Дата регистрации 21 Апрель 2025
24 ПродажBolalarning qobiliyati va istedodlarini ro'yobga chiqarishda maktabning ro'li
![KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Prezidentimizning 2022 yil 11 maydagi “2022-
2026 yillarda xalq ta limi o qishini rivojlantirish bo yicha milliy dasturniʼ ʻ ʻ
tasdiqlash to g risida”gi Farmoni shuningdek, “Xalq o qishini rivojlantirishga oid
ʻ ʻ ʻ
qo shimcha chora-tadbirlar to g risida”gi qarori ham ana shunday sa’y
ʻ ʻ ʻ
harakatining mantiqiy davomi hisoblanadi.[12] Ayonki har qanday taraqqiyotning
asosiy kaliti ilm fandir. Ilmsiz innovatsiyasiz hech bir sohada taraqqiyotga erishib
bo lmaydi. Shu bois mamlakatimizda o qish infratuzilmasini yaxshilash sohadagi
ʻ ʻ
halqaro hamkorlikni yanada kengaytirish tarbiya o qitish usullari axborot-
ʻ
kommunikatsiya texnologiyalari hamda xorijiy tillarni puxta o zlashtirilgan, o qish
ʻ ʻ
jarayonida zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo llash ko nikmalariga ega
ʻ ʻ
profisenal pedagogik kadrlarni tayyorlash, ushbu kasbga qiziqishi yuqori bo lgan
ʻ
yoshlarni aniqlash hamda ularni maqsadli tayyorlashning uzluksiz tizimini joriy
qilish davr talabidir. Bu borada yoshlarni iste’dodli bo lib tarbiyalashga e’tibor
ʻ
qaratish kerak.
Kurs ishining maqsadi: Maktabning unumdor ta’lim dasturini amalga
oshirish va barcha o‘quvchilar uchun o‘zaro qoniqishlarni yaratishdan iborat . Bu
kurs ishi, qurolli pedagogik bilimlar va ta’lim nazariyalari asosida ta’minlangan
bilimlarni amalga oshirishga yo‘naladi. Ushbu mavzuda quyidagilarni o‘rganish va
amalga oshirishga qaratilgan:
Kurs ishi maqsadi, maktabning o‘quvchilarning qobiliyatlarini ro‘yobga
chiqarishda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan pedagogik prinsiplar va usullarni
o‘rgatish va amalga oshirishdir. Ushbu kurs ishi o‘qituvchilarning ta’lim jarayonini
boshqarishda ustunliklarni oshirish va bolalarning yuqori natijalarga erishishiga
yordam beradi. [12]
Kurs ishining vazifasi: "Bolalarning qobiliyati va istedodlari ro‘yobga
chiqarishda maktabning roli" mavzusidagi kurs ishining vazifalari quyidagilardan
iborat:
O‘qituvchilarga pedagogik bilimlarni o‘rganish: Kurs ishi o‘qituvchilarga
pedagogik bilimlarni, qurolli pedagogik va ta’lim nazariyalarni o‘rganish imkonini
3](https://docx.uz/documents/b0926921-7a5c-4000-83b6-536ba7a2ffb4/page_2.png?v=1)
![I.BOB. MAKTAB- BOLA QOBILIYATINI RIVOJLANTIRUVCHI
MASKAN
1.1. Bolalarning ijodiy qobiliyatini rivojlantirishda maktabning o‘rni
Yosh o‘qituvchilar uchun oson yondashuv yo‘li. Bu borada zamonaviy
o‘qituvchisi o‘quvchilarga samarali ta’lim berishda, avvalo, ularning yoshini
hisobga olishi, eng yuqori darajaga ta’lim berish uchun esa quyidagi 6 ta foydali
maslahatga amal qilishi lozim;
1) O‘quvchilar bilan do‘stona aloqani o‘rnating. O‘quvchilar sizni alohida
g‘amxo‘rlik qilayotganingizni bilishsin. Ular bilan har tomonlama aloqani
mustahkamlang. Birortasi nazaringizdan chetda qolib ketmasin.Har birining fikr
mulohazalarini eshitishga va qadirlashga, o‘z o‘rnida ularga ijobiy baho berishga
odatlaning.
2) Bilim berishda ijobiy muhit yarating .Unutmang ‘o‘quvchilar doimo
ijobiy muhitda bilim olishga oshiqadi.Shuning uchun ularga tengdoshlari bilan
ishlay oladigan muhit yaratishga harakat qiling .Har bir o‘quvchining javobini
tinglab bilim olishga bo‘lgan qiziqishini oshiring.
3) Darsda turli yondashuvlardan foydalaning. Tadqiqotchilarning ma’lumot-
lariga ko‘ra,yoshi kichik o‘quvchilar bir vaqtda atiga 10-15 daqiqadagina daqiqa-
larini jamlay olishar ekan. Shuning uchun bitta mashg‘ulotni 10-15 daqiqadan
oshirib yubormang. Darslarning o‘yin musobaqa tarzida noan’anviyligini oshiring.
Yetakchi o‘zingiz bo‘ling.Shunda sinf boshqaruvida muamolarga duch kelmaysiz.
4) O‘quvchilarni ko‘proq harakat qildiring. Kichik yoshdagi o‘quvchilarda
energiya ko‘p bo‘ladi. Buni bosib turushdan ko‘ra undan foydalanishning pozitif
yo‘llarini toping. Darsda qiziqarli va interfaol usulardan foydalanib
o‘quvchilarning ko‘proq jismoniy va aqliy qobiliyatini oshiring.[13]
5) Guruhlarga bo‘lib qo‘ying .Guruhlarga bo‘lishning Afzaligi shundaki,
bunda bilmasvoylar ham bilimdonlardan ko‘roq bilim olishga intilishadi. Tortin-
choqlikka barham beriladi .Hamjihatlik kuchayadi va har bir bola ortda
qolmaslikka intiladi.
5](https://docx.uz/documents/b0926921-7a5c-4000-83b6-536ba7a2ffb4/page_4.png?v=1)
![chunki hamma ham bir sohaga mukammal bo lolmaydi uni iste’dodi boshqa uniʻ
tushunib unga yordam berib uni qo llab quvvatlashimiz kerak.
ʻ
O shanda gina u ma’lum iste’dodini ro yobga chiqaradi, unga katta yaxshilik
ʻ ʻ
qilgan bo lamiz. Hamma o qituvchilar birinchi bolani kuzatib u bilan suhbatlashib
ʻ ʻ
undan keyin uni qiziqishi bilan ishlashi kerak. Bu borada ota onaning o rni
ʻ
judayam katta chunki bolasini tushunishi kerak bola ham ota-onasini xursand qilish
uchun harakat qiladi. Yani o‘quvchilarni kelajagini yuksalishimiz uchun unga
pedagogik darslar iste’dodini rivojlantirish uchun ularga bir necha asosiy
narsalarni tanishtirishimiz kerak bo‘ladi, va iste’dodlarini rivojlantiradi. Tarbiya-
muayyan, aniq maqsad hamda ijtimoiy tarixiy- tajriba asosida yosh avlodni har
tomonlama o‘stirish, unung ongi, xulqi-atvori va dunyo-qarashini tarkib toptirish
jarayoni. Ta’lim-o‘quvchilarni nazariy bilim, amaliy ko‘nikma va malakalar bilan
qurollantirish, kompetentlik tarkib toptirish ularning bilish qobilyatini o‘stirish na
dunyo qarashlarini shakllantirishga yo‘naltirilgan jarayon. [13]
7](https://docx.uz/documents/b0926921-7a5c-4000-83b6-536ba7a2ffb4/page_6.png?v=1)
![1.2. Kichik maktab yoshidagi bolalarda badiiy va ijodiy qobiliyatlarni
rivojlantirishning pedagogik vositalari
Bilim - shaxsning ongida tushunchalar, umumlashmalar ,ma’lum obrazlar
ko‘rinishida aks etuvchi borliq haqidagi tizimlashtirilgan ilmiy ma’lumotlar
majmui. Ko‘nikma-shaxsning muayyan faoliyatinini tashkileta olishi layoqati.
Malaka-muayyan harakat yoki faoliyatini bajarishning avtomatlashtirilgan shakli.
Bu bora dafarzandlarni tarbiyasi bilan shug‘ullanish kerak. Buyuk allomamiz
A.Avloniy aytganlaridek farzand tarbiyasi shaxsiy masala emas, u davlat, jamiyat
ahamiyatiga ega bo‘lgan buyuk ijtimoiy ishdir,u shu darajada buyuk ishki,Vatan
istiqboli ham,millat taqdiri ham tarbiya bilan bog‘liq. Mamlakatimizda barkamol
avlodni shakllantirishda yoshlarni ma’naviy-axloqiy va jismonan sog lom etibʻ
tarbiyalash hamda ularni olib borilayotgan islohotlarning faol ishtirokchisiga
aylantirishga qaratilgan chora-tadbirlar izchil amalga oshirilmoqda. Ulg ayib
ʻ
kelayotgan yosh avlodning ilm egallashga bo lgan ishtiyoqi va intellektual
ʻ
salohiyatini oshirish, shuningdek, xalqaro maydonda mamlakatimizning nufuzini
yanada yuksaltirish uchun iqtidorli yoshlarni aniqlash va yuqori malakali kadrlar
tayyorlashning uzluksiz tizimini takomillashtirish zarurati mavjud. “Iqtidorli
bolalar va iste’dodli yoshlar bilan aniq maqsadga yo naltirilgan ishlarni amalga
ʻ
oshirish tizimini yaratish” kabi muhim vazifalar belgilandi. Bunda eng qobiliyatli,
bilimli o quvchilarni aniqlashda shaffoflikni ta’minlash, xorijiy tillar, matematika,
ʻ
fizika, kimyo, biologiya kabi muhim va talab yuqori bo lgan fanlar chuqurlashtirib
ʻ
o qitiladigan ixtisoslashgan umumta’lim muassasalari tarmog ini kengaytirish, oliy
ʻ ʻ
ta’lim muassasalarining ilmiy salohiyatga ega pedagogik jamoasini umumta’lim
maktablarida iqtidorli bolalar bilan ishlashga va ta’lim sifatini baholash hamda
mavjud muammolarni yechishga jalb qilish muhim ahamiyat kasb etadi. [13]
So nggi yillarda iqtidor va ijodkorlik masalalariga qiziqish davlat darajasiga
ʻ
ko tarildi, chunki fandagi o zgarishlar hayotning barcha sohalarini va ijtimoiy
ʻ ʻ
ishlab chiqarishni ilm-fan yutuqlariga bevosita bog liq qilib qo ydi. Iqtidorni
ʻ ʻ
o rganish, iqtidorli shaxslarni aniqlash va ularning imkoniyatlarini rivojlantirish
ʻ
muammolari birinchi o ringa chiqadi. An’anaga ko ra, qobiliyat shaxsiy qobiliyat
ʻ ʻ
8](https://docx.uz/documents/b0926921-7a5c-4000-83b6-536ba7a2ffb4/page_7.png?v=1)
![va umumiy aqliy qobiliyat yoki intellekt tushunchasi bilan bog liq bo ladi.ʻ ʻ
Konvergent va tafovutli fikrlash va kreativlik toifalarini ikkinchisining sinonimi
sifatida ajratib bergan J. Gilfordning ko p omilli nazariyasi paydo bo lganidan
ʻ ʻ
so ng, iqtidor va kreativlikning o zaro bog liqligi va ularning iqtidorda namoyon
ʻ ʻ ʻ
bo lishini isbotladi. Iqtidor va kreativlikning o zaro bog liqligi bo yicha
ʻ ʻ ʻ ʻ
tadqiqotchilarning quyidagicha uchta yondashuvchi mavjud:
Birinchi yondashuvda bunday ijodiy qobiliyatlar mavjud emas deb taxmin
qilinadi va intellekt shaxsning ijodiy faoliyati uchun zarur, ammo etarli bo lmagan
ʻ
shart sifatida ishlaydi. Ijodiy xulq-atvorni aniqlashda asosiy rol motivatsiya,
qadriyatlar, shaxsiy xususiyatlar bilan o ynaydi. Shunday qilib, D.
ʻ
Bogoyavlenskaya iqtidorni tushunishga quyidagicha yondashadi va uni
“vaziyatdan tashqari aqliy faoliyatning davomi” deb tushungan holda “intellektual
faoliyat” tushunchasini kiritadi. Umumiy aqliy qobiliyatlar intellektual faoliyatning
asosini tashkil etadi, kognitiv qiziqishning kengligini belgilaydi. Ikkinchi
yondashuvda aqlning yuqori darajasi ijodkorlikning yuqori darajasini anglatadi va
aksincha. Aqliy faoliyatning o ziga xos shakli sifatida ijodiy jarayon mavjud emas.
ʻ
Ushbu nuqtai nazar ushbu muammoni ishlab chiqishda ishtirok etgan ko plab
ʻ
olimlar uchun eng kam ishonchli ko rinadi.
ʻ
Uchinchi yondashuv esa bu kreativliklik g oyasi (ijodiy qobiliyat) aqldan
ʻ
mustaqil mustaqil omil sifatida tahlil etilgan. Iqtidor har qanday faoliyatda
muvaffaqiyat qozonmaydi, balki bu muvaffaqiyatga erishish imkoniyatini beradi.
Qobiliyat majmuasi mavjudligidan tashqari, faoliyatni muvaffaqiyatli amalga
oshirish uchun shaxs ma’lum miqdorda bilim, ko nikma va malakaga ega bo lishi
ʻ ʻ
kerak. Bundan tashqari, ta’kidlash joizki, iste’dod alohida bo lishi mumkin, ya’ni
ʻ
bir turdagi faoliyat uchun iqtidor va umuman, turli faoliyat turlari uchun iqtidor.
Ko pincha umumiy iste’dod maxsus bilan birlashtiriladi. Misol uchun, ko plab
ʻ ʻ
bastakorlar boshqa qobiliyatlarga ega edilar: ular chizishgan, she’rlar yozgan va
hokazo . Ta’lim yo nalishida quyidagi muammolar va ularning yechimlariga
ʻ
alohida to xtalishimiz lozim (1-jadvalga qarang):
ʻ [15]
9](https://docx.uz/documents/b0926921-7a5c-4000-83b6-536ba7a2ffb4/page_8.png?v=1)
![10) ta’limiy, madaniy-ma’rifiy tadbirlarda har bir o quvchiga o ziniʻ ʻ
namoyish etish, iste’dodini ko rsatish imkoniyatlarini yaratib berish.
ʻ
O quvchilarning iqtidorini rivojlantirishni ta’minlovchi pedagogik
ʻ
shartsharoitlarni aniqlash va asoslashda umumiy va maxsus iqtidorni
rivojlantiruvchi shartsharoitlar qulay psixologik muhit va individuallashtirilgan
muloqotlar yordamida o ta muhim va zarur munosabatlar turkumini aniqlash,
ʻ
ta’lim mazmunini axborot texnologiyalari asosida boyitish, jamoaviy ijodkorlikka
tayanish; o quvchiga individual yondashish asosida ular shaxs rivojlanishini
ʻ
faollashtirish, ta’limni texnologiyalashtirish, ijodiy masalalardan foydalanish
asosida rivojlantiruvchi innovatsion ta’lim texnologiyalarini joriy etishdan iborat.
Elektron o‘quv nashri - ta’lim oluvchilar tomonidan bilimlar, ko‘nikmalar
va mahoratlarni ijodiy va faol egallashlarini ta’minlaydigan ilmiy amaliy bilim
sohasiga mos ravishdagi tizimlashtirilgan o‘quv materialga ega bo‘lgan elektron
nashr. [15]
Elektron o‘quv nashri muallifi – ijodiy faoliyati natijasida elektron o‘quv
nashrini yaratadigan jismoniy shaxs. Agar elektron o‘quv nashri ikki yoki undan
ortiq jismoniy shaxslarning birgalikdagi ijodiy faoliyatida yaratilgan bo‘lsa, unda
ularning har biri elektron o‘quv nashrining muallifi bo‘lib hisoblanadi.
Aprobatsiya - ob’ekt, mahsulot yoki texnologiyani, ilmiy, o‘quv-uslubiy
ishlarni amaliy ishlatish jarayonida nazoratdan o‘tkazish va tasdiqlash.
Vizual muhit - insonga ko‘rish organlari orqali qabul qilinadigan axborot
oqimi. Insonga umumiy psixologik ta’sir o‘tkazishi bo‘yicha vizual muhitning
komfortli, me’yoriy, gomogenli va agressiv turlari mavjud.
Virtual ob’ektlar yoki jarayonlar-haqiqiy mavjud bo‘lgan, shuningdek
tasavvur qilinadigan ob’ektlar yoki jarayonlarning elektron modeli. «Virtual» so‘zi
elektron tashuvchilarida ko‘rsatiladigan ta’lim yoki boshqa ob’ektlarning elektron
analoglari tavsifini ko‘rsatish uchun qo‘llaniladi. Bundan tashqari ushbu ibora
elektron model bilan ishlash paytida, haqiqiy fazoviy metaforani davom ettiruvchi
interfays texnologiyalari multimediyasiga asoslangan miqdorini bildiradi.
11](https://docx.uz/documents/b0926921-7a5c-4000-83b6-536ba7a2ffb4/page_10.png?v=1)
![Gipermatn-elektron shaklda taqdim etilgan hamda tarmoqlangan
bog‘lanishlar tizimi bilan ta’minlangan va uning bir fragmentidan boshqasiga
darhol o‘tish imkoniyatlari oldindan berilgan matn. Gipermatn - elektron shaklda
va tarmoqlangan aloqalar sistemasi bilan ta’minlangan matn bo‘lib, matnning bir
joyidan boshqa joyiga bir zumda o‘tish vazifasini bajaradi.
Gipermediya – tarkibiga turli tipdagi tuzilgan axborot vositalaridan (matn,
illyustratsiya, tovush, video va boshqalar) tuzilgan gipermatn.
Giper murojaat-bir elektron axborot ob’ektidan boshqasiga murojaat qilish
(masalan, matndan izoh, lug‘at yoki adabiyot ro‘yxatiga, bir maqoladan
boshqasiga).
Global kriteriyalar – sifatni baholashning tizimiga sezilarli ta’sir
ko‘rsatadigan kriteriyalar. Global kriteriyaga mos kelmaslik odatda, ekspertning
salbiy baholashiga olib keladi.
Uzoqlashtirilgan kompyutor dasturi-avtomatlashtirilgan tajribaviy- amaliy
harakatlanish tizimi bo‘lib, unda jismoniy ob’ekt bilan ish ob’ekti joylashgan
o‘rindan katta masofada uzoqlashtirilgan kompyuter bilan amalga oshiriladi.
Elektron xrestomatiya-elektron axborotli o‘quv nashrining muhim turi
bo‘lib, o‘zida gipermediya ob’ektlarning tashkillashtirilgan jarayonini namoyon
qiladi. Xrestomatiya mazmunida qo‘llanma, mualliflar, nomlanishlar, jumlalar va
boshqalar bo‘yicha izlash mexanizmlari mavjud.
Elektron kutubxona-o‘quvchi hamda pedagoglar uchun hujjatlashtirish va
xavfsizlikning xususiy tizimi bilan ta’minlangan, to‘liq matnli elektron axborotni
resurslar, telekommunikatsiya vositalari asosida jamlash va yetkazish imkoniyatini
ta’minlovchi dasturli majmuadir.
Elektron tajriba – real ob’ektlar, mahsulotlar va mavjudotlar ko‘rgazma
modellarini yaratish va izlanish imkonini beruvchi elektron muhit. [15]
Elektron uslubiy qo‘llanma - pedagogik tajribani umumlashtirish va uzatish
hamda ta’lim faoliyatining yangi modellarini shakllantirish va tarqatish shakli.
Elektron uslubiy qo‘llanmada pedagogik tajriba mashg‘ulotlarning
raqamlashtirilgan video-lavhalari, elektron yoki unga o‘girilgan shaklda yaratilgan
12](https://docx.uz/documents/b0926921-7a5c-4000-83b6-536ba7a2ffb4/page_11.png?v=1)
![sharoitlar" orqali sinishi sababli zarurdir. Bu omil hisobga olinmasa, ta’lim va
tarbiya jarayoni o‘z samarasini yo‘qotadi.
Kontseptsiyaning ta’rifi
Jamiyatimizning asosiy maqsadi uning barcha fuqarolarini har tomonlama
kamol toptirishdir. Bu muammoni hal qilish faqat shaxsning ijodiy salohiyatini
aniqlash, shuningdek, rivojlanishning eng yuqori darajasi bo‘lgan uning
individualligini shakllantirish orqali mumkin. Axir, har bir inson, albatta, o‘zini
ochib berishi, ya’ni "bajarishi" kerak. Va bu nafaqat uning hayotining maqsadi,
balki butun jamiyatning asosiy vazifasidir.
Bundan tashqari, o‘qitishning individual yondashuvi kabi ta’lim shakli
kollektivlik kabi printsipga qarshi emas. Va bu ilmiy tadqiqotlar bilan
tasdiqlangan. Insondagi "men" aynan "biz" mavjud bo‘lgani uchun sodir bo‘ladi.
Ta’lim va ta’limga individual yondashuv bir martalik hodisadan uzoqdir.
Ular bolaga ta’sir qiladigan butun tizimga kirib borishi kerak. Shu munosabat bilan
bunday yondashuvni yosh avlod tarbiyasining umumiy tamoyili deyish mumkin.
O‘qitishda, shuningdek, ta’limda individual yondashuv shaxs xarakteridagi
ijobiy xususiyatlarni mustahkamlash, uning xulq-atvoridagi kamchiliklarni bartaraf
etishga qaratilgan. Etarli pedagogik mahoratga ega bo‘lish va o‘z vaqtida
aralashuvni amalga oshirish, kelajakda qayta o‘qitish kabi og‘riqli va istalmagan
jarayonning oldini olish mumkin.
O‘qitishga individual yondashuv kattalardan katta sabr-toqatni, shuningdek,
bolaning xatti-harakatlarining muayyan ko‘rinishlarini to‘g‘ri tushunish
qobiliyatini talab qiladi.
O‘qitish va tarbiyalashga individual yondashish pedagogik jarayonning
ajralmas qismidir. Uning yordami bilan bolalar dasturiy materialni o‘zlashtirishga
qaratilgan faol faoliyatga jalb qilinadi. [13]
Individual yondashuvning mohiyati:
Bolaning o‘ziga xos shaxsiyatiga murojaat barcha yoshdagi bolalar bilan
o‘quv va tarbiyaviy ishlarning har bir bo‘g‘inida bo‘lishi kerak. Bunday individual
yondashuvning mohiyati nimada? Bu jamoa oldida turgan umumiy muammolarni
14](https://docx.uz/documents/b0926921-7a5c-4000-83b6-536ba7a2ffb4/page_13.png?v=1)
![algoritmga rioya qilgan holda vazifani bajarishga qodir. Yana boshqalar
o‘qituvchining yordamiga muhtoj bo‘ladi.
Asab tizimining turi: [14]
Bu bolaga individual yondashuvni amalga oshirishda e’tiborga olinishi kerak
bo‘lgan ikkinchi jihat. Zamonaviy tadqiqotchilarning xulosalariga ko‘ra, inson
asab tizimiga xos bo‘lgan xususiyatlar genotipik xususiyatga ega.
o‘qitishga individual yondashuv texnologiyasi
o‘qitishga individual yondashuv texnologiyasi
Boshqacha qilib aytganda, ular amalda o‘zgarmas va barqaror shaxsiy
xususiyatlardir. Shuning uchun bu omilni e’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydi.
Asab tizimining asosiy xususiyatlari: harakatchanlik-inertsiya va kuch-
zaiflik.
Fikrlash turi
Bu o‘qituvchi o‘quv jarayonida individual yondashuvni amalga oshirishda
e’tiborga olishi kerak bo‘lgan uchinchi va juda muhim jihatdir. Bolalar, kattalar
kabi, ularga berilgan vazifalarni turli yo‘llar bilan hal qilishadi. Ulardan ba’zilari
analitik fikrlash qobiliyatiga ega. Og‘zaki va mantiqiy mavhum fikrlashda o‘zining
namoyon bo‘lishini topadi. Boshqalar tasvirlarda o‘ylashni osonlashtiradi. Bunda
badiiy tafakkur namoyon bo`ladi.
Bu ikki komponentni muvozanatda ushlab turadigan odamlar ham bor.
Bunday holda, biz uyg‘un fikrlash haqida gapirishimiz mumkin. Mavjud farqlar
miya yarim sharlarining funktsional assimetriyasi bilan bog‘liq holda sodir bo‘ladi.
Buni tarbiyachi o‘quvchilar yoki maktabgacha yoshdagi bolalarni o‘qitishga
individual yondashuvni ko‘rsatganda hisobga olishi kerak.
Shunday qilib, badiiy tipdagi bolalar har qanday materialni faqat hissiy
inklyuziyadan keyin tushunishni boshlaydilar. Avvaliga ular tasvirlar va tasvirlarga
tayanadilar va shundan keyingina ular barcha tarkibiy qismlarni tahlil qiladilar va
o‘zlarining xulosalarini chiqaradilar.
Fikrlash tipidagi bolalar mantiqiy zanjirlarni qurish orqali vazifalarni hal
qilishni boshlaydilar. Ular barcha komponentlarni tahlil qiladilar va belgilarda
16](https://docx.uz/documents/b0926921-7a5c-4000-83b6-536ba7a2ffb4/page_15.png?v=1)
![Jismoniy tarbiyaga individual yondashish bilan bolalarda toza havoda faol
harakatlarga, madaniy va gigiyenik ko‘nikmalarga ega bo‘lishga qiziqish paydo
bo‘ladi.
Axloqiy tarbiya
Bolalik va o‘smirlik davrida bolalarda axloqiy me’yorlar shakllanadi. Ular
xulq-atvor tajribasiga ega bo‘lib, odamlarga nisbatan o‘z munosabatini
rivojlantiradilar. Bolaning axloqiy tarbiyasini olib boradigan o‘qituvchi bolaning
xarakteri va irodasini shakllantirishga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. [13]
19](https://docx.uz/documents/b0926921-7a5c-4000-83b6-536ba7a2ffb4/page_18.png?v=1)
![II.BOB. BOLA QOBILIYATI VA ISTEDODLARINI RO‘YOBGA
CHIQARISHDA OILA, MAHALLA VA MAKTAB HAMKORLIGI
2.1. O‘quvchilarni tarbiyalashda oila, mahalla, maktab hamkorligi
konsepsiyasi
Tarbiya jarayoni ishtirokchilari sa’y- harakatlarini birlashtirish maqsadida
1993 yilda ishlab chiqilgan "Oila, mahalla, o‘quv bilim yurti hamkorligi"
Kontseptsiyasi yoshlarni istiqlol g‘oyalariga sadoqatli, ma’naviy barkamol,
vatanparvar etib tarbiyalashda keng jamoatchilik faoliyatini muvofiqlashtirish
borasida ma’lum dasturilamal bo‘ldi. Respublikamizda keyingi yillarda qabul
qilingan ta’lim va tarbiya to‘g‘risidagi qator me’yoriy hujjatlar, jumladan
O‘zbekiston Respublikasining "Ta’lim to‘g‘risida"gi qonuni, "Kadrlar tayyorlash
milliy dasturi" bozor iqtisodiyoti sharoitlarida muvaffaqiyatli ishlay oladigan,
mustaqil fikrlovchi kadrlarni tayyorlashda oila, mahalla va o‘quv bilim yurti
nufuzini yanada yuqori pog‘onaga ko‘tarishni taqzo etadi. [13]
Zero, ta’lim-tarbiyani takomillashtirishda ham davlat bosh islohotchidir,
birinchidan, yosh avlodga o‘zligimizni, muqaddas an’analarimizni anglash
tuyg‘ularini, xalqimizning ko‘p asrlar davomida shakllangan ezgu orzularini,
jamiyatimiz oldiga bugun qo‘yilgan oliy maqsad va vazifalarni singdirish;
ikkinchidan, jamiyatimizda bugun mavjud bo‘lgan hurfikrlikdan qat’iy nazar
yoshlarni jipslashtiradigan, xalqimiz va davlatimiz daxlsizligini asraydigan, el-
yurtimizni eng yuksak maqsadlar sari chorlaydigan yagona g‘oya — milliy
mafkuraga sadoqat ruhida tarbiyalash;
uchinchidan, yoshlarni baynalmilal jahon hamjamiyatida, xalqaro maydonda
O‘zbekistonga munosib hurmat tug‘dirish uchun intilish ruhida tarbiyalash;
to‘rtinchidan, yosh avlodni vatanparvarlik, el-yurtga sadoqat, yuksak
odamiylik va insoniy fazilatlar ruhida tarbiyalash;
Davlatimiz rahbari ko‘rsatib berganidek, ta’lim-tarbiya sohasidagi islohotlar:
birinchidan, ijtimoiy-siyosiy iqlimga ijobiy ta’sir ko‘rsatishga,
umuman mamlakatdagi mavjud muhitni butunlay o‘zgartirishga;
ikkinchidan, insonning hayotda o‘z o‘rnini topishini tezlashtirishga;
20](https://docx.uz/documents/b0926921-7a5c-4000-83b6-536ba7a2ffb4/page_19.png?v=1)
![maxsus, kasb-hunar ta’limi olishlari uchun javobgrdirlar", deb belgilab qo‘yilgan.
[15]
"Kadrlar tayyorlash milliy dasturi" ning 3.2 bandida esa ta’lim
oluvchilarning o‘qishi, turmushi va dam olishi uchun shart-sharoitlar yaratish
borasidagi vazifalar hal etilishida jamoatchilik boshqaruvini rivojlantirishga
alohida e’tibor berilgan. Bu "Oila, o‘quv bilim yurti, mahalla hamkorligi" bugungi
kunning ma’naviy, ma’rifiy, mafkuraviy, tarbiyaviy zarurati ekanligini bildiradi.
Yosh avlodni ma’naviy-axloqiy tarbiyalashda xalqimizning boy milliy,
madaniy, tarixiy an’analariga, urf-odatlariga hamda umumbashariy qadriyatlarga
asoslangan samarali, zamonaviy pedagogik texnologiyaning ishlab chiqilib,
amaliyotga joriy etilishi, shaxsni tarbiyalash va uni har tomonlama kamol
toptirishning ustuvorligini ta’minlash;
- umumiy hamda milliy pedagogik madaniyatni oshirish;
mamlakatimiz fuqarolari orasida milliy mafkuraviy tarbiya ishlarini
takomillashtirish "Oila, mahalla, o‘quv bilim yurti hamkorligi" Kontseptsiyasining
asosiy maqsadidir.
O‘zbekistonda ruy berayotgan o‘zgarishlar "Oila, mahalla, o‘quv bilim yurti
hamkorligi" yo‘nalishidagi shaxs tarbiyasida oila, ota-ona, mahalla, o‘quv bilim
yurtining asosiy vazifalarini mazmunan yangilab hayotga tatbiq etishni taqozo
qiladi.
Maktabning oila va keng jamoatchilik bilan aloqasi sinf rahbari orqali
amalga oshiriladi. Sinf rahbari ota-onalar bilan olib boradigan ishlariga quyidagi
vazifalarni hal qiladi: [13]
1. Ota-onalar bilan yaqindan aloqa o‘rnatadi va aloqani doimo
mustahkamlab boradi;
2. O‘quvchiga nisbatan maktabning va oilaning yagona talablar qo‘yishga
erishadi;
3. Sinf ota-onalar jamoasini tashkil etib, ularning sinfdagi tarbiyaviy
ishlariga faol qatnashishlarini ta’minlaydi;
22](https://docx.uz/documents/b0926921-7a5c-4000-83b6-536ba7a2ffb4/page_21.png?v=1)
![4. Ota-onalar o‘rtasida pedagogik bilimlarni tarqatadi va ularning pedagogik
madaniyatini yuqori darajaga ko‘taradi;
5. Sinfga otaliq qilayotgan tashkilotlar, oila va maktabga yordam beruvchi
tashkilotlar bilan aloqa o‘rnatadi va ularni sinfdagi tarbiyaviy ishlarga jalb qiladi.
Sinf rahbarining o‘quvchini yaxshi tarbiyalashdagi oila va jamoatchilik bilan
hamkorligining muvaffaqiyati ularning bola bilan qilayotgan ishlari haqida
birbirlariga qanchalik ko‘p, aniq va muntazam xabar berib turishlariga bog‘liq.
Ana shu maqsadda sinf rahbari oilaga bir qator tizimli axborotlar berib turishi
kerak:
- O‘quvchining o‘quv mehnatiga tavsifnoma, o‘qishdagi muvaffaqiyati va
muvaffaqiyatsizligi, ularning sabablari, olayotgan baholari.
- O‘quvchinnig ijtimoiy faolligi haqida axborotlar, o‘quvchining jamoa
hayotidagi ishtiroki nimalardan iborat ekanligi, jamoat topshiriqlari va
vazifalarning boryo‘qligi, sababi, ularga o‘zining munosabati.
- O‘quvchining o‘z o‘rtoqlari, o‘qituvchilari bilan munosabatida vujudga
kelgan holatlarning xarakteri, maktabdagi munosabatlarnnig doirasi.
- O‘quvchining ayrim hatti-harakatlarini tahlil qilib, ularga pedagogik
izohlar berish. Oilaga o‘quvchi tarbiyachi haqida maslahat va tavsiyalar.
Oila ham o‘z navbatida farzandi haqida o‘z mulohazalari, kuzatishlari
yuzasidan sinf rahbariga quyidagi mazmunda ma’lum axborotlar berib borishi
mumkin:
- Farzandi uyga berilgan vazifalarni qanday bajaradi, unga sarflaydigan
vaqti, dars tayyorlash tartibi, mustaqillik darajasi.
- Belgilangan kun tartibining bola tomonidan bajarilishi.
- O‘quvchining maktab haqidagi hikoyalari, taassurotlari, gaplari, sinf
hayotidagi turli voqealarga baholari.
- Ota-onaning ayrim o‘qituvchilardan, sinf rahbaridan, maktab rahbarlaridan
iltimoslari va takliflari. [14]
Sinf rahbari bilan oila o‘rtasidagi bu xildagi o‘zaro xabarlashuvlar
o‘quvchini to‘la o‘rganishga, ta’lim va tarbiyada shu o‘quvchi uchun eng maqbul
23](https://docx.uz/documents/b0926921-7a5c-4000-83b6-536ba7a2ffb4/page_22.png?v=1)
![2.2. O‘quvchilarni tarbiyalashda oila, mahalla, maktab hamkorligini amalga
oshirish tamoyillari va bosqichlari
Yosh avlodni yaxshi xulqli, davlat ramzlariga sadoqatli qilib tarbiyalashda
ularning yosh jihatlariga, xarakteriga alohida ahamiyat berish lozim, chunki
bularsiz tarbiyada ko‘zlangan maqsadga erishib bo‘lmaydi. Oila, mahalla, o‘quv
bilim yurti hamkorligida quyidagi tamoyillarga va bosqichlarga amal qilinganda
samaradorlik yanada yuqori bo‘ladi:
- ta’lim va tarbiya sohasida hamkorlik jarayoni ishtirokchilari
harakatlarining ish birligi;
- tarbiyalanuvchiga hurmat va talabning uyg‘unligi;
- hamkorlik jarayoni sub’ektlarining teng huquqliligi va yuksak mas’uliyati;
- faoliyat jarayonida millat va davlat manfaatlari ustuvorligi;
- hamkorlikning ilmiy asoslanganligi; [16]
Birinchi bosqich. Yosh oilalar bilan ishlash. Yosh ota-onalarga farzand va
uning tarbiyasi haqida falsafiy, tibbiy tushunchalarni berish va bu masalalarga
tibbiyot xodimlari, obro‘li xotin - qizlarni, ota-onalarni jalb qilib, "Yosh onalar va
otalar o‘quv muassasasilari" faoliyatini yo‘lga qo‘yish muhim ahamiyat kasb etadi.
Ikkinchi bosqich. Farzandning o‘quv muassasasigacha bo‘lgan davridagi
jismoniy, aqliy va ma’naviy rivojlanishini ta’minlash borasida ularga rasm chizish,
voqealarni bayon qilish, o‘ziga o‘zi xizmat qilish, harf tanish, qo‘shiq, aytish va
raqs tushish, turli o‘yinlarda ongli qatnashish tushunchalarini singdirish va
mustaqil ravishda bilim olish ko‘nikmalarini shakllantirish yuzasidan o‘quv
muassasasiga tayyorlash sinflari, "Yakshanbalik o‘quv maskanlar" ishini tashkil
qilish.
Uchinchi bosqich. Kichik yoshdagilar uchun mo‘ljallangan (6-11 yosh)
o‘quv muassasalarida shaxslarning jismoniy, ma’naviy va ijtimoiy shakllanishini
ta’minlash, uning ilk iqtidori, qiziqishi va aqliy imkoniyatlarini aniqlash, o‘z hatti
- harakatlariga javobgarlik hissini tarbiyalash, bo‘sh vaqtini to‘g‘ri tashkil
qilishni o‘rgatish, atrof-muhitga ongli munosabatda bo‘lib, do‘stlik, baynalmilallik,
vatanparvarlik xislatlarini shakllantirish.
26](https://docx.uz/documents/b0926921-7a5c-4000-83b6-536ba7a2ffb4/page_25.png?v=1)
![To‘rtinchi bosqich. O‘smirlarning (11 -16 yosh) qiziqishini, bilimga
chanqoqlik va aql zakovatini hisobga olgan holda ijtimoiy faoliyatga tortish,
jismonan baquvvat bo‘lishini ta’minlash, maishiy mehnat faoliyati orqali turli
kasblarga yo‘naltirish, o‘smirlar sinflari va jamoatchilik orasida o‘z o‘rnini topa
olishiga ko‘maklashish, o‘z hatti-harakatlari uchun jamiyat, qonun va ota-onalari
oldida javobgarlik tuyg‘usini shakllantirish, ijtimoiy faolligi va mustaqil
dunyoqarashini yuzaga keltirish. [16]
Beshinchi bosqich. Yoshlarni (16 yosh va undan yuqori) dunyo andozalariga
mos bilim olishlari, kasb tanlashlari, mustaqil hayotga tayyorgarliklarini
ta’minlash. Ularning imkoniyatlari darajasida ta’lim olishlariga, tanlagan kasblari
bo‘yicha ish bilan ta’minlanishlariga, iqtisodiy mustaqil bo‘lishlariga shart-sharoit
yaratish. Vatan, Davlat va jamiyat oldidagi fuqarolik burchlarini ado etishga
javobgarlik hissini to‘la shakllantirish, mustaqil oila qurishga tayyorlash. Ta’lim va
tarbiya sohasiga e’tiborni kuchaytirish, bu borada hukumatimiz tomonidan qabul
qilingan qonun va hujjatlarni, direktiv ko‘rsatmalarni samarali bajarish uchun oila,
mahalla, o‘quv muassasasi hamkorligi faoliyati o‘ziga xos pedagogik tizim, uslub
va shakllarga ega bo‘lishi zarur. O‘tkazilgan tadbirlar har tomonlama puxta,
shuning bilan qatnashchilarning yoshlariga mos pedagogik va psixologik
mujassamlashgan, mantiiqan teran, qiziqarli va ko‘rgazmali, ta’sirchan, ommabop,
amaliy jihatdan qisqa va lo‘nda, estetik jihatdan keng ko‘lamli bo‘lishi kerak.
Hamkorlikda olib borilayotgan ishlar mahalla hududidagi barcha yoshlar va
toifadagi fuqarolarni qamrab olishi hamda ularning qiziqish va intilishlariga mos
bo‘lishi lozim. Hamkorlik tadbirlarining mavzulari "Sog‘lom avlod uchun",
"Otaonangga rahmat", "Odobinga balli", "Sog‘ tanda sog‘lom aql", "Mehr
chashmasi", "Qizlar ibosi", "Bir yigitga qirq, hunar oz", O‘g‘lim posbonim",
«Hayot—ustoz, xalq—muallim", "O‘zbekiston Vatanim manim!", "Milliy burch
va mas’uliyat", "Oila saboqlari", "Oila etikasi", "Oila tinch — mahalla tinch",
"Mustaqil hayot bo‘sag‘asida", "Askarlik — yigitlik o‘quv muassasasii", "Oila
baxti — Vatan baxti", "Sportchi oila", "Oilamiz ohanglari", "Vatan ostonadan
boshlanadi", "Biz kimmiz" kabi tadbirlardan iborat bo‘lishi mumkin.
27](https://docx.uz/documents/b0926921-7a5c-4000-83b6-536ba7a2ffb4/page_26.png?v=1)
![Bahslar, bellashuvlar, uchrashuvlar va turli sanalarga bag‘ishlangan anjuman
va tantanalardan iborat bo‘lishi mumkin. [14]
Joriy qilingan jamoatchilik kengashi o‘z faoliyati to‘g‘risida mahalla ahliga
har chorakda bir marotaba hisobot beradi. Zarurat tug‘ilganda o‘quv-tarbiya
muassasalari, mahalla faollari, mahalla hududida joylashgan tashkilot, korxona va
idoralarning ta’lim-tarbiya yuzasidan olib borilayotgan ishlari to‘g‘risida
hisobotlarini tinglab, ularga amaliy va nazariy yordam berishi ish samarasiga va
uning izchilligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Mehnat tarbiyasi bilan mehnat ta’limi
bir-biri bilan o‘zaro bog‘langan. Mehnat faoliyati ma’lum bilimga ega bo‘lishni
talab etadi. Zero, bilim va ko‘nikmalar o‘quvchini mehnat faoliyatiga tayyorlaydi.
Ta’lim jarayonida olgan bilimlarini amaliyotda sinab ko‘radilar, Umumiy mehnat
jarayonida o‘quvchilarning kombinatlar, jamoa hamda fermer xo‘jaliklari,
korxona, zavod va fabrikalarda texnik va texnologik bilimlari mustahkamlanadi,
shuningdek, ular tashkilotchilik malakalariga ham ega bo‘ladilar.Sinfdan tashqari
ishlar jarayonida mehnat tarbiyasi ayniqsa muhim ahamiyat kasb etadi. Sinfdan
tashqari mashg‘ulotlarning turli shakllari o‘quvchining texnik ijodkorligini
rivojlantiradi, u yoki bu bilim sohasida bilimga bo‘lgan qiziqishini shakllantiradi.
To‘garaklarda o‘quvchining qiziqish va qobiliyatlari namoyon bo‘ladi.
O‘quvchilarning to‘garklardagi faoliyati ma’lum pedagogik talablarga rioya
qilganda samarali bo‘ladi. Chunonchi:
• to‘garak faoliyati ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lishi lozim, ya’ni,
o‘quvchilar tayyorlagan buyumlar kishilar uchun amaliy qiymatga ega bo‘lishi
zarur;
• texnik ijodkorlik o‘quv muassasasidagi o‘quv-mehnat jarayoni bilan
uzviy alohada bo‘lishi kerak (maktab, kollej, oliy ta’lim va boshqalar);
• ijtimoiy-foydali, unumli mehnat jarayonida o‘quvchining texnik
ijodkorligini tashkil etishda faoliyatni ijtimoiy buyurtmadan ijodkorlikka
aylantirish kerak bo‘ladi.
28](https://docx.uz/documents/b0926921-7a5c-4000-83b6-536ba7a2ffb4/page_27.png?v=1)
![Ayni vaqtda, juda ko‘plab maktablarda yordamchi xo‘jalik mavjud. Korxona
va xo‘jaliklar ta’lim muassasasiga majmuaviy yondashuv asosida mehnat
tarbiyasini tashkil etishga ko‘maklashmoqdalar. O‘quvchilar ishlab chiqarish
sub'ektlarining iqtisodiy rivojlanishi bilan tanishadilar, Bu jarayon ularni turli
kasblarni egallash shartlari va sharoitlari bilan tanishtirishga yordam
beradi.Mehnat tarbiyasi o‘quvchilarni mehnatga psixologik va amaliy jihatdan
tayyorlashni nazarda tutadi. Zero, mavjud sharoitda ro‘y berayotgan ijtimoiy-
iqtisodiy o‘zgarishlar shaxs kamolotiga nisbatan juda katta talablarni qo‘ymoqda.
Xususan, mehnatga muhim ijtimoiy burch sifatida qarash, ma’lum faoliyatni
bajarishda mas'uliyatni his etish, mehnatga va uning natijasi, shuningdek, mehnat
jamoasiga hurmat, mehnat faoliyatini tashkil etishda tashabbuskorlik, faollik
ko‘rsatish, o‘z aqliy va jismoniy qobiliyatini to‘lik namoyon etishga bo‘lgan ichki
ehtiyoj, mehnatni ilmiy tashkil etish yo‘lida amaliy harakatni olib borish shular
jumlasidandir.
Mehnatga psixologik jihatdan tayyor bo‘lish esa tarbiyaviy ishlar tizimida
amalga oshirilib, ularning har biri quyidagi vazifalarni hal etishga yordam beradi:
• o‘quvchilar tomonidan mehnatning ijtimoiy ahamiyati, mehnatni
tashkil etish hayotiy zaruriyat ekanligining anglab yetilishiga erishish;
• ularda mehnat faoliyatini amalga oshirishga nisbatan rag‘bat
uyg‘otish;
• o‘quvchilarda mehnat ko‘nikma va malakalarini shakllantirish va
hokazolar. [13]
Jamiyatda kechayotgan ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar, mulkka egalik,
xususiy mulkni yaratish yo‘lida qonun doirasida olib borilayotgan amaliy
faoliyatni qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirilgan ijtimoiy harakatlar mehnat
tarbiyasiga yangicha yondashuvni talab etmoqda. Mehnat tarbiyasining yangi
texnologiyalar asosida o‘quv dasturlari, ta’lim metodlarining variativligi tamoyili
yotadi. Dasturlar kasb-hunar kollejlari ixtisoslashgan turli kasblar bo‘yicha
yaratiladi. Ularda kasbiy ta’limni o‘zlashtirishga nisbatan qo‘yilgan davlat talablari
o‘z ifodasini topadi.Ta’lim jarayonida egallangan bilim, ko‘nikma va malakalar
30](https://docx.uz/documents/b0926921-7a5c-4000-83b6-536ba7a2ffb4/page_29.png?v=1)
![mehnat tarbiyasida pedagogik faoliyatning yakuniy natijasi emas, balki inson
qobiliyatining rivojlanishi, ya’ni, mehnatga bo‘lgan layoqatini rivojlantirishning
samarali vositasidir. Bu esa mehnat tarbiyasida an'anaviy metodlarni emas, balki
bilim olishning faol metodlaridan foydalanib, o‘quvchilarda tadqiqotchilik hamda
ixtirochilik malakalarini rivojlantirish metodlarini qo‘llashni nazarda tutadi.
Bundan tashqari muammoli, izlanuvchan tadqiqot metodlari, konstruktorlash,
loyihalash, texnik modellashtirish, mehnatni tashkil etish jarayonida uning eng
yaxshi variantlarini izlab topish, ijodiy topshiriqlarni to‘g‘ri tanlay olish,
shuningdek, tanlovlar, yoshlarning ijodiy ko‘rgazmalarni tashkil etish ham eng
samarali metodlardan sanaladi. Mehnat ta’limi va tarbiyasining tashkiliy-metodik
shakllari o‘qituvchi tomonidan tanlanadi. Bu shunday shakl va metodlar bo‘lishi
kerakki, u o‘quvchiga mehnati muvaffaqiyatidan quvonch baxsh etsin, o‘z
mehnatidan o‘zi faxrlansin. [16]
Mehnat tarbiyasining texnologiyalari o‘quvchining nazariy bilimlarini
amaliyotda qo‘llash imkoniyatini yaratishi zarur. Bu esa, o‘z navbatida, mehnat
ta’limi mazmunini ham takomillashtiradi. U kompleks xarakter kasb etib,
o‘quvchilarda o‘quv texnika va texnologiyalari haqida tasavvur hosil qilishi,
amaliy masalalarni hal etish malakasini shakllantirishi, sifat natijalarini ta’minlashi
lozim. Ayniqsa, o‘quv topshiriqlarini hal etishga ijodiy yondashish, ishlab
chiqarishning texnik-iqtisodiy, ijtimoiy ko‘rsatkichlarini yuqoriga ko‘tarishga
intilish hosil qilishi maqsadga muvofiqdir. Mehnat tarbiyasida sinfdan tashqari
tarbiyaviy ishlar rejasida mehnat tarbiyasi yo‘nalishidagi tadbirlarning o‘rin
olishini ta’minlash muhim pedagogik vazifalardan biridir. Mehnat tarbiyasi turli
an'anaviy va noan'anaviy shakllarda tashkil etiladi (30 - chizma).
Demak, o‘quvchilarning mehnat faoliyatini tashkil etish jarayonida quyidagi
vazifalar amalga oshiriladi:
O‘quvchilarning mehnat ta’limi jarayonida ularning mehnatga
qiziqishlarini oshirish, kasbiy yoki mehnat faoliyatiga tayyor bo‘lishni ta’minlash.
31](https://docx.uz/documents/b0926921-7a5c-4000-83b6-536ba7a2ffb4/page_30.png?v=1)
![ O‘quvchilar kuchini to‘g‘ri taqsimlash, faoliyat turlari va uni ijro
etishda o‘rin almashtirish vositasida ularda rahbarlik va ijrochilik malakalarini
hosil qilish.
O‘quvchilarning mehnat faoliyatiga rag‘batlantirishning samarali
metod va vositalaridan foydalanishga e’tiborni qaratish.
Mehnat faoliyatining turidan qat'iy nazar mehnat madaniyatini
shakllantirish, kasbiy faoliyatni rejalashtirish, vaqtdan oqilona foydalanish, o‘z
joyini tartibli saqlash hamda mehnat qurollariga ehtiyotkorona munosabatda
bo‘lish.
Mehnat tarbiyasining iqtisodiy tarbiya bilan aloqadorligi. O‘tgan asrning 30-
yillaridan boshlab o‘quvchilarga iqtisodiy bilim berish hamda, ularda mehnat va
kasbiy faoliyatni tashkil etish ko‘nikma, malakalarini shakllantirish masalasiga
jiddiy e’tibor berila boshlandi. O‘quvchilarga iqtisodiy bilimlarni berish, ularda
ishchanlik, tartiblilik, ehtiyotkorlik xislatlarini shakllantirish tarbiyaviy ishlarning
tarkibiy qismlaridan sanaladi.
Hozirgi davrda, kadrlar tayyorlash masalasi eng muhim vazifa sifatida
qo‘yilib, ta’lim sifatini oshirish bilan birga o‘quvchilarni iqtisodiy bilimlar bilan
qurollantirish, ayniqsa, bozor iqtisodiyoti munosabatlari shakllanayotgan mavjud
sharoitda muhim va zarur. [16]
Iqtisodiy ta’lim o‘quvchilarga xo‘jalik yuritish tizimi (oila byudjetini
shakllantirish, xo‘jalikni yuritish, mavjud moddiy boyliklarni asrash, ko‘paytirish,
savdo-sotiq munosabatlarini to‘g‘ri tashkil etish va hokazolar) to‘g‘risidagi nazariy
bilimlarni berishga yo‘naltirilgan pedagogik jarayon.
Iqtisodiy tarbiya o‘quvchilarga iqtisodiy bilimlarni berish, ularda xo‘jalik
yuritish faoliyat (oila byudjetini shakllantirish, xo‘jalikni yuritish, mavjud moddiy
boyliklarni asrash, ko‘paytirish, savdo-sotiq munosabatlarini to‘g‘ri tashkil etish va
hokazolar)ni tashkil etish ko‘nikma va malakalarini shakllantirishdan iborat
pedagogik faoliyat jarayoni.
32](https://docx.uz/documents/b0926921-7a5c-4000-83b6-536ba7a2ffb4/page_31.png?v=1)
![Binobarin, iqtisodiy tarbiya yosh avlodda iqtisodiy bilim va ko‘nikmalarni
rivojlantirish, ularda tejamkorlik, mehnatsevarlik, tashabbuskorlik, iqtisodiy
faoliyatni yo‘lga qo‘yish to‘g‘risida fikrlashga o‘rgatadi
Iqtisod, iqtisodiyotning o‘zi nima? Bu tushuncha yunon olimi Geliot
tomonidan kiritilgan bo‘lib, bu – «uy xo‘jaligini boshqarish san'ati» ma’nosini
anglatadi. Keyinchalik bu tushunchaning mohiyati kengayib, ma’nosi ham to‘ldirib
borilgan. Iqtisodiyot – bu juda keng va murakkab tushuncha. Iqtisod atamasi tor
ma’noda inson yaratgan barcha boyliklarni tejash, shuningdek, inson mehnatini
qadrlash ma’nosini anglatadi. Keng ma’noda iqtisodiyot insonning tirikchiligini
o‘tkazishga qaratilgan xo‘jalik faoliyati bo‘lib, bu faoliyat ishlab chiqarishdan
boshlanib, yaratilgan mahsulotlarni iste’mol etish bilan yakunlanadi.
Demak, iqtisod inson faoliyatining asosiy jihati bo‘lib, jamiyatning eng
muhim negizi, uning poydevori hisoblanadi. Chunki, eng avvalo, insonning inson
sifatida talab-ehtiyojining qondirilishi, albatta, uning iqtisodiy faoliyati asosida
erishiladi. Bulardan ma’lumki, inson o‘z hayotida iqtisodiyot bilan doimiy
munosabatda bo‘ladi. Iqtisodiy tarbiya, avvalo, oiladan boshlanadi. Oilada
iqtisodiy tarbiya zamirida ham mehnatsevarlikni tarbiyalash yotadi. Bolalar o‘z
mehnati natijalarini ko‘rgandagina o‘z imkoniyatlaridan to‘g‘ri foydalanayotganini
anglab yetadi, mustaqil faoliyat yuritishni o‘rganadi, ularda tadbirkorlik va
ishbilarmonlik xislatlari tarkib topadi. [14] Oilada yo‘lga qo‘yiladigan bolalar
mehnati hovli va xonalarni tartibli saqlash, kiyim-kechaklarni asrab-avaylash, uy
jihozlarini ta’mirlash, ro‘zg‘or yumushlariga yordam berish kabilar ko‘rinishlarda
namoyon bo‘ladi.Ota-onalar bolalarni mehnat faoliyatini kuzatib borib, ularga
zarur o‘rinda maslahat beradilar. Ayniqsa, o‘quvchi-yoshlarda oilada ham, ta’lim
muassasalarida ham tejamkorlikka rioya qilishga o‘rgatish katta ahamiyatga ega.
Iqtisodiy tarbiya o‘z ichiga o‘quvchilar tomonidan iqtisodiyot asoslarini o‘rganish,
ularning unumli va ijtimoiy mehnatning turli ko‘rinishlarida ishtirok etish,
rejalashtirishga doir bilim va malakalarga ega bo‘lish, ishlab chiqarish
mahsulotlarini hisobga olish va nazorat qilish kabilarni oladi. Iqtisodiy tarbiyaning
inson va jamiyat, iqtisodiy geografiya, tarix, matematika, ximiya, biologiya,
33](https://docx.uz/documents/b0926921-7a5c-4000-83b6-536ba7a2ffb4/page_32.png?v=1)
![mehnat ta’limi darslarida amalga oshirilishi yanada ijobiy samaralarni beradi. Eng
muhimi «Iqtisodiyot asoslari» o‘quv fani asosida o‘quvchilar iqtisodiy
tushunchalar, kategoriyalar hamda ishlab chiqarishni rivojlantirish qonuniyatlarini
o‘rganadilar. Jamiyatda keng ko‘lamli iqtisodiy islohotlar amalga oshirilayotgan
sharoitda Respublika iqtisodiyotini rivojlantirish, xo‘jalikni oqilona tashkil etish,
sanoat va qishloq xo‘jaligi tarmoqlarini takomillashtirish, moliya operatsiyalarni
to‘g‘ri tashkil etish, rejalashtirish, mehnat unumdorligi, ishlab chiqarish
samaradorligi, korxonalar rentabelligi, kichik va o‘rta biznes, ijara, bozor
infrastrukturasi, mahsulot qiymati, sof daromad, qo‘shimcha daromad, byudjet,
xaridor, tovar, tovarlar importi va eksporti, shartnoma, birja, raqobat, menejment,
marketing, pul, bank, banknot va boshqalar haqida to‘la ma’lumotlarning berilishi
o‘quvchilarning iqtisodiy ongini shakllantirishga yordam beradi.
Sinfdan tashqari tarbiyaviy tadbirlar hamda tarbiyaviy soatlarda iqtisodiy
mavzularda tarbiyaviy suhbat, bahs va munozaralar uyushtiriladi, og‘zaki jurnal
yaratiladi, viktorina tashkil etiladi, to‘garak yoki klublar faoliyati yo‘lga qo‘yiladi.
«Mehnati faoliyatining sifati va samaradorligi nimalarga bog‘lik?», «Xo‘jalikning
qiymati qancha turadi?», «Har birimiz iqtisodchi bo‘lishimiz mumkin», «O‘quv
yurtimizning iqtisodiy ahvoli va byudjeti qanday ahvolda?», «Iqtisod bizning
hayotimizda», «Bo‘sh vaqtdan unumli foydalanish mumkinmi?», «Tajamkorlik
nima?» va hokazo mavzularda tarbiyaviy tadbirlarning o‘tkazilishi o‘zining ijobiy
natijalarini beradi. «Yosh iqtisodchi» markazi faoliyatini yo‘lga qo‘yish maqsadga
muvofiqdir Bularning barchasi o‘quvchilarda quyidagi xislatlarning shakllanishiga
zamin yaratadi: [14]
• mehnat faoliyatiga nisbatan mas'uliyat bilan munosabatda bo‘lish,
mehnatsevarlik, vijdonlilik, jamiyat va davlat oldida o‘z burchini his etish;
• tejamkorlik, rejalilik;
• intizomlilik, uddaburonlik;
• uyushqoqlik, ishchanlik;
• tartibsizlikka nisbatan murosasiz bo‘lish va boshqalar.
34](https://docx.uz/documents/b0926921-7a5c-4000-83b6-536ba7a2ffb4/page_33.png?v=1)
BOLALARNING QOBILIYATI VA ISTEDODLARINI RO'YOBGA CHIQARISHDA MAKTABNING RO'LI.docx