Bolalarni kattalar namunasida tarbiyalash - Pedagogika - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	101.6KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	31 Yanvar 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Pedagogika

Sotuvchi

Sarvar Bekberganov

Ro'yxatga olish sanasi 02 May 2025

0 Sotish

Bolalarni kattalar namunasida tarbiyalash

Sotib olish

KURS ISHI
MAVZU: BOLALARNI KATTALAR NAMUNASIDA
TARBIYALASH

MUNDARIJA
KIRISH 3
I. BOB. BOLALARNI TARBIYALASHDA KATTALAR
NAMUNASINING ROLI
1.1. Kattalar va bolalar o‘rtasidagi aloqalar ..................................................6
1.2. Kattalar tarbiyasining bolalar hayotidagi o‘rni...................….........…..13
II. BOB. KATTALAR NAMUNASINING TARBIYADA
QO‘LLANILISHI VA UNING AMALIY JIHATLARI.
2.1.Kattalar tomonidan bolalarga beriladigan tarbiya turlari 20
2.2.Muvaffaqiyatli tarbiyaviy strategiyalar va amaliy tajribalar 26
XULOSA VA TAVSIYALAR 33
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ..................................................35
ILOVALAR ......……………………………….......................…..…....…37

KIRISH

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan bolalarni tarbiyalashga doir
bir qator farmonlar va qarorlar qabul qilinmoqda. Bu hujjatlar bolalarning ijtimoiy
va ma’naviy jihatdan sog‘lom bo‘lishi, ularga yaxshi tarbiya berish va ularning
to‘liq rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan shart-sharoitlarni yaratishga qaratilgan.
Prezidentning ‘Bolalarni ijtimoiy himoya qilish va ularning tarbiyasini
takomillashtirishga oid” farmonlari va qarorlari jamiyatdagi bolalar tarbiyasining
muhimligini tasdiqlaydi va ularni kattalar namunasida tarbiyalashning ahamiyatini
yana bir bor ta’kidlaydi. Ushbu hujjatlar asosida bolalarni tarbiyalashda
kattalarning, ya’ni ota-onalar, o‘qituvchilar va boshqa ijtimoiy roli bo‘lgan
shaxslarning mas’uliyatini oshirish maqsad qilinmoqda.
Bolalar tarbiyasida kattalarning rolini belgilashda, dastlab, bolalar tarbiyasi
faqatgina ilmiy-psixologik bilimlarga asoslanmagan, balki kattalar tomonidan
ko‘rsatiladigan amaliy namuna, axloqiy qadriyatlar, shaxsiy xulq-atvorning ham
ahamiyati katta ekanligi tushunilishi kerak. Kattalar, birinchi navbatda, o‘z xulq-
atvorlari bilan bolalarga qanday mas’uliyatli, axloqiy va ijtimoiy munosabatlarni
o‘rgatishini ko‘rsatadilar. Ota-onalar, o‘qituvchilar va boshqa kattalar o‘z
hayotlarida ko‘rsatgan mas’uliyatli xulq-atvorlari bilan bolalarga nafaqat to‘g‘ri
bilimlar, balki insoniy qadriyatlar, hurmat, halollik va mehnatsevarlik kabi asosiy
ahloqiy jihatlarni ham o‘rgatadilar.
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi : Bolalarni tarbiyalashda kattalar
namunasining ahamiyati shundan iboratki, bolalar o‘z o‘ziga bo‘lgan ishonchni,
jamiyatda o‘z o‘rnini topishni va to‘g‘ri qarorlar qabul qilishni aynan kattalarning
xulq-atvoridan o‘rganadilar. Kattalar o‘zlari yaratgan muhitda bolalar ko‘plab
ijtimoiy, axloqiy va ruhiy qadriyatlarni o‘zlashtiradilar. Shu bois, kattalar uchun
tarbiyaning yangi uslublarini joriy etish, ularning tarbiyaviy metodlarini
takomillashtirish muhim ahamiyatga ega.
Kattalar tarbiyasining bolalarga ta’siri haqida fikr yuritishdan oldin, bolalar
psixologiyasining xususiyatlarini ham tushunish zarur. Bolalar, ayniqsa, kichik
yoshdagi bolalar, o‘z atrofidagi kattalarning xulq-atvorini inobatga olgan holda o‘z
xulq-atvorini shakllantiradilar. Ular kattalardan ko‘plab odatlarni, ishonchni,
3

to‘g‘ri va noto‘g‘ri tushunchalarni o‘rganadilar. Bu jarayon bolaning rivojlanishida
katta rol o‘ynaydi va uning kelajakdagi shaxsiyatining poydevorini tashkil etadi.
Shu bois, kattalar o‘zlarining ijtimoiy mas’uliyatlarini anglab, bolalar tarbiyasiga
to‘g‘ri yondashishlari kerak. Prezident farmonlarida bolalarni tarbiyalashning
yangi yo‘nalishlari, ularga ijtimoiy va axloqiy bilimlarni o‘rgatish, ularni
jamiyatda faol va mas’uliyatli fuqarolar sifatida tarbiyalash bo‘yicha bir qator
chora-tadbirlar belgilangan. Shuningdek, bolalar bilan ishlashda pedagoglarning
o‘zaro munosabatlari, ularning malakalarini oshirish, pedagogik uslublarni
takomillashtirish muhim o‘rin tutadi. Shuning uchun, bolalar tarbiyasida
kattalarning mas’uliyatli namunasining ta’sirini o‘rganish aynan bugungi kunda
juda dolzarbdir.
Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi: Bolalarni kattalar
tarbiyasida tarbiyalash masalasi ko‘p asrlik tarixga ega bo‘lib, turli pedagogik va
psixologik tadqiqotlarda keng yoritilgan. Sharq mutafakkirlari, jumladan, Abu
Nasr Forobiy, Yusuf Xos Hojib, Alisher Navoiy va Mahmud Qoshg‘ariy kabi
olimlar tarbiyaning inson kamolotidagi ahamiyatini ta’kidlab, unda kattalarning
roliga alohida urg‘u berishgan.
Yevropa pedagogikasida esa Yan Amos Komenskiy, Jan-Jak Russo, Lev
Tolstoy kabi mutafakkirlar bolalar tarbiyasida kattalarning shaxsiy namuna
ko‘rsatishining muhimligini ta’kidlab o‘tishgan. Keyinchalik ushbu g‘oyalar K.D.
Ushinskiy, A.S. Makarenko, V.A. Sukhomlinskiy kabi pedagoglar tomonidan
yanada rivojlantirilib, bolalarning tarbiyasida oilaning, muhitning va jamiyatning
o‘rni keng tadqiq etilgan.
Zamonaviy psixologiya va pedagogika sohalarida ham bolalarning
ijtimoiylashuvi, axloqiy tarbiyasi va shaxsiy kamolotida kattalarning ta’siri
bo‘yicha turli ilmiy izlanishlar olib borilmoqda. Ayniqsa, L.S. Vygotskiy, D.B.
Elkonin, A.V. Petrovskiy kabi olimlar bolalar rivojlanishida ijtimoiy muhit va
kattalar bilan muloqotning ahamiyatini o‘rganishgan.
Kurs ishining obyekti – bolalarni kattalar tarbiyasida tarbiyalash jarayoni
hisoblanadi. Ya’ni, bolalarning shaxsiyati, axloqiy va ijtimoiy rivojlanishiga ota-
4

onalar, tarbiyachilar, pedagoglar va jamiyatning ta’siri o‘rganiladi. Mazkur
jarayonda kattalarning shaxsiy namunasi, tarbiyaviy usullari, pedagogik
yondashuvlari va ijtimoiy muhitning bolalar ongiga ta’siri asosiy tadqiqot obyekti
sifatida ko‘rib chiqiladi. Shu bilan birga, oilaviy tarbiya, maktabgacha ta’lim
muassasalari va ijtimoiy muhitning bolalar tarbiyasiga ta’siri ham ushbu kurs
ishining o‘rganish doirasiga kiradi.
Kurs ishining predmeti – bolalarni kattalar tarbiyasida tarbiyalash
jarayonining mazmuni, usullari va tamoyillaridir. Ya’ni, bolalar tarbiyasida ota-
onalar, tarbiyachilar va pedagoglarning ta’sirini shakllantiruvchi omillar, samarali
tarbiyaviy yondashuvlar va pedagogik usullar o‘rganiladi. Shuningdek, bolalarning
ijtimoiy, axloqiy va psixologik rivojlanishida kattalarning roli hamda tarbiya
jarayonining samaradorligini oshirish yo‘llari tadqiq qilinadi.
Kurs ishining maqsadi: Bolalarni kattalar namunasida tarbiyalash
jarayonining psixologik, pedagogik va ijtimoiy jihatlarini o‘rganish, kattalarning
bolalar shaxsiyatiga va xulq-atvoriga ta’sirini tahlil qilish hamda samarali
tarbiyaviy usullarni aniqlashdir.
Kurs ishining vazifalari:
1. Bolalarni kattalar namunasida tarbiyalash jarayonining psixologik va
pedagogik asoslarini o‘rganish.
2. Kattalar tarbiyasining bolalar shaxsiyati va axloqiy qadriyatlariga ta’sirini tahlil
qilish.
3. Kattalar tomonidan ko‘rsatiladigan tarbiyaviy usullarni va muloqot usullarini
aniqlash.
4. Kattalar va bolalar o‘rtasidagi aloqalarni yaxshilash va samarali tarbiya berish
uchun tavsiyalar ishlab chiqish.
Kurs ishining metodlari: Tahlil va sintez, Empirik tadqiqot, Eksperimental,
anketa so‘rov, og‘zaki metodlar.
Kurs ishining tuzilishi: Kirish, 2 bob, asosiy qism, xulosa va tavsiyalar,
foydalanilgan adabiyotlar r o‘yxati va ilovala va ____sahifadan iborat.
I. BOB. BOLALARNI TARBIYALASHDA KATTALAR
5

NAMUNASINING ROLI.
1.1 Kattalar va bolalar o‘rtasidagi aloqalar.
Kattalarning bolalar tarbiyasidagi o‘rni juda muhim va beqiyosdir. Bolalar
hayotining dastlabki bosqichlaridanoq ular kattalar ta’sirida bo‘lib, ularning
harakatlari, xatti-harakatlari va nutqini kuzatib, o‘rganadilar. Kattalar bolalar
uchun birinchi o‘rnak, namuna va yo‘lboshchi hisoblanadi. Shu boisdan, kattalar
tomonidan beriladigan tarbiya bolalarning kelajakdagi shaxsiyati va jamiyatdagi
o‘rnini belgilab beradi. Bolalar ilk yoshidan boshlab atrof-muhitni anglash va
tushunish jarayonida kattalarga taqlid qilish orqali o‘rganadi. Ular ota-onalar,
o‘qituvchilar va jamiyatdagi boshqa kattalar harakatlarini kuzatib, o‘zlarining
xulq-atvorini shakllantiradi. Aynan kattalar tomonidan beriladigan mehr, e’tibor va
to‘g‘ri tarbiya bolalar ruhiyati va kelajakdagi xulq-atvorini belgilaydi. Shu sababli,
kattalarning har bir harakati va qarorlari bolalarga ta’sir qilishi mumkin. Agar
kattalar bolalar oldida yaxshi namuna bo‘lsa, bolalar ham shu fazilatlarni
o‘zlashtirib boradilar. Bolalarning psixologik rivojlanishi uchun sog‘lom muhit
juda muhimdir. Ota-onalar va o‘qituvchilar bolalarga tarbiya berishda o‘zlarining
shaxsiy xatti-harakatlariga katta e’tibor qaratishlari zarur. Masalan, agar ota-ona
bolaga halollikni o‘rgatmoqchi bo‘lsa, avvalo, o‘zlari halol bo‘lishlari kerak.
Chunki bolalar ko‘proq amaliy misollar orqali o‘rganadilar. Agar kattalar yolg‘on
gapirsa yoki axloqiy qoidalarga rioya qilmasa, bolalar ham shu xatti-harakatni
o‘zlashtirib olishi ehtimoli katta bo‘ladi. Bolalar tarbiyasida kattalar nafaqat o‘rnak
bo‘lishi, balki ularga kerakli bilim va ko‘nikmalarni ham o‘rgatishlari kerak.
Kattalar bolalarni ma’naviy jihatdan boyitish, ularga odob-axloq qoidalarini
o‘rgatish orqali kelajakda yaxshi inson bo‘lib yetishishlariga yordam beradilar. Shu
bois, ota-onalar bolalar bilan ko‘proq muloqot qilishlari, ularning qiziqishlari va
qobiliyatlarini rivojlantirishga e’tibor qaratishlari lozim. Zamonaviy dunyoda
bolalarga axborot texnologiyalari, internet va ommaviy axborot vositalari katta
ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu boisdan, ota-onalar va o‘qituvchilar bolalarni noto‘g‘ri
yo‘nalishlardan himoya qilish uchun ularning tarbiyasiga yanada ko‘proq e’tibor
berishlari lozim. Kattalar bolalarning qaysi axborot manbalaridan
6

foydalanayotganini nazorat qilishlari va ularga to‘g‘ri yo‘nalish berishlari
muhimdir. Bundan tashqari, bolalar tarbiyasida nafaqat ota-onalar, balki jamiyat
ham katta o‘rin tutadi. O‘qituvchilar, murabbiylar va katta yoshdagilar bolalarga
doimiy e’tibor qaratishlari va ularning kelajagi uchun javobgar ekanliklarini
unutmasliklari lozim. Chunki bolalar faqat oilada emas, balki maktab, bog‘cha va
jamiyat ichida ham tarbiyalanadi.
Agar bolalar tarbiyasiga barcha birdek mas’uliyat bilan yondashsalar,
ularning kelajagi yanada porloq bo‘ladi. Kattalar bolalar tarbiyasida mehr, e’tibor
va sabr-toqat bilan yondashsalar, bolalar ham shunga yarasha yaxshi inson bo‘lib
voyaga yetadilar. Bolalar har doim kattalarning qo‘llab-quvvatlashiga, ularning
yo‘l-yo‘riqlariga muhtoj. Shu sababli, kattalar bolalarga nafaqat tarbiya, balki
ularga ishonch ham bera olishlari lozim. Bu esa, o‘z navbatida, bolalarning o‘ziga
bo‘lgan ishonchini oshiradi va ularga mustaqil qaror qabul qilishga yordam beradi.
Kattalar tarbiyasi bolalarning axloqiy, ma’naviy va jismoniy rivojlanishiga ham
ta’sir qiladi. Bolalar yoshligida olgan tarbiya ularning butun hayoti davomida
ularga hamroh bo‘ladi. Shu sababli, ota-onalar va pedagoglar bolalar tarbiyasiga
juda katta e’tibor berishlari zarur. Agar bolalar to‘g‘ri tarbiya olishsa, ular
jamiyatda munosib o‘rin egallaydi va yaxshi inson bo‘lib yetishadi.
Hozirgi kunda bolalar tarbiyasida ota-onalarning roli yanada oshgan.
Zamonaviy jamiyatda bolalar ko‘proq mustaqil qaror qabul qilishni o‘rganmoqda,
lekin bu jarayonda kattalarning yo‘lboshchilik qilishlari muhim. Agar ota-onalar
bolalar tarbiyasida befarq bo‘lsalar, bolalar noto‘g‘ri yo‘ldan ketishi mumkin. Shu
sababli, bolalar bilan ko‘proq vaqt o‘tkazish, ularning qiziqishlarini tushunish va
ularga to‘g‘ri yo‘nalish berish ota-onalarning asosiy vazifalaridan biridir. Bundan
tashqari, bolalar tarbiyasida oilaviy an’analarning o‘rni ham katta. An’analar orqali
bolalar ma’naviy qadriyatlarni o‘rganadilar va jamiyatda o‘z o‘rinlarini topadilar.
Ota-onalar bolalariga milliy qadriyatlar, urf-odatlar va odob-axloq qoidalarini
o‘rgatishlari orqali ularning kelajakda yaxshi inson bo‘lib yetishishlariga yordam
beradilar. Shunday ekan, bolalar tarbiyasiga yengil qarash mumkin emas, aksincha,
bu jarayonga chuqur e’tibor qaratish kerak. Kattalarning bolalar tarbiyasidagi o‘rni
7

nafaqat ularning kelajagini belgilaydi, balki butun jamiyat rivojiga ham ta’sir
qiladi. Agar bolalar yaxshi tarbiya olsalar, ular kelajakda jamiyatga foydali inson
bo‘lib yetishadi. Shu boisdan, bolalar tarbiyasida faqat ota-onalar emas, balki
butun jamiyat birdek mas’uliyatli bo‘lishi kerak. Faqat shunda bolalar yaxshi
tarbiya olib, kelajakda yetuk inson bo‘lib yetishadilar.
Kattalar va bolalar o‘rtasidagi tarbiyaviy muloqot bolalarning shaxs sifatida
shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Bola dunyoni anglash, o‘z xatti-harakatlarini
tartibga solish va atrof-muhit bilan o‘zaro munosabat qilishni kattalar orqali
o‘rganadi. Kattalar bolalar uchun yo‘lboshchi bo‘lib, ularga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatish,
axloqiy tamoyillarni singdirish va turli hayotiy vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul
qilishga yordam berishlari kerak. Bola yoshligidan boshlab atrofdagi odamlardan
ta’sirlanadi, shu bois kattalar bilan bo‘ladigan muloqot tarbiyaviy ahamiyatga ega.
Kattalar bolaning dunyoqarashini shakllantirish, unga to‘g‘ri yo‘l-yo‘riq berish va
uni axloqiy jihatdan yetuk shaxs bo‘lishiga hissa qo‘shishlari lozim.
Bola o‘zining ilk tarbiyasini oilada oladi. Ota-onalar bolaga odob-axloq,
muomala madaniyati, hurmat va qadriyatlarni o‘rgatadilar. Ota-ona va bola
o‘rtasidagi muloqot qanchalik iliq va samimiy bo‘lsa, bolada shu qadar sog‘lom
tafakkur shakllanadi. Agar ota-onalar bolalari bilan yaqin muloqotda bo‘lsalar,
ularning qiziqishlari va muammolarini tushunsalar, bola ham o‘zini ishonchli his
qiladi va har qanday masalada kattalar bilan maslahatlashishga odatlanadi.
Aksincha, agar ota-onalar farzandlariga yetarlicha e’tibor bermasalar, ularning
hissiyotlari va qiziqishlariga befarq bo‘lsalar, bolalar o‘zini tashlandiq his qiladi va
noto‘g‘ri muhitga tushib qolish ehtimoli ortadi.
Tarbiyaviy muloqotning eng muhim jihatlaridan biri bolaga to‘g‘ri yo‘l-
yo‘riq ko‘rsatishdir. Ba’zan ota-onalar bolalarni haddan tashqari jazolash yoki
nazorat qilish orqali ularni yaxshi inson qilib tarbiyalash mumkin deb o‘ylaydilar.
Ammo bu yondashuv aks ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bola tarbiyasida qattiqqo‘llik
va zo‘ravonlik emas, balki tushunish, mehr-oqibat va muloyimlik muhimdir.
Kattalar bolalarga nasihat qilayotganda, ularning fikrlarini tinglashi va hurmat
bilan yondashishi kerak. Shunda bolalar ham kattalar bilan muloqot qilishdan
8

qo‘rqmaydi va ularga o‘z muammolarini bemalol ayta oladi. Ota-onalar va
pedagoglarning tarbiyadagi o‘rni ham juda katta. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari
va maktabda bolalar o‘z bilimlarini mustahkamlash barobarida axloqiy jihatdan
ham shakllanadilar. O‘qituvchilar faqatgina dars o‘tish bilan cheklanmasdan,
bolalar bilan tarbiyaviy suhbatlar o‘tkazishi, ularga hayotiy tajribalari asosida
qimmatli maslahatlar berishi lozim. Bolalar o‘qituvchilarning har bir so‘zini diqqat
bilan tinglaydi va ularga taqlid qiladi. Agar o‘qituvchi bolalar bilan samimiy va
tushunarli tilda muloqot qila olsa, bolalar uni do‘st sifatida qabul qiladi va o‘zlarini
erkin his qilishadi.
Tarbiyaning yana bir muhim jihati – ota-onalar va o‘qituvchilar o‘rtasidagi
hamkorlikdir. Ba’zan ota-onalar farzandining maktabdagi xatti-harakatlari, o‘qishi
yoki ijtimoiy muhitga moslashishi bilan qiziqmaydi. Bu esa bolaning o‘qish va
rivojlanish jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu bois ota-onalar va
pedagoglar doimiy aloqada bo‘lishlari, bolaning rivojlanishini muhokama qilishlari
va birgalikda harakat qilishlari zarur. Ota-onalar bolalarning maktabdagi
muvaffaqiyatlari bilan qiziqib, ularning ijobiy yutuqlarini maqtashlari,
kamchiliklarini esa tushunish bilan yondashib bartaraf etishlari muhimdir.
Bolalar tarbiyasida an’anaviy va innovatsion usullar uyg‘unligi ham katta
ahamiyatga ega. Ilgari bolalar tarbiyasida asosan ota-bobolarimizdan qolgan urf-
odatlar, milliy qadriyatlar asosiy rol o‘ynagan bo‘lsa, hozirgi kunda texnologiyalar
rivojlanishi natijasida tarbiya jarayoni o‘zgarmoqda. Masalan, ilgari bolalarga
ertaklar orqali axloqiy tushunchalar singdirilgan bo‘lsa, hozirgi kunda turli
interaktiv o‘yinlar, video materiallar va elektron kitoblar orqali bolalarni
tarbiyalash imkoniyati mavjud. Shu sababli, ota-onalar va pedagoglar an’anaviy va
zamonaviy usullarni birgalikda qo‘llash orqali tarbiyaning samaradorligini
oshirishlari mumkin. Bolaning shaxsiyati va axloqiy fazilatlari ota-onalar va
pedagoglarning birgalikdagi sa’y-harakatlari natijasida shakllanadi. Bolalar
yoshligida qanday tarbiya olishsa, kelajakda shunday shaxs bo‘lib yetishadi. Shu
sababli, kattalar bolalar tarbiyasiga mas’uliyat bilan yondashishlari va ularning
kelajagi uchun poydevor yaratishlari lozim. Bolalar tarbiyasida nafaqat bilim
9

berish, balki ularning shaxsiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish ham muhimdir.
Ota-onalar va pedagoglar bolalarga faqat bilim berish bilan cheklanmasdan,
ularning dunyoqarashini kengaytirish, mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini
rivojlantirish va mustaqil qaror qabul qilishga o‘rgatishlari kerak.
Bolalarga tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatish jarayonida sabr-toqat va tushunish
muhim o‘rin tutadi. Ba’zan bolalar xatoga yo‘l qo‘yishlari yoki noto‘g‘ri xatti-
harakat qilishlari mumkin. Bunday hollarda ularni jazolash yoki qattiq so‘zlar bilan
koyish emas, balki ularning xatolarini tushuntirish va to‘g‘ri yo‘nalish berish
samaraliroq bo‘ladi. Kattalar bolalarga mehr bilan yondashsalar, bolalar ham
tarbiyaviy jarayonda faol ishtirok etadi va o‘zlarini erkin his qilishadi. Shuningdek,
bolalar tarbiyasida oiladagi muhit ham juda katta ahamiyatga ega. Agar oilada
doimiy nizolar, kelishmovchiliklar bo‘lsa, bu bolaga ham salbiy ta’sir qiladi. Bola
oiladagi muhitni sezadi va u ham shunga mos ravishda xulq-atvorni shakllantiradi.
Agar ota-onalar bolaga yaxshi muhit yaratsalar, bolalar ham o‘zlarini ishonchli his
qiladi va to‘g‘ri tarbiyalanadi.
Xulosa qilib aytganda, kattalarning bolalar hayotidagi tarbiyaviy o‘rni
beqiyosdir. Ota-onalar, pedagoglar va jamiyatning boshqa a’zolari birgalikda
harakat qilsa, bolalar sog‘lom muhitda tarbiyalanadi va jamiyatga foydali insonlar
bo‘lib yetishadi. Tarbiya jarayoni davomida bolalarga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatish,
ularning qobiliyatlarini rivojlantirish va ularga o‘z qadr-qimmatini anglatish
muhim hisoblanadi.
Bolalarning tarbiyasida kattalar – ota-onalar, o‘qituvchilar, qarindoshlar va
jamiyatning boshqa a’zolari asosiy rol o‘ynaydi. Kattalar bolalarga nafaqat bilim
berish, balki ularning axloqiy fazilatlarini shakllantirish, to‘g‘ri va noto‘g‘ri
tushunchalar haqida ma’lumot berish, o‘zlarini jamiyatda qanday tutishlari
kerakligini o‘rgatish vazifalarini ham bajaradi. Bolalar o‘z hayot yo‘lida eng ko‘p
kattalar ta’sirida bo‘ladilar va shu sababli ularning tarbiyasi bevosita kattalar
tomonidan shakllanadi. Ota-onalar va o‘qituvchilarning bolalarga bo‘lgan
munosabati, ularning o‘zaro muloqoti va ularga berilgan tarbiya usullari
bolalarning kelajagi uchun hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
10

Birinchi navbatda, bolalarning oila muhitida tarbiyalanishi haqida so‘z
yuritish zarur. Oila – bola hayotidagi birinchi va eng asosiy tarbiya o‘chog‘idir.
Bolalar o‘zlarining eng dastlabki tushunchalarini oilada shakllantiradilar. Ota-
onalar bolalarga yaxshi va yomon xulq-atvor o‘rtasidagi farqni tushuntiradi, ularga
jamiyatda qanday yashash kerakligi haqida o‘gitlar beradi.
Agar ota-onalar bolalariga e’tiborli bo‘lib, ularga yetarli vaqt ajratsalar,
bolalar o‘zlarini ishonchli his qiladi va yaxshi tarbiyalanadi. Aksincha,
e’tiborsizlik yoki doimiy qattiqqo‘llik bolada qo‘rquv va ishonchsizlik hissini
shakllantirishi mumkin. Shuning uchun ota-onalar bolalar bilan iliq munosabatda
bo‘lishlari, ularning muammolarini tushunishlari va ularga kerakli maslahatlarni
bera olishlari lozim. Bola tarbiyasida nafaqat ota-onalar, balki bobolar, buvilar va
boshqa qarindoshlar ham muhim rol o‘ynaydi. Milliy tarbiyaviy an’analarimizga
ko‘ra, bolalar oilada keksa avlod vakillari bilan ko‘p vaqt o‘tkazadilar. Bobo va
buvilarning hayotiy tajribasi va donishmandliklari bolalar tarbiyasiga katta ta’sir
ko‘rsatadi. Ular bolalarga odob-axloq qoidalarini tushuntiradilar, hayotiy masalalar
bo‘yicha yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadilar. Ota-onalar band bo‘lgan vaqtda bobolar va
buvilar bolalarga mehribonlik bilan yondashib, ularga ko‘mak berishlari bolalar
uchun juda foydali bo‘ladi.
Ikkinchidan, maktab va maktabgacha ta’lim tashkilotlarining bolalar
tarbiyasidagi o‘rni ham muhimdir. Bolalar bog‘chada va maktabda yangi bilimlar
egallaydi, ijtimoiy muhitga moslashadi va o‘zaro muloqot qilish qobiliyatlarini
rivojlantiradi. O‘qituvchilar va tarbiyachilar bolalarga nafaqat fan bo‘yicha bilim
berishadi, balki ularni axloqiy jihatdan ham tarbiyalaydilar. Maktabgacha ta’lim
tashkilotlarida bolalarga tartib-intizom, do‘stlik, mehribonlik, hamkorlik va
halollik kabi fazilatlar o‘rgatiladi. Shu sababli, tarbiyachilar va o‘qituvchilar
bolalar bilan yaxshi munosabat o‘rnatishlari va ularga mehribonlik bilan
yondashishlari lozim. Maktabda o‘qituvchilar nafaqat dars berish, balki bolalarning
axloqiy rivojlanishiga ham e’tibor qaratishlari kerak. Masalan, dars jarayonida
halollik, odob, insonparvarlik kabi fazilatlar muhokama qilinishi, o‘quvchilarga
bunday tamoyillar singdirilishi zarur. Agar o‘qituvchilar bolalar bilan samimiy va
11

do‘stona munosabatda bo‘lishsa, bolalar ham ularga hurmat bilan qarashadi va
o‘zlarini erkin his qilishadi.
Uchinchidan, bolalarning jamiyatdagi boshqa kattalar bilan muloqoti ham
tarbiyaviy jarayonda katta ahamiyat kasb etadi. Masalan, bolalar qo‘shnilar,
ustozlar, do‘stlarining ota-onalari yoki boshqa kattalar bilan muloqot qilish orqali
ham o‘zlarining xulq-atvorini shakllantiradilar. Shuning uchun ham, jamiyatning
har bir a’zosi bolalar tarbiyasiga befarq bo‘lmasligi, ularga mehr bilan yondashishi
lozim. Bolalarning odob-axloq qoidalarini o‘rganish jarayoni ko‘pincha kattalarga
taqlid qilish orqali amalga oshadi.
Bolalar ota-onalari, ustozlari va atrofdagi boshqa insonlarning xatti-
harakatlarini kuzatib, ularning gap-so‘zlari, muomalasi, yurish-turishidan o‘rnak
oladilar. Agar kattalar bolalar oldida yaxshi muomala qilishsa, mehribon bo‘lishsa,
bolalar ham shu tarzda tarbiyalanadi. Aksincha, agar bolalar doimiy ravishda
qattiqqo‘llik, adolatsizlik yoki beparvolik muhitida bo‘lsalar, bu ularning xatti-
harakatiga ham ta’sir qiladi. Shu sababli, kattalar o‘zlarini namuna sifatida
tutishlari, bolalarga o‘zlarining yaxshi fazilatlarini ko‘rsatishlari zarur.
Shuningdek, bolalarni mustaqil fikrlash va to‘g‘ri qaror qabul qilishga o‘rgatish
ham tarbiyaning muhim jihatlaridan biridir. Kattalar bolalarga har doim tayyor
javob yoki ko‘rsatma berish o‘rniga, ularni mustaqil fikrlashga undashlari kerak.
Masalan, bolaga biror masala bo‘yicha fikrini so‘rash, u bilan ochiq suhbat
o‘tkazish va uning qarorlarini hurmat qilish orqali uning mustaqil fikrlash
qobiliyatini rivojlantirish mumkin. Bu esa bolaga o‘ziga ishonch hosil qilishga,
hayotiy muammolarni hal qilishga va to‘g‘ri yo‘l tanlashga yordam beradi.
12

1.2 Kattalar tarbiyasining bolalar hayotidagi o‘rni
Oila – bolalar tarbiyasining eng muhim muhitidir. Bolalar hayotining
dastlabki yillari aynan oila bag‘rida shakllanadi va bu davrda ular kattalar bilan
bo‘ladigan muloqot orqali o‘z shaxsini rivojlantiradi. Ota-onalar, bobo-buvi va
boshqa oila a’zolari bolaning hayotida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Aynan oiladagi
munosabatlar bolalarning kelajakdagi xulq-atvoriga, o‘ziga bo‘lgan ishonchiga,
boshqalar bilan muloqot qilish qobiliyatiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun
ham oiladagi kattalar bilan bolalar o‘rtasidagi aloqalar mehr, hurmat, tushunish va
sabr bilan yo‘g‘rilgan bo‘lishi kerak. Ota-onalar va farzandlar o‘rtasidagi
munosabatlar bolalarning shaxsiy rivojlanishida katta ahamiyatga ega. Ota-onalar
bolalar bilan ko‘proq vaqt o‘tkazishlari, ularning his-tuyg‘ularini tushunishlari va
ular bilan ochiq suhbat qura olishlari lozim. Bolalar o‘z ota-onalarining xatti-
harakatlarini kuzatib, ularni o‘ziga namuna sifatida qabul qiladi. Agar ota-onalar
bolalariga mehribon, adolatli va sabrli bo‘lishsa, bolalar ham xuddi shunday
fazilatlarni o‘zida shakllantiradi. Aksincha, agar ota-onalar bolalar bilan qattiq
gaplashsa, ularni tushunmasa yoki beparvo bo‘lsa, bu bolalarning psixologik
holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Bolalar va ota-onalar o‘rtasidagi muloqot faqat buyruq berish yoki
ta’qiqlashdan iborat bo‘lishi kerak emas. Bolalar ota-onalari bilan erkin suhbat qila
olishi, o‘z fikrlarini ochiq bildira olishi muhim. Agar bola ota-onasidan qo‘rqsa
yoki o‘zini erkin his qilmasa, u muammolarini boshqalar bilan muhokama qilishga
harakat qiladi, bu esa noto‘g‘ri qaror qabul qilishiga olib kelishi mumkin. Shuning
uchun ota-onalar bolalar bilan chin dildan muloqot qilishga intilishlari, ularni
tinglashlari va ularning his-tuyg‘ulariga hurmat bilan yondashishlari lozim. Bobo-
buvilarning tarbiyada tutgan o‘rni ham juda muhimdir.
An’anaviy oilalarda bolalar ko‘pincha bobo va buvilari bilan ko‘p vaqt
o‘tkazadilar. Ularning boy tajribasi va donishmandligi bolalar tarbiyasiga katta
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bobolar va buvilar bolalarga milliy qadriyatlar, urf-odatlar
va axloqiy qoidalarni o‘rgatishda muhim rol o‘ynaydi. Ular bolalarga sabr, hurmat,
mehr va qadr-qimmat tushunchalarini singdiradilar. Shu sababli, bobo-buvilar
13

bilan yaxshi munosabat o‘rnatish, ularning tajribasidan foydalanish bolalarning
to‘g‘ri tarbiya topishida muhim ahamiyat kasb etadi. Oiladagi mehr-muhabbat va
tushunish muhitining ta’siri bolalarning psixologik holatiga va umuman,
kelajakdagi xatti-harakatlariga bevosita ta’sir qiladi. Agar bola oilada o‘zini
xavfsiz, kerakli va sevimli his qilsa, u o‘z atrofidagilarga ham ishonch bilan
qaraydi. O‘z navbatida, oiladagi kelishmovchiliklar, janjallar yoki e’tiborsizlik
bolalarning ruhiyatiga salbiy ta’sir qiladi. Agar bola oilada doimiy bosim yoki
qattiqqo‘llik muhitida o‘ssa, u o‘zini noqulay his qiladi, o‘ziga bo‘lgan ishonchini
yo‘qotishi mumkin. Bunday holatlar bolalarning maktabdagi o‘qishiga, do‘stlar
bilan munosabatiga va umuman, jamiyatga moslashishiga ham ta’sir ko‘rsatadi.
Oilada intizom va qoidalar ham muhim o‘rin tutadi. Bolalar tartib-intizomni,
mas’uliyatni va o‘z majburiyatlarini bilishlari lozim. Biroq intizom qattiqqo‘llik
yoki jazoga asoslangan bo‘lishi emas, balki tushuntirish va mantiqiy yondashuv
orqali amalga oshirilishi kerak.
Bolalarga ularning xatti-harakatlari natijalari tushuntirilishi, nega muayyan
qoidalar borligi izohlanishi muhim. Bu bolalarda ongli ravishda to‘g‘ri xulq-atvor
shakllantirishga yordam beradi. Shuningdek, ota-onalar bolalarga doimo nafaqat
so‘z bilan, balki o‘z xatti-harakatlari bilan ham ibrat bo‘lishlari lozim. Agar ota-
onalar o‘zlari tartib-intizomga rioya qilsa, halol va adolatli bo‘lsa, bolalar ham
ularga taqlid qilib shunday fazilatlarni egallaydi. Aksincha, agar ota-onalar o‘zlari
noto‘g‘ri yo‘l tutsa, lekin bolalardan yaxshi muomala kutsa, bu bolalarda ichki
qarama-qarshilik tug‘dirishi mumkin. Bolalar va ota-onalar o‘rtasidagi ishonchli
munosabat bolalarning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshirishga, ularning jamiyatda
to‘g‘ri o‘rin egallashiga yordam beradi. Agar bolalar ota-onalari bilan istalgan
mavzuda gaplasha olishsa, maslahat so‘rashsa va o‘zlarini erkin his qilishsa, ular
hayotda to‘g‘ri yo‘lni tanlashga moyil bo‘ladilar. Shu sababli, oilada ochiq
muloqot muhitini yaratish, bolalarga mehr va e’tibor berish, ularni tarbiyalashda
oqilona yondashish eng muhim vazifalardan biridir.
Xulosa qilib aytganda, oiladagi kattalar va bolalar o‘rtasidagi munosabatlar
bolalarning kelajakdagi shaxsiy rivojlanishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ota-
14

onalar, bobo-buvilar va boshqa oila a’zolari bolalarga mehr va e’tibor bilan
yondashishlari, ularning tarbiyasiga mas’uliyat bilan qarashlari lozim. Oiladagi
sog‘lom va ishonchli muhit bolalarning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshirishga,
ularning to‘g‘ri tarbiya topishiga va jamiyatda muvaffaqiyatli shaxs bo‘lib
yetishishiga zamin yaratadi.
Maktab va tarbiya muassasalari bolalarning shaxsiy rivojlanishida muhim
rol o‘ynaydi. Bu joylarda bolalar nafaqat bilim oladilar, balki ijtimoiy
munosabatlarni ham o‘rganadilar. O‘qituvchilar va tarbiyachilar bolalar bilan
to‘g‘ri muloqot qilishni o‘rganishi, ularni hurmat qilish va ularga o‘z fikrlarini
bildirish uchun imkoniyat yaratishi lozim. Bolalar bilan ishlashda mehribonlik,
tushunish va sabr muhim ahamiyatga ega. Agar bola maktabda yoki bog‘chada
o‘zini ishonchli his qilsa, u yaxshi o‘qiydi va jamiyatga moslashish jarayoni oson
kechadi.
O‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasidagi ta’limiy hamkorlikning asosiy
jihatlaridan biri – ishonchli muloqotdir. O‘qituvchi o‘z o‘quvchilariga faqat bilim
beruvchi emas, balki ularning shaxsiy rivojlanishiga ko‘mak beruvchi inson
sifatida ham qaralishi kerak. Ta’lim jarayoni faqat dars berish bilan
cheklanmasligi, balki o‘quvchilarning qiziqishlarini hisobga olib, ularning fikrini
tinglash orqali olib borilishi kerak. O‘qituvchilar bolalarga mustaqil fikrlash,
tanqidiy tahlil qilish va mustaqil qaror qabul qilish ko‘nikmalarini shakllantirishga
yordam berishi lozim. Bolalar tarbiyasida intizom va tartib muhim o‘rin tutadi.
Biroq intizom qattiqqo‘llik bilan emas, balki tushuntirish va mantiqiy izohlash
orqali ta’minlanishi lozim. Bolalar o‘z harakatlarining natijalarini tushunishlari va
o‘zlari uchun javobgarlikni his qilishlari kerak.
Maktab va bog‘chada tarbiya jarayoni shunday tashkil etilishi kerakki, unda
bolalar o‘zlarini hurmat qilingan, e’tibor qaratilgan shaxs sifatida his qilsinlar. Aks
holda, bolalar o‘zlarini yetarli darajada qadrlanmagan deb hisoblashlari va bu
ularning rivojlanishiga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Tarbiyachilar va bolalar
o‘rtasidagi tarbiyaviy jarayon bolalar ruhiyati va psixologik xususiyatlariga
asoslanishi lozim. Har bir bola o‘ziga xos shaxs bo‘lib, uning qiziqishlari,
15

qobiliyatlari va ehtiyojlari har xil bo‘ladi. Shu sababli, pedagoglar har bir bolaga
individual yondashishlari va ularning qobiliyatlarini rivojlantirishga e’tibor
berishlari kerak. Tarbiyachilar bolalarning ehtiyojlarini hisobga olib, ularga mos
o‘qitish usullarini qo‘llashlari lozim.
Maktab va tarbiya muassasalarida kattalar va bolalar o‘rtasidagi aloqalar
faqat o‘qituvchi va tarbiyachilar bilan cheklanmasligi kerak. Maktab psixologlari,
ijtimoiy pedagoglar, sinf rahbarlari va ota-onalar ham bu jarayonda faol ishtirok
etishlari kerak. Agar bola maktabda yoki bog‘chada o‘zini yolg‘iz his qilsa, uning
o‘qishdagi yutuqlari pasayishi, ijtimoiy muhitga moslasha olmasligi mumkin. Shu
sababli, ta’lim tashkilotlari bolalar uchun iliq va do‘stona muhit yaratishlari
muhimdir.
O‘qituvchilarning bolalar bilan muloqotda bo‘lishi zarur bo‘lgan fazilatlari
orasida mehribonlik, adolat, bag‘rikenglik va sabr muhim o‘rin tutadi. O‘qituvchi
o‘z o‘quvchilariga hurmat bilan qarashi va ularning fikrlarini tinglashga tayyor
bo‘lishi kerak. Agar bola o‘qituvchisiga ishonmasa, u darslarda faol
qatnashmasligi va bilim olishga bo‘lgan qiziqishi pasayishi mumkin. O‘qituvchilar
bolalarga faqat o‘qituvchi sifatida emas, balki insoniylik tamoyillariga asoslangan
yondashuv bilan munosabatda bo‘lishlari kerak. Maktabda ijtimoiy muhit va
bolalarning o‘zaro munosabatlari ham katta ahamiyatga ega. Agar bolalar bir-
birlariga hurmat bilan qarasalar, do‘stlik va hamkorlik muhitida o‘qisalar, ular
ijtimoiy hayotga yaxshiroq moslasha oladilar. Maktab va tarbiya muassasalarida
bolalar faqatgina bilim emas, balki ijtimoiy hayot uchun muhim bo‘lgan
ko‘nikmalarni ham egallashlari lozim.
Bundan tashqari, maktab va bog‘chalarda ota-onalar va pedagoglar
o‘rtasidagi hamkorlik ham juda muhimdir. Ota-onalar farzandlarining tarbiyaviy
jarayonida faol ishtirok etishlari, maktabdagi va bog‘chadagi voqealarga befarq
bo‘lmasliklari lozim. Agar ota-onalar pedagoglar bilan doimiy aloqada bo‘lsalar,
bolalarning o‘qish va tarbiyalanish jarayoni yaxshilanadi. Shuningdek, ota-onalar
pedagoglardan maslahat olishlari va o‘z farzandlarining ehtiyojlarini yaxshiroq
tushunishlari mumkin bo‘ladi. Maktab va tarbiya muassasalarida o‘qitish
16

jarayonida zamonaviy texnologiyalardan foydalanish ham katta ahamiyatga ega.
Bolalar axborotni tez qabul qilishadi va interaktiv usullar ularning bilim olishga
bo‘lgan qiziqishini oshiradi. Shu sababli, pedagoglar zamonaviy texnologiyalarni
qo‘llab-quvvatlashlari, innovatsion o‘qitish usullaridan foydalanishlari lozim. Shu
orqali bolalar o‘z bilimlarini mustahkamlash bilan birga, muloqot qilish, jamoada
ishlash va muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini ham rivojlantiradilar.
Xulosa qilib aytganda, maktab va tarbiya muassasalarida kattalar va bolalar
o‘rtasidagi aloqalar ta’lim va tarbiya jarayonining asosiy qismi hisoblanadi.
O‘qituvchilar, tarbiyachilar, psixologlar va ota-onalar bolalar bilan ochiq, ishonchli
va mehribon munosabat o‘rnatishlari kerak. Ta’lim tashkilotlari bolalar uchun
qulay va xavfsiz muhit yaratishlari, bolalarning individual ehtiyojlarini hisobga
olishlari lozim. Faqat shu yo‘l bilan bolalarning to‘g‘ri rivojlanishini ta’minlash va
ularning kelajakda muvaffaqiyatli shaxs bo‘lib yetishishiga yordam berish
mumkin.
Oiladagi tarbiya bolalarning shaxsiyati shakllanishida hal qiluvchi rol
o‘ynaydi. Bola dunyoga kelganidan boshlab, u atrof-muhitni kattalar orqali idrok
etadi. Kattalar – ota-onalar, buvilar, bobolar va boshqa oila a’zolari bolaga nafaqat
mehr-muhabbat berishadi, balki uning xarakteri, dunyoqarashi, axloqiy qarashlari
ham shakllanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun oiladagi munosabatlar
samimiy, mehribon va o‘zaro tushunishga asoslangan bo‘lishi lozim. Agar bolaga
hurmat bilan qaralsa, uning fikri tinglansa, u o‘zini oilaning muhim a’zosi deb his
qiladi va o‘z shaxsiy fikrlarini erkin ifoda etishga o‘rganadi. Oilaviy tarbiyada eng
muhim jihatlardan biri – ota-onalarning bolaga qanday o‘rnak bo‘lishidir. Bolalar
asosan ko‘rgan va eshitgan narsalariga taqlid qilish orqali rivojlanadilar. Agar ota-
ona mehribon, tartibli va adolatli bo‘lsa, bola ham shu fazilatlarni o‘zida
shakllantiradi. Aksincha, oilada mojaro, hurmatsizlik va beparvolik hukm sursa,
bola ham xuddi shunday muhitda ulg‘ayadi va uning kelajakdagi xulq-atvori salbiy
tomonga yo‘naltirilishi mumkin.
Ota-onalar bolalar bilan muloqot qilishda ularning yosh xususiyatlarini
hisobga olishlari lozim. Masalan, kichik yoshdagi bolalar uchun ota-onaning
17

mehribonligi va jismoniy yaqinligi juda muhimdir. Agar bola onasining yoki
dadasining mehrini his qilmasa, u o‘zini yolg‘iz his qilishi va ijtimoiy muhitga
moslashish qiyin kechishi mumkin. Kattaroq yoshdagi bolalar esa ko‘proq suhbat,
tushuntirish va maslahatga muhtoj bo‘ladilar. Ular ota-onalarining fikriga quloq
solib, o‘z hayotiy qarashlarini shakllantiradilar. Shu sababli, ota-onalar farzandlari
bilan ochiq va samimiy suhbatlashishlari, ularning fikrlarini hurmat qilishlari
lozim.
Oilada intizom va tartib ham muhim o‘rin tutadi. Biroq bu jarayonda bolaga
nisbatan haddan tashqari qattiqqo‘llik yoki bosim o‘tkazish salbiy natijalarga olib
kelishi mumkin. Intizom berishda ota-onalar bolaga harakatlarining sabab va
oqibatlarini tushuntirishlari kerak. Masalan, bola noto‘g‘ri ish qilsa, uni jazolash
emas, balki uning xatosini tushuntirish va to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatish muhimdir. Agar
ota-onalar bolani faqat jazolash orqali tarbiyalashsa, bola qo‘rqoq yoki aksincha,
isyonkor bo‘lib ulg‘ayishi mumkin. Bolalar bilan vaqt o‘tkazish ota-onalarning
asosiy vazifalaridan biridir. Ko‘pincha zamonaviy hayot sharoitida ota-onalar ish
bilan band bo‘lib, farzandlariga yetarli e’tibor bera olishmaydi. Bu esa bolalar
bilan ota-onalar o‘rtasidagi hissiy aloqani zaiflashtiradi.
Bolalar ota-onalarining diqqatiga muhtoj bo‘lib, ular bilan vaqt o‘tkazish,
o‘yin o‘ynash, kitob o‘qish yoki oddiy suhbat qilish orqali ular bilan bog‘lanish
muhimdir. Ota-onalar farzandlari bilan sifatli vaqt o‘tkazsalar, bu bolalarning ruhiy
rivojlanishi va ijtimoiy moslashuviga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Bundan tashqari, bolalarga mustaqil qaror qabul qilish imkoniyatini berish
ham muhimdir. Ba’zi ota-onalar bolalarini juda himoya qilishga harakat qilib,
ularning mustaqil harakat qilishiga yo‘l qo‘ymaydilar. Natijada bola kelajakda o‘z
hayoti va kelajagini mustaqil boshqara olmasligi mumkin. Shu sababli, bolalarni
kichik yoshdan boshlab mustaqil fikrlashga, mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishga
o‘rgatish kerak. Masalan, bolaga o‘z kiyimini tanlash, o‘z xonasini tartibga
keltirish yoki maktabdagi vazifalarini mustaqil bajarish imkoniyatini berish
muhimdir.
Oilada hissiy muhit ham bolalarning shaxsiyati shakllanishiga ta’sir qiladi.
18

Agar bola oilada doimo qo‘llab-quvvatlansa, unga ishonch bildirils а , u o‘ziga
bo‘lgan ishonchini shakllantiradi. Aksincha, bolani doim tanqid qilish, uning
qobiliyatlarini past baholash, boshqa bolalar bilan solishtirish uning ruhiyatiga
salbiy ta’sir qilishi mumkin. Ota-onalar bolalarining harakatlarini qo‘llab-
quvvatlashlari, ularning yutuqlaridan xursand bo‘lishlari va muvaffaqiyatsizliklarni
xotirjamlik bilan qabul qilishlari kerak.
Oila muhitida bolalarning axloqiy tarbiyasi ham katta ahamiyatga ega. Ota-
onalar bolalarga halollik, odob-axloq, mehnatsevarlik va mehribonlik kabi
fazilatlarni singdirishlari lozim. Buni faqat og‘zaki tushuntirish bilan emas, balki
amaliy o‘rnak ko‘rsatish orqali amalga oshirish mumkin. Masalan, agar ota-ona
o‘zaro hurmat va mehr bilan muomala qilsa, bola ham shu qadriyatlarni qabul
qiladi. Aksincha, oilada mojaro va hurmatsizlik hukm sursa, bola ham bunday
muhitga moslashadi.
Shuningdek, ota-onalar bolalarining do‘stlari bilan tanish bo‘lishlari,
ularning qaysi muhitda o‘sayotganini nazorat qilishlari muhimdir. Bolalar do‘stlari
orqali ko‘p narsani o‘rganadilar va ularning xarakteri shakllanishida tengdoshlar
katta rol o‘ynaydi. Agar ota-onalar farzandlarining do‘stlari bilan yaxshi
munosabat o‘rnatsalar, ular bolalarining qiziqishlari va hayot tarzi haqida ko‘proq
ma’lumotga ega bo‘ladilar.
Xulosa qilib aytganda, oilada kattalar va bolalar o‘rtasidagi munosabatlar
bolaning hayot yo‘lini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Ota-onalar bolalariga
mehr-muhabbat, hurmat, intizom va mustaqillik kabi qadriyatlarni singdirishlari
kerak. Oilada sog‘lom va iliq muhit yaratish orqali farzandlarning ruhiy va aqliy
rivojlanishini ta’minlash mumkin. Ota-onalar farzandlari bilan ochiq va ishonchli
munosabatlar o‘rnatishlari, ularning qiziqishlarini hurmat qilishlari va qo‘llab-
quvvatlashlari lozim. Faqat shundagina bolalar baxtli, o‘ziga ishongan va
mas’uliyatli inson bo‘lib ulg‘ayadilar.
II. BOB. KATTALAR NAMUNASINING TARBIYADA
19

QO‘LLANILISHI VA UNING AMALIY JIHATLARI.
2.1 Kattalar tomonidan bolalarga beriladigan tarbiyaviy mas’uliyatlar.
Oila bolalarning shaxsiyati shakllanishida eng muhim muhit hisoblanadi.
Farzandlar oilada qanday tarbiya olishsa, kelajakda shunga mos ravishda jamiyatda
o‘z o‘rinlarini topadilar. Ota-onalarning farzand tarbiyasidagi mas’uliyati ularning
harakatlari, muloqot usullari, qadriyatlarni qanday singdirishlariga bog‘liq. Har bir
ota-ona bolalarining jamiyatda munosib inson bo‘lib yetishishlari uchun tarbiyani
to‘g‘ri yo‘nalishda olib borishi lozim. Farzandlarning axloqiy, ma’naviy va
jismoniy rivojlanishi kattalarning mas’uliyatli yondashuviga bog‘liq bo‘lib, ular
har tomonlama qo‘llab-quvvatlanishi kerak.
Bola hayotining dastlabki yillarida ota-onaning sevgisi, e’tibori va o‘zaro
munosabati juda katta ahamiyatga ega. Yosh bolalar ota-onalarining har bir
harakatini kuzatib, o‘zida aks ettiradilar. Agar ota-ona mehribon, odobli va halol
bo‘lsa, bola ham shunday fazilatlarni o‘zlashtiradi. Aksincha, oilada janjal,
hurmatsizlik yoki befarqlik hukm sursa, bola ham shunga mos ravishda
tarbiyalanadi. Shu bois ota-onalar farzandlariga namuna bo‘lishlari, o‘zlarini
tarbiyalangan insonlar sifatida ko‘rsatishlari muhimdir.
Oilada tarbiyaning eng muhim qoidalaridan biri – bolaga hurmat bilan
munosabatda bo‘lishdir. Bolalar o‘z fikrlarini bildirishi, his-tuyg‘ularini ochiq
aytishi va o‘z xohish-istaklarini ifodalashi uchun imkon yaratish kerak. Ota-onalar
bolalarining qiziqishlarini tushunib, ularni qo‘llab-quvvatlashlari kerak. Bu esa
bolalarning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi, mustaqil fikrlash qobiliyatini
rivojlantiradi va shaxs sifatida shakllanishiga yordam beradi.
Axloqiy qadriyatlarni singdirishda oilaning ta’siri beqiyosdir. Kattalar
bolalarga to‘g‘ri va noto‘g‘ri tushunchalarini o‘rgatishlari lozim. Halollik,
mehnatsevarlik, adolat va sabr-toqat kabi insoniy fazilatlarni ota-onalar avvalo
o‘zlari amalda bajarishlari zarur. Bolalar ko‘rgan narsalariga ko‘proq taqlid
qilganlari uchun, ota-onalarning o‘zlarini qanday tutishlari juda muhim. Masalan,
ota-ona bolani halollikka o‘rgatmoqchi bo‘lsa, avvalo o‘zlari ham halollik bilan ish
tutishlari kerak. Agar ota-ona yolg‘on gapirsa, lekin farzandidan rostgo‘ylikni talab
20

qilsa, bola bunday nomuvofiqlikni his qiladi va tarbiyaning samarasiz bo‘lishi
mumkin. Shuningdek, bolalarga mehnatga bo‘lgan munosabatni shakllantirish
muhim. Oila muhitida bolalar ishchanlik, tartiblilik va mas’uliyat hissini his
qilishlari kerak. Bolalarga yoshligidan o‘z buyumlarini yig‘ishtirish, oilaviy
vazifalarda ishtirok etish, o‘z ehtiyojlarini qondirish kabi odatlarni singdirish
lozim. Agar bolalar kichik yoshdan boshlab mehnat qilishga o‘rgatilsa, kelajakda
ular mustaqil va o‘z hayoti uchun javobgarlikni his qiluvchi shaxs bo‘lib yetishadi.
Ota-onalar bolalar bilan muloqot qilishda ularning yosh xususiyatlarini ham
inobatga olishlari lozim. Kichik yoshdagi bolalar ko‘proq mehr va jismoniy
yaqinlikka ehtiyoj sezsalar, o‘smir yoshidagi bolalar bilan muloqot asosan fikr
almashish, maslahat berish orqali olib borilishi kerak. O‘smirlik davri juda
murakkab bo‘lib, bolalar shu davrda o‘z mustaqilligini namoyon etishga harakat
qiladilar. Agar ota-onalar o‘z farzandlari bilan do‘stona munosabat o‘rnatsalar, ular
bolalarning ichki dunyosini tushunishlari osonroq bo‘ladi va bolalar ham ota-
onalarining maslahatlariga quloq soladilar.
Shuningdek, bolalar hayotida intizomning ham o‘rni katta. Lekin intizomni
haddan tashqari qattiqqo‘llik yoki jazolash orqali singdirish bolaga salbiy ta’sir
qilishi mumkin. Bolalarni jazo orqali tarbiyalash emas, balki ularga harakatlarining
oqibatlarini tushuntirish orqali o‘rgatish lozim. Masalan, bola biror noto‘g‘ri ish
qilsa, unga bu xatti-harakatning salbiy natijalarini tushuntirish va to‘g‘ri yo‘lni
ko‘rsatish kerak. Bolalar mustaqil qarorlar qabul qilishni o‘rgansalar va
harakatlarining natijalari uchun javobgar ekanliklarini tushunsalar, ular jamiyatda
ijobiy inson bo‘lib shakllanadilar.
Oilaviy muhit bolaning kelajakdagi ijtimoiy hayotida ham muhim o‘rin
tutadi. Agar bola oilada mehribonlik, tushunish va qo‘llab-quvvatlashni his qilsa, u
jamiyatda ham o‘zini ishonchli his qiladi. Aksincha, bolalar oilada e’tiborsizlik
yoki befarqlikka duch kelsalar, ularning kelajakdagi munosabatlarida muammolar
paydo bo‘lishi mumkin. Shu sababli, ota-onalar farzandlari bilan yaxshi muloqot
o‘rnatib, ularga o‘zlarini qadrlash va hurmat qilishni o‘rgatishlari lozim. Bolalarga
o‘zlarini jamiyatda qanday tutish kerakligini ham oilada o‘rgatish muhim. Kattalar
21

bolalarga odob-axloq qoidalarini tushuntirib, ularga jamiyatdagi munosabatlar
qanday shakllanishini ko‘rsatishlari kerak. Masalan, hurmat, sabr-toqat, birdamlik
kabi ijtimoiy qadriyatlar oilada shakllanadi. Agar bola oilada boshqalarga hurmat
bilan munosabatda bo‘lishni o‘rganmasa, kelajakda jamiyatda o‘z o‘rnini topishi
qiyin bo‘lishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, ota-onalar bolalarining tarbiyasiga mas’uliyat bilan
yondashishlari kerak. Ular bolalariga yaxshi namuna bo‘lib, mehr-muhabbat,
halollik, mehnatsevarlik va intizomni o‘rgatishlari lozim. Shuningdek, bolalar
bilan doimiy muloqotda bo‘lib, ularning ichki dunyosini tushunish, ularning
qiziqishlarini hurmat qilish va ularni jamiyatga munosib shaxs sifatida tarbiyalash
muhimdir. Agar ota-onalar o‘z tarbiyalarida mas’uliyatni chuqur his qilsalar,
bolalar ham baxtli va mas’uliyatli insonlar bo‘lib ulg‘ayadilar.
Maktab va jamiyat bolaning shaxs sifatida shakllanishida muhim o‘rin
tutadi. Ota-onalar tomonidan asos solingan tarbiyaviy jarayon maktab va ijtimoiy
muhitda davom ettirilishi lozim. Maktab – bu nafaqat ta’lim olish maskani, balki
tarbiyaviy jarayonning uzviy qismi hisoblanadi. O‘qituvchilarning bolalar
tarbiyasidagi o‘rni beqiyos bo‘lib, ular nafaqat bilim berish, balki yaxshi xulq-
atvorni shakllantirishda ham asosiy vositachilardir. O‘qituvchi bolalarga odob-
axloq qoidalarini tushuntirishi, ularni hurmat qilish, mas’uliyatni his qilish kabi
fazilatlarga o‘rgatishi kerak. Maktab bolalarni jamoa bo‘lib ishlashga o‘rgatadi.
Jamoaviy faoliyat bolaning kelajakdagi ijtimoiy munosabatlariga ta’sir qiladi.
Maktabda jamoa bilan ishlashni o‘rgangan bola keyinchalik jamiyatda ham
samarali muloqot qila oladi, muammolarni hal qilishda boshqalar bilan hamkorlik
qilishni o‘rganadi. O‘qituvchilar bolalar orasida do‘stona munosabatlarni
rivojlantirishlari, ular o‘rtasida hurmat va birdamlikni shakllantirishlari lozim.
Bundan tashqari, maktabda intizom va qoidalarga rioya qilish o‘rgatiladi.
Har bir ta’lim tashkilotsi o‘zining ichki tartib-qoidalariga ega bo‘lib, bolalar bu
tartiblarni tushunishi va ularga rioya qilishi zarur. Intizom bolalarning hayotidagi
muhim fazilatlardan biri bo‘lib, ularni kelajakda mehnatga, jamiyatdagi qoidalarga
rioya qilishga tayyorlaydi. Masalan, maktabda o‘z vaqtida darsga kelish, uy
22

vazifalarini bajarish, o‘qituvchilar va sinfdoshlariga hurmat bilan munosabatda
bo‘lish kabi tartiblar mavjud. Bular bola uchun muhim hayotiy saboqlardan biri
bo‘lib xizmat qiladi.
Jamiyat ham bolalar tarbiyasiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Bolalar atrof-
muhitdagi odamlardan, ijtimoiy muhitdan ko‘p narsalarni o‘rganadilar. Shuning
uchun kattalar nafaqat oilada, balki jamiyatda ham bolalarga o‘rnak bo‘lishlari
lozim. Agar jamiyatda odob-axloq qoidalariga rioya qilinmasa, bola ham shu
illatlarga duch kelishi va ularni o‘zlashtirib olishi mumkin. Shu bois jamiyat
a’zolari, ayniqsa, o‘qituvchilar, mahalla faollari, san’at va sport arboblari bolalarga
ijobiy namuna bo‘lishi zarur. Ommaviy axborot vositalari ham bolalar tarbiyasiga
katta ta’sir ko‘rsatadi. Bugungi kunda internet va televizor bolalarning axborot
olish manbaiga aylanib qoldi. Shu sababdan ota-onalar va maktab o‘qituvchilari
bolalarning axborot makonidan qanday foydalanayotganini nazorat qilishlari,
ularga foydali kontentlarni ko‘rsatishlari kerak. Internetdan noto‘g‘ri foydalanish
bolalarning axloqiga salbiy ta’sir qilishi mumkin, shu bois ular uchun ijobiy
axborot muhitini yaratish muhim.
Yaxshi odatlar va axloqiy me’yorlarni o‘rgatishda maktab va jamiyatning
vazifasi katta. Masalan, bolalar hurmat, mehnatsevarlik, rostgo‘ylik kabi
fazilatlarni maktab va jamiyat orqali o‘rganishlari lozim. O‘qituvchilar va jamiyat
a’zolari bolalarga qanday munosabatda bo‘lishlarini namoyish etishlari orqali
ularga hayotiy saboqlar berishlari kerak. Masalan, bolalar boshqalarga yordam
berishning ahamiyatini, jamiyat oldidagi burchlarini tushunishlari zarur.
Maktab va jamiyatning tarbiyadagi o‘rni shundaki, ular bolalarga nafaqat
bilim, balki to‘g‘ri yo‘nalishni ham ko‘rsatadi. Agar jamiyatda yaxshi odatlar
targ‘ib qilinsa, bolalar ham shu odatlarga rioya qilishadi. Shu bois, ta’lim
tashkilotlari va jamiyat tashkilotlari bolalar bilan ishlashda mas’uliyatni chuqur his
qilishlari va ularga ijobiy tarbiya berishlari kerak. 1
Bolalar tarbiyasi nafaqat oilaning, balki butun jamiyatning mas’uliyatidir.
1
Bronfenbrenner, U. (1979). The Ecology of Human Development: Experiments by Nature and Design. Harvard
23

Farzandlar kattalar tomonidan qanday tarbiyalansa, kelajak jamiyati ham shunga
mos ravishda shakllanadi. Shu sababli bolalarga to‘g‘ri yo‘nalish berish nafaqat
ota-onalar, balki jamiyat a’zolari, maktab, mahalla, ommaviy axborot vositalari va
boshqa ijtimoiy institutlarning ham vazifasidir. Jamoatchilik tarbiyasi bolalar
ongini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi va ularning kelajakdagi jamiyat a’zosi
sifatida yetishishida katta ta’sir ko‘rsatadi.
Jamiyatdagi tarbiyaviy muhit bolalar ongini shakllantirishda muhim rol
o‘ynaydi. Farzandlar kattalarning xatti-harakatlari, muomala madaniyati va
ijtimoiy munosabatlarini kuzatib, ularga taqlid qilishadi. Agar jamiyatda adolat,
hurmat, mehnatsevarlik kabi qadriyatlar ustuvor bo‘lsa, bolalar ham shu
tamoyillarga asoslanib ulg‘ayadi. Biroq jamiyatda befarqlik, hurmatsizlik yoki
axloqiy qoidalar buzilsa, bolalar ham bunday muhitdan salbiy ta’sir olishi mumkin.
Shu sababli, har bir jamiyat a’zosi bolalar oldida o‘z xatti-harakatiga e’tibor
qaratishi kerak.
Mahalla va jamoat tashkilotlari bolalar tarbiyasida muhim o‘rin tutadi.
Mahallalar yosh avlodni tarbiyalashda muhim bo‘g‘in hisoblanadi. Mahalla
faollari, oqsoqollar, murabbiylar va jamoatchilik vakillari bolalar tarbiyasiga
bevosita ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bolalarni ijtimoiy hayotga jalb etish, ularning
mehnatsevar, vatanparvar va madaniyatli insonlar bo‘lib yetishishiga
ko‘maklashish mahalla faollari oldidagi asosiy vazifalardan biridir. Masalan,
mahallalarda tashkil etiladigan turli tadbirlar, sport musobaqalari, ma’naviy-
ma’rifiy uchrashuvlar yoshlarning ijtimoiy faolligini oshirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, ommaviy axborot vositalari ham bolalar ongiga kuchli ta’sir
o‘tkazadi. Televizor, internet va ijtimoiy tarmoqlar bolalarning tarbiyasiga bevosita
ta’sir qiladi. Hozirgi kunda bolalar har qanday axborotga tezda ega bo‘lish
imkoniyatiga ega bo‘lib, bu axborot ularning dunyoqarashi va xulq-atvoriga ta’sir
qiladi. Shuning uchun jamiyat axborot maydonining bolalar tarbiyasiga zarar
yetkazmasligini ta’minlashi kerak. Yoshlar uchun foydali, ma’naviy jihatdan
boyituvchi dasturlarni ko‘paytirish, bolalarning salbiy kontentdan himoya
qilinishiga e’tibor qaratish lozim.
24

Bundan tashqari, bolalar uchun mo‘ljallangan adabiyotlar, badiiy va ilmiy
kitoblar, teatr va kinofilmlar ham ularning ma’naviy rivojlanishiga ta’sir qiladi.
Agar bolalar yoshligidan sifatli adabiyotlar va ijobiy filmlar bilan tanishsalar,
ularning dunyoqarashi kengayadi, axloqiy fazilatlari shakllanadi. Shu sababli,
jamiyat bolalar uchun foydali adabiyot va san’at asarlarini yaratish hamda targ‘ib
qilishga katta e’tibor berishi lozim.
Bola tarbiyasida sport va san’at muhim rol o‘ynaydi. Sport bolalarni
intizomli, sabrli va mehnatsevar bo‘lishga o‘rgatadi. Jamiyat sport bilan
shug‘ullanish uchun imkoniyat yaratishi, bolalar uchun bepul sport to‘garaklari
ochishi muhimdir. Shuningdek, san’at va madaniyat maskanlari ham bolalarning
ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishda katta rol o‘ynaydi. Agar bolalar yoshligidan
musiqa, rasm chizish, haykaltaroshlik kabi san’at turlariga jalb etilsa, ular estetik
did bilan ulg‘ayadi va ma’naviy jihatdan boy bo‘lishadi.
Jamiyat bolalar uchun ijobiy namuna yaratishi kerak. Agar jamiyatda odob-
axloq qoidalariga rioya qilinmasa, bolalar ham bu illatlarga duch kelib, ularni
o‘zlashtirib olishi mumkin. Shuning uchun jamoat joylarida odob, madaniyat va
axloq qoidalariga rioya qilish nafaqat kattalar, balki bolalar uchun ham muhimdir.
Jamiyat bolalar uchun axloqiy me’yorlarni shakllantirishda namunaviy bo‘lishi,
odob-axloq normalarini singdirishi lozim.
Xulosa qilib aytganda, bolalarni tarbiyalash nafaqat ota-onalarning, balki
jamiyatning ham asosiy vazifalaridan biridir. Mahalla, ta’lim tashkilotlari,
ommaviy axborot vositalari, sport va san’at maskanlari – barchasi bolalar
tarbiyasiga ta’sir qiluvchi omillardir. Agar jamiyat bolalar tarbiyasiga mas’uliyat
bilan yondashsa, kelajakda ma’naviy barkamol, bilimli va vatanparvar yoshlar
yetishib chiqadi. 2
2
Makarenko, A. S. (1953). Ota-onalar uchun kitob. SSSR Pedagogika fanlari akademiyasi
nashriyoti.
25

2.2. Muvaffaqiyatli tarbiyaviy strategiyalar va amaliy tajribalar.
Tarbiyaning muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun bir nechta strategiyalarni qo‘llash
lozim. Bolaning shaxs sifatida shakllanishi, uning xulq-atvori va kelajakdagi hayot
tarzi aynan bolalik davrida qo‘llanilgan tarbiyaviy yondashuvlarga bog‘liq.
Shuning uchun, har bir ota-ona, o‘qituvchi va jamiyat a’zosi tarbiya jarayonida
qanday strategiyalar samarali natija berishini bilishi va ularga rioya qilishi lozim.
Tarbiyaning individuallik tamoyili har bir bolaga uning shaxsiy xususiyatlarini
inobatga olgan holda yondashishni nazarda tutadi.
Har bir bola o‘ziga xos xarakterga ega bo‘lib, uning qiziqishlari, ehtiyojlari
va rivojlanish sur’ati har xil bo‘lishi mumkin. Shu sababli, tarbiya jarayonida
yagona yondashuv bilan cheklanish mumkin emas. Ayrim bolalar vizual (ko‘rish
orqali), ayrimlari eshitish orqali, boshqalari esa amaliy harakatlar orqali yaxshiroq
o‘rganishadi. Shuning uchun, muvaffaqiyatli tarbiya berish uchun bolaning
individual xususiyatlarini inobatga olish va unga mos usullarni qo‘llash lozim.
Masalan, qiziquvchan bolalar uchun ko‘proq tajriba va amaliy mashg‘ulotlar
tashkil qilish samarali bo‘lsa, analitik tafakkurga ega bolalar uchun muammoli
vaziyatlarni yechish imkoniyatini yaratish foydalidir.
Bundan tashqari, rag‘batlantirish va intizom muvozanatini saqlash
tarbiyaning muhim qismi hisoblanadi. Ba’zi ota-onalar bolalarini haddan tashqari
qattiq nazorat qilishga harakat qilishadi, natijada bolaning mustaqil qaror qabul
qilish qobiliyati sustlashadi yoki u haddan tashqari itoatkor bo‘lib qoladi. Boshqa
tomondan esa, haddan tashqari erkinlik berish bolaning intizomni tushunmasligiga,
o‘z xulq-atvoriga javobgarlik sezmasligiga olib kelishi mumkin. Shu sababli,
mukammal tarbiya uchun tartib va erkinlik o‘rtasida muvozanat saqlanishi lozim.
Masalan, bolaga mustaqil qaror qabul qilish imkoniyatini berish, lekin shu bilan
birga, bu qarorlarning natijalari uchun javobgar bo‘lishini tushuntirish kerak.
Bola ijtimoiy shaxs sifatida shakllanishida oila, maktab va jamiyatning
hamkorlikdagi roli juda muhim. Ota-onalar bolalarining ilk murabbiylari
hisoblanadi. Bola yoshligidan qanday muhitda ulg‘aysa, uning hayotga qarashi va
xulq-atvori shunga bog‘liq bo‘ladi. Oilada hurmat, mehr-muhabbat va ishonch
26

muhitining mavjudligi bolaning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi. Biroq, faqat
oilaviy tarbiya yetarli emas. Maktab tarbiyaning davomchisi bo‘lib, bolaga ilm
bilan birga axloqiy qadriyatlarni ham o‘rgatadi. O‘qituvchilarning bolalar bilan
muomala qilish uslubi, ularning qiziqishlariga mos yondashuvi bolaning
kelajakdagi rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, jamiyat ham tarbiya
jarayonining ajralmas qismi hisoblanadi. Agar jamiyatda ijtimoiy qadriyatlar,
odob-axloq qoidalariga amal qilinmasa, bolalar ham o‘z atrofidagi odamlardan
salbiy ta’sir olishi mumkin. Shu sababli, jamiyat a’zolari, ayniqsa, yetakchi
shaxslar, san’atkorlar, sportchilar va boshqa mashhurlar bolalarga ijobiy namuna
bo‘lishi kerak. Masalan, yoshlar orasida kitob o‘qish, ilm olish, sport bilan
shug‘ullanish kabi foydali odatlar targ‘ib qilinishi lozim.
Tarbiyada muvaffaqiyatga erishish uchun quyidagi tamoyillar muhim
hisoblanadi:
1. Izchillik va barqarorlik – tarbiya jarayoni doimiy bo‘lishi lozim. Bir kun
bolaga qo‘yilgan talablar keyingi kuni o‘zgarib ketmasligi kerak. Masalan, agar
ota-ona bolaga uy ishlariga yordam berishni o‘rgatmoqchi bo‘lsa, bunga har kuni
e’tibor qaratishi kerak.
2. Shaxsiy namuna ko‘rsatish – bolalar kattalarning xatti-harakatlarini kuzatib,
ularga taqlid qilishadi. Agar ota-ona kitob o‘qishni targ‘ib qilib, lekin o‘zi televizor
ko‘rib o‘tirsachi? Bunday holatda bola ham kitob o‘qishga qiziqmaydi.
3. Rag‘batlantirish va jazo o‘rtasidagi muvozanat – bolaning yaxshi
harakatlari rag‘batlantirilishi lozim, ammo nojo‘ya xatti-harakatlarga munosib jazo
berilishi ham kerak. Muhimi, jazo bolaning shaxsiyatiga salbiy ta’sir
ko‘rsatmasligi, balki o‘z harakatlarini tushunishga yordam berishi lozim.
4. Suhbat va muloqot – bolalar bilan doimo ochiq muloqotda bo‘lish, ularning
fikrlarini tinglash, ularga tushuntirish ishlari olib borish muhimdir. Agar ota-ona
yoki o‘qituvchi bolaning hissiyotlarini tushunsa, u bilan ishonchli aloqa o‘rnatsa,
tarbiya samarali bo‘ladi.
Shunday qilib, muvaffaqiyatli tarbiya berish uchun ota-onalar, o‘qituvchilar
va jamiyat vakillari birgalikda harakat qilishlari kerak. Bolaga hurmat bilan
27

yondashish, uning individualligini hisobga olish, rag‘bat va intizomni
muvozanatda saqlash, shaxsiy namuna ko‘rsatish – bularning barchasi yaxshi
tarbiya strategiyalarining ajralmas qismidir. 3
Tarbiyaning muvaffaqiyatli bo‘lishida amaliy tajribalar va innovatsion
usullar katta ahamiyatga ega . Zamonaviy ta ’ lim va tarbiya tizimi an ’ anaviy
yondashuvlardan uzoqlashib , yangi usullar bilan boyitilmoqda . Chunki bolalar har
doim o‘zgaruvchan muhitda o‘sadi va ularning qiziqishlari , ehtiyojlari har xil
bo‘ladi . Shuning uchun , tarbiyachilar , ota - onalar va o‘qituvchilar innovatsion
yondashuvlarni o‘z ishlarida qo‘llashlari muhim .
Hozirgi kunda ta’lim va tarbiyada o‘yin metodlari va interaktiv ta’lim
usullari keng qo‘llanilmoqda. Bolalar tabiatan o‘yin orqali bilim oladilar va tajriba
orttiradilar. Shu sababli, ta’lim jarayonida o‘yin elementlarini qo‘shish tarbiyaning
samaradorligini oshiradi. Masalan, bolalarga axloqiy qadriyatlarni o‘rgatishda rolli
o‘yinlardan foydalanish mumkin. Agar bolalar do‘stlik, hurmat, halollik kabi
qadriyatlarni o‘z tajribalarida his qilsalar, ularni chuqurroq anglaydilar.
Shuningdek, jamoaviy o‘yinlar orqali bolalarda hamkorlik qilish, bir-biriga yordam
berish va muloqot qobiliyatlari shakllanadi.
Bundan tashqari, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish ham tarbiya
jarayoniga katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Bugungi kunda raqamli texnologiyalar
bolalar hayotining ajralmas qismiga aylangan. Shu boisdan, tarbiyachilar va
o‘qituvchilar bu texnologiyalardan tarbiya jarayonida foydali tarzda
foydalanishlari kerak. Masalan, ma’naviy-axloqiy tarbiyada ta’limiy videolar,
animatsiyalar va interaktiv darsliklardan foydalanish bolalarning diqqatini jalb
qiladi va axborotni yaxshiroq qabul qilishlariga yordam beradi. Bolalar uchun
mobil ilovalar, virtual haqiqat texnologiyalari orqali tarbiyaviy mavzularni
qiziqarli tarzda tushuntirish mumkin.
An’anaviy va milliy tarbiya usullarining zamonaviy interpretatsiyasi ham
3
Vygotskiy, L. S. (1986). Bolalar psixologiyasi va rivojlanish nazariyalari. Moskva:
Pedagogika nashriyoti.
28

muhim rol o‘ynaydi. Har bir xalqning o‘ziga xos tarbiya an’analari mavjud bo‘lib,
bu qadriyatlar asrlar davomida shakllangan. O‘zbek oilalarida farzand tarbiyasida
hurmat, kattalarni e’zozlash, mehnatsevarlik, sabr-toqat kabi tushunchalar katta
o‘rin tutadi. Lekin zamonaviy sharoitlarda bu qadriyatlarni bolalarga qanday
yetkazish masalasi dolzarbdir. Masalan, xalq ertaklari va maqollarini zamonaviy
media formatida taqdim qilish orqali bolalarga ma’naviy tarbiya berish mumkin.
Shu bilan birga, zamonaviy hayot talablariga mos holda ota-onalar va pedagoglar
tarbiyada ijodiy yondashuvlardan foydalanishlari lozim.
Innovatsion tarbiyaviy metodlar ichida loyiha usuli alohida e’tiborga loyiq.
Loyiha asosida o‘qitish va tarbiyalash bolalarga mustaqil fikrlash, o‘z bilimlarini
real hayotda qo‘llash imkonini beradi. Masalan, ekologik tarbiya doirasida
bolalarga tabiatni asrash haqida bilim berish bilan birga, ularni amaliy loyihalarga
jalb qilish foydalidir. Bolalar daraxt ekish, chiqindilarni saralash, suvni tejash kabi
loyihalarda ishtirok etib, o‘zlari bu jarayonning bir qismi bo‘lishadi.
Tarbiyada muvaffaqiyatga erishishda munozara va bahs-munozara metodlari
ham samarali hisoblanadi. Bolalarga axloqiy va ijtimoiy mavzularda bahs-
munozara uyushtirish orqali ularga mustaqil fikrlash, o‘z nuqtai nazarini himoya
qilish va boshqa fikrlarni hurmat qilishni o‘rgatish mumkin. Masalan, “Halollik
hayotimizda qanchalik muhim?” yoki “Sabr-toqat muvaffaqiyat kaliti bo‘la
oladimi?” kabi mavzularda bahs-munozaralar tashkil etish bolalarning fikrlash
qobiliyatini rivojlantiradi.
Bundan tashqari, bolalarning hissiy intellektini rivojlantirishga qaratilgan
metodlar ham tarbiya jarayonida katta ahamiyatga ega. Bugungi kunda bolalarning
nafaqat akademik bilimlari, balki hissiy jihatdan barqarorligi, o‘z his-tuyg‘ularini
boshqara olishi ham muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, bolalarga o‘z his-
tuyg‘ularini to‘g‘ri ifodalash, boshqalar bilan hamdard bo‘lish, stressni boshqarish
kabi qobiliyatlarni o‘rgatish uchun maxsus mashg‘ulotlar o‘tkazish mumkin.
Hissiy intellekt rivojlangan bolalar kelajakda ijtimoiy hayotda muvaffaqiyat
qozonish ehtimoli yuqori bo‘ladi.
Shuningdek, tarbiyada turli millat va madaniyat vakillarining tajribalaridan
29

o‘rganish ham foydali bo‘lishi mumkin. Dunyoning turli burchaklarida turlicha
tarbiya usullari qo‘llaniladi. Masalan, Yaponiya ta’lim tizimida bolalarni mustaqil
bo‘lishga o‘rgatish juda muhim sanaladi. Yapon maktablarida bolalar sinfxonalarni
o‘zlari tozalashadi, bu esa ularda mehnatsevarlik va jamoaviy mas’uliyat
tuyg‘usini rivojlantiradi. Shuningdek, Skandinaviya davlatlarida bolalarga erkinlik
berish va ularning tabiiy qiziqishlarini rivojlantirishga katta e’tibor qaratiladi. Bu
tajribalarni o‘rganish va o‘zimizning milliy qadriyatlarimiz bilan uyg‘unlashtirish
orqali samarali tarbiya tizimini yaratish mumkin.
Amaliy tajribalar va innovatsion usullar tarbiya jarayonining ajralmas qismi
bo‘lib, ularning to‘g‘ri qo‘llanilishi bolalarning barkamol shaxs sifatida
shakllanishiga yordam beradi. O‘yin metodlari, texnologiyalardan foydalanish,
milliy tarbiya usullarini yangicha talqinda qo‘llash, loyiha asosida o‘qitish va
hissiy intellektni rivojlantirish kabi yondashuvlar orqali bolalarning qobiliyatlarini
yanada chuqurlashtirish mumkin. Asosiysi, tarbiya jarayonida bolalarning
qiziqishlari va ehtiyojlarini hisobga olgan holda, ularga foydali va qiziqarli
metodlarni taklif qilish lozim. Bolalarni tarbiyalash jarayonida ijtimoiy muhitning
o‘rni juda katta. Bola shaxs sifatida shakllanishida nafaqat oilasi, balki atrof-muhit,
jamiyat, maktab va boshqa tashqi omillar ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli,
tarbiya jarayonida oilaning, maktabning va jamiyatning hamkorlikda ishlashi
muhimdir. Bu jihatlarning har biri bolaning ma’naviy va axloqiy rivojlanishiga
ta’sir qiladi.
Ijtimoiy muhit bolalarning xulq-atvorini shakllantiruvchi asosiy omillardan
biri hisoblanadi. Bola kichikligidan boshlab atrofidagi odamlarning xatti-
harakatlarini kuzatib, ulardan o‘rganadi. Agar bola atrofida hurmat, mehr-
muhabbat va samimiylik muhiti hukm surayotgan bo‘lsa, u ham xuddi shunday
tarbiya topadi. Ammo, aksincha, bola zo‘ravonlik, qo‘pollik va hurmatsizlik
hukmron bo‘lgan muhitda o‘ssa, bu uning xulq-atvoriga salbiy ta’sir ko‘rsatishi
mumkin. Shu sababli, ota-onalar va pedagoglar bolalarga ijobiy ijtimoiy muhit
yaratib berishga harakat qilishlari lozim. Oilaning tarbiyadagi roli beqiyosdir. Bola
hayotining ilk yillarida aynan oilada asosiy tarbiya tamoyillarini o‘rganadi. Ota-
30

onalar bolaga mehr-muhabbat, hurmat, mehnatsevarlik, halollik kabi fazilatlarni
o‘rgatishi kerak. Shuningdek, bolaning o‘ziga bo‘lgan ishonchi ham oilaviy
muhitga bog‘liq. Agar ota-onalar farzandlariga yetarli e’tibor berib, ularning
fikrlarini hurmat qilsalar, bu bolada o‘ziga ishonchni mustahkamlaydi. Ammo,
agar bola oilada yetarli mehr ko‘rmasa yoki uning fikrlari inobatga olinmasa, u
o‘zini kamsitilgan his qiladi va ijtimoiy hayotda o‘zini namoyon qilishda
qiyinchiliklarga duch keladi.
Maktab va oila o‘rtasidagi hamkorlik bolaning tarbiyasiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Ota-onalar va o‘qituvchilar muntazam ravishda aloqa qilib, bolaning
rivojlanish jarayonini kuzatib borishlari lozim. Maktabda bola nafaqat bilim oladi,
balki jamiyatda o‘zini qanday tutishni ham o‘rganadi. Shuning uchun, maktab va
oila hamkorlikda tarbiya metodlarini ishlab chiqishi kerak. Masalan, ota-onalar
uchun maxsus seminar va treninglar tashkil etish, o‘qituvchilar bilan
maslahatlashuvlar o‘tkazish foydali bo‘lishi mumkin. Shuningdek, bolalarning
maktabdagi faoliyati haqida ota-onalarga muntazam ma’lumot berib borish lozim.
Ota-onalar va jamiyat o‘rtasidagi hamkorlik ham tarbiyada muhim rol
o‘ynaydi. Bolalar jamiyatning bir qismi sifatida voyaga yetishadi, shuning uchun
ular jamiyatda mavjud bo‘lgan qadriyatlarni ham o‘zlashtirishlari kerak. Masalan,
bolalarni ijtimoiy loyihalar, xayriya tadbirlari va boshqa jamoaviy faoliyatlarga
jalb qilish ularning ijtimoiy mas’uliyatini oshiradi. Bu orqali bolalar nafaqat
jamiyat hayotida faol ishtirok etishni o‘rganadilar, balki mehr-oqibat, birdamlik
kabi tushunchalarni ham o‘zlashtiradilar.
Bolalarning axloqiy tarbiyasida yetakchi shaxslarning roli katta. Jamiyatda
hurmatga sazovor bo‘lgan shaxslar, mashhurlar, san’atkorlar, sportchilar yoki
ilmiy soha vakillari bolalar uchun namuna bo‘lishi mumkin. Agar bunday shaxslar
bolalarga ma’naviy-axloqiy qadriyatlar haqida o‘z fikrlarini bildirsa, bu ularning
ongiga tezroq yetib boradi. Shu sababli, ommaviy axborot vositalarida bolalar
tarbiyasiga oid ijobiy kontent ko‘proq e’tirof etilishi lozim.
Tarbiya jarayonida madaniy muhit ham katta ahamiyat kasb etadi. Bolalar
teatr, muzey, kutubxona va boshqa madaniy muassasalarga borishi, milliy an’ana
31

va qadriyatlarni o‘rganishi lozim. Madaniy merosga bo‘lgan hurmatni
shakllantirish orqali bolalarda milliy g‘urur tuyg‘usini rivojlantirish mumkin.
Shunday qilib, bola tarbiyasida oila, maktab va jamiyatning o‘zaro hamkorligi
muhim ahamiyatga ega. Ota-onalar farzandlariga yaxshi namuna bo‘lishlari,
maktablar bolalarning bilim olishi va axloqiy tarbiyasiga e’tibor qaratishlari,
jamiyat esa ijobiy ijtimoiy muhit yaratishga harakat qilishi lozim. Bularning
barchasi birgalikda amalga oshirilsa, bolalar barkamol shaxs bo‘lib voyaga
yetadilar.
Bola tarbiyasida pedagogik va psixologik yondashuvlar muhim o‘rin tutadi.
Ushbu yondashuvlar bolaning shaxs sifatida shakllanishi, ijtimoiy muhitga
moslashuvi va o‘z qobiliyatlarini namoyon qilishida asosiy rol o‘ynaydi. Quyida
pedagogik va psixologik yondashuvlarning mohiyati, turlari va ularning
tarbiyadagi o‘rni yoritib beriladi. Bolalarni kattalar tarbiyasida tarbiyalash
jarayonida pedagogik va psixologik yondashuvlar muhim ahamiyatga ega. Bu
yondashuvlar bolalarning ruhiy va jismoniy rivojlanishini inobatga olib, tarbiyaviy
jarayonni samarali tashkil etishga xizmat qiladi.
Pedagogik yondashuvlar orasida shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim va tarbiya usuli
muhim o‘rin tutadi. Bu yondashuvda bola shaxs sifatida e’tiborga olinib, uning
ehtiyojlari, qiziqishlari va qobiliyatlari inobatga olinadi. Tarbiyaviy jarayonda
bolaga hurmat bilan yondashish, uni mustaqil fikrlashga o‘rgatish, shaxsiy
qobiliyatlarini rivojlantirish asosiy maqsadlardan biri hisoblanadi.
Faoliyatga asoslangan yondashuv ham samarali hisoblanadi. Bu usulga ko‘ra,
bolalar turli faoliyat turlariga jalb etilib, o‘z tajribasi asosida bilim va
ko‘nikmalarni egallaydi. O‘yin, mehnat, ijodiy mashg‘ulotlar orqali bola
tarbiyalanadi va hayotiy tajriba orttiradi.
XULOSA
32

Bolalarni tarbiyalash jarayonida kattalarning o‘rni juda katta ekanligini
tushundim. Kichik yoshdagi bolalar ko‘proq kattalarga taqlid qiladi, ularning
harakatlari, gapirish uslubi, odatlari bolalar ongida aks etadi. Shu sababli, ota-
onalar, tarbiyachilar va umuman kattalar o‘zlarini qanday tutishlari kerakligi
haqida chuqur o‘ylashlari zarur. Chunki bolalar kattalarni kuzatib, ularga ergashib
ulg‘ayadi.
Bu mavzuni o‘rganish davomida bolalarni faqat nasihat bilan emas, balki
o‘zimizning harakatlarimiz, muomalalarimiz orqali tarbiyalash muhim ekanini
angladim. Chunki bola eshitgandan ko‘ra ko‘proq ko‘rganini tezroq qabul qiladi.
Masalan, agar ota-ona odobli, halol, tartibli bo‘lsa, bola ham tabiiy ravishda
shunday bo‘lishga intiladi. Aksincha, kattalar beparvo bo‘lsa, bola ham shunday
bo‘lib shakllanadi. Shuningdek, tarbiyaning o‘ziga xos jihatlari borligini, har bir
yosh davrida bola turli xil ta’sirlarga ochiq bo‘lishini ham tushundim. Masalan,
maktabgacha yoshdagi bolalar juda sezgir bo‘lib, kattalarning harakatlarini xuddi
nusxa ko‘chirganday o‘zlashtiradi. Shuning uchun ularga faqat og‘zaki emas, balki
amaliy tarzda ham ibrat bo‘lish muhim ekan.
Yana bir o‘rganganim milliy qadriyatlar asosida tarbiya berishning
ahamiyati. Kattalar bolalar bilan qanday muloqot qilishini, qanday urf-odat va
marosimlarga amal qilishini ko‘rsatish orqali milliy tarbiya berish mumkin.
Masalan, mehmondo‘stlik, kattalarni hurmat qilish, tozalik, halollik kabi
fazilatlarni bolaga o‘rgatish uchun bu qadriyatlarni o‘zimiz ham hayotda
qo‘llashimiz kerak.
Kelajakda yana chuqurroq o‘rganishim kerak bo‘lgan jihatlar bor. Masalan,
turli xil pedagogik va psixologik yondashuvlarni o‘rganish, bolalar bilan qanday
muloqot qilish eng samarali bo‘lishini bilish lozim. Bundan tashqari, bolalarni
ijtimoiy muhit va zamonaviy texnologiyalarning ta’siridan qanday himoya qilish
mumkinligini ham o‘rganish kerak. Chunki hozirgi davrda bolalar ko‘proq internet
va televizor orqali axborot olishadi, bu esa tarbiyaga ta’sir qiladi, bolalarni to‘g‘ri
tarbiyalash uchun kattalarning o‘zlarini namuna sifatida tutishlari juda muhim.
Chunki bola tarbiyasi nafaqat so‘z bilan, balki hayot tarzimiz orqali shakllanadi.
33

Shu bois, tarbiya jarayonida har bir harakat va so‘zimizni o‘ylab amalga
oshirishimiz kerak.
Xulosa qilib aytganda, kattalarning bolalar hayotidagi tarbiyaviy o‘rni
beqiyosdir. Ota-onalar, pedagoglar va jamiyatning boshqa a’zolari birgalikda
harakat qilsa, bolalar sog‘lom muhitda tarbiyalanadi va jamiyatga foydali insonlar
bo‘lib yetishadi. Tarbiya jarayoni davomida bolalarga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatish,
ularning qobiliyatlarini rivojlantirish va ularga o‘z qadr-qimmatini anglatish
muhim hisoblanadi.
Bolalarning tarbiyasida kattalar – ota-onalar, o‘qituvchilar, qarindoshlar va
jamiyatning boshqa a’zolari asosiy rol o‘ynaydi. Kattalar bolalarga nafaqat bilim
berish, balki ularning axloqiy fazilatlarini shakllantirish, to‘g‘ri va noto‘g‘ri
tushunchalar haqida ma’lumot berish, o‘zlarini jamiyatda qanday tutishlari
kerakligini o‘rgatish vazifalarini ham bajaradi. Bolalar o‘z hayot yo‘lida eng ko‘p
kattalar ta’sirida bo‘ladilar va shu sababli ularning tarbiyasi bevosita kattalar
tomonidan shakllanadi.
Tavsiyalar:
1. Ota-onalar va o‘qituvchilar uchun tarbiyaviy treninglar tashkil etish :
Ota-onalar va o‘qituvchilar uchun kommunikatsiya, xulq-atvor va tarbiya
masalalarida muntazam treninglar va seminarlar o‘tkazilishi kerak. Bu ularni
o‘zlarining tarbiyaviy usullarini yaxshilashga, bolalar bilan samarali muloqot
qilishga va o‘z xatti-harakatlari orqali to‘g‘ri namuna bo‘lishga yordam beradi.
2. Xulq-atvorni mustahkamlashda ijobiy usullarni qo‘llash : Kattalar
bolalarga faqat jazolash orqali emas, balki ijobiy mustahkamlash (motivatsiya,
maqtov, rag‘batlantirish) orqali ham tarbiya berishlari kerak. Bu bolalarda o‘zini
anglash va o‘z xulq-atvoriga mas’uliyat bilan yondashishga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
34

I. Asosiy adabiyotlar
1. Hasanboyeva O. “Maktabgacha ta’lim metodikasi”. – Toshkent: Ilm Ziyo,
2018.
2. Yo‘ldoshev S. “Oilaviy tarbiya va bolalar psixologiyasi”. – Toshkent: Fan,
2016.
3. Xolbo‘tayev N. “Bolalar tarbiyasida milliy qadriyatlarning o‘rni”. – Toshkent:
O‘zbekiston, 2020.
4. Ashurova D. “Pedagogik psixologiya asoslari”. – Toshkent: Sharq, 2019.
1. Karimova M. “Bolalar tarbiyasida kattalar mas’uliyati”. – Toshkent:
Ma’naviyat, 2017.
2. Safarova G. “Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan ishlash metodikasi”. –
Toshkent: O‘qituvchi, 2019.
3. Norqulova S. “Pedagogik innovatsiyalar va tarbiya jarayoni”. – Samarqand:
Zarafshon, 2021.
4. G‘aniyev A. “Oilada bolani tarbiyalashning pedagogik asoslari”. – Toshkent:
Fan va texnologiya, 2022.
5. Raxmonqulova S. “Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalar psixologiyasi”. –
Buxoro: Istiqlol, 2018.
6. Tursunov B. “Milliy qadriyatlar asosida tarbiya jarayoni”. – Toshkent: Yangi
asr avlodi, 2020.
7. Islomova D. “Bolalar va ijtimoiy muhit”. – Toshkent: Cho‘lpon, 2017.
8. Nizomiy N. Pedagogika asoslari. – Toshkent: Fan, 2020.
9. Mahmudov N., Yo‘ldoshev Q. Pedagogik psixologiya. – Toshkent:
O‘zbekiston, 2019.
10. Qodirov A. Ta’lim va tarbiya nazariyasi. – Toshkent: Sharq, 2021.
11. Jalolov J. Pedagogik mahorat. – Toshkent: O‘qituvchi, 2018.
12. Vygotskiy L.S. Bolalar psixologiyasi. – Moskva: Pedagogika, 2021
13. Komenskiy Y.A. Buyuk didaktika. – Toshkent: O‘qituvchi, 2017.
35

14. Sukhomlinskiy V.A. Yurakni bolaga beraman. – Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2016.
II. Qo‘shimcha adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 30-sentabrdagi
“Maktabgacha ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PF-5198-sonli farmoni.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi “Bolalar
huquqlarining kafolatlarini yanada kuchaytirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar
to‘g‘risida”gi PF-5712-sonli farmoni.
3. Abduqodirov A. “Pedagogika nazariyasi va amaliyoti”. – Toshkent:
O‘qituvchi, 2015.
4. Makarenko A.S. Tarbiya asoslari. – Toshkent: Fan, 2019.
5. Elkonin D.B. Bolalar rivojlanishining psixologik tamoyillari. – Moskva:
Akademiya, 2020.
6. Petrovskiy A.V. Shaxsning ijtimoiylashuvi. – Moskva: Prosveshchenie,
2018.
III. Internet saytlari
1. www.pedagog.uz
2. www.ziyonet.uz
3. www.edu.uz
4. www.family.uz
5. www.bilimdon.uz
36

ILOVALAR
1-rasm
2-rasm
37

Bolalarni kattalar namunasida tarbiyalash

Sotib olish