy tarixiy tajribalarni egallash uchun kishilar faoliyatini tashkil etishga qaratilgan pedagogik jarayondir. Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlar konsepsiyasida ham tarbiyaning maqsadi bayon qilib berilgan. Unda bunday deyiladi: Tarbiyaning bosh maqsadi yosh avlodni ma’naviy axloqiy tarbiyalashda xalqning boy, milliy ma’naviy tarixiy an’analariga, urf odatlariga hamda umumbashariy qadriyatlariga asoslangan samarali tashkiliy pedagogik shakl va vositalarni ishlab chiqib amalga joriy etishdir. Mustaqillik yillarida taraqqiyotimizning har bir bosqichida, amalga oshirilayotgan islohatlarning zaminida ana shu inson omili, barkamol avlod tarbiyasi turibdi. “Fuqarolik jamiyati asoslarini barpo etishining eng muhim tarkibiy qismi ma’naviyat va ma’rifat sohasida shaxsni muntazam kamol toptirish borasida uzluksiz ish olib borish” ni talab etadi deb ta’kidlagan edi. Yurtboshimiz. Yillarga berilgan nomlarda ham milliy yuksalishimizning tayanchi, maqsadi va omili bo‘lgan barkamol avlod orzusi, tarbiyasi muammosi o‘z ifodasini topgan. 1997 yil – “inson manfaatlari yili”, 1998 yil – “Oila yili”, 1999 – “Ayollar yili”, 2000 yil – “Sog‘lom avlod yili”, 2001 yil – “Onalar va bolalar yili”, 2002 yil – 25 “Qadriyatlarni qadrlash yili”, 2003 yil – “Obod maxalla yili”, 2004 yil – “Mehr- muruvvat yili”, 2005 yili – “Sihat-salomatlik yili”, 2006 yil – “Homiylar va shifokorlar yili”, 2008 yil – “Yoshlar yili”. Ijtimoiy pedagogika fani bundan 200 ming yil oldin ham mavjud bo‘lgan. Faqat unda bu fan pedagogikaning tarkibida bo‘lgan. Pedagogik sotsiologiya fanniing ilk kurtaklari Yevropa va Osiyoda yozilgan. Bu fan asosan 820-829 yillardan boshlab rivojlangan, albatta fan bo‘lib emas. Xozirda pededagogik sotsiologiya fan sifatida kiritilgan. Pedagogik sotsiologiya fanining tarmogi sifatida. Har bir fan aniq bir haqiqatdan “o‘sib chikadi”, uning aksini ifodalaydi. Ilmiy bilimlar amaliy faoliyatidan uzilgan xolda rivojlana olmaydi. Aynan amaliyot istalgan fanning manbayi hisoblanadi. Boshqa tomondan, barcha amaliy faoliyat ham agar ilm fan yutuqlariga asoslangan bo‘lsa yanada samarali bo‘ladi. Ijtimoiy pedagogikaning fan sifatida ham, amaliy faoliyat muhiti sifatida ham farqlaydilar, aslida ular bir-biri bilan o‘zaro bog‘liq. Amaliy faoliyat - bu ijtimoiy pedagogikaning aniq bir bola yoki bolalar guruhi bilan olib boradigan ishidir. Ijtimoiy–pedagogik ish O‘zbekistonda davlat va jamoat tashkilotlari faoliyatida alohida o‘rinni egallaydi. «Milliy g‘oya–bizning g‘oya», «Istikbolimiz– istiqlolimiz», «Tafakkurimizni o‘zgartirgan o‘n yil» mavzularidagi tadbirlar bunga misol bo‘la oladi. Jamoat tashkilotlari, madaniyat, maorif, san’at muassasalari faoliyatiga tegishli bo‘lgan ma’naviy –ma’rifiy shakldagi ishlar ham shular jumlasiga kiradi. Ularning faoliyati targ‘ibot va tashviqot ishlarining ko‘lamini kengaytiradi, o‘sayotgan avlod tarbiyasida yangi imkoniyatlar ochadi. Ma’naviy muassasalar yana bir muhim vazifa bajaradi. Gap odamlarning jamoa bo‘lib ma’naviy hayot kechirishni tashkil etish ustida bormokda. Bu vazifa inson va jamiyatning bilish extiyojini qondirish, ularning faoliyatida uchraydigan hodisalarni, mehnatini, turmushini, bo‘sh vaqtini chuqur mushoxada qilish bilan uzviy bog‘liqdir. 26 2.2. Ijtimoiy ish, mehribonlik, xayriya, O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogika rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlari Ijtimoiy pedagogika o‘quv fani sifatida ham oldinga chiqishi mumkin. O‘quv fani - bu umumta’lim yoki maxsus ta’lim muassasalalarida o‘rganiladigan predmetdir. O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogikaning rivojlanishi o‘ziga xos xususiyatga ega - fan, ilmiy bilimlar sohasida maxsus amaliy faoliyat hamda o‘quv fani sifatida. qadim antik davrlardayoq bolani himoya qilish maqsadida o‘z ijtimoiy pedagogik tarbiyaga oid muammolarni oldinga surganlar. Eramizdan avvalgi 7-6 asrlar Markaziy Osiyo xududida jahon dinlari orasida eng kadimgi din zardushtiylik dini xukumronlik qildi. Bu din insoniyatga katta ta’sir qildi, ya’ni insonni birinchi o‘ringa olib chikdi. Zardushtiylar muqaddas kitobi “Avesto” (olovga siginish) o‘z erasining o‘ziga xos komusiy asari deb hisoblash mumkin. Zardusht dinda axloqiy me’yorlar asosi (axloqiy mezonlar) uchlikka tayangan edi. “Avesto”da - inson yaxshi fikrlarga ega bo‘lishi, faqat yaxshi so‘zlar va savob ishlar qilishi lozim deb yozilgan (xulk atvor). “Avesto”ning katta qismi bo‘lgan “ Yasna’larda inson kamolini ko‘rsatuvchi axloq–odob mezoni ana shu uchlikda xumata (gumata)–yaxshi fikr, xukta (gukta) –yaxshi soz va xvarsha (gvarshta)–yaxshi ishlarda ifodalanadi. “Men yaxshi fikr, yaxshi so‘z, yaxshi ishga shon- shavkat baxsh etaman. Men yaxshilikdan iborat qonunga shon shavkat baxsh etaman” (“yasna”, 14), deyiladi. “Avesto” tadqiqotchisi A.O.Makovelskiy inson fikri, so‘zlari va ishlariga ikki qarama-qarshi kuch: Voxu Mana (“Ezgu fikr”) va Apo Mana (“Yovuz fikr”) ta’sir ko‘rsatadi deydi. Barcha fikrlar, so‘zlar va ishlar ichida aslida ezgulik va yovuzlik yotadi. “Yaxshi fikr” deganda iloxiy-qonun ruxidagi kishisiga mexribon bo‘lish, maqsadlarga ko‘maklashishga, yovuzlikka qarshi kurashishga tayyor turish, kishilarni baxt-saodati uchun harakat qilish, ahillik va do‘stlik, totuvlikda yashashga intilish ruxidagi niyatlar va fikrlar musaffoligi tushunilgan. Inson o‘z fikri xayolida boshqalarga hasad qilmasligi lozim. Yaxshi niyatli kishi darg‘azab bo‘lmaydi va boshqa jixatlarga berilmaydi. Chunki bunday xolatda inson yaxshi niyatni yo‘qotadi, burch va adolat haqida unutadi va nojuya harakatlar qiladi. 27 Pedagogika fani tarixi qadimgi davrlariga borib taqaladi. Ko‘p ming asrlar mobaynida pedagogika falsafaning ichida rivojlandi, kadimgi zamonlardan buyon olamda insonning o‘rni va roli, shaxsning axloqiy shaklllanishida madaniyat va dinning ahamiyati barkamol shaxs rivojlanishi masalalari va shu kabilar. Shark uyg‘onish davri (9 –11asrlar) komusiy olimlari Abu Nasr al Forobiy (873 –1037) shunday ijtimoiy pedagogik g‘oyalarni aytib o‘tganlarki, bolani ayni go‘daklik chog‘idanok tarbiyalay boshlashning zarurati, shuningdek, bolaning tarbiyasiga tabiat atrof-muhitning ta’siri va boshqa fikrlar kabidir. 15 –16 asrlarda Markaziy Osiyoda tabiatshunos-faylasuflari, tarixchi, shoir va rassom-musavvirlari o‘z ijodlarida ijtimoiy fanlarga alohida e’tibor bilan karab, tabiat sirlarini o‘rganishga intilganlar. Bular qatorida Nuriddin Abduraxmon Jomiy (1414 –1492), Jaloliddin Davoniy( 1427 –1502), Alisher Navoiy (1441 –1501), xusayn Boiz Koshifiy (1440 –1505) o‘z asarlarida inson akli tafakkuri, uning qobiliyati, insonning alohida hislatlari, insoniylik g‘oyalari, bolalar tarbiyasida umuminsoniy kadriyat hisoblanadi. Shu jumladan, o‘zbek tilining asoschisi buyuk alloma, musiqachi, davlat arbobi Alisher Navoiyning ijtimoiy pedagogik g‘oyalari, yuksak darajada insonparvarligi bilan ajralib turadi. U insonni butun koinotda, bu olamda eng oliy mavjudot deb hisoblagan. Bolani esa oilaga kuvonch, ham baxt keltiruvchi mukaddas inom sifatida uyni yoritib yuboradi deb hisoblaydi. Inson o‘z farzandigina emas, balki kelajak avlod bo‘lgan barcha bolalarni sevmog‘i shart deb yozadi shoir. Ijtimoiy pedagogikaga oid fikrlarni bizning olim va allomalarimiz, ma’rifatparvarlarimiz, jadidchilik harakati yetakchilari, XX asr boshlarida yashab, ijod qilgan allomalar Maxmudxuja Bexbudiy (1874 –1919), Munavvar kori Abdurashidxonov (1878 –1931), Abdulla Avloniy (1878 – 1934), Abduqodir Shakuriy (1875 –1943), X.X.Niyoziy (1839 –1929) va boshqalarning asarlarida ham ko‘plab keltirish mumkin. Ijtimoiy pedagogikaning fan sifatida vujudga kelishi XX asrning 20-30 yillari alohida o‘rin tutadi. Bu davrda A.Avloniy, A.Shakuriy, M.Qori Abdurashidxonov, X.X.Niyoziy, V.F.Lubensov, N.P.Arxongelskiy, O.Sharofiddinov kabi pedagoglarning faoliyati muhim ahamiyatga molik. Ular avvalo ijtimoiy izdan chiqib ketayotgan bolalarga yordam 28 ko‘rsatish, ya’ni bu allomalar ijtimoiy pedagoglar bo‘lib, ular tashkil etgan maktablar shuningdek, boshqa pedagoglar tajribalariga tayanganlar. A.Avloniy nomidagi Chernishevskiy nomidagi bolalar tajriba maktablari va boshqa muassasalar ijtimoiy pedagogikaning amaliy manbai bo‘lib hisoblanadilar. Birok O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogikaning rivoji amalga oshmadi. Bunda avvalgi yangi ittifok sovet pedagogikasi va o‘sha davr pedagogikasi o‘rtasida ajralish yuzaga keldi. Uzoq yillar mobaynida o‘zbek marifatparvarlari-pedagoglari tomonidan to‘plangan barcha bilimlar inkor etilgandi. Pedagogikada shunday shior tarqalgandi “Olam zo‘ravonlikdir, biz uni ildizi bilan ko‘paramiz”. 1991-yil O‘zbekiston Respublikasi e’lon qilinishi bilan pedagogikaning ko‘pgina sohalarini, shu jumladan ijtimoiy pedagogikani ham rivojlantirish vazifasi qo‘yildi. 1997-yil “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”, “Ta’lim to‘g‘risida Qonun” 1997yil) qabul qilinishi bilan ma’naviy-axloqiy tarbiya’ning samarali yo‘llarini topish, manaviy madaniyatni rivojlantirish, shaxsni fuqaro sifatida, erkin tafakkurli shaxsni shakllantirishning eng samarali yo‘llarini yaratish maqsadida pedagogik fan oldiga ta’lim tizimini demokratlashtirish va insonparvarlashtirish kabi vazifalari ko‘yildi. Respublikamizda ijtimoiy pedagogikaning ilmiy va amaliy sohasi endigina shakllanmokda. Mazkur sohada ilmiy-tadqiqot ishlari shunchalik dolzarbki, bu fan bo‘yicha mamlakatimizda: “Ma’naviyat va ma’rifat markazi”, “Oila” markazi, nodavlat xukumatga karashli bo‘lmagan xayriya jamgarmasi “Sog‘lom avlod uchun” O‘zbekiston Respublikasi halk ta’limi qoshidagi TDPU (mafkura) g‘oyaviy-siyosiy kafedralar va boshqalar Respublikamizning har bir navbatdagi yilni ijtimoiy muammolardan biriga bag‘ishlashi an’ana tusiga kirgan. Masalan: 2001 yil–“Onalar va bolalar” yili deb e’lon qilingandi. Shu munosabati bilan “O‘smir va sog‘lom turmush tarzi” deb nomlangan Respublika metodik seminari o‘tkazilib, maktablarda “Sog‘lom avlod tarzi” predmeti kiritilib, sog‘lom turmush tarzini shakllantiruvchi ijtimoiy muammolar masalalari ko‘rib chiqildi. O‘zbekistonda keyingi vaktlarda bir katta muammoga butun bir yilni bag‘ishlash an’anaga aylandi. Masalan; 1998 “Oila yili”, 1999 “Ayollar yili”, 2000 “Sog‘lom avlod yili”, 2001 “Onalar va bolalar yili”, 2002 “Qariyalar yili”, 2003 29 “Obod va sog‘lom mahalla”, 2004 Mexr va muruvvat yili deb belgilab, ijtimoiy pedagogik muammoni amaliyotda hal etish yo‘llari izlanmokda. Bugungi kunda ko‘plab empirik nazariy bilimlar to‘plangan. Ularni to‘la anglamoq va tizimlashtirishni talab etadi. O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogikani kelgusi rivojlanishi yetarli darajada emas. O‘tmish allomalarimiz, olim- pedagoglarimiz asarlarni yangi nuktai nazardan turib o‘rganish, chet el tajribalarini o‘zlashtirib, Respublikamizga moslashtirilgan holda maqsadga muvofik qo‘llash lozim. Chet el ijtimoiy pedagogikasi esa ko‘p yillardan buyon rivojlanib kelmokda, hozirgi vaqtda bu sohada juda ko‘p ilmiy salohiyatli bilimlar jamlangan. Shu sababli ham O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogikaning vujudga kelishi va rivojlanishida boshqa mamlakatlarning tajribalari muhim ahamiyat kasb etadi. Bu sohadagi pivojlanish jarayonida vujudga kelgan muammolarni tahlili, ilmiy bilimlar va chet eldagi amaliy faoliyatni o‘rganishning o‘rni beqiyos. Zamonaviy sharoitlarda ijtimoiy siyosatni o‘tkazish, hayotning barcha sohalarini ijtimoiylashtiruvi ijtimoiy ishlarning aniq belgilangan yangi shakllarini joriy qilish zaruratini tug‘diradi. Bu borada quyidagi ishlar amalga oshirildi: 1996 yil 23 fevralda Vazirlar Mahtsamasining "O‘zbekistonda tibbiy-ijtimoiy patronaj tizimini tuzish haqida"gi Qarori chiqdi. Bu qarorda, "Sog‘lom avlod uchun" fondining taklifi bilan vmoyatlarda, Toshkent shahrida va Qoraqalpog‘iston Respublikasida 15 ta tez tibbiy yordam guruhlariningtuzilishiga mablag‘ ajratilganligi ta’kidlanadi. Bu qaror tibbiy-ijtimoiy yordamning ko‘chma guruhlarini mutaxassislar bilan ta’minlash vazifasini amalga oshirshiga qaratilgan bo‘lib, unda tibbiy-ijtimoiy patronaj xodimlarini tayyorlashni tashkil qilish zarurligi ham aytilgan. O‘zbekiston Respublikasi mehnat vazirligiga, Respublika markaziga yangi kasb — "tibbiy-ijtimoiy xodim" mutaxasisligini kiritish vazifasi yuklatildi. Tibbiy-ijtimoiy patronaj funksiyalari tarkibiga quyidagilar kiradi: 1. Тиббий-ижтимоий патронаж ижтимоий соҳада иш юритувчи турли ташкилот, муассасалар фаолиятларини интеграциялайди. 30 2. Тиббий-ижтимоий патронаж ўз фаолиятида Ўзбекистонда яшовчи халқларнинг асрий аиъаналарига, фан ва мадания] соҳасидаги ютуқларига асосланади ҳамда Ўзбскистонда юритилаётган самарали ижтимоий сиёсатни ҳар бир оилага етказади. 3. Tibbiy-ijtimoiy patronaj har bir oilaning tibbiy ijtimoiy holati monitoringini o‘tkazadi. 4. Tibbiy-ijtimoiy patronajning maqsadlari quyidagilardan iborat: 5. Sog‘liqni saqlash vazirligi, Aholini ijtimoiy ta’minoti vazirligi va "Sog‘lom avlod uchun" fondidan olinadigan ma’lumotlarga tayangan holda, mahalliy organlar bilan yaqin aloqada bo‘lib yashashning sanitar-gigiyenik sharoitlarini, oilaning psixologik iqlimini, oila a’zolarining salomatligi holatini aniqlash; - tibbiy, ijtimoiy va psixologik yordamga muhtoj ayollar va bolalarni o‘z vaqtida aniqlash; - oilada sog‘lom turmush tarzini shakllantirish. - Ko‘rsatilgan maqsadlarga muvofiq tibbiy-ijtimoiy patronajga quyidagi vazifalar yuklatiladi: - oilalarga tibbiy, ijtimoiy va huquqiy yordam ko‘rsatish; - ayol va bolalarni sog‘lomlashtirishda yordam ko‘rsatish, oilani rivojlantirish bo‘yicha keng tushuntirish ishlarini olib borish. 1998 yil 1 aprelda Vazirlar Mahkamasining "Ona va bola skiringi dasturini tasdikdash to‘g‘risida"gi Farmoyishi chiqdi. Bu dastur homilador ayollarda nogiron bolalarning tug‘ilishini oldini olish uchun tug‘ma va boshqa patalogiyasini aniqlashga qaratilgan. Bu farmoyishga binoan "Ona va bola skiringi" dasturini qo‘llab-quvvatlash mas’uliyati "Sog‘lom avlod uchun", "Mahalla" fondi hamda O‘zbekiston Respublikasi xotin-qizlar qo‘mitasiga yuklatildi. 1998 — 2001 yillardagi davrda, "Sog‘lom avlod uchun" fondining "Villak" (Finlandiya) va "Bristol Monteds Skvibb" (AQSH) kompaniyalari bilan tuzilgan shartnomalariga muvofiq, skrining markazlari agrotexnika va boshqa texnik jihozlari bilan ta’minlandilar. 31 1997 yil 31 dekabrda Vazirlar Mahkamasining "808 — O‘zbekiston bolalar mahallasi assotsiatsiyasini ta’sis etish to‘g‘risida"gi farmoyishi chop qilindi. Bu assotsiatsiya — 808 — Kinderford xalqaro jamiyati (Avstriya) tomonidan ta’sis etildi. Assosatsiya faoliyatining asosiy maqsad va yo‘nalishlari quyidagilardan iborat: — jamoatchilik va davlat tuzilmalari tomonidan yetim bolalarning jismoniy, aqliy va axloqiy jihatdan rivojlantirish uchun qulay sharoitlar yaratishdagi harakatlarini tartibga solish; — yetim bolalarga yordam berishga qaratilgan loyiha va dasturlarni amalga oshirishda moliyaviy yordam ko‘rsatish; falokatga uchragan barcha bolalarga yordam berish; O‘zbekiston Respublikasida 808 — O‘zbekiston bolalar mahallaarini tashkil qilish va ularni jihozlar bilan ta’minlash; 808 — Kinderford interneyshnl bilan hamkorlikqilish; — assotsiatsiya faoliyatiga davlat, jamoat va xususiy tashkilotlarni jalb qilish; — yetim bolalar uchun insonparvarlik dasturlarini tarqatish: va qo‘llab- quvvatlash uchun ko‘rgazmalar, seminarlar uyushtirish, axborot materiallarini chop etish va OAVlari bilan hamkorlik qilish. Yuqorida keltirilgan hujjatlardan ko‘rinib turibdiki, 1996 yildan boshlab ijtimoiy muammolarga alohida e’tibor qaratilgan. 1995 yil O‘zbekistonda shaxsni shakllantirishning ijtimoiy pedagogik konsepsiyasi ishlab chiqilgan edi. Uning tuzilishi Kadrlar tayyorlash milliy dasturi, ta’lim tizimini to‘g‘ri isloh qilish bilan izohlanadi. Konsepsiyaning asosiy qoidalari: — madaniy-axloqiy tarbiyaning ta’limdan ustuvorligi; — insonda ijtimoiy faollik, o‘z-o‘zini boshqarish ko‘nikmalari, muomala va axloqmadaniyati, yuqori intizomga ega demokratik jamiyat fuqarosini tarbiyalash; 32 — ijtimoiy faol shaxsni jamiyat ishlab chiqarishning asosiy sharti sifatida shakllantirish, har bir fuqaroni hayotning ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy sohalarida ishtirok etishi; — shaxsni ijtimoiylashtirish vositalari sifatida demokratiyalashtirish, insonparvarlik tamoyillarini amalga oshirish. Ta’limni demokratiyalashtirish — faollik va tashabbusni, hamkorlik, birlik vositalarini rivojlantirishni nazarda tutsa, insoniylashtirish yosh avlodni milliy va ijtimoiy-madaniy qadriyatlar orqali umuminsoniy ma’naviy qadriyatlarga, inson huquqlarini ta’minlashga ko‘nikishlari ma’nosini beradi. Bu konsepsiya boy tarixiy, madaniy, ma’naviy, pedagogik, ijtimoiy an’analar bilan birgalikda, ijtimoiy pedagogika fanining amaliy faoliyati sohasi sifatidagi rivojida poydevor bo‘lib xizmat qilishi mumkin. 33 XULOSA Mamlakatimizda professional ta’lim negizida sifatli tibbiy ta’lim tizimini joriyetishga qaratilgan tub islohotlar natijasida o’rta tibbiy xodimlar tayyorlashningmalaka talablari, kasbiy standartlari, o’quv dasturlari takomillashtirildi. Xususan,O„zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 5- maydagi «Sog’liqni saqlash tizimida olib borilayotgan islohotlarni izchil davom ettirish va tibbiyot xodimlarining salohiyatini oshirish uchun zarur shart-sharoitlar yaratish to’g’risida»gi PF-6221-sonli Farmonida Jahon sog’liqni saqlash tashkiloti va yetakchi xorijiy ekspertlarni jalb qilgan holda, o’rta tibbiyot xodimlari maqomini oshirish nuqtai nazaridan ularning malaka talablari, vazifalari, vakolatlari, javobgarligi, ixtisoslik yo’nalishlarini kengaytirish, lavozimlarini, shuningdeq o’quv dasturlari va rejalarini to’liq qayta ko„rib chiqqan holda, o’rta tibbiyot xodimlarini tayyorlash va ularning malakasini oshirish tizimini takomillashtirish masalalari belgilandi. Shu bois, professional ta’limda tibbiyot texnikumlari va kollejlarida tibbiyot hamshiralarini tayyorlash mazmunini takomillashtirish, ularning, kasbiy madaniyatini shakllantirishga qaratilgan ta’lim- tarbiya berish usullarini tatbiq etish muhim ahamiyat kasb etadi. 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Milliy istiqlol g‘oyasi: asosiy tushuncha vatamoyillar. — T.: O‘zbekiston, 2001. 2. Barkamol avlod — O‘zbekiston tarakkiyotining poydevori. // Barkamol avlod orzusi. — T.: Sharq, 1997. 3. Abdulatipov R. G. Chelovek. Natsiya. Obshestvo. -— M.: Politizdat, 1991. 4. AndreyevaG. M. Sotsialnaya psixologiya.—M., 1988. 5. Ayupov A. A. va boshqalar. Mustaqillik mafkurasi va O‘zbekistonda demokratik jamiyat qurishning iqtisodiy, ijtimoiy va ma’naviy negizlari / O‘quv- uslubiy qo‘llanma. — T.: Uiiversitet, 2001 6. Izmaylov A. E. Narodnaya pedagogika: pedagogicheskiye vozzreniya narodov Sredney Azii i Kazaxstana. — M.: Pedagogika, 1991. — 256 s. 7. Mirzayev A. Fuqarolik jamiyati va demokratik qadriyatlar. — T.: 2005. 8. Mo‘minov R. Etnopedagogika i sovremennaya uzbekskaya shkola — M.: 1993. 9. Bemorlarni uyda va shifoxonada parvarish qilish. F.G`. Nazirov. Toshkent-2003. 10. Odam anatomiyasi. E.Qodirov. Toshkent-2003. 11. Anatomiya. A.S.Gusev. Moskva-1970. 12. Hamshiralik ishi asoslari. Q.Inomov. Toshkent-2007. 13. Xirurgiya. A.J.Hamrayev. Toshkent-2002. 14. Xirurgiya va reanimatsiya asoslari. A.J. Hamrayev. Toshkent-2002. 15. Bolalar kasalliklari. A.N.Buraya. Toshkent-1988. 16. Sog`lom va kasal bola parvarishi. A.N.Buraya. Toshkent-1988. 17. Klinikagacha bo`lgan xirurgiya. R.M.Axmedov. Toshkent-2001. 18. Инфекционные болезни. К.В. Бунин. Москва-1980. 19. Первая медицинская помощь в чрезвычайных ситуациях. Э.Икрамов 44 Тошкент – 2003. 35 20. Курс гражданской защиты. В.Ф.Зубков Тошкент-2004 36

BOLALARDA SOG’LOM TURMUSH TARZINI RIVOJLAN-TIRISH. IJTIMOIY PEDAGOGIKA MUAMMO SIFATIDA.docx

Купить