Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 15000UZS
Hajmi 101.6KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 31 Yanvar 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Sarvar Bekberganov

Ro'yxatga olish sanasi 02 May 2025

0 Sotish

Bolalarni kattalar namunasida tarbiyalash

Sotib olish
KURS ISHI
MAVZU: BOLALARNI KATTALAR NAMUNASIDA
TARBIYALASH MUNDARIJA
KIRISH 3
I. BOB. BOLALARNI TARBIYALASHDA KATTALAR 
NAMUNASINING ROLI
1.1. Kattalar va bolalar o‘rtasidagi aloqalar ..................................................6
1.2. Kattalar tarbiyasining bolalar hayotidagi o‘rni...................….........…..13
II. BOB. KATTALAR NAMUNASINING TARBIYADA 
QO‘LLANILISHI VA UNING AMALIY JIHATLARI.
2.1.Kattalar tomonidan bolalarga beriladigan tarbiya turlari  20
2.2.Muvaffaqiyatli tarbiyaviy strategiyalar va amaliy tajribalar 26
 XULOSA VA TAVSIYALAR 33
 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR  ..................................................35
 ILOVALAR  ......……………………………….......................…..…....…37
                            
KIRISH O‘zbekiston Respublikasi  Prezidenti tomonidan bolalarni tarbiyalashga doir
bir qator farmonlar va qarorlar qabul qilinmoqda. Bu hujjatlar bolalarning ijtimoiy
va   ma’naviy   jihatdan   sog‘lom   bo‘lishi,   ularga   yaxshi   tarbiya   berish   va   ularning
to‘liq   rivojlanishi   uchun   zarur   bo‘lgan   shart-sharoitlarni   yaratishga   qaratilgan.
Prezidentning   ‘Bolalarni   ijtimoiy   himoya   qilish   va   ularning   tarbiyasini
takomillashtirishga   oid”   farmonlari   va   qarorlari   jamiyatdagi   bolalar   tarbiyasining
muhimligini tasdiqlaydi va ularni kattalar namunasida tarbiyalashning ahamiyatini
yana   bir   bor   ta’kidlaydi.   Ushbu   hujjatlar   asosida   bolalarni   tarbiyalashda
kattalarning,   ya’ni   ota-onalar,   o‘qituvchilar   va   boshqa   ijtimoiy   roli   bo‘lgan
shaxslarning mas’uliyatini oshirish maqsad qilinmoqda.  
Bolalar  tarbiyasida  kattalarning  rolini  belgilashda,   dastlab,  bolalar  tarbiyasi
faqatgina   ilmiy-psixologik   bilimlarga   asoslanmagan,   balki   kattalar   tomonidan
ko‘rsatiladigan   amaliy   namuna,   axloqiy   qadriyatlar,   shaxsiy   xulq-atvorning   ham
ahamiyati   katta   ekanligi   tushunilishi   kerak.   Kattalar,   birinchi   navbatda,   o‘z   xulq-
atvorlari   bilan   bolalarga   qanday   mas’uliyatli,   axloqiy   va   ijtimoiy   munosabatlarni
o‘rgatishini   ko‘rsatadilar.   Ota-onalar,   o‘qituvchilar   va   boshqa   kattalar   o‘z
hayotlarida   ko‘rsatgan   mas’uliyatli   xulq-atvorlari   bilan   bolalarga   nafaqat   to‘g‘ri
bilimlar, balki insoniy qadriyatlar, hurmat, halollik va mehnatsevarlik kabi asosiy
ahloqiy jihatlarni ham o‘rgatadilar. 
Kurs   ishi   mavzusining   dolzarbligi :   Bolalarni   tarbiyalashda   kattalar
namunasining   ahamiyati   shundan   iboratki,   bolalar   o‘z   o‘ziga   bo‘lgan   ishonchni,
jamiyatda o‘z o‘rnini topishni va to‘g‘ri qarorlar qabul qilishni aynan kattalarning
xulq-atvoridan   o‘rganadilar.   Kattalar   o‘zlari   yaratgan   muhitda   bolalar   ko‘plab
ijtimoiy,   axloqiy   va   ruhiy   qadriyatlarni   o‘zlashtiradilar.   Shu   bois,   kattalar   uchun
tarbiyaning   yangi   uslublarini   joriy   etish,   ularning   tarbiyaviy   metodlarini
takomillashtirish muhim ahamiyatga ega.
Kattalar tarbiyasining bolalarga ta’siri haqida fikr yuritishdan oldin, bolalar
psixologiyasining   xususiyatlarini   ham   tushunish   zarur.   Bolalar,   ayniqsa,   kichik
yoshdagi bolalar, o‘z atrofidagi kattalarning xulq-atvorini inobatga olgan holda o‘z
xulq-atvorini   shakllantiradilar.   Ular   kattalardan   ko‘plab   odatlarni,   ishonchni,
3 to‘g‘ri va noto‘g‘ri tushunchalarni o‘rganadilar. Bu jarayon bolaning rivojlanishida
katta   rol   o‘ynaydi   va   uning   kelajakdagi   shaxsiyatining   poydevorini   tashkil   etadi.
Shu   bois,   kattalar   o‘zlarining   ijtimoiy   mas’uliyatlarini   anglab,   bolalar   tarbiyasiga
to‘g‘ri   yondashishlari   kerak.   Prezident   farmonlarida   bolalarni   tarbiyalashning
yangi   yo‘nalishlari,   ularga   ijtimoiy   va   axloqiy   bilimlarni   o‘rgatish,   ularni
jamiyatda   faol   va   mas’uliyatli   fuqarolar   sifatida   tarbiyalash   bo‘yicha   bir   qator
chora-tadbirlar   belgilangan.   Shuningdek,   bolalar   bilan   ishlashda   pedagoglarning
o‘zaro   munosabatlari,   ularning   malakalarini   oshirish,   pedagogik   uslublarni
takomillashtirish   muhim   o‘rin   tutadi.   Shuning   uchun,   bolalar   tarbiyasida
kattalarning   mas’uliyatli   namunasining   ta’sirini   o‘rganish   aynan   bugungi   kunda
juda dolzarbdir.
Kurs   ishi   mavzusining   o‘rganilganlik   darajasi:   Bolalarni   kattalar
tarbiyasida   tarbiyalash  masalasi  ko‘p asrlik  tarixga  ega  bo‘lib,  turli   pedagogik va
psixologik   tadqiqotlarda   keng   yoritilgan.   Sharq   mutafakkirlari,   jumladan,   Abu
Nasr   Forobiy,   Yusuf   Xos   Hojib,   Alisher   Navoiy   va   Mahmud   Qoshg‘ariy   kabi
olimlar   tarbiyaning   inson   kamolotidagi   ahamiyatini   ta’kidlab,   unda   kattalarning
roliga alohida urg‘u berishgan.
Yevropa   pedagogikasida   esa   Yan   Amos   Komenskiy,   Jan-Jak   Russo,   Lev
Tolstoy   kabi   mutafakkirlar   bolalar   tarbiyasida   kattalarning   shaxsiy   namuna
ko‘rsatishining muhimligini ta’kidlab o‘tishgan. Keyinchalik ushbu g‘oyalar K.D.
Ushinskiy,   A.S.   Makarenko,   V.A.   Sukhomlinskiy   kabi   pedagoglar   tomonidan
yanada   rivojlantirilib,   bolalarning   tarbiyasida   oilaning,   muhitning   va   jamiyatning
o‘rni keng tadqiq etilgan.
Zamonaviy   psixologiya   va   pedagogika   sohalarida   ham   bolalarning
ijtimoiylashuvi,   axloqiy   tarbiyasi   va   shaxsiy   kamolotida   kattalarning   ta’siri
bo‘yicha   turli   ilmiy   izlanishlar   olib   borilmoqda.   Ayniqsa,   L.S.   Vygotskiy,   D.B.
Elkonin,   A.V.   Petrovskiy   kabi   olimlar   bolalar   rivojlanishida   ijtimoiy   muhit   va
kattalar bilan muloqotning ahamiyatini o‘rganishgan.
Kurs   ishining   obyekti   –   bolalarni   kattalar   tarbiyasida   tarbiyalash   jarayoni
hisoblanadi.   Ya’ni,   bolalarning   shaxsiyati,   axloqiy   va   ijtimoiy   rivojlanishiga   ota-
4 onalar,   tarbiyachilar,   pedagoglar   va   jamiyatning   ta’siri   o‘rganiladi.   Mazkur
jarayonda   kattalarning   shaxsiy   namunasi,   tarbiyaviy   usullari,   pedagogik
yondashuvlari va ijtimoiy muhitning bolalar ongiga ta’siri asosiy tadqiqot obyekti
sifatida   ko‘rib   chiqiladi.   Shu   bilan   birga,   oilaviy   tarbiya,   maktabgacha   ta’lim
muassasalari   va   ijtimoiy   muhitning   bolalar   tarbiyasiga   ta’siri   ham   ushbu   kurs
ishining o‘rganish doirasiga kiradi.
  Kurs   ishining   predmeti   –   bolalarni   kattalar   tarbiyasida   tarbiyalash
jarayonining   mazmuni,   usullari   va   tamoyillaridir.   Ya’ni,   bolalar   tarbiyasida   ota-
onalar, tarbiyachilar va pedagoglarning ta’sirini shakllantiruvchi omillar, samarali
tarbiyaviy yondashuvlar va pedagogik usullar o‘rganiladi. Shuningdek, bolalarning
ijtimoiy,   axloqiy   va   psixologik   rivojlanishida   kattalarning   roli   hamda   tarbiya
jarayonining samaradorligini oshirish yo‘llari tadqiq qilinadi.
Kurs   ishining   maqsadi:   Bolalarni   kattalar   namunasida   tarbiyalash
jarayonining   psixologik,   pedagogik   va   ijtimoiy   jihatlarini   o‘rganish,   kattalarning
bolalar   shaxsiyatiga   va   xulq-atvoriga   ta’sirini   tahlil   qilish   hamda   samarali
tarbiyaviy usullarni aniqlashdir.
Kurs ishining vazifalari: 
1. Bolalarni   kattalar   namunasida   tarbiyalash   jarayonining   psixologik   va
pedagogik asoslarini o‘rganish.
2. Kattalar tarbiyasining bolalar shaxsiyati va axloqiy qadriyatlariga ta’sirini tahlil
qilish.
3. Kattalar   tomonidan   ko‘rsatiladigan   tarbiyaviy   usullarni   va   muloqot   usullarini
aniqlash.
4. Kattalar va bolalar o‘rtasidagi aloqalarni yaxshilash va samarali tarbiya berish
uchun tavsiyalar ishlab chiqish.
Kurs ishining metodlari:   Tahlil va sintez, Empirik tadqiqot, Eksperimental,
anketa so‘rov, og‘zaki metodlar.
Kurs   ishining   tuzilishi:   Kirish,   2   bob,   asosiy   qism,   xulosa   va   tavsiyalar,
foydalanilgan adabiyotlar r o‘yxati va ilovala va ____sahifadan iborat.
I. BOB. BOLALARNI TARBIYALASHDA KATTALAR
5 NAMUNASINING ROLI.
1.1  Kattalar va bolalar o‘rtasidagi aloqalar.
Kattalarning   bolalar   tarbiyasidagi   o‘rni   juda   muhim   va   beqiyosdir.   Bolalar
hayotining   dastlabki   bosqichlaridanoq   ular   kattalar   ta’sirida   bo‘lib,   ularning
harakatlari,   xatti-harakatlari   va   nutqini   kuzatib,   o‘rganadilar.   Kattalar   bolalar
uchun   birinchi   o‘rnak,   namuna   va   yo‘lboshchi   hisoblanadi.   Shu   boisdan,   kattalar
tomonidan   beriladigan   tarbiya   bolalarning   kelajakdagi   shaxsiyati   va   jamiyatdagi
o‘rnini   belgilab   beradi.   Bolalar   ilk   yoshidan   boshlab   atrof-muhitni   anglash   va
tushunish   jarayonida   kattalarga   taqlid   qilish   orqali   o‘rganadi.   Ular   ota-onalar,
o‘qituvchilar   va   jamiyatdagi   boshqa   kattalar   harakatlarini   kuzatib,   o‘zlarining
xulq-atvorini shakllantiradi. Aynan kattalar tomonidan beriladigan mehr, e’tibor va
to‘g‘ri tarbiya bolalar ruhiyati va kelajakdagi xulq-atvorini belgilaydi. Shu sababli,
kattalarning   har   bir   harakati   va   qarorlari   bolalarga   ta’sir   qilishi   mumkin.   Agar
kattalar   bolalar   oldida   yaxshi   namuna   bo‘lsa,   bolalar   ham   shu   fazilatlarni
o‘zlashtirib   boradilar.   Bolalarning   psixologik   rivojlanishi   uchun   sog‘lom   muhit
juda muhimdir. Ota-onalar  va  o‘qituvchilar   bolalarga  tarbiya berishda  o‘zlarining
shaxsiy   xatti-harakatlariga   katta   e’tibor   qaratishlari   zarur.   Masalan,   agar   ota-ona
bolaga   halollikni   o‘rgatmoqchi   bo‘lsa,   avvalo,   o‘zlari   halol   bo‘lishlari   kerak.
Chunki bolalar ko‘proq amaliy misollar orqali o‘rganadilar. Agar kattalar yolg‘on
gapirsa   yoki   axloqiy   qoidalarga   rioya   qilmasa,   bolalar   ham   shu   xatti-harakatni
o‘zlashtirib olishi ehtimoli katta bo‘ladi.  Bolalar tarbiyasida kattalar nafaqat o‘rnak
bo‘lishi,   balki   ularga   kerakli   bilim   va   ko‘nikmalarni   ham   o‘rgatishlari   kerak.
Kattalar   bolalarni   ma’naviy   jihatdan   boyitish,   ularga   odob-axloq   qoidalarini
o‘rgatish orqali kelajakda yaxshi inson bo‘lib yetishishlariga yordam beradilar. Shu
bois,   ota-onalar   bolalar   bilan   ko‘proq   muloqot   qilishlari,   ularning   qiziqishlari   va
qobiliyatlarini   rivojlantirishga   e’tibor   qaratishlari   lozim.   Zamonaviy   dunyoda
bolalarga   axborot   texnologiyalari,   internet   va   ommaviy   axborot   vositalari   katta
ta’sir   ko‘rsatmoqda.   Shu   boisdan,   ota-onalar   va   o‘qituvchilar   bolalarni   noto‘g‘ri
yo‘nalishlardan   himoya   qilish   uchun   ularning   tarbiyasiga   yanada   ko‘proq   e’tibor
berishlari   lozim.   Kattalar   bolalarning   qaysi   axborot   manbalaridan
6 foydalanayotganini   nazorat   qilishlari   va   ularga   to‘g‘ri   yo‘nalish   berishlari
muhimdir.   Bundan   tashqari,   bolalar   tarbiyasida   nafaqat   ota-onalar,   balki   jamiyat
ham   katta   o‘rin   tutadi.   O‘qituvchilar,   murabbiylar   va   katta   yoshdagilar   bolalarga
doimiy   e’tibor   qaratishlari   va   ularning   kelajagi   uchun   javobgar   ekanliklarini
unutmasliklari lozim. Chunki bolalar faqat oilada emas, balki maktab, bog‘cha va
jamiyat ichida ham tarbiyalanadi. 
Agar   bolalar   tarbiyasiga   barcha   birdek   mas’uliyat   bilan   yondashsalar,
ularning kelajagi  yanada porloq bo‘ladi. Kattalar bolalar tarbiyasida mehr, e’tibor
va sabr-toqat bilan yondashsalar, bolalar ham shunga yarasha yaxshi  inson bo‘lib
voyaga   yetadilar.   Bolalar   har   doim   kattalarning   qo‘llab-quvvatlashiga,   ularning
yo‘l-yo‘riqlariga   muhtoj.   Shu   sababli,   kattalar   bolalarga   nafaqat   tarbiya,   balki
ularga ishonch ham bera olishlari lozim. Bu esa, o‘z navbatida, bolalarning o‘ziga
bo‘lgan ishonchini oshiradi va ularga mustaqil qaror qabul qilishga yordam beradi.
Kattalar   tarbiyasi   bolalarning   axloqiy,   ma’naviy   va   jismoniy   rivojlanishiga   ham
ta’sir   qiladi.   Bolalar   yoshligida   olgan   tarbiya   ularning   butun   hayoti   davomida
ularga   hamroh   bo‘ladi.   Shu   sababli,   ota-onalar   va   pedagoglar   bolalar   tarbiyasiga
juda   katta   e’tibor   berishlari   zarur.   Agar   bolalar   to‘g‘ri   tarbiya   olishsa,   ular
jamiyatda munosib o‘rin egallaydi va yaxshi inson bo‘lib yetishadi.
  Hozirgi   kunda   bolalar   tarbiyasida   ota-onalarning   roli   yanada   oshgan.
Zamonaviy jamiyatda bolalar ko‘proq mustaqil qaror qabul qilishni o‘rganmoqda,
lekin   bu   jarayonda   kattalarning   yo‘lboshchilik   qilishlari   muhim.   Agar   ota-onalar
bolalar tarbiyasida befarq bo‘lsalar, bolalar noto‘g‘ri yo‘ldan ketishi mumkin. Shu
sababli,   bolalar   bilan   ko‘proq   vaqt   o‘tkazish,   ularning   qiziqishlarini   tushunish   va
ularga to‘g‘ri yo‘nalish berish ota-onalarning asosiy  vazifalaridan biridir. Bundan
tashqari, bolalar tarbiyasida oilaviy an’analarning o‘rni ham katta. An’analar orqali
bolalar  ma’naviy qadriyatlarni  o‘rganadilar   va jamiyatda  o‘z o‘rinlarini  topadilar.
Ota-onalar   bolalariga   milliy   qadriyatlar,   urf-odatlar   va   odob-axloq   qoidalarini
o‘rgatishlari   orqali   ularning   kelajakda   yaxshi   inson   bo‘lib   yetishishlariga   yordam
beradilar. Shunday ekan, bolalar tarbiyasiga yengil qarash mumkin emas, aksincha,
bu jarayonga chuqur e’tibor qaratish kerak. Kattalarning bolalar tarbiyasidagi o‘rni
7 nafaqat   ularning   kelajagini   belgilaydi,   balki   butun   jamiyat   rivojiga   ham   ta’sir
qiladi. Agar  bolalar  yaxshi  tarbiya olsalar, ular kelajakda jamiyatga foydali  inson
bo‘lib   yetishadi.   Shu   boisdan,   bolalar   tarbiyasida   faqat   ota-onalar   emas,   balki
butun   jamiyat   birdek   mas’uliyatli   bo‘lishi   kerak.   Faqat   shunda   bolalar   yaxshi
tarbiya olib, kelajakda yetuk inson bo‘lib yetishadilar.
Kattalar va bolalar o‘rtasidagi tarbiyaviy muloqot bolalarning shaxs sifatida
shakllanishida   muhim   rol   o‘ynaydi.   Bola   dunyoni   anglash,   o‘z   xatti-harakatlarini
tartibga   solish   va   atrof-muhit   bilan   o‘zaro   munosabat   qilishni   kattalar   orqali
o‘rganadi. Kattalar bolalar uchun yo‘lboshchi bo‘lib, ularga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatish,
axloqiy   tamoyillarni   singdirish   va   turli   hayotiy   vaziyatlarda   to‘g‘ri   qaror   qabul
qilishga   yordam   berishlari   kerak.   Bola   yoshligidan   boshlab   atrofdagi   odamlardan
ta’sirlanadi, shu bois kattalar bilan bo‘ladigan muloqot tarbiyaviy ahamiyatga ega.
Kattalar bolaning dunyoqarashini shakllantirish, unga to‘g‘ri yo‘l-yo‘riq berish va
uni axloqiy jihatdan yetuk shaxs bo‘lishiga hissa qo‘shishlari lozim.
Bola   o‘zining   ilk   tarbiyasini   oilada   oladi.   Ota-onalar   bolaga   odob-axloq,
muomala   madaniyati,   hurmat   va   qadriyatlarni   o‘rgatadilar.   Ota-ona   va   bola
o‘rtasidagi   muloqot   qanchalik   iliq   va   samimiy   bo‘lsa,   bolada   shu   qadar   sog‘lom
tafakkur   shakllanadi.   Agar   ota-onalar   bolalari   bilan   yaqin   muloqotda   bo‘lsalar,
ularning   qiziqishlari   va   muammolarini   tushunsalar,   bola   ham   o‘zini   ishonchli   his
qiladi   va   har   qanday   masalada   kattalar   bilan   maslahatlashishga   odatlanadi.
Aksincha,   agar   ota-onalar   farzandlariga   yetarlicha   e’tibor   bermasalar,   ularning
hissiyotlari va qiziqishlariga befarq bo‘lsalar, bolalar o‘zini tashlandiq his qiladi va
noto‘g‘ri muhitga tushib qolish ehtimoli ortadi. 
Tarbiyaviy   muloqotning   eng   muhim   jihatlaridan   biri   bolaga   to‘g‘ri   yo‘l-
yo‘riq   ko‘rsatishdir.   Ba’zan   ota-onalar   bolalarni   haddan   tashqari   jazolash   yoki
nazorat qilish orqali ularni yaxshi inson qilib tarbiyalash mumkin deb o‘ylaydilar.
Ammo bu yondashuv aks ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bola tarbiyasida qattiqqo‘llik
va   zo‘ravonlik   emas,   balki   tushunish,   mehr-oqibat   va   muloyimlik   muhimdir.
Kattalar   bolalarga   nasihat   qilayotganda,   ularning   fikrlarini   tinglashi   va   hurmat
bilan   yondashishi   kerak.   Shunda   bolalar   ham   kattalar   bilan   muloqot   qilishdan
8 qo‘rqmaydi   va   ularga   o‘z   muammolarini   bemalol   ayta   oladi.   Ota-onalar   va
pedagoglarning tarbiyadagi o‘rni ham juda katta. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari
va   maktabda   bolalar   o‘z   bilimlarini   mustahkamlash   barobarida   axloqiy   jihatdan
ham   shakllanadilar.   O‘qituvchilar   faqatgina   dars   o‘tish   bilan   cheklanmasdan,
bolalar   bilan   tarbiyaviy   suhbatlar   o‘tkazishi,   ularga   hayotiy   tajribalari   asosida
qimmatli maslahatlar berishi lozim.  Bolalar o‘qituvchilarning har bir so‘zini diqqat
bilan   tinglaydi   va   ularga   taqlid   qiladi.   Agar   o‘qituvchi   bolalar   bilan   samimiy   va
tushunarli tilda muloqot qila olsa, bolalar uni do‘st sifatida qabul qiladi va o‘zlarini
erkin his qilishadi. 
Tarbiyaning yana bir  muhim  jihati  – ota-onalar  va o‘qituvchilar  o‘rtasidagi
hamkorlikdir. Ba’zan ota-onalar farzandining maktabdagi xatti-harakatlari, o‘qishi
yoki   ijtimoiy   muhitga   moslashishi   bilan   qiziqmaydi.   Bu   esa   bolaning   o‘qish   va
rivojlanish   jarayoniga   salbiy   ta’sir   ko‘rsatishi   mumkin.   Shu   bois   ota-onalar   va
pedagoglar doimiy aloqada bo‘lishlari, bolaning rivojlanishini muhokama qilishlari
va   birgalikda   harakat   qilishlari   zarur.   Ota-onalar   bolalarning   maktabdagi
muvaffaqiyatlari   bilan   qiziqib,   ularning   ijobiy   yutuqlarini   maqtashlari,
kamchiliklarini esa tushunish bilan yondashib bartaraf etishlari muhimdir.
Bolalar   tarbiyasida   an’anaviy   va   innovatsion   usullar   uyg‘unligi   ham   katta
ahamiyatga   ega.   Ilgari   bolalar   tarbiyasida   asosan   ota-bobolarimizdan   qolgan   urf-
odatlar, milliy qadriyatlar asosiy rol o‘ynagan bo‘lsa, hozirgi kunda texnologiyalar
rivojlanishi   natijasida   tarbiya   jarayoni   o‘zgarmoqda.   Masalan,   ilgari   bolalarga
ertaklar   orqali   axloqiy   tushunchalar   singdirilgan   bo‘lsa,   hozirgi   kunda   turli
interaktiv   o‘yinlar,   video   materiallar   va   elektron   kitoblar   orqali   bolalarni
tarbiyalash imkoniyati mavjud. Shu sababli, ota-onalar va pedagoglar an’anaviy va
zamonaviy   usullarni   birgalikda   qo‘llash   orqali   tarbiyaning   samaradorligini
oshirishlari   mumkin.   Bolaning   shaxsiyati   va   axloqiy   fazilatlari   ota-onalar   va
pedagoglarning   birgalikdagi   sa’y-harakatlari   natijasida   shakllanadi.   Bolalar
yoshligida   qanday   tarbiya   olishsa,   kelajakda   shunday   shaxs   bo‘lib   yetishadi.   Shu
sababli,   kattalar   bolalar   tarbiyasiga   mas’uliyat   bilan   yondashishlari   va   ularning
kelajagi   uchun   poydevor   yaratishlari   lozim.   Bolalar   tarbiyasida   nafaqat   bilim
9 berish,   balki   ularning   shaxsiy   fikrlash   qobiliyatini   rivojlantirish   ham   muhimdir.
Ota-onalar   va   pedagoglar   bolalarga   faqat   bilim   berish   bilan   cheklanmasdan,
ularning   dunyoqarashini   kengaytirish,   mantiqiy   fikrlash   qobiliyatlarini
rivojlantirish va mustaqil qaror qabul qilishga o‘rgatishlari kerak. 
Bolalarga   tarbiyaviy   ta’sir   ko‘rsatish   jarayonida   sabr-toqat   va   tushunish
muhim   o‘rin   tutadi.   Ba’zan   bolalar   xatoga   yo‘l   qo‘yishlari   yoki   noto‘g‘ri   xatti-
harakat qilishlari mumkin. Bunday hollarda ularni jazolash yoki qattiq so‘zlar bilan
koyish   emas,   balki   ularning   xatolarini   tushuntirish   va   to‘g‘ri   yo‘nalish   berish
samaraliroq   bo‘ladi.   Kattalar   bolalarga   mehr   bilan   yondashsalar,   bolalar   ham
tarbiyaviy jarayonda faol ishtirok etadi va o‘zlarini erkin his qilishadi. Shuningdek,
bolalar   tarbiyasida   oiladagi   muhit   ham   juda   katta   ahamiyatga   ega.   Agar   oilada
doimiy nizolar, kelishmovchiliklar bo‘lsa, bu bolaga ham salbiy ta’sir qiladi. Bola
oiladagi muhitni sezadi va u ham shunga mos ravishda xulq-atvorni shakllantiradi.
Agar ota-onalar bolaga yaxshi muhit yaratsalar, bolalar ham o‘zlarini ishonchli his
qiladi va to‘g‘ri tarbiyalanadi. 
Xulosa   qilib   aytganda,   kattalarning   bolalar   hayotidagi   tarbiyaviy   o‘rni
beqiyosdir.   Ota-onalar,   pedagoglar   va   jamiyatning   boshqa   a’zolari   birgalikda
harakat qilsa, bolalar sog‘lom muhitda tarbiyalanadi va jamiyatga foydali insonlar
bo‘lib   yetishadi.   Tarbiya   jarayoni   davomida   bolalarga   to‘g‘ri   yo‘l   ko‘rsatish,
ularning   qobiliyatlarini   rivojlantirish   va   ularga   o‘z   qadr-qimmatini   anglatish
muhim hisoblanadi.
Bolalarning   tarbiyasida   kattalar   –   ota-onalar,   o‘qituvchilar,   qarindoshlar   va
jamiyatning   boshqa   a’zolari   asosiy   rol   o‘ynaydi.   Kattalar   bolalarga   nafaqat   bilim
berish,   balki   ularning   axloqiy   fazilatlarini   shakllantirish,   to‘g‘ri   va   noto‘g‘ri
tushunchalar   haqida   ma’lumot   berish,   o‘zlarini   jamiyatda   qanday   tutishlari
kerakligini o‘rgatish vazifalarini ham bajaradi. Bolalar o‘z hayot yo‘lida eng ko‘p
kattalar   ta’sirida   bo‘ladilar   va   shu   sababli   ularning   tarbiyasi   bevosita   kattalar
tomonidan   shakllanadi.   Ota-onalar   va   o‘qituvchilarning   bolalarga   bo‘lgan
munosabati,   ularning   o‘zaro   muloqoti   va   ularga   berilgan   tarbiya   usullari
bolalarning kelajagi uchun hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
10 Birinchi   navbatda,   bolalarning   oila   muhitida   tarbiyalanishi   haqida   so‘z
yuritish   zarur.   Oila   –   bola   hayotidagi   birinchi   va   eng   asosiy   tarbiya   o‘chog‘idir.
Bolalar   o‘zlarining   eng   dastlabki   tushunchalarini   oilada   shakllantiradilar.   Ota-
onalar bolalarga yaxshi va yomon xulq-atvor o‘rtasidagi farqni tushuntiradi, ularga
jamiyatda qanday yashash kerakligi haqida o‘gitlar beradi. 
Agar   ota-onalar   bolalariga   e’tiborli   bo‘lib,   ularga   yetarli   vaqt   ajratsalar,
bolalar   o‘zlarini   ishonchli   his   qiladi   va   yaxshi   tarbiyalanadi.   Aksincha,
e’tiborsizlik   yoki   doimiy   qattiqqo‘llik   bolada   qo‘rquv   va   ishonchsizlik   hissini
shakllantirishi   mumkin.   Shuning   uchun   ota-onalar   bolalar   bilan   iliq   munosabatda
bo‘lishlari,   ularning   muammolarini   tushunishlari   va   ularga   kerakli   maslahatlarni
bera olishlari lozim. Bola tarbiyasida nafaqat ota-onalar, balki bobolar, buvilar va
boshqa   qarindoshlar   ham   muhim   rol   o‘ynaydi.   Milliy   tarbiyaviy   an’analarimizga
ko‘ra,   bolalar   oilada   keksa   avlod   vakillari   bilan   ko‘p   vaqt   o‘tkazadilar.   Bobo   va
buvilarning   hayotiy   tajribasi   va   donishmandliklari   bolalar   tarbiyasiga   katta   ta’sir
ko‘rsatadi. Ular bolalarga odob-axloq qoidalarini tushuntiradilar, hayotiy masalalar
bo‘yicha   yo‘l-yo‘riq   ko‘rsatadilar.   Ota-onalar   band   bo‘lgan   vaqtda   bobolar   va
buvilar   bolalarga   mehribonlik   bilan   yondashib,   ularga   ko‘mak   berishlari   bolalar
uchun juda foydali bo‘ladi.
Ikkinchidan,   maktab   va   maktabgacha   ta’lim   tashkilotlarining   bolalar
tarbiyasidagi  o‘rni ham muhimdir. Bolalar  bog‘chada va maktabda yangi bilimlar
egallaydi,   ijtimoiy   muhitga   moslashadi   va   o‘zaro   muloqot   qilish   qobiliyatlarini
rivojlantiradi.   O‘qituvchilar   va   tarbiyachilar   bolalarga   nafaqat   fan   bo‘yicha   bilim
berishadi,   balki   ularni   axloqiy   jihatdan   ham   tarbiyalaydilar.   Maktabgacha   ta’lim
tashkilotlarida   bolalarga   tartib-intizom,   do‘stlik,   mehribonlik,   hamkorlik   va
halollik   kabi   fazilatlar   o‘rgatiladi.   Shu   sababli,   tarbiyachilar   va   o‘qituvchilar
bolalar   bilan   yaxshi   munosabat   o‘rnatishlari   va   ularga   mehribonlik   bilan
yondashishlari lozim. Maktabda o‘qituvchilar nafaqat dars berish, balki bolalarning
axloqiy   rivojlanishiga   ham   e’tibor   qaratishlari   kerak.   Masalan,   dars   jarayonida
halollik,   odob,   insonparvarlik   kabi   fazilatlar   muhokama   qilinishi,   o‘quvchilarga
bunday tamoyillar singdirilishi zarur. Agar o‘qituvchilar bolalar bilan samimiy va
11 do‘stona   munosabatda   bo‘lishsa,   bolalar   ham   ularga   hurmat   bilan   qarashadi   va
o‘zlarini erkin his qilishadi.
Uchinchidan,   bolalarning   jamiyatdagi   boshqa   kattalar   bilan   muloqoti   ham
tarbiyaviy   jarayonda   katta   ahamiyat   kasb   etadi.   Masalan,   bolalar   qo‘shnilar,
ustozlar, do‘stlarining ota-onalari yoki boshqa kattalar bilan muloqot qilish orqali
ham   o‘zlarining   xulq-atvorini   shakllantiradilar.   Shuning   uchun   ham,   jamiyatning
har bir a’zosi bolalar tarbiyasiga befarq bo‘lmasligi, ularga mehr bilan yondashishi
lozim. Bolalarning odob-axloq qoidalarini o‘rganish jarayoni ko‘pincha kattalarga
taqlid qilish orqali amalga oshadi. 
Bolalar   ota-onalari,   ustozlari   va   atrofdagi   boshqa   insonlarning   xatti-
harakatlarini   kuzatib,   ularning   gap-so‘zlari,   muomalasi,   yurish-turishidan   o‘rnak
oladilar. Agar kattalar bolalar oldida yaxshi muomala qilishsa, mehribon bo‘lishsa,
bolalar   ham   shu   tarzda   tarbiyalanadi.   Aksincha,   agar   bolalar   doimiy   ravishda
qattiqqo‘llik,   adolatsizlik   yoki   beparvolik   muhitida   bo‘lsalar,   bu   ularning   xatti-
harakatiga   ham   ta’sir   qiladi.   Shu   sababli,   kattalar   o‘zlarini   namuna   sifatida
tutishlari,   bolalarga   o‘zlarining   yaxshi   fazilatlarini   ko‘rsatishlari   zarur.
Shuningdek,   bolalarni   mustaqil   fikrlash   va   to‘g‘ri   qaror   qabul   qilishga   o‘rgatish
ham   tarbiyaning   muhim   jihatlaridan   biridir.   Kattalar   bolalarga   har   doim   tayyor
javob   yoki   ko‘rsatma   berish   o‘rniga,   ularni   mustaqil   fikrlashga   undashlari   kerak.
Masalan,   bolaga   biror   masala   bo‘yicha   fikrini   so‘rash,   u   bilan   ochiq   suhbat
o‘tkazish   va   uning   qarorlarini   hurmat   qilish   orqali   uning   mustaqil   fikrlash
qobiliyatini   rivojlantirish   mumkin.   Bu   esa   bolaga   o‘ziga   ishonch   hosil   qilishga,
hayotiy muammolarni hal qilishga va to‘g‘ri yo‘l tanlashga yordam beradi. 
12 1.2  Kattalar tarbiyasining bolalar hayotidagi o‘rni
Oila   –   bolalar   tarbiyasining   eng   muhim   muhitidir.   Bolalar   hayotining
dastlabki   yillari   aynan   oila   bag‘rida   shakllanadi   va   bu   davrda   ular   kattalar   bilan
bo‘ladigan   muloqot   orqali   o‘z   shaxsini   rivojlantiradi.   Ota-onalar,   bobo-buvi   va
boshqa   oila   a’zolari   bolaning   hayotida   hal   qiluvchi   rol   o‘ynaydi.   Aynan   oiladagi
munosabatlar   bolalarning   kelajakdagi   xulq-atvoriga,   o‘ziga   bo‘lgan   ishonchiga,
boshqalar  bilan muloqot  qilish qobiliyatiga katta ta’sir  ko‘rsatadi.  Shuning uchun
ham oiladagi kattalar bilan bolalar o‘rtasidagi aloqalar mehr, hurmat, tushunish va
sabr   bilan   yo‘g‘rilgan   bo‘lishi   kerak.   Ota-onalar   va   farzandlar   o‘rtasidagi
munosabatlar  bolalarning  shaxsiy   rivojlanishida   katta  ahamiyatga  ega.   Ota-onalar
bolalar  bilan  ko‘proq vaqt   o‘tkazishlari,  ularning his-tuyg‘ularini   tushunishlari   va
ular   bilan   ochiq   suhbat   qura   olishlari   lozim.   Bolalar   o‘z   ota-onalarining   xatti-
harakatlarini   kuzatib,   ularni   o‘ziga   namuna   sifatida   qabul   qiladi.   Agar   ota-onalar
bolalariga   mehribon,   adolatli   va   sabrli   bo‘lishsa,   bolalar   ham   xuddi   shunday
fazilatlarni   o‘zida   shakllantiradi.   Aksincha,   agar   ota-onalar   bolalar   bilan   qattiq
gaplashsa,   ularni   tushunmasa   yoki   beparvo   bo‘lsa,   bu   bolalarning   psixologik
holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Bolalar   va   ota-onalar   o‘rtasidagi   muloqot   faqat   buyruq   berish   yoki
ta’qiqlashdan iborat bo‘lishi kerak emas.  Bolalar ota-onalari bilan erkin suhbat qila
olishi,   o‘z   fikrlarini   ochiq   bildira   olishi   muhim.   Agar   bola   ota-onasidan   qo‘rqsa
yoki o‘zini erkin his qilmasa, u muammolarini boshqalar bilan muhokama qilishga
harakat qiladi, bu esa noto‘g‘ri qaror qabul qilishiga olib kelishi mumkin. Shuning
uchun   ota-onalar   bolalar   bilan   chin   dildan   muloqot   qilishga   intilishlari,   ularni
tinglashlari va ularning his-tuyg‘ulariga hurmat bilan yondashishlari lozim. Bobo-
buvilarning tarbiyada tutgan o‘rni ham juda muhimdir. 
An’anaviy   oilalarda   bolalar   ko‘pincha   bobo   va   buvilari   bilan   ko‘p   vaqt
o‘tkazadilar.   Ularning   boy   tajribasi   va   donishmandligi   bolalar   tarbiyasiga   katta
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bobolar va buvilar bolalarga milliy qadriyatlar, urf-odatlar
va axloqiy qoidalarni o‘rgatishda muhim rol o‘ynaydi. Ular bolalarga sabr, hurmat,
mehr   va   qadr-qimmat   tushunchalarini   singdiradilar.   Shu   sababli,   bobo-buvilar
13 bilan   yaxshi   munosabat   o‘rnatish,   ularning   tajribasidan   foydalanish   bolalarning
to‘g‘ri  tarbiya topishida  muhim  ahamiyat  kasb etadi. Oiladagi  mehr-muhabbat  va
tushunish   muhitining   ta’siri   bolalarning   psixologik   holatiga   va   umuman,
kelajakdagi   xatti-harakatlariga   bevosita   ta’sir   qiladi.   Agar   bola   oilada   o‘zini
xavfsiz,   kerakli   va   sevimli   his   qilsa,   u   o‘z   atrofidagilarga   ham   ishonch   bilan
qaraydi.   O‘z   navbatida,   oiladagi   kelishmovchiliklar,   janjallar   yoki   e’tiborsizlik
bolalarning   ruhiyatiga   salbiy   ta’sir   qiladi.   Agar   bola   oilada   doimiy   bosim   yoki
qattiqqo‘llik muhitida o‘ssa, u o‘zini noqulay his qiladi, o‘ziga bo‘lgan ishonchini
yo‘qotishi   mumkin.   Bunday   holatlar   bolalarning   maktabdagi   o‘qishiga,   do‘stlar
bilan   munosabatiga   va   umuman,   jamiyatga   moslashishiga   ham   ta’sir   ko‘rsatadi.
Oilada   intizom   va   qoidalar   ham   muhim   o‘rin   tutadi.   Bolalar   tartib-intizomni,
mas’uliyatni   va   o‘z   majburiyatlarini   bilishlari   lozim.   Biroq   intizom   qattiqqo‘llik
yoki   jazoga   asoslangan   bo‘lishi   emas,   balki   tushuntirish   va   mantiqiy   yondashuv
orqali amalga oshirilishi kerak.
  Bolalarga ularning xatti-harakatlari natijalari tushuntirilishi, nega muayyan
qoidalar borligi izohlanishi muhim. Bu bolalarda ongli ravishda to‘g‘ri xulq-atvor
shakllantirishga   yordam   beradi.   Shuningdek,   ota-onalar   bolalarga   doimo   nafaqat
so‘z   bilan,   balki   o‘z   xatti-harakatlari   bilan   ham   ibrat   bo‘lishlari   lozim.   Agar   ota-
onalar   o‘zlari   tartib-intizomga   rioya   qilsa,   halol   va   adolatli   bo‘lsa,   bolalar   ham
ularga taqlid qilib shunday fazilatlarni egallaydi. Aksincha, agar ota-onalar o‘zlari
noto‘g‘ri   yo‘l   tutsa,   lekin   bolalardan   yaxshi   muomala   kutsa,   bu   bolalarda   ichki
qarama-qarshilik   tug‘dirishi   mumkin.   Bolalar   va   ota-onalar   o‘rtasidagi   ishonchli
munosabat   bolalarning   o‘ziga   bo‘lgan   ishonchini   oshirishga,   ularning   jamiyatda
to‘g‘ri   o‘rin   egallashiga   yordam   beradi.   Agar   bolalar   ota-onalari   bilan   istalgan
mavzuda  gaplasha  olishsa,  maslahat   so‘rashsa   va  o‘zlarini  erkin  his  qilishsa,  ular
hayotda   to‘g‘ri   yo‘lni   tanlashga   moyil   bo‘ladilar.   Shu   sababli,   oilada   ochiq
muloqot   muhitini   yaratish,   bolalarga   mehr   va   e’tibor   berish,   ularni   tarbiyalashda
oqilona yondashish eng muhim vazifalardan biridir. 
Xulosa qilib aytganda, oiladagi  kattalar va bolalar  o‘rtasidagi  munosabatlar
bolalarning   kelajakdagi   shaxsiy   rivojlanishida   hal   qiluvchi   rol   o‘ynaydi.   Ota-
14 onalar,   bobo-buvilar   va   boshqa   oila   a’zolari   bolalarga   mehr   va   e’tibor   bilan
yondashishlari,   ularning   tarbiyasiga   mas’uliyat   bilan   qarashlari   lozim.   Oiladagi
sog‘lom   va   ishonchli   muhit   bolalarning   o‘ziga   bo‘lgan   ishonchini   oshirishga,
ularning   to‘g‘ri   tarbiya   topishiga   va   jamiyatda   muvaffaqiyatli   shaxs   bo‘lib
yetishishiga zamin yaratadi.
Maktab   va   tarbiya   muassasalari   bolalarning   shaxsiy   rivojlanishida   muhim
rol   o‘ynaydi.   Bu   joylarda   bolalar   nafaqat   bilim   oladilar,   balki   ijtimoiy
munosabatlarni   ham   o‘rganadilar.   O‘qituvchilar   va   tarbiyachilar   bolalar   bilan
to‘g‘ri   muloqot   qilishni   o‘rganishi,   ularni   hurmat   qilish   va   ularga   o‘z   fikrlarini
bildirish   uchun   imkoniyat   yaratishi   lozim.   Bolalar   bilan   ishlashda   mehribonlik,
tushunish   va   sabr   muhim   ahamiyatga   ega.   Agar   bola   maktabda   yoki   bog‘chada
o‘zini ishonchli his qilsa, u yaxshi o‘qiydi va jamiyatga moslashish jarayoni oson
kechadi.
O‘qituvchi   va   o‘quvchilar   o‘rtasidagi   ta’limiy   hamkorlikning   asosiy
jihatlaridan biri – ishonchli  muloqotdir. O‘qituvchi o‘z o‘quvchilariga faqat bilim
beruvchi   emas,   balki   ularning   shaxsiy   rivojlanishiga   ko‘mak   beruvchi   inson
sifatida   ham   qaralishi   kerak.   Ta’lim   jarayoni   faqat   dars   berish   bilan
cheklanmasligi,   balki   o‘quvchilarning   qiziqishlarini   hisobga   olib,   ularning   fikrini
tinglash   orqali   olib   borilishi   kerak.   O‘qituvchilar   bolalarga   mustaqil   fikrlash,
tanqidiy tahlil qilish va mustaqil qaror qabul qilish ko‘nikmalarini shakllantirishga
yordam   berishi   lozim.   Bolalar   tarbiyasida   intizom   va   tartib   muhim   o‘rin   tutadi.
Biroq   intizom   qattiqqo‘llik   bilan   emas,   balki   tushuntirish   va   mantiqiy   izohlash
orqali ta’minlanishi lozim. Bolalar o‘z harakatlarining natijalarini tushunishlari va
o‘zlari uchun javobgarlikni his qilishlari kerak. 
Maktab va bog‘chada tarbiya jarayoni shunday tashkil etilishi kerakki, unda
bolalar o‘zlarini hurmat qilingan, e’tibor qaratilgan shaxs sifatida his qilsinlar. Aks
holda,   bolalar   o‘zlarini   yetarli   darajada   qadrlanmagan   deb   hisoblashlari   va   bu
ularning   rivojlanishiga   salbiy   ta’sir   qilishi   mumkin.   Tarbiyachilar   va   bolalar
o‘rtasidagi   tarbiyaviy   jarayon   bolalar   ruhiyati   va   psixologik   xususiyatlariga
asoslanishi   lozim.   Har   bir   bola   o‘ziga   xos   shaxs   bo‘lib,   uning   qiziqishlari,
15 qobiliyatlari   va ehtiyojlari  har   xil   bo‘ladi.  Shu sababli,   pedagoglar  har  bir  bolaga
individual   yondashishlari   va   ularning   qobiliyatlarini   rivojlantirishga   e’tibor
berishlari   kerak.   Tarbiyachilar   bolalarning   ehtiyojlarini   hisobga   olib,   ularga   mos
o‘qitish usullarini qo‘llashlari lozim.
Maktab   va   tarbiya   muassasalarida   kattalar   va   bolalar   o‘rtasidagi   aloqalar
faqat o‘qituvchi va tarbiyachilar bilan cheklanmasligi  kerak. Maktab psixologlari,
ijtimoiy   pedagoglar,   sinf   rahbarlari   va   ota-onalar   ham   bu   jarayonda   faol   ishtirok
etishlari kerak. Agar bola maktabda yoki bog‘chada o‘zini yolg‘iz his qilsa, uning
o‘qishdagi yutuqlari pasayishi, ijtimoiy muhitga moslasha olmasligi mumkin. Shu
sababli,   ta’lim   tashkilotlari   bolalar   uchun   iliq   va   do‘stona   muhit   yaratishlari
muhimdir.
O‘qituvchilarning   bolalar   bilan   muloqotda   bo‘lishi   zarur   bo‘lgan   fazilatlari
orasida mehribonlik, adolat, bag‘rikenglik va sabr muhim o‘rin tutadi. O‘qituvchi
o‘z   o‘quvchilariga   hurmat   bilan   qarashi   va   ularning   fikrlarini   tinglashga   tayyor
bo‘lishi   kerak.   Agar   bola   o‘qituvchisiga   ishonmasa,   u   darslarda   faol
qatnashmasligi va bilim olishga bo‘lgan qiziqishi pasayishi mumkin. O‘qituvchilar
bolalarga faqat o‘qituvchi sifatida emas, balki insoniylik tamoyillariga asoslangan
yondashuv   bilan   munosabatda   bo‘lishlari   kerak.   Maktabda   ijtimoiy   muhit   va
bolalarning   o‘zaro   munosabatlari   ham   katta   ahamiyatga   ega.   Agar   bolalar   bir-
birlariga   hurmat   bilan   qarasalar,   do‘stlik   va   hamkorlik   muhitida   o‘qisalar,   ular
ijtimoiy   hayotga   yaxshiroq   moslasha   oladilar.   Maktab   va   tarbiya   muassasalarida
bolalar   faqatgina   bilim   emas,   balki   ijtimoiy   hayot   uchun   muhim   bo‘lgan
ko‘nikmalarni ham egallashlari lozim.
Bundan   tashqari,   maktab   va   bog‘chalarda   ota-onalar   va   pedagoglar
o‘rtasidagi   hamkorlik   ham   juda   muhimdir.   Ota-onalar   farzandlarining   tarbiyaviy
jarayonida   faol   ishtirok   etishlari,   maktabdagi   va   bog‘chadagi   voqealarga   befarq
bo‘lmasliklari   lozim.   Agar   ota-onalar   pedagoglar   bilan   doimiy   aloqada   bo‘lsalar,
bolalarning   o‘qish   va   tarbiyalanish   jarayoni   yaxshilanadi.   Shuningdek,   ota-onalar
pedagoglardan   maslahat   olishlari   va   o‘z   farzandlarining   ehtiyojlarini   yaxshiroq
tushunishlari   mumkin   bo‘ladi.   Maktab   va   tarbiya   muassasalarida   o‘qitish
16 jarayonida   zamonaviy   texnologiyalardan   foydalanish   ham   katta   ahamiyatga   ega.
Bolalar   axborotni   tez   qabul   qilishadi   va   interaktiv   usullar   ularning   bilim   olishga
bo‘lgan   qiziqishini   oshiradi.   Shu   sababli,   pedagoglar   zamonaviy   texnologiyalarni
qo‘llab-quvvatlashlari, innovatsion o‘qitish usullaridan foydalanishlari  lozim. Shu
orqali bolalar o‘z bilimlarini mustahkamlash bilan birga, muloqot qilish, jamoada
ishlash va muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini ham rivojlantiradilar.
Xulosa qilib aytganda, maktab va tarbiya muassasalarida kattalar va bolalar
o‘rtasidagi   aloqalar   ta’lim   va   tarbiya   jarayonining   asosiy   qismi   hisoblanadi.
O‘qituvchilar, tarbiyachilar, psixologlar va ota-onalar bolalar bilan ochiq, ishonchli
va   mehribon   munosabat   o‘rnatishlari   kerak.   Ta’lim   tashkilotlari   bolalar   uchun
qulay   va   xavfsiz   muhit   yaratishlari,   bolalarning   individual   ehtiyojlarini   hisobga
olishlari lozim. Faqat shu yo‘l bilan bolalarning to‘g‘ri rivojlanishini ta’minlash va
ularning   kelajakda   muvaffaqiyatli   shaxs   bo‘lib   yetishishiga   yordam   berish
mumkin.
Oiladagi   tarbiya   bolalarning   shaxsiyati   shakllanishida   hal   qiluvchi   rol
o‘ynaydi.   Bola   dunyoga   kelganidan  boshlab,   u  atrof-muhitni   kattalar   orqali   idrok
etadi. Kattalar – ota-onalar, buvilar, bobolar va boshqa oila a’zolari bolaga nafaqat
mehr-muhabbat  berishadi,  balki  uning  xarakteri,  dunyoqarashi,  axloqiy  qarashlari
ham   shakllanishiga   ta’sir   ko‘rsatadi.   Shuning   uchun   oiladagi   munosabatlar
samimiy, mehribon va o‘zaro tushunishga asoslangan bo‘lishi lozim. Agar bolaga
hurmat bilan qaralsa, uning fikri tinglansa, u o‘zini oilaning muhim a’zosi deb his
qiladi va o‘z shaxsiy fikrlarini erkin ifoda etishga o‘rganadi. Oilaviy tarbiyada eng
muhim jihatlardan biri – ota-onalarning bolaga qanday o‘rnak bo‘lishidir. Bolalar
asosan ko‘rgan va eshitgan narsalariga taqlid qilish orqali rivojlanadilar. Agar ota-
ona   mehribon,   tartibli   va   adolatli   bo‘lsa,   bola   ham   shu   fazilatlarni   o‘zida
shakllantiradi.   Aksincha,   oilada   mojaro,   hurmatsizlik   va   beparvolik   hukm   sursa,
bola ham xuddi shunday muhitda ulg‘ayadi va uning kelajakdagi xulq-atvori salbiy
tomonga yo‘naltirilishi mumkin. 
Ota-onalar   bolalar   bilan   muloqot   qilishda   ularning   yosh   xususiyatlarini
hisobga   olishlari   lozim.   Masalan,   kichik   yoshdagi   bolalar   uchun   ota-onaning
17 mehribonligi   va   jismoniy   yaqinligi   juda   muhimdir.   Agar   bola   onasining   yoki
dadasining   mehrini   his   qilmasa,   u   o‘zini   yolg‘iz   his   qilishi   va   ijtimoiy   muhitga
moslashish qiyin kechishi mumkin. Kattaroq yoshdagi bolalar esa ko‘proq suhbat,
tushuntirish   va   maslahatga   muhtoj   bo‘ladilar.   Ular   ota-onalarining   fikriga   quloq
solib, o‘z hayotiy qarashlarini shakllantiradilar. Shu sababli, ota-onalar farzandlari
bilan   ochiq   va   samimiy   suhbatlashishlari,   ularning   fikrlarini   hurmat   qilishlari
lozim.
Oilada intizom va tartib ham muhim o‘rin tutadi. Biroq bu jarayonda bolaga
nisbatan haddan tashqari qattiqqo‘llik yoki bosim  o‘tkazish salbiy natijalarga olib
kelishi   mumkin.   Intizom   berishda   ota-onalar   bolaga   harakatlarining   sabab   va
oqibatlarini   tushuntirishlari   kerak.   Masalan,   bola   noto‘g‘ri   ish   qilsa,   uni   jazolash
emas,   balki   uning   xatosini   tushuntirish   va   to‘g‘ri   yo‘l   ko‘rsatish   muhimdir.   Agar
ota-onalar   bolani   faqat   jazolash   orqali   tarbiyalashsa,   bola   qo‘rqoq   yoki   aksincha,
isyonkor   bo‘lib   ulg‘ayishi   mumkin.   Bolalar   bilan   vaqt   o‘tkazish   ota-onalarning
asosiy   vazifalaridan   biridir.   Ko‘pincha   zamonaviy   hayot   sharoitida   ota-onalar   ish
bilan   band   bo‘lib,   farzandlariga   yetarli   e’tibor   bera   olishmaydi.   Bu   esa   bolalar
bilan ota-onalar o‘rtasidagi hissiy aloqani zaiflashtiradi. 
Bolalar   ota-onalarining   diqqatiga   muhtoj   bo‘lib,   ular   bilan   vaqt   o‘tkazish,
o‘yin   o‘ynash,   kitob   o‘qish   yoki   oddiy   suhbat   qilish   orqali   ular   bilan   bog‘lanish
muhimdir. Ota-onalar farzandlari bilan sifatli vaqt o‘tkazsalar, bu bolalarning ruhiy
rivojlanishi va ijtimoiy moslashuviga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. 
Bundan   tashqari,   bolalarga   mustaqil   qaror   qabul   qilish   imkoniyatini   berish
ham   muhimdir.   Ba’zi   ota-onalar   bolalarini   juda   himoya   qilishga   harakat   qilib,
ularning mustaqil harakat qilishiga yo‘l qo‘ymaydilar.   Natijada bola kelajakda o‘z
hayoti   va   kelajagini   mustaqil   boshqara   olmasligi   mumkin.   Shu   sababli,   bolalarni
kichik   yoshdan   boshlab   mustaqil   fikrlashga,   mas’uliyatni   o‘z   zimmasiga   olishga
o‘rgatish   kerak.   Masalan,   bolaga   o‘z   kiyimini   tanlash,   o‘z   xonasini   tartibga
keltirish   yoki   maktabdagi   vazifalarini   mustaqil   bajarish   imkoniyatini   berish
muhimdir.
Oilada   hissiy   muhit   ham   bolalarning   shaxsiyati   shakllanishiga   ta’sir   qiladi.
18 Agar   bola   oilada   doimo   qo‘llab-quvvatlansa,   unga   ishonch   bildirils а ,   u   o‘ziga
bo‘lgan   ishonchini   shakllantiradi.   Aksincha,   bolani   doim   tanqid   qilish,   uning
qobiliyatlarini   past   baholash,   boshqa   bolalar   bilan   solishtirish   uning   ruhiyatiga
salbiy   ta’sir   qilishi   mumkin.   Ota-onalar   bolalarining   harakatlarini   qo‘llab-
quvvatlashlari, ularning yutuqlaridan xursand bo‘lishlari va muvaffaqiyatsizliklarni
xotirjamlik bilan qabul qilishlari kerak.
Oila muhitida bolalarning axloqiy tarbiyasi ham katta ahamiyatga ega. Ota-
onalar   bolalarga   halollik,   odob-axloq,   mehnatsevarlik   va   mehribonlik   kabi
fazilatlarni   singdirishlari   lozim.   Buni   faqat   og‘zaki   tushuntirish   bilan   emas,   balki
amaliy   o‘rnak   ko‘rsatish   orqali   amalga   oshirish   mumkin.   Masalan,   agar   ota-ona
o‘zaro   hurmat   va   mehr   bilan   muomala   qilsa,   bola   ham   shu   qadriyatlarni   qabul
qiladi.   Aksincha,   oilada   mojaro   va   hurmatsizlik   hukm   sursa,   bola   ham   bunday
muhitga moslashadi. 
Shuningdek,   ota-onalar   bolalarining   do‘stlari   bilan   tanish   bo‘lishlari,
ularning qaysi muhitda o‘sayotganini nazorat qilishlari muhimdir. Bolalar do‘stlari
orqali   ko‘p   narsani   o‘rganadilar   va   ularning   xarakteri   shakllanishida   tengdoshlar
katta   rol   o‘ynaydi.   Agar   ota-onalar   farzandlarining   do‘stlari   bilan   yaxshi
munosabat o‘rnatsalar, ular bolalarining qiziqishlari va hayot tarzi haqida ko‘proq
ma’lumotga ega bo‘ladilar. 
Xulosa   qilib   aytganda,   oilada   kattalar   va   bolalar   o‘rtasidagi   munosabatlar
bolaning hayot yo‘lini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Ota-onalar bolalariga
mehr-muhabbat,   hurmat,   intizom   va   mustaqillik   kabi   qadriyatlarni   singdirishlari
kerak.  Oilada   sog‘lom   va   iliq  muhit   yaratish   orqali   farzandlarning  ruhiy  va   aqliy
rivojlanishini  ta’minlash   mumkin.  Ota-onalar   farzandlari   bilan ochiq  va ishonchli
munosabatlar   o‘rnatishlari,   ularning   qiziqishlarini   hurmat   qilishlari   va   qo‘llab-
quvvatlashlari   lozim.   Faqat   shundagina   bolalar   baxtli,   o‘ziga   ishongan   va
mas’uliyatli inson bo‘lib ulg‘ayadilar.
II. BOB. KATTALAR NAMUNASINING TARBIYADA
19 QO‘LLANILISHI VA UNING AMALIY JIHATLARI.
2.1 Kattalar tomonidan bolalarga beriladigan tarbiyaviy mas’uliyatlar.
Oila   bolalarning   shaxsiyati   shakllanishida   eng   muhim   muhit   hisoblanadi.
Farzandlar oilada qanday tarbiya olishsa, kelajakda shunga mos ravishda jamiyatda
o‘z o‘rinlarini topadilar. Ota-onalarning farzand tarbiyasidagi mas’uliyati ularning
harakatlari, muloqot usullari, qadriyatlarni qanday singdirishlariga bog‘liq. Har bir
ota-ona bolalarining jamiyatda munosib inson bo‘lib yetishishlari  uchun tarbiyani
to‘g‘ri   yo‘nalishda   olib   borishi   lozim.   Farzandlarning   axloqiy,   ma’naviy   va
jismoniy   rivojlanishi   kattalarning   mas’uliyatli   yondashuviga   bog‘liq   bo‘lib,   ular
har tomonlama qo‘llab-quvvatlanishi kerak. 
Bola   hayotining   dastlabki   yillarida   ota-onaning   sevgisi,   e’tibori   va   o‘zaro
munosabati   juda   katta   ahamiyatga   ega.   Yosh   bolalar   ota-onalarining   har   bir
harakatini   kuzatib,   o‘zida   aks   ettiradilar.   Agar   ota-ona   mehribon,   odobli   va   halol
bo‘lsa,   bola   ham   shunday   fazilatlarni   o‘zlashtiradi.   Aksincha,   oilada   janjal,
hurmatsizlik   yoki   befarqlik   hukm   sursa,   bola   ham   shunga   mos   ravishda
tarbiyalanadi.   Shu   bois   ota-onalar   farzandlariga   namuna   bo‘lishlari,   o‘zlarini
tarbiyalangan insonlar sifatida ko‘rsatishlari muhimdir.
Oilada   tarbiyaning   eng   muhim   qoidalaridan   biri   –   bolaga   hurmat   bilan
munosabatda   bo‘lishdir.   Bolalar   o‘z   fikrlarini   bildirishi,   his-tuyg‘ularini   ochiq
aytishi va o‘z xohish-istaklarini ifodalashi uchun imkon yaratish kerak. Ota-onalar
bolalarining   qiziqishlarini   tushunib,   ularni   qo‘llab-quvvatlashlari   kerak.   Bu   esa
bolalarning   o‘ziga   bo‘lgan   ishonchini   oshiradi,   mustaqil   fikrlash   qobiliyatini
rivojlantiradi va shaxs sifatida shakllanishiga yordam beradi. 
Axloqiy   qadriyatlarni   singdirishda   oilaning   ta’siri   beqiyosdir.   Kattalar
bolalarga   to‘g‘ri   va   noto‘g‘ri   tushunchalarini   o‘rgatishlari   lozim.   Halollik,
mehnatsevarlik,   adolat   va   sabr-toqat   kabi   insoniy   fazilatlarni   ota-onalar   avvalo
o‘zlari   amalda   bajarishlari   zarur.   Bolalar   ko‘rgan   narsalariga   ko‘proq   taqlid
qilganlari  uchun, ota-onalarning o‘zlarini qanday tutishlari juda muhim. Masalan,
ota-ona bolani halollikka o‘rgatmoqchi bo‘lsa, avvalo o‘zlari ham halollik bilan ish
tutishlari kerak. Agar ota-ona yolg‘on gapirsa, lekin farzandidan rostgo‘ylikni talab
20 qilsa,   bola   bunday   nomuvofiqlikni   his   qiladi   va   tarbiyaning   samarasiz   bo‘lishi
mumkin.   Shuningdek,   bolalarga   mehnatga   bo‘lgan   munosabatni   shakllantirish
muhim.   Oila   muhitida   bolalar   ishchanlik,   tartiblilik   va   mas’uliyat   hissini   his
qilishlari   kerak.   Bolalarga   yoshligidan   o‘z   buyumlarini   yig‘ishtirish,   oilaviy
vazifalarda   ishtirok   etish,   o‘z   ehtiyojlarini   qondirish   kabi   odatlarni   singdirish
lozim. Agar   bolalar   kichik yoshdan  boshlab   mehnat  qilishga  o‘rgatilsa,  kelajakda
ular mustaqil va o‘z hayoti uchun javobgarlikni his qiluvchi shaxs bo‘lib yetishadi.
Ota-onalar bolalar bilan muloqot qilishda ularning yosh xususiyatlarini ham
inobatga   olishlari   lozim.   Kichik   yoshdagi   bolalar   ko‘proq   mehr   va   jismoniy
yaqinlikka   ehtiyoj   sezsalar,   o‘smir   yoshidagi   bolalar   bilan   muloqot   asosan   fikr
almashish,   maslahat   berish   orqali   olib   borilishi   kerak.   O‘smirlik   davri   juda
murakkab   bo‘lib,   bolalar   shu   davrda   o‘z   mustaqilligini   namoyon   etishga   harakat
qiladilar. Agar ota-onalar o‘z farzandlari bilan do‘stona munosabat o‘rnatsalar, ular
bolalarning   ichki   dunyosini   tushunishlari   osonroq   bo‘ladi   va   bolalar   ham   ota-
onalarining maslahatlariga quloq soladilar. 
Shuningdek, bolalar  hayotida intizomning ham  o‘rni katta. Lekin intizomni
haddan   tashqari   qattiqqo‘llik   yoki   jazolash   orqali   singdirish   bolaga   salbiy   ta’sir
qilishi mumkin. Bolalarni jazo orqali tarbiyalash emas, balki ularga harakatlarining
oqibatlarini   tushuntirish   orqali   o‘rgatish   lozim.   Masalan,   bola   biror   noto‘g‘ri   ish
qilsa,   unga   bu   xatti-harakatning   salbiy   natijalarini   tushuntirish   va   to‘g‘ri   yo‘lni
ko‘rsatish   kerak.   Bolalar   mustaqil   qarorlar   qabul   qilishni   o‘rgansalar   va
harakatlarining  natijalari   uchun  javobgar   ekanliklarini   tushunsalar,  ular  jamiyatda
ijobiy inson bo‘lib shakllanadilar.
Oilaviy   muhit   bolaning   kelajakdagi   ijtimoiy   hayotida   ham   muhim   o‘rin
tutadi. Agar bola oilada mehribonlik, tushunish va qo‘llab-quvvatlashni his qilsa, u
jamiyatda   ham   o‘zini   ishonchli   his   qiladi.   Aksincha,   bolalar   oilada   e’tiborsizlik
yoki befarqlikka duch kelsalar, ularning kelajakdagi munosabatlarida muammolar
paydo   bo‘lishi   mumkin.   Shu   sababli,   ota-onalar   farzandlari   bilan   yaxshi   muloqot
o‘rnatib, ularga o‘zlarini qadrlash va hurmat qilishni o‘rgatishlari lozim. Bolalarga
o‘zlarini jamiyatda qanday tutish kerakligini ham oilada o‘rgatish muhim. Kattalar
21 bolalarga   odob-axloq   qoidalarini   tushuntirib,   ularga   jamiyatdagi   munosabatlar
qanday shakllanishini  ko‘rsatishlari  kerak. Masalan, hurmat, sabr-toqat, birdamlik
kabi ijtimoiy qadriyatlar oilada shakllanadi. Agar bola oilada boshqalarga hurmat
bilan   munosabatda   bo‘lishni   o‘rganmasa,   kelajakda   jamiyatda   o‘z   o‘rnini   topishi
qiyin bo‘lishi mumkin. 
Xulosa   qilib   aytganda,   ota-onalar   bolalarining   tarbiyasiga   mas’uliyat   bilan
yondashishlari   kerak.   Ular   bolalariga   yaxshi   namuna   bo‘lib,   mehr-muhabbat,
halollik,   mehnatsevarlik   va   intizomni   o‘rgatishlari   lozim.   Shuningdek,   bolalar
bilan   doimiy   muloqotda   bo‘lib,   ularning   ichki   dunyosini   tushunish,   ularning
qiziqishlarini hurmat qilish va ularni jamiyatga munosib shaxs sifatida tarbiyalash
muhimdir.   Agar   ota-onalar   o‘z   tarbiyalarida   mas’uliyatni   chuqur   his   qilsalar,
bolalar ham baxtli va mas’uliyatli insonlar bo‘lib ulg‘ayadilar.
Maktab   va   jamiyat   bolaning   shaxs   sifatida   shakllanishida   muhim   o‘rin
tutadi. Ota-onalar  tomonidan asos  solingan tarbiyaviy jarayon maktab va ijtimoiy
muhitda davom  ettirilishi  lozim. Maktab  – bu nafaqat  ta’lim  olish  maskani,  balki
tarbiyaviy   jarayonning   uzviy   qismi   hisoblanadi.   O‘qituvchilarning   bolalar
tarbiyasidagi   o‘rni   beqiyos   bo‘lib,   ular   nafaqat   bilim   berish,   balki   yaxshi   xulq-
atvorni   shakllantirishda   ham   asosiy   vositachilardir.   O‘qituvchi   bolalarga   odob-
axloq   qoidalarini   tushuntirishi,   ularni   hurmat   qilish,   mas’uliyatni   his   qilish   kabi
fazilatlarga   o‘rgatishi   kerak.   Maktab   bolalarni   jamoa   bo‘lib   ishlashga   o‘rgatadi.
Jamoaviy   faoliyat   bolaning   kelajakdagi   ijtimoiy   munosabatlariga   ta’sir   qiladi.
Maktabda   jamoa   bilan   ishlashni   o‘rgangan   bola   keyinchalik   jamiyatda   ham
samarali muloqot qila oladi, muammolarni hal qilishda boshqalar bilan hamkorlik
qilishni   o‘rganadi.   O‘qituvchilar   bolalar   orasida   do‘stona   munosabatlarni
rivojlantirishlari, ular o‘rtasida hurmat va birdamlikni shakllantirishlari lozim.
Bundan   tashqari,   maktabda   intizom   va   qoidalarga   rioya   qilish   o‘rgatiladi.
Har   bir   ta’lim   tashkilotsi   o‘zining   ichki   tartib-qoidalariga   ega   bo‘lib,   bolalar   bu
tartiblarni  tushunishi  va ularga  rioya qilishi  zarur. Intizom  bolalarning hayotidagi
muhim fazilatlardan biri bo‘lib, ularni kelajakda mehnatga, jamiyatdagi qoidalarga
rioya   qilishga   tayyorlaydi.   Masalan,   maktabda   o‘z   vaqtida   darsga   kelish,   uy
22 vazifalarini   bajarish,   o‘qituvchilar   va   sinfdoshlariga   hurmat   bilan   munosabatda
bo‘lish   kabi   tartiblar   mavjud.   Bular   bola   uchun   muhim   hayotiy   saboqlardan   biri
bo‘lib xizmat qiladi.
Jamiyat   ham   bolalar   tarbiyasiga   katta   ta’sir   ko‘rsatadi.   Bolalar   atrof-
muhitdagi   odamlardan,   ijtimoiy   muhitdan   ko‘p   narsalarni   o‘rganadilar.   Shuning
uchun   kattalar   nafaqat   oilada,   balki   jamiyatda   ham   bolalarga   o‘rnak   bo‘lishlari
lozim.   Agar   jamiyatda   odob-axloq   qoidalariga   rioya   qilinmasa,   bola   ham   shu
illatlarga   duch   kelishi   va   ularni   o‘zlashtirib   olishi   mumkin.   Shu   bois   jamiyat
a’zolari, ayniqsa, o‘qituvchilar, mahalla faollari, san’at va sport arboblari bolalarga
ijobiy namuna bo‘lishi zarur. Ommaviy axborot vositalari ham bolalar tarbiyasiga
katta   ta’sir   ko‘rsatadi.   Bugungi   kunda   internet   va   televizor   bolalarning   axborot
olish   manbaiga   aylanib   qoldi.   Shu   sababdan   ota-onalar   va   maktab   o‘qituvchilari
bolalarning   axborot   makonidan   qanday   foydalanayotganini   nazorat   qilishlari,
ularga   foydali   kontentlarni   ko‘rsatishlari   kerak.   Internetdan   noto‘g‘ri   foydalanish
bolalarning   axloqiga   salbiy   ta’sir   qilishi   mumkin,   shu   bois   ular   uchun   ijobiy
axborot muhitini yaratish muhim.
Yaxshi   odatlar   va   axloqiy   me’yorlarni   o‘rgatishda   maktab   va   jamiyatning
vazifasi   katta.   Masalan,   bolalar   hurmat,   mehnatsevarlik,   rostgo‘ylik   kabi
fazilatlarni maktab va jamiyat orqali o‘rganishlari lozim. O‘qituvchilar va jamiyat
a’zolari   bolalarga   qanday   munosabatda   bo‘lishlarini   namoyish   etishlari   orqali
ularga   hayotiy   saboqlar   berishlari   kerak.   Masalan,   bolalar   boshqalarga   yordam
berishning ahamiyatini, jamiyat oldidagi burchlarini tushunishlari zarur.
Maktab   va   jamiyatning   tarbiyadagi   o‘rni   shundaki,   ular   bolalarga   nafaqat
bilim,   balki   to‘g‘ri   yo‘nalishni   ham   ko‘rsatadi.   Agar   jamiyatda   yaxshi   odatlar
targ‘ib   qilinsa,   bolalar   ham   shu   odatlarga   rioya   qilishadi.   Shu   bois,   ta’lim
tashkilotlari va jamiyat tashkilotlari bolalar bilan ishlashda mas’uliyatni chuqur his
qilishlari va ularga ijobiy tarbiya berishlari kerak.  1
Bolalar   tarbiyasi   nafaqat   oilaning,   balki   butun   jamiyatning   mas’uliyatidir.
1
  Bronfenbrenner, U. (1979). The Ecology of Human Development: Experiments by Nature and Design. Harvard  
23 Farzandlar   kattalar   tomonidan   qanday   tarbiyalansa,   kelajak   jamiyati   ham   shunga
mos   ravishda   shakllanadi.   Shu   sababli   bolalarga   to‘g‘ri   yo‘nalish   berish   nafaqat
ota-onalar, balki jamiyat a’zolari, maktab, mahalla, ommaviy axborot vositalari va
boshqa   ijtimoiy   institutlarning   ham   vazifasidir.   Jamoatchilik   tarbiyasi   bolalar
ongini  shakllantirishda  muhim   o‘rin tutadi   va ularning kelajakdagi  jamiyat   a’zosi
sifatida yetishishida katta ta’sir ko‘rsatadi.
Jamiyatdagi   tarbiyaviy   muhit   bolalar   ongini   shakllantirishda   muhim   rol
o‘ynaydi.   Farzandlar   kattalarning   xatti-harakatlari,   muomala   madaniyati   va
ijtimoiy   munosabatlarini   kuzatib,   ularga   taqlid   qilishadi.   Agar   jamiyatda   adolat,
hurmat,   mehnatsevarlik   kabi   qadriyatlar   ustuvor   bo‘lsa,   bolalar   ham   shu
tamoyillarga   asoslanib   ulg‘ayadi.   Biroq   jamiyatda   befarqlik,   hurmatsizlik   yoki
axloqiy qoidalar buzilsa, bolalar ham bunday muhitdan salbiy ta’sir olishi mumkin.
Shu   sababli,   har   bir   jamiyat   a’zosi   bolalar   oldida   o‘z   xatti-harakatiga   e’tibor
qaratishi kerak.
Mahalla   va   jamoat   tashkilotlari   bolalar   tarbiyasida   muhim   o‘rin   tutadi.
Mahallalar   yosh   avlodni   tarbiyalashda   muhim   bo‘g‘in   hisoblanadi.   Mahalla
faollari,   oqsoqollar,   murabbiylar   va   jamoatchilik   vakillari   bolalar   tarbiyasiga
bevosita  ta’sir  ko‘rsatishi   mumkin.  Bolalarni   ijtimoiy  hayotga jalb  etish,  ularning
mehnatsevar,   vatanparvar   va   madaniyatli   insonlar   bo‘lib   yetishishiga
ko‘maklashish   mahalla   faollari   oldidagi   asosiy   vazifalardan   biridir.   Masalan,
mahallalarda   tashkil   etiladigan   turli   tadbirlar,   sport   musobaqalari,   ma’naviy-
ma’rifiy uchrashuvlar yoshlarning ijtimoiy faolligini oshirishga xizmat qiladi.
Shuningdek,   ommaviy   axborot   vositalari   ham   bolalar   ongiga   kuchli   ta’sir
o‘tkazadi. Televizor, internet va ijtimoiy tarmoqlar bolalarning tarbiyasiga bevosita
ta’sir   qiladi.   Hozirgi   kunda   bolalar   har   qanday   axborotga   tezda   ega   bo‘lish
imkoniyatiga ega bo‘lib, bu axborot ularning dunyoqarashi va xulq-atvoriga ta’sir
qiladi.   Shuning   uchun   jamiyat   axborot   maydonining   bolalar   tarbiyasiga   zarar
yetkazmasligini   ta’minlashi   kerak.   Yoshlar   uchun   foydali,   ma’naviy   jihatdan
boyituvchi   dasturlarni   ko‘paytirish,   bolalarning   salbiy   kontentdan   himoya
qilinishiga e’tibor qaratish lozim.
24 Bundan   tashqari,   bolalar   uchun   mo‘ljallangan   adabiyotlar,   badiiy   va   ilmiy
kitoblar,   teatr   va   kinofilmlar   ham   ularning   ma’naviy   rivojlanishiga   ta’sir   qiladi.
Agar   bolalar   yoshligidan   sifatli   adabiyotlar   va   ijobiy   filmlar   bilan   tanishsalar,
ularning   dunyoqarashi   kengayadi,   axloqiy   fazilatlari   shakllanadi.   Shu   sababli,
jamiyat bolalar uchun foydali adabiyot va san’at asarlarini yaratish hamda targ‘ib
qilishga katta e’tibor berishi lozim. 
Bola   tarbiyasida   sport   va   san’at   muhim   rol   o‘ynaydi.   Sport   bolalarni
intizomli,   sabrli   va   mehnatsevar   bo‘lishga   o‘rgatadi.   Jamiyat   sport   bilan
shug‘ullanish   uchun   imkoniyat   yaratishi,   bolalar   uchun   bepul   sport   to‘garaklari
ochishi   muhimdir.   Shuningdek,   san’at   va   madaniyat   maskanlari   ham   bolalarning
ijodiy   qobiliyatlarini   rivojlantirishda   katta   rol   o‘ynaydi.   Agar   bolalar   yoshligidan
musiqa,  rasm  chizish,   haykaltaroshlik kabi   san’at   turlariga  jalb etilsa,  ular  estetik
did bilan ulg‘ayadi va ma’naviy jihatdan boy bo‘lishadi. 
Jamiyat bolalar uchun ijobiy namuna yaratishi kerak. Agar jamiyatda odob-
axloq   qoidalariga   rioya   qilinmasa,   bolalar   ham   bu   illatlarga   duch   kelib,   ularni
o‘zlashtirib   olishi   mumkin.   Shuning   uchun   jamoat   joylarida   odob,   madaniyat   va
axloq qoidalariga rioya qilish nafaqat kattalar, balki bolalar uchun ham muhimdir.
Jamiyat   bolalar   uchun   axloqiy   me’yorlarni   shakllantirishda   namunaviy   bo‘lishi,
odob-axloq normalarini singdirishi lozim. 
Xulosa   qilib   aytganda,   bolalarni   tarbiyalash   nafaqat   ota-onalarning,   balki
jamiyatning   ham   asosiy   vazifalaridan   biridir.   Mahalla,   ta’lim   tashkilotlari,
ommaviy   axborot   vositalari,   sport   va   san’at   maskanlari   –   barchasi   bolalar
tarbiyasiga   ta’sir   qiluvchi   omillardir.   Agar   jamiyat   bolalar   tarbiyasiga   mas’uliyat
bilan   yondashsa,   kelajakda   ma’naviy   barkamol,   bilimli   va   vatanparvar   yoshlar
yetishib chiqadi.   2
2
   Makarenko, A. S. (1953). Ota-onalar uchun kitob.  SSSR Pedagogika fanlari akademiyasi 
nashriyoti.
25 2.2. Muvaffaqiyatli tarbiyaviy strategiyalar va amaliy tajribalar.
Tarbiyaning muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun bir nechta strategiyalarni qo‘llash
lozim. Bolaning shaxs sifatida shakllanishi, uning xulq-atvori va kelajakdagi hayot
tarzi   aynan   bolalik   davrida   qo‘llanilgan   tarbiyaviy   yondashuvlarga   bog‘liq.
Shuning   uchun,   har   bir   ota-ona,   o‘qituvchi   va   jamiyat   a’zosi   tarbiya   jarayonida
qanday strategiyalar  samarali  natija berishini  bilishi  va ularga rioya qilishi  lozim.
Tarbiyaning   individuallik   tamoyili   har   bir   bolaga   uning   shaxsiy   xususiyatlarini
inobatga olgan holda yondashishni nazarda tutadi. 
Har bir bola o‘ziga xos xarakterga ega bo‘lib, uning qiziqishlari, ehtiyojlari
va   rivojlanish   sur’ati   har   xil   bo‘lishi   mumkin.   Shu   sababli,   tarbiya   jarayonida
yagona   yondashuv   bilan  cheklanish   mumkin   emas.   Ayrim   bolalar   vizual   (ko‘rish
orqali), ayrimlari eshitish orqali, boshqalari esa amaliy harakatlar orqali yaxshiroq
o‘rganishadi.   Shuning   uchun,   muvaffaqiyatli   tarbiya   berish   uchun   bolaning
individual   xususiyatlarini   inobatga   olish   va   unga   mos   usullarni   qo‘llash   lozim.
Masalan,   qiziquvchan   bolalar   uchun   ko‘proq   tajriba   va   amaliy   mashg‘ulotlar
tashkil   qilish   samarali   bo‘lsa,   analitik   tafakkurga   ega   bolalar   uchun   muammoli
vaziyatlarni yechish imkoniyatini yaratish foydalidir. 
Bundan   tashqari,   rag‘batlantirish   va   intizom   muvozanatini   saqlash
tarbiyaning  muhim  qismi   hisoblanadi.  Ba’zi   ota-onalar   bolalarini   haddan  tashqari
qattiq   nazorat   qilishga   harakat   qilishadi,   natijada   bolaning   mustaqil   qaror   qabul
qilish qobiliyati sustlashadi  yoki u haddan tashqari itoatkor bo‘lib qoladi. Boshqa
tomondan esa, haddan tashqari erkinlik berish bolaning intizomni tushunmasligiga,
o‘z   xulq-atvoriga   javobgarlik   sezmasligiga   olib   kelishi   mumkin.   Shu   sababli,
mukammal tarbiya uchun tartib va erkinlik o‘rtasida muvozanat  saqlanishi  lozim.
Masalan,   bolaga   mustaqil   qaror   qabul   qilish   imkoniyatini   berish,   lekin   shu   bilan
birga, bu qarorlarning natijalari uchun javobgar bo‘lishini tushuntirish kerak.
Bola   ijtimoiy   shaxs   sifatida   shakllanishida   oila,   maktab   va   jamiyatning
hamkorlikdagi   roli   juda   muhim.   Ota-onalar   bolalarining   ilk   murabbiylari
hisoblanadi. Bola yoshligidan qanday muhitda ulg‘aysa, uning hayotga qarashi va
xulq-atvori   shunga   bog‘liq   bo‘ladi.   Oilada   hurmat,   mehr-muhabbat   va   ishonch
26 muhitining   mavjudligi   bolaning   o‘ziga   bo‘lgan   ishonchini   oshiradi.   Biroq,   faqat
oilaviy   tarbiya   yetarli   emas.   Maktab   tarbiyaning   davomchisi   bo‘lib,   bolaga   ilm
bilan   birga   axloqiy   qadriyatlarni   ham   o‘rgatadi.   O‘qituvchilarning   bolalar   bilan
muomala   qilish   uslubi,   ularning   qiziqishlariga   mos   yondashuvi   bolaning
kelajakdagi rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, jamiyat ham tarbiya
jarayonining   ajralmas   qismi   hisoblanadi.   Agar   jamiyatda   ijtimoiy   qadriyatlar,
odob-axloq   qoidalariga   amal   qilinmasa,   bolalar   ham   o‘z   atrofidagi   odamlardan
salbiy   ta’sir   olishi   mumkin.   Shu   sababli,   jamiyat   a’zolari,   ayniqsa,   yetakchi
shaxslar,   san’atkorlar,   sportchilar   va   boshqa   mashhurlar   bolalarga   ijobiy   namuna
bo‘lishi   kerak.   Masalan,   yoshlar   orasida   kitob   o‘qish,   ilm   olish,   sport   bilan
shug‘ullanish kabi foydali odatlar targ‘ib qilinishi lozim.
Tarbiyada   muvaffaqiyatga   erishish   uchun   quyidagi   tamoyillar   muhim
hisoblanadi:
1. Izchillik   va   barqarorlik   –   tarbiya   jarayoni   doimiy   bo‘lishi   lozim.   Bir   kun
bolaga   qo‘yilgan   talablar   keyingi   kuni   o‘zgarib   ketmasligi   kerak.   Masalan,   agar
ota-ona bolaga uy ishlariga yordam berishni  o‘rgatmoqchi  bo‘lsa, bunga har  kuni
e’tibor qaratishi kerak.
2. Shaxsiy namuna ko‘rsatish   – bolalar kattalarning xatti-harakatlarini  kuzatib,
ularga taqlid qilishadi.  Agar ota-ona kitob o‘qishni targ‘ib qilib, lekin o‘zi televizor
ko‘rib o‘tirsachi?  Bunday holatda bola ham kitob o‘qishga qiziqmaydi.
3. Rag‘batlantirish   va   jazo   o‘rtasidagi   muvozanat   –   bolaning   yaxshi
harakatlari rag‘batlantirilishi lozim, ammo nojo‘ya xatti-harakatlarga munosib jazo
berilishi   ham   kerak.   Muhimi,   jazo   bolaning   shaxsiyatiga   salbiy   ta’sir
ko‘rsatmasligi, balki o‘z harakatlarini tushunishga yordam berishi lozim.
4. Suhbat   va  muloqot   –  bolalar   bilan   doimo  ochiq  muloqotda  bo‘lish,  ularning
fikrlarini   tinglash,   ularga   tushuntirish   ishlari   olib   borish   muhimdir.   Agar   ota-ona
yoki   o‘qituvchi  bolaning  hissiyotlarini  tushunsa,   u  bilan   ishonchli   aloqa  o‘rnatsa,
tarbiya samarali bo‘ladi.
Shunday qilib, muvaffaqiyatli tarbiya berish uchun ota-onalar, o‘qituvchilar
va   jamiyat   vakillari   birgalikda   harakat   qilishlari   kerak.   Bolaga   hurmat   bilan
27 yondashish,   uning   individualligini   hisobga   olish,   rag‘bat   va   intizomni
muvozanatda   saqlash,   shaxsiy   namuna   ko‘rsatish   –   bularning   barchasi   yaxshi
tarbiya strategiyalarining ajralmas qismidir.  3
Tarbiyaning   muvaffaqiyatli   bo‘lishida   amaliy   tajribalar   va   innovatsion
usullar   katta   ahamiyatga   ega .   Zamonaviy   ta ’ lim   va   tarbiya   tizimi   an ’ anaviy
yondashuvlardan   uzoqlashib ,   yangi   usullar   bilan   boyitilmoqda .   Chunki   bolalar   har
doim   o‘zgaruvchan   muhitda   o‘sadi   va   ularning   qiziqishlari ,   ehtiyojlari   har   xil
bo‘ladi .   Shuning   uchun ,   tarbiyachilar ,   ota - onalar   va   o‘qituvchilar   innovatsion
yondashuvlarni   o‘z   ishlarida   qo‘llashlari   muhim .
Hozirgi   kunda   ta’lim   va   tarbiyada   o‘yin   metodlari   va   interaktiv   ta’lim
usullari keng qo‘llanilmoqda. Bolalar tabiatan o‘yin orqali bilim oladilar va tajriba
orttiradilar. Shu sababli, ta’lim jarayonida o‘yin elementlarini qo‘shish tarbiyaning
samaradorligini oshiradi. Masalan, bolalarga axloqiy qadriyatlarni o‘rgatishda rolli
o‘yinlardan   foydalanish   mumkin.   Agar   bolalar   do‘stlik,   hurmat,   halollik   kabi
qadriyatlarni   o‘z   tajribalarida   his   qilsalar,   ularni   chuqurroq   anglaydilar.
Shuningdek, jamoaviy o‘yinlar orqali bolalarda hamkorlik qilish, bir-biriga yordam
berish va muloqot qobiliyatlari shakllanadi.
Bundan   tashqari,   zamonaviy   texnologiyalardan   foydalanish   ham   tarbiya
jarayoniga   katta   ta’sir   ko‘rsatmoqda.   Bugungi   kunda   raqamli   texnologiyalar
bolalar   hayotining   ajralmas   qismiga   aylangan.   Shu   boisdan,   tarbiyachilar   va
o‘qituvchilar   bu   texnologiyalardan   tarbiya   jarayonida   foydali   tarzda
foydalanishlari   kerak.   Masalan,   ma’naviy-axloqiy   tarbiyada   ta’limiy   videolar,
animatsiyalar   va   interaktiv   darsliklardan   foydalanish   bolalarning   diqqatini   jalb
qiladi   va   axborotni   yaxshiroq   qabul   qilishlariga   yordam   beradi.   Bolalar   uchun
mobil   ilovalar,   virtual   haqiqat   texnologiyalari   orqali   tarbiyaviy   mavzularni
qiziqarli tarzda tushuntirish mumkin.
An’anaviy   va   milliy   tarbiya   usullarining   zamonaviy   interpretatsiyasi   ham
3
  Vygotskiy,   L.   S.   (1986).   Bolalar   psixologiyasi   va   rivojlanish   nazariyalari.   Moskva:
Pedagogika nashriyoti.
28 muhim rol o‘ynaydi. Har bir xalqning o‘ziga xos tarbiya an’analari mavjud bo‘lib,
bu qadriyatlar asrlar  davomida shakllangan.  O‘zbek oilalarida farzand tarbiyasida
hurmat,   kattalarni   e’zozlash,   mehnatsevarlik,   sabr-toqat   kabi   tushunchalar   katta
o‘rin   tutadi.   Lekin   zamonaviy   sharoitlarda   bu   qadriyatlarni   bolalarga   qanday
yetkazish   masalasi   dolzarbdir.   Masalan,   xalq   ertaklari   va   maqollarini   zamonaviy
media   formatida   taqdim   qilish   orqali   bolalarga   ma’naviy   tarbiya   berish   mumkin.
Shu bilan birga, zamonaviy hayot talablariga mos holda ota-onalar va pedagoglar
tarbiyada ijodiy yondashuvlardan foydalanishlari lozim.
Innovatsion tarbiyaviy metodlar  ichida loyiha usuli  alohida e’tiborga loyiq.
Loyiha   asosida   o‘qitish   va   tarbiyalash   bolalarga   mustaqil   fikrlash,   o‘z   bilimlarini
real   hayotda   qo‘llash   imkonini   beradi.   Masalan,   ekologik   tarbiya   doirasida
bolalarga tabiatni asrash haqida bilim berish bilan birga, ularni amaliy loyihalarga
jalb qilish foydalidir. Bolalar daraxt ekish, chiqindilarni saralash, suvni tejash kabi
loyihalarda ishtirok etib, o‘zlari bu jarayonning bir qismi bo‘lishadi.
Tarbiyada muvaffaqiyatga erishishda munozara va bahs-munozara metodlari
ham   samarali   hisoblanadi.   Bolalarga   axloqiy   va   ijtimoiy   mavzularda   bahs-
munozara   uyushtirish   orqali   ularga   mustaqil   fikrlash,   o‘z   nuqtai   nazarini   himoya
qilish   va   boshqa   fikrlarni   hurmat   qilishni   o‘rgatish   mumkin.   Masalan,   “Halollik
hayotimizda   qanchalik   muhim?”   yoki   “Sabr-toqat   muvaffaqiyat   kaliti   bo‘la
oladimi?”   kabi   mavzularda   bahs-munozaralar   tashkil   etish   bolalarning   fikrlash
qobiliyatini rivojlantiradi.
Bundan   tashqari,   bolalarning   hissiy   intellektini   rivojlantirishga   qaratilgan
metodlar ham tarbiya jarayonida katta ahamiyatga ega. Bugungi kunda bolalarning
nafaqat   akademik  bilimlari,  balki  hissiy  jihatdan  barqarorligi,  o‘z  his-tuyg‘ularini
boshqara   olishi   ham   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Masalan,   bolalarga   o‘z   his-
tuyg‘ularini to‘g‘ri ifodalash, boshqalar bilan hamdard bo‘lish, stressni boshqarish
kabi   qobiliyatlarni   o‘rgatish   uchun   maxsus   mashg‘ulotlar   o‘tkazish   mumkin.
Hissiy   intellekt   rivojlangan   bolalar   kelajakda   ijtimoiy   hayotda   muvaffaqiyat
qozonish ehtimoli yuqori bo‘ladi.
Shuningdek,   tarbiyada   turli   millat   va   madaniyat   vakillarining   tajribalaridan
29 o‘rganish   ham   foydali   bo‘lishi   mumkin.   Dunyoning   turli   burchaklarida   turlicha
tarbiya usullari qo‘llaniladi. Masalan, Yaponiya ta’lim tizimida bolalarni mustaqil
bo‘lishga o‘rgatish juda muhim sanaladi. Yapon maktablarida bolalar sinfxonalarni
o‘zlari   tozalashadi,   bu   esa   ularda   mehnatsevarlik   va   jamoaviy   mas’uliyat
tuyg‘usini rivojlantiradi. Shuningdek, Skandinaviya davlatlarida bolalarga erkinlik
berish   va  ularning  tabiiy  qiziqishlarini   rivojlantirishga  katta  e’tibor  qaratiladi.  Bu
tajribalarni  o‘rganish  va o‘zimizning  milliy qadriyatlarimiz bilan uyg‘unlashtirish
orqali samarali tarbiya tizimini yaratish mumkin.
Amaliy tajribalar va innovatsion usullar tarbiya jarayonining ajralmas qismi
bo‘lib,   ularning   to‘g‘ri   qo‘llanilishi   bolalarning   barkamol   shaxs   sifatida
shakllanishiga   yordam   beradi.   O‘yin   metodlari,   texnologiyalardan   foydalanish,
milliy   tarbiya   usullarini   yangicha   talqinda   qo‘llash,   loyiha   asosida   o‘qitish   va
hissiy intellektni rivojlantirish kabi yondashuvlar orqali bolalarning qobiliyatlarini
yanada   chuqurlashtirish   mumkin.   Asosiysi,   tarbiya   jarayonida   bolalarning
qiziqishlari   va   ehtiyojlarini   hisobga   olgan   holda,   ularga   foydali   va   qiziqarli
metodlarni taklif qilish lozim. Bolalarni tarbiyalash jarayonida ijtimoiy muhitning
o‘rni juda katta. Bola shaxs sifatida shakllanishida nafaqat oilasi, balki atrof-muhit,
jamiyat, maktab va boshqa tashqi omillar ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli,
tarbiya   jarayonida   oilaning,   maktabning   va   jamiyatning   hamkorlikda   ishlashi
muhimdir.   Bu   jihatlarning   har   biri   bolaning   ma’naviy   va   axloqiy   rivojlanishiga
ta’sir qiladi.
Ijtimoiy   muhit   bolalarning   xulq-atvorini   shakllantiruvchi   asosiy   omillardan
biri   hisoblanadi.   Bola   kichikligidan   boshlab   atrofidagi   odamlarning   xatti-
harakatlarini   kuzatib,   ulardan   o‘rganadi.   Agar   bola   atrofida   hurmat,   mehr-
muhabbat   va   samimiylik   muhiti   hukm   surayotgan   bo‘lsa,   u   ham   xuddi   shunday
tarbiya   topadi.   Ammo,   aksincha,   bola   zo‘ravonlik,   qo‘pollik   va   hurmatsizlik
hukmron   bo‘lgan   muhitda   o‘ssa,   bu   uning   xulq-atvoriga   salbiy   ta’sir   ko‘rsatishi
mumkin.   Shu   sababli,   ota-onalar   va   pedagoglar   bolalarga   ijobiy   ijtimoiy   muhit
yaratib berishga harakat qilishlari lozim. Oilaning tarbiyadagi roli beqiyosdir. Bola
hayotining   ilk   yillarida   aynan   oilada   asosiy   tarbiya   tamoyillarini   o‘rganadi.   Ota-
30 onalar   bolaga   mehr-muhabbat,   hurmat,   mehnatsevarlik,   halollik   kabi   fazilatlarni
o‘rgatishi   kerak.   Shuningdek,   bolaning   o‘ziga   bo‘lgan   ishonchi   ham   oilaviy
muhitga   bog‘liq.   Agar   ota-onalar   farzandlariga   yetarli   e’tibor   berib,   ularning
fikrlarini   hurmat   qilsalar,   bu   bolada   o‘ziga   ishonchni   mustahkamlaydi.   Ammo,
agar   bola   oilada   yetarli   mehr   ko‘rmasa   yoki   uning   fikrlari   inobatga   olinmasa,   u
o‘zini   kamsitilgan   his   qiladi   va   ijtimoiy   hayotda   o‘zini   namoyon   qilishda
qiyinchiliklarga duch keladi.
Maktab   va   oila   o‘rtasidagi   hamkorlik   bolaning   tarbiyasiga   ijobiy   ta’sir
ko‘rsatadi.   Ota-onalar   va   o‘qituvchilar   muntazam   ravishda   aloqa   qilib,   bolaning
rivojlanish jarayonini kuzatib borishlari lozim. Maktabda bola nafaqat bilim oladi,
balki  jamiyatda o‘zini  qanday tutishni  ham  o‘rganadi.  Shuning uchun, maktab  va
oila   hamkorlikda   tarbiya   metodlarini   ishlab   chiqishi   kerak.   Masalan,   ota-onalar
uchun   maxsus   seminar   va   treninglar   tashkil   etish,   o‘qituvchilar   bilan
maslahatlashuvlar   o‘tkazish   foydali   bo‘lishi   mumkin.   Shuningdek,   bolalarning
maktabdagi faoliyati haqida ota-onalarga muntazam ma’lumot berib borish lozim.
Ota-onalar   va   jamiyat   o‘rtasidagi   hamkorlik   ham   tarbiyada   muhim   rol
o‘ynaydi.   Bolalar   jamiyatning  bir   qismi   sifatida  voyaga   yetishadi,   shuning   uchun
ular jamiyatda mavjud bo‘lgan qadriyatlarni ham o‘zlashtirishlari kerak. Masalan,
bolalarni   ijtimoiy   loyihalar,   xayriya   tadbirlari   va   boshqa   jamoaviy   faoliyatlarga
jalb   qilish   ularning   ijtimoiy   mas’uliyatini   oshiradi.   Bu   orqali   bolalar   nafaqat
jamiyat   hayotida   faol   ishtirok   etishni   o‘rganadilar,   balki   mehr-oqibat,   birdamlik
kabi tushunchalarni ham o‘zlashtiradilar. 
Bolalarning   axloqiy   tarbiyasida   yetakchi   shaxslarning   roli   katta.   Jamiyatda
hurmatga   sazovor   bo‘lgan   shaxslar,   mashhurlar,   san’atkorlar,   sportchilar   yoki
ilmiy soha vakillari bolalar uchun namuna bo‘lishi mumkin. Agar bunday shaxslar
bolalarga   ma’naviy-axloqiy   qadriyatlar   haqida   o‘z   fikrlarini   bildirsa,   bu   ularning
ongiga   tezroq   yetib   boradi.   Shu   sababli,   ommaviy   axborot   vositalarida   bolalar
tarbiyasiga oid ijobiy kontent ko‘proq e’tirof etilishi lozim. 
Tarbiya   jarayonida   madaniy   muhit   ham   katta   ahamiyat   kasb   etadi.   Bolalar
teatr, muzey,  kutubxona va boshqa  madaniy muassasalarga  borishi,  milliy an’ana
31 va   qadriyatlarni   o‘rganishi   lozim.   Madaniy   merosga   bo‘lgan   hurmatni
shakllantirish   orqali   bolalarda   milliy   g‘urur   tuyg‘usini   rivojlantirish   mumkin.
Shunday   qilib,   bola   tarbiyasida   oila,   maktab   va   jamiyatning   o‘zaro   hamkorligi
muhim   ahamiyatga   ega.   Ota-onalar   farzandlariga   yaxshi   namuna   bo‘lishlari,
maktablar   bolalarning   bilim   olishi   va   axloqiy   tarbiyasiga   e’tibor   qaratishlari,
jamiyat   esa   ijobiy   ijtimoiy   muhit   yaratishga   harakat   qilishi   lozim.   Bularning
barchasi   birgalikda   amalga   oshirilsa,   bolalar   barkamol   shaxs   bo‘lib   voyaga
yetadilar. 
Bola   tarbiyasida   pedagogik   va   psixologik   yondashuvlar   muhim   o‘rin   tutadi.
Ushbu   yondashuvlar   bolaning   shaxs   sifatida   shakllanishi,   ijtimoiy   muhitga
moslashuvi   va   o‘z   qobiliyatlarini   namoyon   qilishida   asosiy   rol   o‘ynaydi.   Quyida
pedagogik   va   psixologik   yondashuvlarning   mohiyati,   turlari   va   ularning
tarbiyadagi   o‘rni   yoritib   beriladi.   Bolalarni   kattalar   tarbiyasida   tarbiyalash
jarayonida   pedagogik   va   psixologik   yondashuvlar   muhim   ahamiyatga   ega.   Bu
yondashuvlar bolalarning ruhiy va jismoniy rivojlanishini inobatga olib, tarbiyaviy
jarayonni samarali tashkil etishga xizmat qiladi.
Pedagogik yondashuvlar  orasida shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim va tarbiya usuli
muhim   o‘rin   tutadi.   Bu   yondashuvda   bola   shaxs   sifatida   e’tiborga   olinib,   uning
ehtiyojlari,   qiziqishlari   va   qobiliyatlari   inobatga   olinadi.   Tarbiyaviy   jarayonda
bolaga   hurmat   bilan   yondashish,   uni   mustaqil   fikrlashga   o‘rgatish,   shaxsiy
qobiliyatlarini rivojlantirish asosiy maqsadlardan biri hisoblanadi.
Faoliyatga asoslangan  yondashuv  ham  samarali   hisoblanadi.  Bu  usulga  ko‘ra,
bolalar   turli   faoliyat   turlariga   jalb   etilib,   o‘z   tajribasi   asosida   bilim   va
ko‘nikmalarni   egallaydi.   O‘yin,   mehnat,   ijodiy   mashg‘ulotlar   orqali   bola
tarbiyalanadi va hayotiy tajriba orttiradi.
XULOSA
32 Bolalarni   tarbiyalash   jarayonida   kattalarning   o‘rni   juda   katta   ekanligini
tushundim.   Kichik   yoshdagi   bolalar   ko‘proq   kattalarga   taqlid   qiladi,   ularning
harakatlari,   gapirish   uslubi,   odatlari   bolalar   ongida   aks   etadi.   Shu   sababli,   ota-
onalar,   tarbiyachilar   va   umuman   kattalar   o‘zlarini   qanday   tutishlari   kerakligi
haqida chuqur o‘ylashlari zarur. Chunki bolalar kattalarni kuzatib, ularga ergashib
ulg‘ayadi. 
Bu   mavzuni   o‘rganish   davomida   bolalarni   faqat   nasihat   bilan   emas,   balki
o‘zimizning   harakatlarimiz,   muomalalarimiz   orqali   tarbiyalash   muhim   ekanini
angladim.   Chunki   bola   eshitgandan   ko‘ra   ko‘proq   ko‘rganini   tezroq   qabul   qiladi.
Masalan,   agar   ota-ona   odobli,   halol,   tartibli   bo‘lsa,   bola   ham   tabiiy   ravishda
shunday   bo‘lishga   intiladi.   Aksincha,   kattalar   beparvo   bo‘lsa,   bola   ham   shunday
bo‘lib   shakllanadi.   Shuningdek,   tarbiyaning   o‘ziga   xos   jihatlari   borligini,   har   bir
yosh   davrida   bola   turli   xil   ta’sirlarga   ochiq   bo‘lishini   ham   tushundim.   Masalan,
maktabgacha   yoshdagi   bolalar   juda   sezgir   bo‘lib,   kattalarning   harakatlarini   xuddi
nusxa ko‘chirganday o‘zlashtiradi. Shuning uchun ularga faqat og‘zaki emas, balki
amaliy tarzda ham ibrat bo‘lish muhim ekan.
Yana   bir   o‘rganganim   milliy   qadriyatlar   asosida   tarbiya   berishning
ahamiyati.   Kattalar   bolalar   bilan   qanday   muloqot   qilishini,   qanday   urf-odat   va
marosimlarga   amal   qilishini   ko‘rsatish   orqali   milliy   tarbiya   berish   mumkin.
Masalan,   mehmondo‘stlik,   kattalarni   hurmat   qilish,   tozalik,   halollik   kabi
fazilatlarni   bolaga   o‘rgatish   uchun   bu   qadriyatlarni   o‘zimiz   ham   hayotda
qo‘llashimiz kerak.
Kelajakda yana chuqurroq o‘rganishim kerak bo‘lgan jihatlar bor. Masalan,
turli   xil   pedagogik   va   psixologik   yondashuvlarni   o‘rganish,   bolalar   bilan   qanday
muloqot   qilish   eng   samarali   bo‘lishini   bilish   lozim.   Bundan   tashqari,   bolalarni
ijtimoiy   muhit   va   zamonaviy   texnologiyalarning   ta’siridan   qanday   himoya   qilish
mumkinligini ham o‘rganish kerak. Chunki hozirgi davrda bolalar ko‘proq internet
va televizor orqali axborot olishadi, bu esa tarbiyaga ta’sir qiladi, bolalarni to‘g‘ri
tarbiyalash   uchun   kattalarning   o‘zlarini   namuna   sifatida   tutishlari   juda   muhim.
Chunki   bola   tarbiyasi   nafaqat   so‘z   bilan,   balki   hayot   tarzimiz   orqali   shakllanadi.
33 Shu   bois,   tarbiya   jarayonida   har   bir   harakat   va   so‘zimizni   o‘ylab   amalga
oshirishimiz kerak. 
Xulosa   qilib   aytganda,   kattalarning   bolalar   hayotidagi   tarbiyaviy   o‘rni
beqiyosdir.   Ota-onalar,   pedagoglar   va   jamiyatning   boshqa   a’zolari   birgalikda
harakat qilsa, bolalar sog‘lom muhitda tarbiyalanadi va jamiyatga foydali insonlar
bo‘lib   yetishadi.   Tarbiya   jarayoni   davomida   bolalarga   to‘g‘ri   yo‘l   ko‘rsatish,
ularning   qobiliyatlarini   rivojlantirish   va   ularga   o‘z   qadr-qimmatini   anglatish
muhim hisoblanadi.
Bolalarning   tarbiyasida   kattalar   –   ota-onalar,   o‘qituvchilar,   qarindoshlar   va
jamiyatning   boshqa   a’zolari   asosiy   rol   o‘ynaydi.   Kattalar   bolalarga   nafaqat   bilim
berish,   balki   ularning   axloqiy   fazilatlarini   shakllantirish,   to‘g‘ri   va   noto‘g‘ri
tushunchalar   haqida   ma’lumot   berish,   o‘zlarini   jamiyatda   qanday   tutishlari
kerakligini o‘rgatish vazifalarini ham bajaradi. Bolalar o‘z hayot yo‘lida eng ko‘p
kattalar   ta’sirida   bo‘ladilar   va   shu   sababli   ularning   tarbiyasi   bevosita   kattalar
tomonidan shakllanadi.
Tavsiyalar:
1. Ota-onalar va o‘qituvchilar uchun tarbiyaviy treninglar tashkil etish :
Ota-onalar   va   o‘qituvchilar   uchun   kommunikatsiya,   xulq-atvor   va   tarbiya
masalalarida   muntazam   treninglar   va   seminarlar   o‘tkazilishi   kerak.   Bu   ularni
o‘zlarining   tarbiyaviy   usullarini   yaxshilashga,   bolalar   bilan   samarali   muloqot
qilishga va o‘z xatti-harakatlari orqali to‘g‘ri namuna bo‘lishga yordam beradi.   
2.   Xulq-atvorni   mustahkamlashda   ijobiy   usullarni   qo‘llash :   Kattalar
bolalarga   faqat   jazolash   orqali   emas,   balki   ijobiy   mustahkamlash   (motivatsiya,
maqtov,   rag‘batlantirish)   orqali   ham   tarbiya   berishlari   kerak.   Bu   bolalarda   o‘zini
anglash va o‘z xulq-atvoriga mas’uliyat bilan yondashishga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
34 I. Asosiy adabiyotlar
1. Hasanboyeva   O.   “Maktabgacha   ta’lim   metodikasi”.   –   Toshkent:   Ilm   Ziyo,
2018.
2. Yo‘ldoshev   S.   “Oilaviy   tarbiya   va   bolalar   psixologiyasi”.   –   Toshkent:   Fan,
2016.
3. Xolbo‘tayev N. “Bolalar tarbiyasida milliy qadriyatlarning o‘rni”. – Toshkent:
O‘zbekiston, 2020.
4. Ashurova D. “Pedagogik psixologiya asoslari”. – Toshkent: Sharq, 2019.
1. Karimova   M.   “Bolalar   tarbiyasida   kattalar   mas’uliyati”.   –   Toshkent:
Ma’naviyat, 2017.
2. Safarova   G.   “Maktabgacha   yoshdagi   bolalar   bilan   ishlash   metodikasi”.   –
Toshkent: O‘qituvchi, 2019.
3. Norqulova   S.   “Pedagogik   innovatsiyalar   va   tarbiya   jarayoni”.   –   Samarqand:
Zarafshon, 2021.
4. G‘aniyev   A.   “Oilada   bolani   tarbiyalashning   pedagogik   asoslari”.   –   Toshkent:
Fan va texnologiya, 2022.
5. Raxmonqulova   S.   “Maktabgacha   ta’lim   yoshidagi   bolalar   psixologiyasi”.   –
Buxoro: Istiqlol, 2018.
6. Tursunov  B.   “Milliy  qadriyatlar   asosida   tarbiya   jarayoni”.  –  Toshkent:  Yangi
asr avlodi, 2020.
7. Islomova D. “Bolalar va ijtimoiy muhit”. – Toshkent: Cho‘lpon, 2017.
8. Nizomiy N. Pedagogika asoslari. – Toshkent: Fan, 2020.
9. Mahmudov N., Yo‘ldoshev Q. Pedagogik psixologiya. – Toshkent: 
O‘zbekiston, 2019.
10. Qodirov A. Ta’lim va tarbiya nazariyasi. – Toshkent: Sharq, 2021.
11. Jalolov J. Pedagogik mahorat. – Toshkent: O‘qituvchi, 2018.
12. Vygotskiy L.S. Bolalar psixologiyasi. – Moskva: Pedagogika, 2021
13. Komenskiy Y.A. Buyuk didaktika. – Toshkent: O‘qituvchi, 2017.
35 14. Sukhomlinskiy V.A. Yurakni bolaga beraman. – Toshkent: Yangi asr 
avlodi, 2016.
II. Qo‘shimcha adabiyotlar
1. O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2017-yil   30-sentabrdagi
“Maktabgacha   ta’lim   tizimini   tubdan   takomillashtirish   chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PF-5198-sonli farmoni.
2. O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2019-yil   29-apreldagi   “Bolalar
huquqlarining   kafolatlarini   yanada   kuchaytirishga   oid   qo‘shimcha   chora-tadbirlar
to‘g‘risida”gi PF-5712-sonli farmoni.
3. Abduqodirov   A.   “Pedagogika   nazariyasi   va   amaliyoti”.   –   Toshkent:
O‘qituvchi, 2015.
4. Makarenko A.S. Tarbiya asoslari. – Toshkent: Fan, 2019.
5. Elkonin D.B. Bolalar rivojlanishining psixologik tamoyillari. – Moskva: 
Akademiya, 2020.
6. Petrovskiy A.V. Shaxsning ijtimoiylashuvi. – Moskva: Prosveshchenie, 
2018.
III. Internet saytlari
1. www.pedagog.uz  
2. www.ziyonet.uz  
3. www.edu.uz  
4. www.family.uz  
5. www.bilimdon.uz  
36 ILOVALAR
1-rasm
2-rasm
37

Bolalarni kattalar namunasida tarbiyalash

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Oilada bolalarni huquqiy va siyosiy ruhda tarbiyalashning shakl, metod va vositalari
  • Hoyvonot olamida psixik funksiyalar evolyutsiyasi
  • Mikroorganizmlar va kasalliklar mavzusini o’qitishda sog’lom turmush tarzini targ’ib etish
  • Umumiy o‘rta va o‘rta maxsus ta’limda o‘quvchilarning insho yozish malakalarini takomillashtirish metodikasi
  • Axloqiy tarbiya jarayonida A.Avloniy merosidan foydalanish

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский