Boshlang‘ich sinf matematika darslarida interfaol metodlardan foydalanish - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	45.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Boshlang‘ich sinf matematika darslarida interfaol metodlardan foydalanish

Купить

MAVZU: BOSHLANG‘ICH SINF MATEMATIKA DARSLARIDA
INTERFAOL METODLARDAN FOYDALANISH.
REJA:
KIRISH
I BOB . BOSHLANG'ICH SINFLARDA MATEMATIKA DARSLARI
SAMARADORLIGINI OSHIRISH .
1.1. Pedagogik jarayonni loyihalash texnologiyasi .
1.2. Boshlang’ich sinf matematika darslarida interfaol metodlari va
ularning tavsifi .
II BOB . INTERFAOL METODLARDAN FOYDALANISH .
2.1. Interfaol metodlar va ularning tavsifi .
2.2. Maktab matematika kursini o‘rganishda interfaol metodlardan foydalanish .
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

KIRISH.
Mavzuning dolzarbligi.
- ketma-ket amalga oshiriluvchi va tashhisning qo‘yilishi yakunlanuvchi
tahliliy faoliyat;
- oldindan ko‘ra bilish va loyihalash.
Tashhis, oldindan ko‘ra bilish va loyihalash har qanday pedagogik vazifani
hal etishning ajralmas uchligi hisoblanadi. Loyihaning maqsadi oldindan qog‘ozda
taqvim-reja, qisqacha yozma bayon sifatida aks ettriladi. Strategik, taktik va
operativ vazifalarning samarali hal etilishi loyihalash texnologiyasining sifatiga
bog‘liq.
O‘quv dasturi yoki o‘quvchi shaxsi ta’lim mazmunini loyihalashning asosi
bo‘lib, bu vaziyatda o‘qituvchi pedagogik faoliyat, maqsadi va sharoitlarga
muvofiq holda o‘quvchilarga nimani taqdim etish xususida mustaqil qaror qabul
qiladi.
Qaror qabul qilish jarayonida quyidagilarni hisobga olish maqsadga
muvofiqdir:
1. O‘quvchilar tavsiya etilayotgan ma’lumotdan nimani va qanday hajmda
o‘zlashtirishlari zarurligi;
2. O‘quvchilarning dastlabki tayyorgarlik darajasi, ularning o‘quv
ma’lumotlarini qabul qilish imkoniyatlari;
3. O‘qituvchining kasbiy mahorati, shuningdek, ta’lim muassasasi moddiy-
texnik bazasi.
Bu o‘rinda o‘quv ma’lumotlarini loyihalash texnologiyasi muhim o‘rin
tutadi. Unda:
- o‘quvchilarga taqdim etiladigan materiallar;
- o‘quvchilarga mustaqil bajarish uchun beriladigan vazifalar;
- o‘quvchilar tomonidan o‘zlashtirilgan ma’lumot (bilim) turlari o‘z aksini
topadi.
3

Agar pedagog faoliyati o‘quvchilarning talablarini qondirish, ya’ni yakuniy
maqsadlarga qaratilsa, u holda pedagog yaxlit pedagogik jarayonni yoki alohida
dars va tarbiyaviy tadbirlarni loyihalashda ham qiyinchilikka duch kelmaydi.
Kurs ishi vazifalari :
1. Pedagogik faoliyat mazmunini tahlil qilish;
2. Natijalarni oldindan ko‘ra bilish;
3. Rejalashtirilgan faoliyatni amalga oshirish loyihasini yaratish kabi
vazifalar bajariladi.
Bu bosqichda o‘qituvchining mustaqil, shu bilan birga o‘quvchi bilan
hamkorlikda o‘quv jarayonining mazmuni, vositalarini belgilash asosida
loyihalashtirilgan faoliyati yetakchi o‘rin tutadi. Loyihalar predmet va uning
yo‘nalishiga ko‘ra bir-biridan farqlanadi.
Kurs ishining ob'ekti . Pedagogik jarayonni tashkil etish va uning
muvaffaqiyatli kechishini ta’minlovchi muhim shartlaridan biridir.
Kurs ishining mavzusi - Boshlang‘ich sinf matematika darslarida interfaol
metodlardan foydalanish.
Kurs ishining tuzilishi - Kurs ishi kirish qismidan, ikkita bob har bobda
ikkitadan reja . Xulosa va adabiyotlar ro’yxatidan iborat.
4

I BOB. BOSHLANG'ICH SINFLARDA MATEMATIKA DARSLARI
SAMARADORLIGINI OSHIRISH.
1.1. Pedagogik jarayonni loyihalash texnologiyasi.
Bu o‘rinda o‘quv ma’lumotlarini loyihalash texnologiyasi muhim o‘rin
tutadi. Unda:
 o‘quvchilarga taqdim etiladigan materiallar;
 o‘quvchilarga mustaqil bajarish uchun beriladigan vazifalar;
 o‘quvchilar tomonidan o‘zlashtirilgan ma’lumot (bilim) turlari o‘z aksini
topadi.
Agar pedagog faoliyati o‘quvchilarning talablarini qondirish, ya’ni yakuniy
maqsadlarga qaratilsa, u holda pedagog yaxlit pedagogik jarayonni yoki alohida
dars va tarbiyaviy tadbirlarni loyihalashda ham qiyinchilikka duch kelmaydi.
Muayyan o‘quv mashg‘uloti jarayonining loyihasini ishlab chiqish quyidagi
bosqichlardan iborat bo‘ladi:
1. Ta’lim jarayonini loyihalashning dastlabki bosqichi o‘quv predmetining
mundarijasidan joy olgan mavzu yoki faoliyat mazmuniga doir manbalarni
o‘rganish, chunonchi, materiallarni yig‘ish va ularning g‘oyasi bilan ularda ilgari
surilgan g‘oyalarni umumlashtirish, turkumlashtirish hamda yaxlitlashdan iborat.
O‘quv predmetining mavzusi yoki faoliyat mazmuniga doir manbalar
mohiyatini o‘rganib chiqish o‘qituvchi uchun o‘quvchilar e’tiboriga taqdim
etilayotgan mavzu xususida ularga batafsil, mukammal ma’lumotlarni bera olish,
ta’limning umumiy jarayonini tasavvur etish imkonini beradi.
2. Bu bosqich o‘quv predmetining mavzusi yuzasidan yagona, umumiy
maqsadni aniq belgilash, umumiy maqsad doirasida kichik bo‘limlar bo‘yicha hal
etiluvchi xususiy maqsadlarni ham belgilash, ta’lim maqsadiga erishish yo‘lda
ijobiy hal etib borilishi lozim bo‘lgasn vazifalarni ishlab chiqishga yo‘naltiriladi.
Ta’lim maqsadi va vazifalarining aniq, puxta belgilab olinishi o‘qituvchi,
shuningdek, o‘quvchilar faoliyatini muayan yo‘nalishga solish, ta’lim maqsadiga
erishishda vaqtdan unumli foydalanish, ta’lim jarayonida yuzaga kelishi mumkin
bo‘lgan didaktik va tarbiyaviy muammolarning oldini olish, mavjud shart-
5

sharoitlardan oqilona foydalanishga zamin hozirlaydi. Bosqich natijasi o‘quv
predmetining mavzusi bo‘yicha yagona, umumiy hamda xususiy maqsadlar,
shuningdek, vazifalarni qayd etish bilan tavsiflanadi.
3. Mazkur bosqich ta’lim maqsadi va vazifalariga tayanilgan holda, o‘quv
jarayonining mazmunini ishlab chiqishdan iboratdir.
Ta’lim jarayoni o‘quv materiali mazmunini yoritishga xizmat qiluvchi
muayan mavzu bo‘yicha nazariy va amaliy bilimlar majmuini ifoda etish imkonini
beradi. Ta’lim mazmunida, shuningdek, o‘quvchilar tomonidan o‘zlashtirilishi
lozim bo‘lgan tushuncha, ko‘nikma hamda malakalarning hajmi ham o‘z ifodasini
topa olishi lozim. Zero, ta’lim mazmunining g‘oyaviy jihatdan mukammalligi
o‘quvchilar tomonidan muayan bilim, ko‘nikma va malakalarning o‘zlashtirilish
darajasi bilan belgilanadi. Bu bosqich samarasi o‘quvchilar tomonidan ma’lum
tushunchalarning o‘zlashtirilishi, ko‘nikma va malakalarning shakllanishini
ta’minlovchi shartlarning ishlab chiqilganligida namoyon bo‘ladi.
4. Ta’lim jarayonini loyihalashning eng muhim bosqishi sanalgan bu
bosqichda mashg‘ulotning shakli, metodi va vositalarini tanlash kabi harakatlar
amalga oshiriladi.
Mazkur bosqichning muhimligi shundaki, aynan mashg‘ulot shakli, metod
va vositalari ta’lim jarayonining muvaffaqiyatli ta’minlanishiga olib keladi. Ular
yordami bilangina o‘quv predmetining mavzusi borasidagi nazariy bilimlar
o‘quvchilarga uzatiladi, o‘quvchilar tomonidan esa ushbu bilimlar qabul qilinadi.
Muayyan mashg‘ulot uchun eng maqbul deb topilgan shakl, metod va
vositalarning belgilanishi ta’lim jarayonining qariyb 90 foizlik muvaffaqiyatini
kafolatlaydi. Yangi, zamonaviy pedagogik texnologiyalarning asosiy mohiyati
aynan mana shu bosqichda ochib beriladi. O‘quvchilarni ijodiy izlanish, faollik,
erkin fikr yuritishga yo‘naltiruvchi ta’lim shakli, metod va vositalarining to‘g‘ri
tanlanishi mashg‘ulotlarning qiziqarli, bahs-munozaralarga boy bo‘lishi, ijodiy
tortishuvlarning yuzaga kelishiga turtki beradi. Mana shu holatdagina o‘quvchilar
tashabbusni o‘z qo‘llariga oladilar, o‘qituvchining zimmasida esa ularning
faoliyatini ma’lum yo‘nalishga solib yuborish, umumiy faoliyatni nazorat qila
6

olish, murakkab vaziyatlarda yo‘l-yo‘riq ko‘rsatish, maslahatlar berish hamda ular
faoliyatini baholash kabi vazifalar qoladi.
5. Navbatdagi bosqichda o‘quvchilar tomonidan bilim, ko‘nikma va
malakalarning o‘zlashtirilishi uchun yetarli deb belgilangan vaqt hajmi, ya’ni,
muayyan mavzu yuzasidan ma’lum tushuncha, ko‘nikma va malakalarning
o‘quvchilar tomonidan qancha vaqt oralig‘ida o‘zlashtirilishi mumkinligi
aniqlanadi.
6. Mazkur bosqichda mashqlar tizimi ishlab chiqiladi. Bosqich natijasi
sifatida ishlab chiqilgan mashqlar tizimining samaradorligiga alohida ahamiyat
berish talabi mazkur bosqichning asosiy sharti hisoblanadi.
Mazkur bosqichda ishlab chiqilgan mashqlar tizimini quyidagi guruhlarga
bo‘lish maqsadga muvofiqdir:
a) mashg‘ulot jarayonida o‘quvchilar tomonidan yechilishi lozim bo‘lgan
mashqlar;
b) darsdan tashqari sharoitlarda bajarilishi ko‘zda tutilgan mashqlar.
O‘quvchilar e’tiboriga havola etilayotgan mashqlar bir-birini to‘ldirishi,
o‘zaro aloqadorlik, bog‘liqlik va eng muhimi evolyutsion xususiyat kasb eta olishi
lozim.
7. Ta’lim jarayonini loyihalashtirishning bu bosqichida o‘quvchilarning
umumiy faoliyatlarini nazorat qilish va test tizimini ishlab chiqish kabi vazifalar
amalga oshiriladi.
Nazariy va amaliy jihatdan to‘g‘ri bo‘lgan test tizimining ishlab chiqilishi
o‘quvchilarning mavzu yuzasidan muayyan tushunchalarni o‘zlashtirish,
shuningdek, amaliy ko‘nikma va malakalarni shakllantira olganlik darajalarini
aniq va xolis aniqlay olish imkonini beradi. Test tizimini ishlab chiqishda
testlarning izchil, uzviy hamda bir-biri bilan uyg‘un bo‘lishlariga ahamiyat berish
maqsadga muvofiqdir.
8. Ta‘lim jarayonini loyihalashning so‘nggi bosqichi yaratilgan loyihaning
ta’lim jarayoniga tatbiq etilishi, ta’lim jarayonining yakuniy darajasini o‘rganish
bilan nihoyalanadi.
7

Mazkur bosqichda ta’lim jarayonining umumiy ahvoli, erishilgan yutuq
hamda yo‘l qo‘yilgan kamchiliklar, ularning yuzaga kelish sabablari tahlil etiladi,
navbatdagi mashg‘ulotlar jarayonida sodir bo‘lgan kamchiliklarning oldini olishga
qaratilgan chora-tadbirlar belgilanadi. Bildirilgan fikrlardan anglanadeki, har bir
bosqichda amalga oshirilayotgan vazifalar o‘rtasida muayyan izchillik mavjud
bo‘lib, u ta’lim jarayonini samarali tashkil etish imkonini beradi.
"Har qanday faoliyat texnologiya yoki san'at bo'lishi mumkin. San'at sezgi
asosida, texnologiya fanga asoslangan. Hamma narsa san'atdan boshlanadi,
texnologiya tugaydi, har bir narsa qayta boshlanadi. "
Pedagogikaning yangi tushunchalaridan biri pedagogik adabiyotda (ilmiy,
jurnalistik, ta'lim) ko'pincha topilgan texnologiya kontseptsiyasidir. Turli
mualliflar tomonidan ushbu kontseptsiyaga kiritilgan tarkibning heterojenligi,
qonuniy foydalanish uchun zarur bo'lgan shakllanish darajasiga yetmaganligini
ko'rsatadi.
Shu bilan birga, pedagogika fanining kelgusida rivojlanishi bu davrning
paydo bo'lishi va pedagogikada tadqiqot yo'nalishi tasodif emasligini ko'rsatadi.
Xususan, 2010 yilgacha bo'lgan davrda Ta'limni modernizatsiyalash
kontseptsiyasida asosiy vazifa - uning asosiy, uning individual, jamiyat va
davlatning hozirgi va kelajakdagi ehtiyojlariga rioya qilish asosida ta'limning
zamonaviy sifatini ta'minlash.
"Umumiy va kasbiy ta'limning yangi sifatiga erishish uchun ta'lim va o'qitish
usullari, ochiq ta'lim texnologiyalaridan faol foydalanish zarur; integratsiya va
disiplinlerarası dasturlarni chuqurlashtirish, ularni yuqori texnologiyalar bilan
bog'lash ".
"Texnologiya" tushunchasi bizga kompyuter texnologiyasini ishlab chiqish
va yangi kompyuter texnologiyalarini joriy etish bilan birga keldi. Ilmiy-pedagogik
texnologiyada maxsus yo'nalish paydo bo'ldi. Ushbu yo'nalish 20-asrning 60-
yillarida AQSh, Angliya va asosan dunyoning deyarli hamma mamlakatlarida
tarqaldi.
8

Hozirgi vaqtda maqsadlar, maqsadlar, tuzilmalar, tezlashtirilgan ta'lim
usullari, guruh treninglari, o'quv o'yinlari, masofadan turib o'qitish va
boshqalardagi farqli pedagogik texnologiyalar mavjud. Ularning aksariyati nafaqat
ta'lim jarayonida, balki boshqa sohalarda ham qo'llaniladi. Har bir o'qituvchi
barcha talablarga javob beradigan ideal shaxsni yaratishi mumkin bo'lgan universal
ta'lim texnologiyasini ishlab chiqqunga qadar hali ham juda uzoqda. Bugun biz
faqat ta'lim jarayonlarini yanada samarali qiladigan ta'limning texnologik
elementlari haqida gaplashamiz. Bu muammoning tadqiqotchilari Bespalko V.P.,
Selevko G.K., Slastenin V.A., Mavrin S.A. va boshq.
Ta'lim texnologiyasi va pedagogik dizaynning mohiyati
Pedagogik jarayon texnologiyasi g'oyasining kelib chiqishi asosan nazariy
va amaliy faoliyatning turli sohalarida ilmiy-texnikaviy yutuqlarning kiritilishi
bilan bog'liq. Shuni ta'kidlash kerakki, AS pedagogika texnologiyasi manbai edi.
Makarenko. Dunyoga mashhur "Pedagogik she'rida" u "bizning pedagogik ishlab
chiqarishimiz hech qachon texnologik mantiqqa asoslanmagan, lekin doimo
axloqiy targ'ibotning mantig'iga asoslangan" deb yozgan. U shuning uchun biz
pedagogik ishlab chiqarishning barcha muhim bo'linmalaridan: texnologik
jarayonlar, operatsiyalarni hisobga olish, dizayn ishlarini, dizaynerlar va
qurilmalardan foydalanishni, rationing, nazorat qilish, tolerantlik va rad etishga
shunchaki ishonmaymiz.
Pedagogikani o'z ichiga olgan har qanday faoliyat texnologiya bo'lishi
mumkin. San'at sezgi, ilm-fanga asoslangan. Hamma narsa san'atdan boshlanadi,
texnologiya tugaydi, har narsa hamma boshidan boshlanadi. Va uning doirasida
biron-bir rejalashtirish, u holda uni tarqatish mumkin emas, bema'nilardan farqli
o'laroq, intuitiv xatti-harakatlar, texnologiyaning boshlanishi.
1960-yillarning boshlariga kelib tadqiqotchilarning ta'lim texnologiyasini
keng joriy etishlari. uni Amerika boshida islohotlar bilan, keyinchalik esa Evropa
maktabida birlashtiramiz. Zamonaviy pedagogik texnologiyalarning eng mashhur
mualliflari orasida J. Kerol, B. Bloom, D. Bruner, D. Hamblin, G. Geis va V.
Coscarelli ham bor. Ta'lim sohasidagi texnologik yondashuvlarni tadbiq qilishning
9

ichki nazariyasi va amaliyoti P.Ya.ning ilmiy ishlarida aks ettirilgan. Halperin,
N.F. Talizinoy, A.G. Rivina, L.N. Landa, Yu.K. Babanskiy, P.M. Erdneva, IP
Rachenko, L.Ya. Zorina, V.P. Bespalko, M.V. Klarina va boshqalar
Bugungi kunda pedagogik va psixologik adabiyotlarda ko'pincha
"texnologiya" tushunchasi. "Texnologiya" so'zi lotincha "technos" so'zidan - san'at,
hunarmandchilik, "hunarmandlik" va "logotip" - fan sifatida nimani anglatishini
aniqlash oson. Texnologiya odatda oldindan aniqlangan xususiyatlarga ega
mahsulotni olish uchun manba moddasini qayta ishlash jarayoni deb ataladi.
Texnologiyalar sharoitida xom ashyoni konvertatsiya qilish usuli va
jarayonlarining umumiy va ketma-ketligini tushunishimiz kerak.
Psixologik va pedagogik adabiyotlarda "texnologiya" kontseptsiyasi
bo'yicha bir nechta turli xil fikrlarni topish mumkin. Turli nuqtai nazarlarni
tizimlashtirish ta'lim texnologiyalarining ta'rifiga 3 asosiy yondashuvni ajratishga
imkon beradi. Birinchidan, texnologiya, odatda, alohida maqsadga erishish uchun
muayyan usulni nazarda tutadi. "Texnologiya" kontseptsiyasidan foydalanish bu
ma'noda pedagogikani o'rganish jarayonini ko'rsatmasdan yangi narsalarni
bermaydi. Bitta kontseptsiyani boshqasiga almashtirish mavjud. Texnologiyadagi
ikkinchi yondashuvni qo'llab-quvvatlaydiganlar pedagogik tizimni butunlay
anglatadi. Shunga qaramay, V. Bespalkoning izohiga ko'ra, pedagogik tizimning
eng muhim elementlari talabalar va o'qituvchilardir. Boshqa tomondan,
texnologiya pedagogik tizimda tasvirlangan o'qitish uslubining o'ziga xos
xususiyati bo'lib, o'quvchilarni va o'qituvchilarni ochiq shaklda o'z ichiga olmaydi.
"Texnologiya" va "pedagogika tizimi" tushunchalari o'rtasidagi farqqa
qaramasdan, texnologiyaning ushbu ta'rifi asl mazmuniga yaqinlashadi, chunki
Texnologiya nafaqat metodologiyani, balki shunga o'xshashlarni ham o'z ichiga
oladi muhim element ta'lim tizimi, ta'lim vositalarining tizimi sifatida. Uchinchi
yondashuv nuqtai nazaridan, texnologiya nafaqat texnik yoki pedagogik tizim,
balki ushbu maqsadga erishish uchun maqbul usul yoki tizim sifatida algoritmning
bir turi sifatida qaraladi. «Zamonaviy texnologiyalar» atamasi shubhasiz tasodif
emas, bu jamiyatni rivojlantirishning ushbu darajasida natijalarni olishning eng
10

samarali va tezkor usullarini nazarda tutadi. Texnologiya eng yaxshi va eng yaxshi
emas samarali usul, texnologik jarayonning talablariga javob beradigan har qanday
ta'lim usuli.
Pedagogik adabiyotda juda aniq ko'rsatib o'tilgan uchta yondashuvdan
tashqari, "texnologiya" tushunchasi kamida uchta hissiyada qo'llaniladi:
1. "metodologiya" yoki "treningni tashkil etish shakli" tushunchasiga
sinonim sifatida;
2. Muayyan pedagogik tizimda (VV Davydovning texnologiyasi, an'anaviy
ta'lim texnologiyasi va boshqalar) ishlatiladigan barcha usullar, vositalar va
shakllarning kombinatsiyasi sifatida;
3. Belgilangan xususiyatlarga ega mahsulotni olish imkonini beradigan
usullar va jarayonlar ketma-ketligi va ketma-ketligi.
"Texnologiya" atamasi o'qituvchining sanoat ishlab chiqarilishidan kelib
chiqadigan asl ma'nosini saqlaydigan uchinchi talqinda eng yaxshi qo'llaniladi.
"Texnologiya" atamasi birinchi marta bir necha asrlar ilgari, sanoatni
shakllantirish davrida paydo bo'lgan. Boshqacha qilib aytganda, bu qo'l san'ati
bilan mashinasozlik mahsulotlariga o'tish davridir. Ishlab chiqarishni rivojlantirish
tarixini ko'rib chiqish inson faoliyatining har qanday sohasini rivojlantirish zanjir
bo'ylab sodir bo'lishini ko'rsatadi: tasodifiy tajriba → hunarmandchilik
texnologiyasi.
Pedagogikada "texnologiya" atamasi nisbatan yaqinda paydo bo'lgan bo'lsa,
19-asrning 60-yillarida ta'lim texnologiyasi muayyan ta'lim usuli degan ma'noni
anglatadi, unda o'qitish funktsiyasini amalga oshirishda asosiy yuk insoniy nazorat
ostida o'qitish usuli bilan amalga oshiriladi. Boshqacha qilib aytganda, o'rganish
texnologiyasida etakchi o'rni o'rganish vositalariga berilishi kerak. Texnologik
o'qitish bilan o'qituvchi talabalarni o'qitmaydi, balki ta'lim vositalarini boshqarish
funktsiyasini bajaradi, shuningdek, talabalarning faoliyatini rag'batlantirish va
muvofiqlashtirish funktsiyasini amalga oshiradi. Shunday qilib, ta'lim
texnologiyalarida ta'lim vositasi eng muhim va etakchi rol o'ynaydi.
Ta'lim texnologiyasi tarkibi quyidagi asosiy tarkibiy qismlardan iborat:
11

1. Ta'lim darajasining dastlabki diagnostikasi ta'lim materiallari va mavjud
bo'lgan bilim va tajribaning yagona darajasiga ega guruhlar (sinflar) bo'yicha
talabalarni tanlash. Maktabgacha diagnostikani keng qo'llash natijalari ushbu
elementni amaliyotga joriy qilish zarurligini isbotladi. Ko'pgina hollarda, kurs yoki
fanni o'rganishda boshlang'ich diagnoz va tanlash kerak.
2. Talabalarning ta'lim faoliyatiga turtki berish va ularni tashkil etish.
Texnologiyalarni joriy etish bilan bu yo'nalish o'qituvchining ishida muhim
ahamiyat kasb etadi. Talabaning o'qitish vositasi bilan o'zaro ta'siri har doim
quvonch va zavq keltira olmaydi. Shuning uchun o'qituvchining texnologiya
ta'limini joriy etishdagi asosiy vazifasi talabalarni bilim olish mashg'ulotlariga jalb
qilish va bu manfaatlarni qo'llab-quvvatlashdir.
3. Ta'lim vositalarining ta'siri. Ushbu bosqich o'quvchilarning ta'lim
vositalari bilan o'zaro aloqasi orqali amalga oshiriladigan o'quv jarayoni
hisoblanadi. Ushbu bosqichda talaba o'qituvchi bilan emas, balki oldingi yoki
shaxsiy mashg'ulotlarda bo'lgani kabi, o'quv vositasi bilan o'zaro munosabatlarda
ta'lim materiallarini o'rganadi.
4. Materiallarning sifat nazorati. Texnologiya nazorat jarayoniga katta
e'tibor beradi. Texnologiyalarda faoliyat va nazoratni tashkil qilishning tarkibiy
qismlari bir-biriga mos keladi - bu o'zaro bog'liq va bir-birini to'ldiruvchi ikkita
birlikdir.
Shuni ta'kidlash kerakki, har qanday bosqichda ta'lim vositalaridan
foydalanish mumkin. o'quv jarayoniBiroq, o'quv jarayonining texnologiyasi ta'lim
vositasi asosiy bosqichda - ta'lim faoliyati bosqichida qo'llanilgan holatda bo'ladi.
Ta'lim vositalarini boshqa barcha bosqichlarda qo'llash faqatgina bitta darajadan
yoki boshqa texnologiyadan to'liq foydalanishni anglatadi.
Ayrim hollarda, odamlar o'rtasidagi muloqot va o'zaro ta'sirning muhim
elementini o'z ichiga olgan o'quv jarayoni texnologik jarayon deb atash mumkin.
Agar ta'lim vositalari etakchi rol o'ynasa va ta'lim maqsadi tashxis qo'yilgan bo'lsa,
bu mumkin.
12

Texnologiyani o'rganish vositasi asosida qurilgan o'quv jarayoni deb qarash
pedagogikada foydalanish uchun bir qator asosiy cheklovlar qo'yadi. Texnologiya
diagnostika maqsadini oldindan aniqlashni nazarda tutganligi sababli, birinchi
navbatda, ta'limga tashhis qo'yish maqsadga muvofiqligini aniqlash mumkin.
Qonunga muvofiq Rossiya Federatsiyasi "Ta'lim to'g'risida" (1992 yil) Ta'limning
o'zi - ta'lim va ta'lim jarayonlarining kombinatsiyasi. Ta'lim uchun diagnostika
maqsadini belgilashingiz mumkin. Shu sababli, kelajakda unga tayyorgarlik ko'rish
uchun zarur bo'lgan muayyan ta'lim materiali, harakat usullari bo'lishi mumkin
professional faoliyat. Shunday qilib, treningda texnologiyani qurish va undan
foydalanish mumkin. Birinchidan, ular o'qituvchilarning mahsuldorligini
oshiradilar. Ikkinchidan, har bir talabaning bilimlarini va hisobot tizimining
ishlashini monitoring qilish talabalarga o'zlarining shaxsiy qobiliyatlari va tabiatiga
muvofiq o'qitilishiga imkon beradi. Uchinchidan, ta'limning asosiy funktsiyasini
o'rganish vositalariga almashtirish o'qituvchining vaqtini bo'shatadi, natijada u
talabalarning individual va shaxsiy rivojlanish masalalariga ko'proq e'tibor qaratish
mumkin. To'rtinchidan, chunki har qanday texnologiya uchun maqsad aniq
aniqlangan (diagnostik), chunki ob'ektiv usullardan foydalanish ob'ektni nazorat
qilishda sub'ektiv omilning rolini kamaytirish imkonini beradi (o'qituvchining
tanqisligi yoki moslashuvchanligi). Beshinchidan, ta'lim texnologiyasini yaratish
o'quv natijalarini o'qituvchilarning malaka darajasiga bog'liqligini kamaytirishga
imkon beradi, bu esa barcha o'quv yurtlarida talabalarni o'qitish darajasini aniqlash
uchun imkoniyat yaratadi. Oltinchidan, texnologik jarayon barqarorlik
muammosini hal etish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratadi. ta'lim dasturlari
maktab va kasbiy ta'lim.
Har qanday texnologiyaning etakchi elementi o'rganish vositasidir, bu esa
ta'lim texnologiyalarining bir xil darajalarda shakllanishiga erishishga imkon
beradi. O'quv qo'llanmalarini 3 darajaga (o'quv mashqlari, mavzu, barcha o'quv
jarayoni) tasniflashiga ko'ra, ta'lim texnologiyalarini 3 darajaga bo'lish mumkin:
- texnologiya sinflari;
- fanning texnologiyasi;
13

- o'quv jarayonining texnologiyasi.
Maktablarda o'tkaziladigan mashg'ulotlar davomida texnologik jihatdan
quyidagilar mavjud:
- har xil usullardan foydalangan holda o'rganishni nazorat qilish bo'yicha
darslar yoki dars elementlari texnik vositalar axborot sifatini darhol baholash
imkonini beradigan nazorat;
- talabalar tomonidan o'zlari ishlab chiqilgan tajribalardan foydalangan
holda laboratoriya va amaliy ish.
Umumiy kasb ta'limi tizimida "texnologiya" shogirdlarida muvaffaqiyatli
kasbiy faoliyat uchun poydevor beradigan texnologik bilim va ko'nikmalar tizimini
shakllantiradi.
Ta'limning mohiyatini va intizomning moslashuvchanligini to'g'ri
tushunsangiz, "texnologiya" ta'lim jarayonining eng yuqori darajasiga aylanishi
juda muhimdir. Bu nafaqat barcha fanlarning bilimlarini yig'ish ma'nosida emas,
balki nazariy bilimlarni faoliyatga aylantiruvchi ma'noda ham emas, balki atrofdagi
dunyoni yaratgan ob'ektlarida ham o'zida mujassam bo'lgan aniq harakatga
aylantiradi.
Shunday qilib, "pedagogik texnologiya", "ta'lim texnologiyasi"
tushunchalarining zamonaviy ma'nosi "texnologiya" ning etakchi elementi -
ta'limning vositasi (a) ga diqqat bilan ochib berilgan.
Hozirgi vaqtda pedagogik texnologiyalar pedagogik muammolarni hal
etishga qaratilgan pedagogik harakatlarning yaxlit yoki bir-biriga bog'li tizimini
yoki amaliyotda oldindan rejalashtirilgan pedagogik jarayonni rejalashtirilgan va
izchil amalga oshirishni anglatadi.
1.2. Ta'lim texnologiyasi tushunchasi
Pedagogik texnologiya - qat'iy ilmiy rejalar va ta'limning muvaffaqiyatli
bo'lishini kafolatlash. Pedagogik texnologiya ushbu tamoyillarni ob'ektiv
munosabatlarda izchil amalga oshirishga qaratilgan tashqi va ichki xatti-harakatlar
majmuasi sifatida qaralishi mumkin, bu erda o'qituvchilikning shaxsiyati to'liq
namoyon bo'ladi. Har qanday pedagogik muammoni malakali professional
14

o'qituvchi tomonidan amalga oshiriladigan etarli texnologiyalar yordamida
samarali hal etish mumkin.
Ta'lim texnologiyasi tushunchasi quyidagilarni o'z ichiga oladi:
· Nazariy ta'limning yuqori darajasi va boy amaliy tajribasi bo'lgan
mutaxassislar tomonidan tasdiqlangan pedagogik texnologiyalarni ishlab chiqish
imkoniyati;
· Pedagogik texnologiyalarni o'qituvchi va talabalarning o'zaro
aloqalaridagi maqsadlari, imkoniyatlari va shartlariga muvofiq ravishda erkin
tanlash imkoniyati.
Pedagogik texnologiyalar ta'lim texnologiyalari va ta'lim texnologiyalari
sifatida taqdim etilishi mumkin. V V. Pican ushbu texnologiyalarning eng muhim
xususiyatlarini aniqlaydi:
Texnologiya muallifning muayyan uslubiy va falsafiy pozitsiyasiga
asoslangan maxsus pedagogik kontseptsiya uchun ishlab chiqiladi;
· Pedagogik xatti-harakatlarning texnologik zanjiri, aloqa operatsiyalari
qat'iy aniq maqsadli natijaga ega bo'lgan maqsadlarga mos ravishda tuziladi;
· Texnologiya o'qituvchi va talabalarning o'zaro bog'liqligini shartnoma
asosida, individualizatsiya va differentsiatsiya printsiplarini, inson va texnik
imkoniyatlarning maqbul darajada amalga oshirilishini, dialogiy muloqotni
hisobga olgan holda ta'minlaydi;
· Pedagogik texnologiyalarning elementlari bir tomondan biron bir
o'qituvchi tomonidan takrorlanadigan bo'lishi kerak, ikkinchidan, barcha maktab
o'quvchilari tomonidan rejalashtirilgan natijalarni (davlat standarti) bajarilishini
ta'minlash.
· Pedagogik texnologiyalarning organik qismi diagnostika jarayonlari,
kontent mezonlari, ishlash ko'rsatkichlari va ko'rsatkichlarni o'lchash vositalari.
Pedagogik muammolarni hal qilish bosqichiga qarab, ularning mazmuni va
vaqtidan qat'i nazar, o'zaro bog'liq bo'lgan umumiy va xususiy texnologiyalarni
ajratib ko'rsatish mumkin. Umumiy texnologiyalar, masalan, o'quv jarayonini va
uni amalga oshirishni loyihalashni o'z ichiga oladi. Talabalarni pedagogik
15

rag'batlantirish, uning monitoringini o'tkazish va natijalarini baholash kabi ta'lim
va ta'limning bunday vazifalariga xususiy texnologiyali yechimlar, jumladan,
ta'lim holatini tahlil qilish, dars boshlanishini tashkil etish va boshqalar.
Pedagogik texnologiyalarning boshqalardan farqlash, ular qiziqishni
kuchaytirib, talabalarga uni rag'batlantirish orqali yanada samarali o'rganishga
hissa qo'shadi.Ko'pgina pedagogik noto'g'ri va noto'g'ri hisob-kitoblarning
sabablari o'qituvchilarning umumiy madaniy va nazariy va amaliy pedagogik
savodxonligining yo'qligida, ularning ko'pchiligida haqiqiy professionallikning
yo'qligidan kelib chiqadi. Shu bois, bizning ishimizning maqsadi - umumiy va
kasb-hunar ta'limi muassasalarida zamonaviy pedagogik texnologiyalar va
pedagogik texnologiyalarni joriy etish. "Ta'lim texnologiyasi" toifasining mazmuni
va mazmunini noto'g'ri tushunish muammosini hal qilish uchun quyidagi
vazifalarni hal qilishimiz kerak:
1. "Ta'lim texnologiyasi" muammolari bo'yicha adabiyotlarni o'rganish;
2. "Pedagogik texnologiyalar" ni zamonaviy tushunish va qo'llashni
belgilash;
3. Talabalar, boshlang'ich o'qituvchilarga "zamonaviy ta'lim
texnologiyalari" masalasini mustaqil o'rganish uchun tavsiyalar berish.
Maqsadlarga erishish va maqsadga erishish uchun ilmiy va pedagogik
tadqiqot usullarini qo'lladik:
1. adabiyotlarni o'rganish va tahlil qilish;
2. o'qituvchilar va o'quvchilarni o'rganish;
3. materiallarni to'plash, tanlash va tizimlashtirish.
Ishni talabalar va boshlang'ich o'qituvchilarga o'zlarining "zamonaviy
ta'lim texnologiyalari" toifasiga kiritishlari mumkin.
16

1.2. Boshlang’ich sinf matematika darslarida interfaol
metodlari va ularning tavsifi .
Zamonaviy ta‘limni tashkil etishda qo‘yiladigan muhim
talablardan biri ortiqcha ruhiy va jismoniy kuch sarf etmay, qisqa
vaqt ichida yuksak natijalarga erishishdir. Qisqa vaqt orasida muayyan
nazariy bilimlarni o‘quvchilarga yetkazib berish, ularda ma‘lum faoliyat
yuzasidan ko‘nikma va malakalarni hosil qilish, shuningdek, o‘quvchilar
faoliyatini nazorat qilish, ular tomonidan egallangan bilim, ko‘nikma hamda
malakalar darajasini baholash o‘qituvchidan yuksak pedagogik mahorat
hamda ta‘lim jarayoniga nisbatan yangicha yondashuvni talab etadi.
Bugungi kunda bir qator rivojlangan mamlakatlarda bu borada katta
tajriba to‘plangan bo‘lib, ushbu tajriba asoslarini tashkil etuvchi metodlar
interfaol metodlar nomi bilan yuritilmoqda.
Ta‘limni isloh qilinishi jarayonining ajralmas, muhim qismi
hisoblangan zamonaviy pedagogik texnologiyalar, interfaol metodlar ta‘lim
jarayoniga o‘zlari bilmagan holda qiziqishi bilan kirishib ketadilar.Tajriba
shuni ko‘rsatadiki , zamonaviy interfaol strategiyalar bo‘lgan bilimlarni
samarali o‘zlashtiradi. Chunki bugun sinflarni to‘ldirib o‘tirgan o‘quvchilar
sho‘x, beg‘ubor bolalik gashtini surayotgan, ba‘zan xayolparast bolalardir.
Ular orasida hatto 45 daqiqalik dars jarayonining nihoyasini intiqlik
bilan kutib, ta‘limga yuza qaraydigan o‘quvchilarham yo‘q emas.
Interfaol metod - ta‘lim jarayonida o‘quvchilar hamda o‘qituvchi
o‘rtasidadagi faollikni oshirish orqali o‘quvchilarning bilimlarni o‘zlashtirishini
faollashtirish, shaxsiy sifatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Interfaol
metodlarni qo‘llash dars samaradorligini oshirishga yordam beradi. Interfaol
ta‘limning asosiy mezonlari: norasmiy bahs – munozaralar o‘tkazish, o‘quv
materialini erkin bayon etish va ifodalash imkoniyati, o‘quvchilar tashabbus
ko‘rsatishlariga imkoniyatlar yaratilishi, kichik guruh, sinf jamoasi bo‘lib
17

ishlash uchun topshiriqlar berish va boshqa metodlardan iborat bo‘lib, ular
ta‘lim – tarbiyaviy ishlar samaradorligini oshirishda o‘ziga xos ahamiyatga ega.
Pedagogik jarayon texnologiyasi g'oyasining kelib chiqishi asosan nazariy
va amaliy faoliyatning turli sohalarida ilmiy-texnikaviy yutuqlarning kiritilishi
bilan bog'liq. Shuni ta'kidlash kerakki, AS pedagogika texnologiyasi manbai edi.
Makarenko. Dunyoga mashhur "Pedagogik she'rida" u "bizning pedagogik ishlab
chiqarishimiz hech qachon texnologik mantiqqa asoslanmagan, lekin doimo
axloqiy targ'ibotning mantig'iga asoslangan" deb yozgan. U shuning uchun biz
pedagogik ishlab chiqarishning barcha muhim bo'linmalaridan: texnologik
jarayonlar, operatsiyalarni hisobga olish, dizayn ishlarini, dizaynerlar va
qurilmalardan foydalanishni, rationing, nazorat qilish, tolerantlik va rad etishga
shunchaki ishonmaymiz.Pedagogikani o'z ichiga olgan har qanday faoliyat
texnologiya bo'lishi mumkin. San'at sezgi, ilm-fanga asoslangan. Hamma narsa
san'atdan boshlanadi, texnologiya tugaydi, har narsa hamma boshidan boshlanadi.
Va uning doirasida biron-bir rejalashtirish, u holda uni tarqatish mumkin emas,
bema'nilardan farqli o'laroq, intuitiv xatti-harakatlar, texnologiyaning boshlanishi.
Hozirda ta‘lim metodlarini takomillashtirish sohasidagi asosiy
yo‘nalishlardan biri interfaol ta‘lim va tarbiya usullarini joriy qilishdan
iboratdir. Barcha fan o‘qituvchilari shu jumladan boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilari ham dars mashg‘ulotlari jarayonida interfaol metodlardan borgan
sari keng ko‘lamda foydalanmoqdalar. Interfaol metodlarni qo‘llash natijasida
o‘quvchilarning mustaqil fikrlash, tahlil qilish, xulosalar chiqarish, o‘z fikrini
bayon qilish, uni asoslangan holda himoya qila bilish, sog‘lom muloqot,
munozara, bahs olib borish ko‘nikmalari shakllanib, rivojlanib boradi.
Interfaol degani, o‘qituvchi va o‘quvchilar orasida o‘zaro hamkorlik
tufayli dars samaradorligini oshadi, yangi darsni o‘quvchi mustaqil harakat,
mulohaza, bahs-munozara orqali o‘rganadi, qo‘yilgan maqsadga mustaqil o‘zi
darsda o‘quvchi faol ishtirok etgan holda kichik guruhlarda javob
topishga harakat qiladi,ya‘ni ham fikrlaydi, ham baholaydi, ham yozadi, ham
gapiradi, ham tinglaydi, eng keragi o‘zi faol ishtirok etadi. Interfaol
18

usullarining negizidagi topshiriq mazmunini anglab yetgan o‘quvchilar
ta‘lim jarayoniga o‘zlari bilmagan holda qiziqish bilan kirishib ketadilar.
Zamonaviy pedagogik texnologiyalarga asoslangan matematik
ta‘limning interfaol strategiyalari ta‘lim jarayonining yengillashuvini,
aniqlashuvini, keng jamoani qamrab olishga m o‘ljallanganligini,
o‘qituvchining faqatgina yo‘l -yo‘riq ko‘rsatuvchi nazoratchiga
aylanishinini, o‘qitishning erkin va majburiyatsizligini hamda eng asosiysi
o‘quvchilar uchun o‘ta qiziqarligini va samaradorligini ta‘minlab bera
oladi. Vazifamiz taqdim etilayotgan matematik ma‘lumotlar tizimini
o‘quvchilar ongiga singdirishda imkon qadar oson,qiziqarli, serqirra va shu bilan
birga samarali yo‘llarini ishlab chiqarishdan iborat. Interfaol strategiyalarning
qo‘llanilishi majburiy matematika darsi jarayonini beixtiyor psixologik o‘yin
yoki musobaqaga aylantirib, yuqorida tilga olingan passiv o‘quvchilarni
ham bir oz bo‘lsa–da, lekin yuritishga o‘z fikrlarini keng ommaga izhor
etishga, umuman sinfda kechayotgan bahs – munozaralarga befarq
bo‘lmasdan,faol ishtirok etishga undaydi.
An‘anaviy usulda tuzilgan darsga o‘quvchilarning faqat bilim olishiga
talab qo‘yilgan bo‘lsa, matematika ta‘limining yangi modelida bilim bilan birga
ta‘lim samarasini oshirishda tanqidiy, mustaqil fikrlashga o‘rgatish ham
yuqori o‘ringa qo‘yiladi. Bunda dars mobaynida o‘qituvchi va o‘quvchi
munosabatidagi an‘anaviy, majburiy itoatkorlik o‘rnini ongli intizom
egallashiga katta e‘tibor qaratiladi, buning uchun esa o‘quvchiga tanqidiy,
mustaqil fikrlash malakasini singdirib borish zarur. Bu borada quyidagilarni
hisobga olish muhim ahamiyat kasb etadi:
1) matematikada o‘qitish jarayoni zamonaviy pedagogik texnologiyalar
yordamida tashkil qilinishini talab etadigan ma‘lum tizimga ega bo‘lgan
yondashuvlar tamoyillari;
2) uzluksiz matematika ta‘limini tizimiga pedagogik texnologiyalarni
samarali qo‘llash zarurati haqidagi ilg‘o pedagogik g‘oyalari;
19

3) o‘qitish jarayonini faollashtirish hamda uzluksiz ta‘limda
pedagogik texnologiyalar nazariyasi;
4) tanqidiy tafakkurni rivojlantirish nazariyasi;
5) shaxsning ijobiy rivojlanish nazariyasi;
Umuman olganda,matematika o‘qitishda eng yuqori rivojlantiruvchi
samaraga erishish mumkin, agar:
- uzluksiz matematik ta‘lim tizimida o‘qitishning interfaol metodlari
o‘qitilayotganlarning mustaqil, tanqidiy tafakkurini rivojlantirish vositasi
sifatida qo‘llanilsa;
- uzluksiz matematik ta‘lim tizimida pedagogik texnologiyalarni
qo‘llash jarayonini o‘qitilayotganlar haqiqiy o‘quv imkoniyatlarini iloji boricha
aniq hisobga olgan holda,ularda matematik bilimlarni o‘zlashtirishga
nisbatan mustahkam qiziqishlarni shakllantirish imkoniyatlari ta‘minlasa;
- uzluksiz ta‘lim tizimida matematika o‘qitish jarayoni murakkab
aqliy faoliyat sifatida qaralib, u faqatgina ahdozali darsdagi da‘vat, anglash
va fikrlash bosqichlari to‘g‘ri amalga oshirilgandagina to‘laqon bo‘ladi, deb
qaralsa;
- uzluksiz ta‘lim tizimida amaliy mazmunga ega bo‘lgan
matematik tushunchalarni o‘qitishdan 3 ta asosiy (ta‘limiy, tarbiyaviy,
rivojlantiruvchi) maqsadlarni amalga oshirish vositasi sifatida foydalanilsa.
Buning uchun quyidagi ishlarni amalga oshirish maqsadga muvofiqdir.
1) o‘quvchilarni matematika o‘qitishda pedagogik texnologiyalarning
ta‘limiy – rivojlantiruvchi rolini aniqlash;
2) o‘quvchilarni matematika o‘qitishda interfaol metodlarni tanlash
mezonini va ularni qo‘llash tamoyillarini aniqlash;
3) uzluksiz matematik ta‘lim tizimida ilg‘or pedagogik texnologiyalarni
qo‘llashda mavjud darslik va o‘quv qo‘llanmalardan foydalanish usullarini
aniqlash;
20

4) matematika o‘qitish jarayonida interfaol metodlarni qo‘llash
bo‘yicha maktablarga mo‘ljallangan o‘quv – metodik , didaktik tarqatma
materiallarni ishlab chiqish.
Bugungi milliy tarbiyashunoslikka ― Interfaol usullari nomi bilan‖
kirib kelayotgan usullar o‘quvchi o‘qituvchidan ortiqcha ruhiy va jismoniy kuch
sarflamay, qisqa vaqt ichida yuksak natijalarga erishish maqsadini nazarda
tutadi. Qisqa vaqt mobaynida ma‘lum nazariy bilimlarni o‘quvchiga
yetkazish, unda ayrim faoliyat yuzasidan ko‘nikma, malaka hasl qilish,
ma‘naviy sifatlarni shakllantirish shu bilan birga ularni nazorat qilish,
hamda baholash o‘qituvchidan yuksak pedagogik mahorat va chaqqonlik
talab qiladi.
Hozirgi vaqtda ilimiy-texnika taraqqiyoti asrida matematika muhim rol
o‘ynaydi. shuning uchun keyingi o‘n yilliklarda maktab matematikasini bir necha
marta dasturiga o‘zgarishlar kiritildi. yangi DTS va dastur bo‘yicha matematikadan
yangi metodik sistema ishlab chiqildi. matematika o‘qitish metodikasi eng avvalo
kichik yoshdagi o‘quvchilarni umumiy sistemada o‘qitish va tarbiyalash vazifasini
qo‘yadi.Umumiy metodika boshlangich sinf matematikasining mazmunini va
tuzilishini ochib beradi, har bir bo‘limni o‘qitishning o‘ziga xos xususiy
metodlarini o‘rgatadi.Xususiy metodika matematika o‘qitishning asoslangan
metodlarini va o‘qitish formalarini, shuningdek o‘quv faoliyatlarini tashkil qilish
yo‘llarini ko‘rsatadi. ma’lumki o‘qitish tarbiyalash bilan bog‘liqdir. metodika
o‘qitishni tarbiyalash bilan qo‘shib olib borish yo‘llarini o‘rgatadi.Boshlangich
matematika o‘qitish metodikasi bir necha fanlar bilan chambarchas bog‘liqdir.
O‘qitish asosi bo‘lgan matematika bilan.Umumiy pedagogika. Yosh davrlari
psixologiyasi, pedagogik psixologiya. Boshqa o‘qitish metodikalari bilan (ona tili,
mehnat,) Boshlangich matematika o‘qitish kursi o‘quv predmetiga aylangan.
Boshlangich matematika o‘qitish metodikasining o‘qitish vazifalari:
Ta’lim-tarbiyaviy va amaliy vazifalarni amalga oshirishi,
21

Nazariy bilimlar sistemasini o‘rganish jarayonini yoritib berishi kerak
O‘quvchilarning ijtimoiy-siyosiy dunyoqarashini shakllantirish yo‘llarini
o‘rgatishi kerak. Insonni tarbiyalash vazifasini yoritib beradi.Matematika o‘qitish
jarayonida insonni mehnatni sevishga, o‘zining qadr-qimmati, bir-biriga hurmati
kabi fazilatlarini tarbiyalashni ko‘rsatib beradi. O‘qitish metodikasi I-IV sinflar
matematikasining davomi bo‘lgan V-VI sinf matematikasi mazmuni bilan bog‘lab
o‘qitishni ko‘rsatadi.Boshlang‘ich matematika kursining vazifasi maktab oldiga
qo‘yilgan “o‘quvchilarga fan asoslaridan puxta bilim berishda yangi pedagogik
texnologiyalardan foydalanish, ularda hozirgi zamon ijtimoiy-iqtisodiy bilimlarni
berish, turmushga, kasblarni ongli tanlashga o‘rgatish” kabi vazifalarni hal qilishda
yordam berishdan iborat.Shunday qilib, boshqa har qanday o‘quv predmeti kabi
matematika boshlang‘ich kursi matematika o‘qitishning maqsadi quyidagi uch
omil bilan belgilanadi:
1.Matematika o‘qitishning umumta’limiy maqsadi.
2.Matematika o‘qitishning tarbiyaviy maqsadi.
3.Matematika o‘qitishning amaliy maqsadi.
Matematika o‘qitishning umumta’limiy maqsadi o‘z oldiga quyidagi
vazifalarni qo‘yadi:
a) o‘quvchilarga ma’lum bir dastur asosida matematik bilimlar sistemasini
berish. Bu bilimlar sistemasi fan sifatidagi matematika to‘g‘risida o‘quvchilarga
yetarli darajada ma’lumot berishi, ularni matematika fanining yuqori bo‘limlarini
o‘rganishga tayyorlashi kerak.Bundan tashqari, dastur asosida o‘quvchilar o‘qish
jarayonida olgan bilimlarning ishonchli ekanligini tekshira bilishga o‘rganishlari,
nazorat qilishning asosiy metodlarini egallashlari lozim.
b) o‘quvchilarning og‘zaki va yozma matematik bilimlarni tarkib toptirish.
Matematikani o‘rganish o‘quvchilarning o‘z ona tillarida xatosiz so‘zlash, o‘z
fikrini aniq, ravshan va lo‘nda qilib bayon eta bilish malakalarini
o‘zlashtirishlariga yordam berishi kerak.
22

v) o‘quvchilarni matematik qonuniyatlar asosida real haqiqatlarni bilishga
o‘rgatish.Bunday bilimlar berish orqali esa o‘quvchilarning fazoviy tasavvur
qilishlari shakllanadi hamda mantiqiy tafakkur qilishlari yanada rivojlanadi.
Boshlang‘ich matematika o‘qitishning tarbiyaviy maqsadi o‘z oldiga
quyidagi vazifalarni qo‘yadi:
a) o‘quvchilarda ilmiy dunyoqarashni shakllantirish.
b) o‘quvchilarda matematikani o‘rganishga bo‘lgan qiziqishlarni
tarbiyalash.Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining vazifasi o‘quvchilarda mustaqil
mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini shakllantirish bilan birga ularda matematikaning
qonuniyatlarini o‘rganishga bo‘lgan qiziqishlarini tarbiyalashdan iboratdir.
v) o‘quvchilarda matematik tafakkurni va matematik madaniyatni
shakllantirish.
Matematika darslarida o‘rganiladigan ibora, amal belgilari, tushuncha va
ular orasidagi qonuniyatlar o‘quvchilarni atroflicha fikrlashga o‘rgatadi.
Boshlang‘ich sinflarda matematika o‘qitishning amaliy maqsadi o‘z oldiga
quyidagi vazifalarni qo‘yadi:
a) o‘quvchilar matematika darsida olgan bilimlarini kundalik hayotda
uchraydigan elementar masalalarni yechishga tadbiq qila olishga o‘rgatish,
o‘quvchilarda arifmetik amallar bajarish malakalarini shakllantirish va ularni
mustahkamlash uchun maxsus tuzilgan amaliy masalalarni hal qilishga o‘rgatish,
b) matematika o‘qitishda texnik vosita va ko‘rgazmali qurollardan
foydalanish malakalarini shakllantirish. Bunda diqqat o‘quvchilarning jadvallar va
hisoblash vositalaridan foydalana olish malakalarini tarkib toptirishga qaratilgan.
v) o‘quvchilarni mustaqil ravishda matematik bilimlarni egallashga
o‘rgatish.
O‘quvchilar imkoni boricha mustaqil ravishda qonuniyat munosabatlarini
ochish, kuchlari yetadigan darajada umumlashtirishlar qilishni, shuningdek og‘zaki
va yozma xulosalar qilishga o‘rganishlari kerak. O‘qitish samaradorligining
23

zaruriy va muhim sharti o‘quvchilarning o‘rganilayotgan materialni
o‘zlashtirishlari ustidan nazoratdir. Didaktikada uni amalga oshirishning turli
shakllari ishlab chiqilgan: bu o‘quvchilardan og‘zaki so‘rash; nazorat ishlari va
mustaqil ishlari; uy vazifalarini tekshirish, testlar, texnik vositalar yordamida
sinash. Didaktikada dars turiga, o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga va h.k.
bog‘liq ravishda nazoratning u yoki bu shaklidan foydalanishning maqsadga
muvofiqligi masalalari, shuningdek, nazoratni amalga oshirish metodikasi
yetarlicha chuqur ishlab chiqilgan. Boshlang‘ich maktabda matematika o‘qitish
metodikasida mustaqil va nazorat ishlari, o‘quvchilardan individual yozma so‘rov
o‘tkazishning samarali vositalari yaratilgan. Ba’zi didaktik materiallar dasturning
chegaralangan doiradagi masalalarining o‘zlashtirilishini reyting tizimida nazorat
qilish uchun, boshqalari boshlang‘ich maktab matematika kursining barcha asosiy
mavzularini nazorat qilish uchun mo‘ljallangan. Ayrim didaktik materiallarda
(ayniqsa, kam komplektli maktab uchun mo‘ljallangan) o‘qitish xarakteridagi
materiallar, boshqalarida esa nazoratni amalga oshirish uchun materiallar
ko‘proqdir.
24

II BOB. INTERFAOL METODLARDAN FOYDALANISH .
2.1. Interfaol metodlar va ularning tavsifi .
Zamonaviy ta’limni tashkil etishga qo‘yiladigan muhim talablardan biri
ortiqcha ruhiy va jismoniy kuch sarf etmay, qisqa vaqt ichida yuksak natijalarga
erishishdir. Qisqa vaqt orasida muayyan nazariy bilimlarni talabalarga yetkazib
berish, ularda ma’lum faoliyat yuzasidan ko‘nikma va malakalarni hosil qilish,
shuningdek, talabalar faoliyatini nazorat qilish, ular tomonidan egallangan bilim,
ko‘nikma va malakalar darajasini baholash o‘qituvchidan yuksak pedagogik
mahorat hamda ta’lim jarayoniga nisbatan yangicha yondashuvni talab etadi.
Pedagogik texnologiya o‘z mohiyatiga ko‘ra sub’ektiv xususiyatga ega.
Qanday shakl, metod va vositalar yordamida tashkil etilishidan qat’iy nazar
texnologiyalar:
- pedagogik faoliyat samaradorligini oshirishi;
- o‘qituvchi va talabalar o‘rtasida o‘zaro hamkorlikni qaror toptirishi;
- talabalar tomonidan o‘quv predmetlari bo‘yicha puxta bilimlarning
egallanishini ta’minlashi;
- talabalarda mustaqil, erkin va ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishi;
- talabalarning o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqara olishlari uchun zarur
shart-sharoitlarni yaratishi;
- pedagogik jarayonda demokratik va insonparvarlik g‘oyalarining
ustivorligiga erishishni kafolatlashi zarur.
Pedagogik texnologiyalardan majburan foydalanish mumkin emas.
Aksincha, tajribali pedagoglar tomonidan asoslangan yoki ular tomonidan
qo‘llanilayotgan ilg‘or texnologiyalardan maqsadga muvofiq foydalanish bilan
birga, ularni ijodiy rivojlantirish maqsadga muvofiqdir.
Umumiy holda metodning tanlanishi ta’lim va tarbiyaning didaktik
maqsadlari bilan aniqlanadi. Biroq turli xil pedagogik vaziyatlarda o’qituvchi va
talabalar o’rtasida faoliyat turlari o’zgarib , o’zaro almashinib turadi .Tabiiyki , bu
faoliyat turlariga mos holda o’qitish metodlari ham o’zaro chog’shtiriladi.
O’qituvchining yangi mavzuga tayyorgarlik ko’rishida metodlar va metodik
25

usullarni tanlash – bu ularning o’zaro almashinuvini vaqt va didaktik maqsad
bo’yicha muvozanatlashtirish demakdir . Pirovard natijasida talabalar aqliy va
amaliy faolligining yuqori darajasini ta’minlashga sharoit yaratiladi.To’g’ri
qo’llanilgan metodlar ob’ektiv voqelikka oid bilimlarmi chuqurlashtiradi va yaxlit
hamda mashg’ulotning ilmiy- nazariy darajasini oshiradi . Ketma-ket saralangan
o’qitish metodlari ma’lum darajada bilish va kasbiy qiziqishini rivojlantirishga ,
mustaqil amaliy faolyatni faollashtirishga olib keladi.
Ta’lim mazmuning interfaol metodlar bilan aloqasi. Shunday qilib , biz
o’qitish metodlarini tanlashni takomillashtirishning birinchi muhim shartini ularni
tizimlashni , o’quv jarayonini rejalashtirish muolajalariamaliyotida qo’llash bilan
bog’liqlikni aniqlashtiradigan yaxlit yondashuvni tavsifladik. Pedagogikada
an’anaviy metodlarni tanlash mezonlari katta miqdorda ishlab chiqilgan , keyingi
yillarda didaktik olimlarning ishlarida ularning yigirmadan ortig’i keltiriladi .
Interfaol metodlarni tanlash mezoni – ularning ta’lim va tarbiyani rivojlantirish
masalarni yechishga yuqori yo’nalganligidir . Bu mezon turli xil metodlarni u yoki
bu doiradagi vazifalarni yechish imkoniyatlarini baholash yo’li bilan joriy etiladi ,
chunki ijtimoiy tajriba elementlarini o’zlashtirishda ularning imkoniyatlari
turlichadir. Interfaol metodlarni tanlashning navbatdagi mezoni ularning ta’lim
mazmuni xususiyatiga mos kelishdir. Metod mazmuni harakatlanish qismi sifatida
ham aniqlanadi . Shu bousdan bu mezonning hisobga olinishi shubhasiz . Bir
metod yordamida mavzu mazmuni to’laroq ochib berilsa, boshqasi uni ijobiy
o’zlashtirishga imkon tug’diradi.Interfaol metodlarning tanlashning yana bir
mezoni ularning talabalar o’quv imkoniyatlariga to’liq mos kelishi , ya’ni samarali
o’quv faoliyati uchun ichki va tashqi shart- sharoitlarining birligini ta’minlashdir.
Interfaol o’qitish metodlaridan foydalanishda pedagogning xususiy
imkoniyatlariga mos kelishi lozim.Bu pedagogning o’qitish metodlari nazariyasi
va amaliyoti bilan o’qitsh jarayoning qonuniyatlari bilan bilish nazariyalari ta’lim
mazmuni nazariyasi va boshqa mavjud qonunlar bilan qurollanganllik darajasini
hisobga oladi.Interfaol metodlarni tanlash mezonlaridan keyingisi-ularning o’quv
jarayonini tashkil etish shakllari bilan mos kelishidir.Darvoqe, o’qitishning
26

yalpi,guruhli va individual shakllari turlicha metodlarni talab etadi.Misol uchun
debat metodi ikki talaba o’rtasidagi bahs hisoblansa, “aqliy hujumda” guruhdagi
barcha talabalarning ishtiroki zarur bo’ladi.
Interfaol mtedlarning pedagogik texnologik prinsiplariga mos kelishi
umumlashtiruvchi mezon hisoblanadi.Ma’lumki,pedagogik texnolgik ham ma’lum
qonuniyatalar asosida loyihalanadi va o’quv jarayonini tashkil etishga asos
yaratadi, joriy qilingach esa yakuniy natijani,talabaning u yoki mavzuni
mustaqilligini ta’minlaydi.
Ta’limning umumiy maqsadidan kelib chiqib o’qitishning ayni bosqichidagi
tarbiyaviy va rivojlantiruvchi masalarni yechish zaruratni hisobga olgan holda
ajratilgan variant tahlillanadi va baholanadi.
Bugungi kunda bir qator rivojlangan mamlakatlarda o‘quvchilarning o‘quv
va ijodiy faolliklarini oshiruvchi hamda ta’lim-tarbiya jarayonining
samaradorligini kafolatlovchi pedagogik texnologiyalarni qo‘llash borasida katta
tajriba to‘plangan bo‘lib, ushbu tajriba asoslarini tashkil etuvchi metodlar interfaol
metodlar nomi bilan yuritiladi. Quyida amaliyotida foydalaniladigan interfaol
metodlardan bir nechtasining mohiyati va ulardan foydalanish borasida so‘z
yuritamiz.
“Fikriy hujum” metodi
Mazkur metod o‘quvchilarning mashg‘ulotlar jarayonidagi faolliklarini
ta’minlash, ularni erkin fikr yuritishga rag‘batlantirish hamda bir xil fikrlash
inertsiyasidan ozod etish, muayyan mazvu yuzasidan rang-barang g‘oyalarni
to‘plash, shuningdek, ijodiy vazifalarni hal etish jarayonining dastlabki bosqichida
paydo bo‘lgan fikrlarni yengishga o‘rganish uchun xizmat qiladi.
“Fikriy hujum” metodi A.F.Osborn tomonidan tavsiya etilgan bo‘lib, uning
asosiy tamoyili va sharti mashg‘ulotning har bir ishtirokchisi tomonidan o‘rtaga
tashlanayotgan fikrga nisbatan tanqidni mutlaqo ta’qiqlash, har qanday luqma va
hazil-mutoyibalarni rag‘batlantirishdan iboratdir. Bundan ko‘zlangan maqsad
o‘quvchilarning mashg‘ulot jarayonidagi erkin ishtirokini ta’minlashdir. Ta’lim
27

jarayonida ushbu metoddan foydalanish o‘qituvchining pedagogik mahorati va
tafakkur ko‘lamining kengligiga bog‘liq bo‘ladi.
“Fikriy hujum” metodidan foydalanish chog‘ida o‘quvchilarning soni 15
nafardan oshmasligi maqsadga muvofiqdir. Ushbu metodga asoslangan mashg‘ulot
bir saotga qadar tashkil etilishi mumkin.
“Yalpiy fikriy hujum” metodi
Ushbu metod J.Donald Filips tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, uni bir
necha o‘n (20-60) nafar o‘quvchilardan iborat sinflarda qo‘llash mumkin.
Metod o‘quvchilar tomonidan yangi g‘oyalarning o‘rtaga tashlanishi uchun
sharoit yaratib berishga xizmat qiladi. Har bir 5 yoki 6 nafar o‘quvchilarni o‘z
ichiga olgan guruhlarga 15 daqiqa ichida ijobiy hal etilishi lozim bo‘lgan turli xil
topshiriq yoki ijodiy vazifalar belgilangan vaqt ichida ijobiy hal etilgach, bu haqida
guruh a’zolaridan biri axdorot beradi.
Guruh tomonidan berilgan axborot (topshiriq yoki ijodiy vazifaning
yechimi) o‘qituvchi va boshqa guruhlar a’zolari tomonidan muhokama qilinadi va
unga baho beriladi. Mashg‘ulot yakunida o‘qituvchi berilgan topshiriq yoki ijodiy
vazifalarning yechimlari orasida eng yaxshi va o‘ziga xos deb topilgan javoblarni
e’lon qiladi. Mashg‘ulot jarayonida guruhlar a’zolarining faoliyatlari ularning
ishtiroklari darajasiga ko‘ra baholab boriladi.
“Fikrlarning shiddatli hujumi” metodi
“Fikrlarning shiddatli hujumi” metodi Ye.A.Aleksandrov tomonidan
asoslangan hamda G.Ya.Bush tomonidan qayta ishlangan.
Metodning mohiyati quyidagidan iborat:
- jamoa orasida muayyan topshiriqlarni bajarayotgan har bir o‘quvchining
shaxsiy imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishga ko‘maklashish;
- o‘quvchilarda ma’lum jamoa tomonidan bildirilgan fikrga qarshi g‘oyani
ilgari surish layoqatini yuzaga keltirishdan iborat.
“Fikrlarning shiddatli hujumi” metodidan foydalanishga asoslangan
mashg‘ulot quyidagi bosqichlarda tashkil etiladi:
28

1-bosqich: Ruhiy jihatdan bir-biriga yaqin bo‘lgan o‘quvchilarni o‘zida
biriktirilgan hamda son jihatdan teng bo‘lgan kichik guruhlarni shakllantirish;
2-bosqich: Guruhlarga hal etish uchun topshirilgan vazifa yoki topshiriqlar
mohiyatidan kelib chiqadigan maqsadlarni aniqlash;
3-bosqich: Guruhlar tomonidan muayyan g‘oyalarning ishlab chiqilishi
(topshiriqlar hal etilishi);
4-bosqich: Topshiriqlarning yechimlarini muhokama etish, ularni to‘g‘ri hal
etilganligiga ko‘ra turkumlarga ajratish;
5-bosqich: Topshiriqlarning yechimlarini qayta turkumlashtirish, ya’ni
ularning to‘g‘riligi, yechimni topish uchun sarflangan vaqt, yechimlarning aniq va
ravshan bayoni etilishi kabi mezonlar asosida baholash;
6-bosqich: Dastlabki bosqichlarda topshiriqlarning yechimlari yuzasidan
bildirilgan muayyan tanqidiy mulohazalarni muhokama etish hamda ular borasida
yagona xulosaga kelish.
Metodni qo‘llash jarayonida quyidagi holatlar yuzaga keladi:
- o‘quvchilar tomonidan muayyan nazariy bilimlarning puxta
o‘zlashtirilishiga erishish;
- vaqtni iqtisod qilish;
- har bir o‘quvchini faollikka undash;
- ularda erkin fikrlash layoqatini shakllantirish.
Interfaol dars jarayoni shunday tashkil etilishi kerakki, bunda sinfdagi
barcha o‘quvchilar faollashishi zarur, ya‘ni dars o‘tish jarayonida o‘quv
materiallarining ma‘lum bir qismi o‘quvchilar tomonidan mustaqil
o‘rganiladi( yakka, juft – juft yoki guruh bo‘lib ), so‘ngra bu material sinfda har
tomonlama muhokama etiladi. Amaliy ishlar ham shu tariqa bajariladi. O‘quv
jarayonida o‘quvchilar o‘qiyotganliklarini, muallim ularga o‘qish va
o‘rganishlari uchun yordam berayotganini anglasinlar. O‘qituvchi – o‘quv
jarayonini tashkilotchisi, rahbari, nazoratchisi hamdir. O‘quvchining sinfda
o‘zini erkin his qilishi va o‘quv faoliyati uni emotsional jihatdan qoniqtirishi
lozim, ana shundagina u o‘zining fikrlarini erkin bayon qila oladi. Bundan
29

tashqari o‘qituvchi o‘quvchining bilimini sinashi, ko‘nikma va malakalarini
aniqlashi, uning shaxsiy fikrini bilishi uchun albatta to‘g‘ri savol qo‘ya olishi
kerak.
2.2. Maktab matematika kursini o‘rganishda interfaol
metodlardan foydalanish.
“6x6x6” metodi
“6x6x6” metodi yordamida bir vaqtning o‘zida 36 nafar o‘quvchini muayyan
faoliyatga jalb etish orqali ma’lum topshiriq yoki masalani hal etish, shuningdek,
guruhlarning har bir a’zosi imkoniyatlarini aniqlash, ularning qarashlarini bilib
olish mumkin. Bu metod asosida tashkil etilayotgan mashg‘ulotda har birida 6
nafardan ishtirokchi bo‘lgan 6 ta guruh o‘qituvchi tomonidan o‘rtaga tashlangan
muammoni muhokama qiladi. Belgilangan vaqt nihoyasiga yetgach o‘qituvchi 6 ta
guruhni qayta tuzadi. Qaytadan shakllangan guruhlarning har birida avvalgi 6 ta
guruhdan bittadan vakil bo‘ladi. Yangidan shakllangan guruh a’zolari o‘z
jamoadoshlariga guruhi tomonidan muammo yechimi sifatida taqdim etilgan
xulosani bayon etib beradilar va mazkur yechimlarni birgalikda muhokama
qiladilar.
“6x6x6” metodining afzallik jihatlari quyidagilardir:
- guruhlarning har bir a’zosining faol bo‘lishiga undaydi;
- ular tomonidan shaxsiy qarashlarning ifoda etilishini ta’minlaydi;
- guruhning boshqa a’zolarining fikrlarini tinglay olish ko‘nikmalarini hosil
qiladi;
- ilgari surilayotgan bir necha fikrni umumlashtira olish, shuningdek, o‘z
fikrini himoya qilishga o‘rgatadi.
Eng muhimi, mashg‘ulot ishtirokchilarining har bir qisqa vaqt (20 daqiqa)
mobaynida ham munozara qatnashchisi, ham tinglovchi, ham ma’ruzachi sifatida
faoliyat olib boradi.
Ushbu metodni 5, 6, 7 va 8 nafar o‘quvchidan iborat bo‘lgan bir necha
guruhlarda qo‘llash mumkin. Biroq yirik guruhlar o‘rtasida “6x6x6” metodi
30

qo‘llanilganda vaqtni ko‘paytirishga to‘g‘ri keladi. Chunki bunday
mashg‘ulotlarda munozara uchun ham, axborot berish uchun birmuncha ko‘p vaqt
talab etiladi. So‘z yuritilayotgan metod qo‘llanilayotganda mashg‘ulotlarda
quruhlar tomonidan bir yoki bir necha mavzuni qilish imkoniyati mavjud.
“6x6x6” metodidan ta’lim jarayonida foydalanish o‘qituvchidan faollik,
pedagogik mahorat, shuningdek, guruhlarni maqsadga muvofiq shakllantira olish
layoqatiga ega bo‘lishni talab etadi. Guruhlarning to‘g‘ri shakllantirmasligi
topshiriq yoki vazifalarning to‘g‘ri hal etilmasligiga sabab bo‘lishi mumkin.
Bu metod yordamida mashg‘ulotlar quyidagi tartibda tashkil etiladi:
1. O‘qituvchi mashg‘ulot boshlanishidan oldin 6 ta stol atrofiga 6 tadan
stul qo‘yib chiqadi.
2. O‘quvchilar o‘qituvchi tomonidan 6 ta guruhga bo‘linadi.
O‘quvchilarni guruhlaga bo‘lishda har o‘rindiqni nomlab, nomlangan
varaqchalarni olganlar o‘z o‘rinlariga joylashadilar.
3. O‘quvchilar joylashib olganlaridan so‘ng o‘qituvchi mashg‘ulot
mavzusini e’lon qiladi va guruhlarga muayyan topshiriqlarni beradi. Ma’lum vaqt
belgilanib, munozara jarayoni tashkil etiladi.
4. O‘qituvchi guruhlarning faoliyatini kuzatib boradi, kerakli o‘rinlarda
guruh a’zolariga maslahatlar beradi, yo‘l-yo‘ruqlar ko‘rsatadi hamda guruhlar
tomonidan berilgan topshiriqlarning to‘g‘ri hal etilganligiga ishonch hosil
qilganidan so‘ng guruhlardan munozaralarni yakunlashlarini so‘raydi.
“5x5x5” metodi
“5x5x5” metodi yordamida bir vaqtning o‘zida 36 nafar o‘quvchini muayyan
faoliyatga jalb etish orqali ma’lum topshiriq yoki masalani hal etish,
shuningdek, guruhlarning har bir a’zosi imkoniyatlarini aniqlash, ularning
qarashlarini bilib olish mumkin. Bu metod asosida tashkil etilayotgan
mashg‘ulotda har birida 6 nafardan ishtirokchi bo‘lgan 6 ta guruh o‘qituvchi
tomonidan o‘rtaga tashlangan muammoni muhokama qiladi. Belgilangan vaqt
nihoyasiga yetgach o‘qituvchi 6 ta guruhni qayta tuzadi. Qaytadan shakllangan
guruhlarning har birida avvalgi 6 ta guruhdan bittadan vakil bo‘ladi. Yangidan
31

shakllangan guruh a’zolari o‘z jamoadoshlariga guruhi tomonidan muammo
yechimi sifatida taqdim etilgan xulosani bayon etib beradilar va mazkur
yechimlarni birgalikda muhokama qiladilar.
“Klaster” metodi. Klaster (g‘uncha, bog‘lam) metodi pedagogik, didaktik
strategiyaning muayyan shakli bo‘lib, u o‘quvchilarga ixtiyoriy muammolar
xususida erkin, ochiq o‘ylash va shaxsiy fikrlarni bemalol bayon etish uchun
sharoit yaratishga yordam beradi. Mazkur metod turli xil g‘oyalar o‘rtasidagi
aloqalar to‘g‘risida fikrlash imkoniyatini beruvchi tuzilmani aniqlashni talab etadi.
“Klaster” metodi aniq ob’ektga yo‘naltirilmagan fikrlash shakli sanaladi.
Undan foydalanish inson miya faoliyatining ishlash tamoyili bilan bog‘liq ravishda
amalga oshadi. Ushbu metod muayyan mavzuning o‘quvchilar tomonidan chuqur
hamda puxta o‘zlashtirilguniga qadar fikrlash faoliyatining bir maromda bo‘lishini
ta’minlashga xizmat qiladi.
Metod guruh asosida tashkil etilayotgan mashg‘ulotlar va o‘quvchilar
tomonidan bildirilayotgan g‘oyalarning majmui tarzida namoyon bo‘ladi. Bu esa
ilgari surilgan g‘oyalarni umumlashtirish va ular o‘rtasidagi aloqalarni topish
imkoniyatini yaratadi.
“Zakovatli zukko” metodi. Mavjud bilimlarni puxta o‘zlashtirishda
o‘quvchlarning fikrlash, tafakkur yuritish layoqatlariga egaliklari muhim
ahamiyatga ega. “Zakovatli zukko” metodi o‘quvchlarda tezkor fikrlash
ko‘nikmalarini shaklalantirish, shuningdek, ularning tafakkur tezliklarini
aniqlashga yordam beradi. Metod o‘z bilimlarini sinab ko‘rish istagida bo‘lgan
o‘quvchlar uchun qulay imkoniyat yaratadi. Ular o‘qituvchi tomonidan berilgan
savollarga qisqa muddatlarda to‘g‘ri va aniq javob qaytara olishlari zarur.
Savollarning murakkablik darajasiga ko‘ra har bir savolga qaytarilgan to‘g‘ri javob
uchun ballar belgilanadi. Metod o‘quvchlar bilan yakka tartibda, guruhli va
ommaviy ishlashda birdek qo‘llanilishi mumkin.
“Charxpalak” metodi. “Charxpalak” texnologiyasidan o‘quv
mashg‘ulotlarining barcha turlarida, dars boshi va oxirida, biror bo‘lim
tugatilganidan keyin, o‘tilganmavzularni o‘zlashtirganlik darajasini baholashda,
32

takrorlash, mustahkamlash, oraliq va yakuniy nazoratlarni o‘tkazishda foydalanish
mumkin. Mashg‘ulotlarni yakka va guruh shaklida tashkil etsa bo’ladi. Qolaversa,
o‘z ichiga og‘zaki va yozma ish shakllarini qamragan holda turli mazmun va
xarakterga ega mavzularni o‘rganishda ham asqotadi.
33

Xulosa
Bugungi kunda mamlakatimizda bo`layotgan ulkan bunyodkorlik ishlari,
ta’lim-tarbiya sohasida qabul qilingan qonun va qarorlar “Milliy dastur”imizda
belgilab berilgan buyuk maqsadlar hozirgi kun o`qituvchisini yanada ko`proq
mehnat qilishga, izlanishga da’vat etmoqda. Ushbu maqsadlarning ijobiy natijaga
ega bo‘lishi, eng avvalo, yosh avlodga ilmiy bilimlar asoslarini puxta o‘rgatish,
ularda keng dunyoqarash hamda tafakkur ko‘lamini hosil qilish, ma’naviy-axloqiy
sifatlarni shakllantirish borasidagi ta’limiy-tarbiyaviy ishlarni samarali tashkil etish
bilan bog‘liqdir. Zero, yurtning porloq istiqbolini yaratish, uning nomini jahonga
keng yoyish, ulug‘ ajdodlar tomonidan yaratilgan milliy-madaniy merosni
jamiyatga namoyish etish, ularni boyitish yosh avlodni komil inson hamda
malakali mutaxassis qilib tarbiyalashga bog‘liqdir.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining IX sessiyasi (1997 yil 29 avgust)
da qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni va
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” mazmunida barkamol shaxs va malakali
mutaxassisni tarbiyalab voyaga yetkazish jarayonining mohiyatini to‘laqonli ochib
berilgandir. Malakali kadrlar tayyorlash jarayonining har bir bosqichi o‘zida ta’lim
jarayonini samarali tashkil etish, uni yuqori bosqichlarga ko‘tarish, jahon ta’limi
darajasiga yetkazish borasida muayyan vazifalarni amalga oshirishi lozim. Bunda
uzluksiz ta’lim tizimi xodimlari, pedagog-o‘qituvchilar tomonidan zamonaviy
ta’lim texnologiyalarining mohiyatidan xabardorliklari hamda ularni ta’lim
jarayonida samarali qo‘llay olishlari, shuningdek, ta’lim jarayonini tashkil etishga
nisbatan ijodiy yondashuvning qaror topishi muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘qituvchilarning matematika fanlarini o‘qitishda yo‘naltirilgan darslar jarayonini
noan’anaviy shakllarda tashkil etish, ta’lim jarayonini mukammal andoza asosida
loyihalashga erishish, mazkur loyihalardan oqilona foydalana olish
ko‘nikmalariga ega bo‘lishi ta’lim oluvchilar tomonidan nazariy bilimlarning
puxta, chuqur o‘zlashtirilishi, ularda amaliy ko‘nikma va malakalarning hosil
bo‘lishining kafolati bo‘la oladi.
34

Ta’lim jarayoni o‘quv materiali mazmunini yoritishga xizmat qiluvchi
muayyan mavzu bo‘yicha nazariy va amaliy bilimlar majmuini ifoda etish
imkonini beradi. Ta’lim mazmunida, shuningdek, o‘quvchilar tomonidan
o‘zlashtirilishi lozim bo‘lgan tushuncha, ko‘nikma hamda malakalarning hajmi
ham o‘z ifodasini topa olishi lozim. Zero, ta’lim mazmunining g‘oyaviy jihatdan
mukammalligi o‘quvchilar tomonidan muayan bilim, ko‘nikma va malakalarning
o‘zlashtirilish darajasi bilan belgilanadi. Buning samarasi o‘quvchilar tomonidan
ma’lum tushunchalarning o‘zlashtirilishi, ko‘nikma va malakalarning
shakllanishini ta’minlovchi shartlarning ishlab chiqilganligida namoyon bo‘ladi.
Aynan darsning shakli, metod va vositalari ta’lim jarayonining muvaffaqiyatli
ta’minlanishiga olib keladi. Ular yordami bilangina o‘quv predmetining mavzusi
borasidagi nazariy bilimlar o‘quvchilarga uzatiladi, o‘quvchilar tomonidan esa
ushbu bilimlar qabul qilinadi. Dars mashg‘uloti uchun eng maqbul deb topilgan
shakl, metod va vositalarning belgilanishi ta’lim jarayonining qariyb 90 foizlik
muvaffaqiyatini kafolatlaydi. Yangi, zamonaviy pedagogik texnologiyalarning
asosiy mohiyati aynan mana shu bosqichda ochib beriladi. O‘quvchilarni ijodiy
izlanish, faollik, erkin fikr yuritishga yo‘naltiruvchi ta’lim shakli, metod va
vositalarining to‘g‘ri tanlanishi dars jarayonini samarali, qiziqarli, bahs-
munozaralarga boy bo‘lishi, ijodiy tortishuvlarning yuzaga kelishiga turtki beradi.
Mana shu holatdagina o‘quvchilar tashabbusni o‘z qo‘llariga oladilar,
o‘qituvchining zimmasida esa ularning faoliyatini ma’lum yo‘nalishga solib
yuborish, umumiy faoliyatni nazorat qila olish, murakkab vaziyatlarda yo‘l-yo‘riq
ko‘rsatish, maslahatlar berish, hamda ular faoliyatini baholash kabi vazifalar
qoladi.
35

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Karimov I.A. Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. –
Toshkent: Sharq nashriyot-matbaa kontserni. 1997.
2. Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asrga intilmoqda. – Toshkent: O‘zbekiston.
1999.
3. Karimov I.A. Yusak malakali mutaxassislar – taraqqiyot yo‘li. - Toshkent:
O‘zbekiston. 1995.
4. O‘zbekiston Respublikasining “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” /
Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. – Toshkent: Sharq
nashriyot-matbaa kontserni. 1997.
5. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni (1997 yil 29
avgustda qabul qilingan) /Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining
poydevori. – Toshkent: Sharq nashriyot-matbaa kontserni. 1997.
6. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Umumiy o‘rta
ta’limning davlat ta’lim standartlarini tasdiqlash to‘g‘risida”gi qarori (1999 yil 16
avgust)/Xalq ta’limi j. 1999. № 5
7. Jumayev M.E. “Matematika o‘qitish metodikasidan praktikum” Toshkent.:
O‘qituvchi, 2004.
8. Jumayev M.E. Bolalarda matematika tushunchalarni shakllantirish
nazariyasi.-T.: “Ilm-Ziyo”, 2005.
9. Bikbayeva N.U. va boshqalar “Boshlang‘ich sinflarda matematika o‘qitish
metodikasi” - Toshkent.: O‘qituvchi, 2007
10. “Umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standartlarini tasdiqlash
to‘g‘risida”gi qarori (1999 yil 16 avgust) //Xalq ta’limi j. 1999. № 5
11. Ochilov M. Yangi pedagogik texnologiyalar. – Qarshi. Nasaf. 2000.
12. Tolipov O‘. Q., Usmanboyeva M. Pedagogik texnologiya: nazariya
va amaliyot. - Toshkent: “Fan”. 2005.
13. Sherqulov. M . Ma’ruza matni dan, Toshkent: 2012.
36

14. “Umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standartlarini tasdiqlash
to‘g‘risida”gi
qarori (1999 yil 16 avgust) //Xalq ta’limi j. 1999. № 5
15. Ochilov M. Yangi pedagogik texnologiyalar. – Qarshi. Nasaf. 2000.
16. Tolipov O‘. Q., Usmanboyeva M. Pedagogik texnologiya: nazariya
va
amaliyot. - Toshkent: “Fan”. 2005.
17. Sherqulov. M . Ma’ruza matni dan, Toshkent: 2012.
37

Boshlang‘ich sinf matematika darslarida interfaol metodlardan foydalanish

Купить