Boshlang`ich sinf o`quvchilarini umurtqali hayvonlar bilan tanishtirishning metodlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	60000UZS
Hajmi	417.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Zoologiya

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Boshlang`ich sinf o`quvchilarini umurtqali hayvonlar bilan tanishtirishning metodlari

Sotib olish

KIRISH
Mustaqil O`zbekistonimizning porloq kelajagi yosh va barkamol avlod
faoliyati bilan chambarchas bog`liqdir. Yoshlar qanchalik bilimliy, madaniyatli
e`tiqodli va har sohada fidokor bo`lsa, bunday qudratli, shon shuxrati ulug`,–
martabasi baland yoshlar mavjud bo`lgan davlat prezidentimiz takidlaganlaridek
kelajagi buyuk bo`ladi. Zero bugungi kun talabi oldimizga buyuk vazifalar
qo`yadi. Bu jamiyatimiz yangilanishi hayotimizning taraqqiy etishi istiqbolliy
kelajak sari dadil qadamlar bilan bog`liqdir. Bularning barchasi zamon talabiga
javob beradigan yuqori malakali ongli ijodkor mutaxassis kadrlar tayyorlash
muammosi bilan uzviy bog`liqdir. Bu vazifalar o`z navbatida sog`lom barkamol
yoshlarni tarbiyalash maqsadga qaratilgan. Hozirgi vaqtda yurtimizda ma`naviy
sog`lom axloqiy yetuk yuqori jismonan baquvat har tomonlama kamol topgan
shaxsni shakllantirishga qaratilgan. Bu tadbirlarni amalga oshirish uchun tegishli
joylarda keng qamrovdagi ishlar amalga oshirilmoqda. Jumladan respublikamizda
amalga oshirilgan kadrlar tayyorlash milliy dasturi ham shu maqsadlar uchun
xizmat qilmoqda.
Mavzuning dolzarbligi. О`quvchilarning har tamonlama tarbiyalashning
asosiy ularga ilmiy dunyoqarashni shakllantirishdan iborat. Ushbu vazifalarni
yechimini topishga tabiatshunoslik о`quv predmeti muhim rol о`ynaydi. О`quv
predmetni о`rganish boshlang`ich sinf о`quvchilarining shaxsiy tajribasini
boyitadi, tevarak atrofdagi jonli va jonsiz tabiatga yuz berayotgan voqia va
jarayonlar tо`g`risiga bilimlar tо`rlashga imkon beradi: shu bois avvalo о`quvchilar
tabiatshunoslikning ilmiy va amaliy mavzularini yaxshi egallagan bо`lishlari
kerak.
Bugunki kunda O`zbekiston Respublikasi xalq ta`limi xususan
pedagoglarimiz oldiga qо`ygan buyuk maqsadlarimiz ezgu niyatlarimizga
erishishimiz, jamiyatimizning yangilanishi, hayotimizning taraqqiyoti va istiqboli
amalga oshirilayotgan islohatlarimiz, rejalarimizni samarasini taqdiri bularning
–
barchasi, avvalo zamon talablariga javob beradigan yuqori malakali, ongli

mutaxasis kadrlar tayyorlash muammosi bilan chambarchas bog`liqligini anglab
yetmoqdamiz kerak.
Dar haqiqat boshlang`ich sinf o`qituvchilaridan ta`limning shakl uslublarini
izlash ishlab chiqish bilan birga o`z o`lkasini ardoqlashga uning boyliklarini asrab
avaylash ularni ko`paytirishga malakasiga ega bo`lgan yosh avlodlarni
tarbiyalashga erishishlari talab etiladi. Yosh avlodga vatanni sevish tuyg`usini
tarkib toptirish, rivojlantirish o`z o`lkasi tabiatini tanishtirishdan boshlanadi va
hayvonot olami vakllarini o`rgatish ular haqida tushunchalarni rivojlantirish bilan
bilimlarini boyitiladi. Mavzumizning dolzarbligi shundaki boshlang`ich sinf
o`quvchilariga umurtqali hayvonlar haqida dastlabki ilmiy dunyo qarashni
shallantirish va o`quvchilarda dars hamda darsdan tashqari jarayonlarda umurtqali
hayvonlar turlarining tuzilishi biologiyasi va xulq atvorini o`rgatish o`quvchilarni
tabiatga va vatanga mehr muxabbat ruhida tarbiyalashdan iboratdir. –
Bitiruv ishning maqsadi: Bitiruv ishning maqsadi boshlang`ich sinf
o`quvchilarni tabiatning ajralmas qismi bo`lgan hayvonlar turlari ularning tuzilishi
biologik xususiyatlari ekologiyasi xulq atvorini yaqindan kuzatish amaliy ishlar
–
orqali tanishtirish. Tabiatning jonli va jonsiz jismlari atrofida sodir bо`layotgan
voqea hodisalar, tirik organizmlarning о`zga hodisalar, xos xususiyatlari, ularning
о`zaro va muhit omillari bilan munosabatlari, ularning tabiatva odam hayotidagi
ahamiyati, yohud keltiradigan zarari tо`g`risidagi ma`lumotlarni muayyan qismini
ta`limning namoish qilish о`quvchilarda tabiatga nisbatan yangicha his–tuyg`ularni
shakllantiradi.
O`quvchilarni umurtqali hayvonlar bilan har tomonlama tanishtirishning
turli xil usullari didaktiv o`yinlar ular haqidagi turli xil rivoyatlar, ertaklar,
topishmoqlar topish va qo`llanmalar tayyorlash yo`llarini ishlab chiqishdan iborat.
O`quvchilarni tabiat uning jonsiz va jonli mavjudodlari haqida ta`savvurlarini
kengaytirish ularga nisbatan qiziqishni, mehribonlik tuyg`ularini ona tabiatga
vananga nisbatan masuliyatlik hisini uyg`otishdan iborat.

Bitiruqaliv ishning vazifasi:
Ishimizning vazifasi shundan iboratki boshlang`ich sinf o`quvchilariga
umurtqali hayvonlar to`g`risida dastlabkitasavurlarini kengaytirish. Umurtqali
hayvonlar turlari bilan o`quvchilarni tanishtirish yo`llarini izlab topish umurtqali
hayvonlar haqidagi ilmiy dunyo qarashni shakllantirishdan iborat. Boshlang`ich
sinf o`quvchilari umurtqali hayvonlar bilan yaqindan tanishtirish uchun hayvonot
bog`ida yoki chorvachilik va parrandachilik fermer ho`jaligiga sayr qildirish,
rasmlar ko`rsatish, multfilmlar, tomosha qilish jonli burchak asosida ularni
parvarish qilishga o`rgatish nomlarini aytishga o`rgatish umurtqali hayvonlar
haqida bolalar tasavvurini kengaytirish alohida kasb ahamiyat kasb etadi. Biz
ushbu vazifalarni bajarish ushun Qarshi sahrida joylashgan 41-umumiy o`rta ta`lim
maktabi va kasbi tumani xalq ta`limi vazirligiga tegishli bo`gan Hayit. Hujamatov
nomli maktablarning boshlang`ich sinf o`quvchilari bilan birga umurtqali
hayvonlarni o`rganish bo`yicha o`z sinov tadqiqot ishimizni olib borishga
kirishdik, shu bilan bir qatorda oldimizga qo`ygan maqsadlarimizga erishdik.
Bitiruv ishni obekti: Bitiruv ishni obekti bo`lib Qarshi sahrida joylashgan 41-
umumiy o`rta ta`lim maktabi va Kasbi tumani Hayit. Hujamatov nomli maktabda
bolalar ta`lim tarbiya sohasida olib boriladigan ishlar hisoblanadi. Ishimizning–
predmeti esa boshlang`ich sinf o`quvchilarni tabiatni, atrof olamni sevish ruhida
–
tarbiyalash va uni tashkil qilish yo`llarni ilmiy o`rganishdan iborat.
Ishning manbalari. Atrofimizdagi olam va tabiatshunoslik predmetida
mavjud bo`lgan barcha metodlarni q o` llash, zaruriy usullarni qо`llagan holda
maktab ma`lumotlar va matnlar mazmunini о`rganishda darslik va qо`llanmalardan
ixtiyoridagi tajriba uchastkasi, labaratoriya, issiqxona va о`quv qо`llanmalaridan
foydalanish yuqori saviyada dars о`tishni tashkil etish.
Boshlang`ich sinf о`quvchilarini tabiatni tirik qismi hayvonlar hayotida doir
ma`lumotlarni tirik eksponat shaklida kо`rib mohiyatini tushunib yetadilar va
tegishli xulosaga keladilar.

I BOB. UMURTQALI HAYVONLARNING INSON VA TABIATDAGI
AHAMIYATI.
Hayvonlar dunyosining tabiatdagi insonlar hayotidagi ro`li juda katta.
Hayvonlar, tabiatga ta`sir etishdan tashqari inson hayotida ham katta ro`l o`ynaydi.
Kishilar o`zlariga kerakli bo`lgan juda ko`p xom ashyoni jumladan oziq ovqat–
mahsulotlari va dori darmonlarni hayvonlardan oladi. Hayotda o`simliklarsiz
–
hayvonot olamini, hayvonot olamisiz o`simliklar dunyosini bularsiz insoniyat
taraqqiyotini tasavvur qilish qiyin. Bu masalada jonli organizm bir biri bilan
–
shunday chambarchas bog`langanki, bular bir brini to`ldiradi biri biriga
– –
xizmat qiladi. Bu tabiat qonunidir, bizning vatanimizda tabiatni hayvonot olamini
muhofaza qilish masalasi davlat ahamiyatiga ega bo`lgan eng muhim ish deb
qaraladi.
Baliqlarning tabiatdagi va inson hayotidagi ro`li juda katta. Baliqlar hamma
suv havzalarida tarqalib, suv muhitini normal saqlashda, undagi o`simliklar uchun,
tabiatga moddalar almashinuvida katta ro`l o`ynaydi.
Baliqlarning go`shti va ikrasi xushtam taom hisoblanadi. Jahon bo`yicha har
yili 50 mln tonnaga yaqin baliq ovlanadi. Baliqlarning asosiy qismi daryo va
dengizlarda ovlanadi. Ovlanadigan baliqlarning asosiy qismi oziq ovqat uchun
–
ishlatiladi. Baliqchilik sanoati chiqindilardan chorva mollari uchun baliq uni,
qishloq xo`jaligi uchun o`g`it ishlab chiqariladi. Baliq moyi farmaseftikada
vitaminli dori hisoblanadi.
O`zbekistonda baliqlar ichki suv havzalaridan ovlanadi. Zog`ora, oq amir,
oqcha qumbosh, oq sila, ilonbosh asosiy ovlanadigan baliqlar hisoblanadi.
Tabiiy sharoitda baliqlar va chavoqlari ko`plab nobud bo`ladi. Shuning uchun
baliqlar maxsus zavodlarda urchitiladi va ma`lum davrgacha boqilib, so`ng tabiiy
suv havzalariga qo`yib yuboriladi. Baliqlar tuhimi va yosh baliqlarni boshqa suv
havzalariga ko`chirib o`tkazish mumkin. Masalan uzoq sharq daryolaridan
respublikamizdagi suv havzalariga oq amur, xumbosh, ilonbosh kabi baliqlar olib
kelib iqlimlashtirilgan. Hozirgi vaqtda inson baliqlardan 40% yaqin hayvon
oqsilini olmoqda. Ular asosan qimmatbaho oziqa mahsuloti uchun ovlanadi.

Hozirgi kunga qimmatli baliqlarni ovlash, ularning yashash zonasini saqlash va
turlarini ko`paytirish choralari ko`rilmoqda.
Suvda ham quruqlikda yashovchilarning tabitda va inson hayotidagi
ahamiyati benihoya kattadir. Ular ba`zi mo`ynali hayvonlarga oziq bo`ladi.
Masalan qora sassiqquzan bilan norka yeydigan oziqning uchdan bir qismini
baqalar tashkil etadi. O`rdaklar, turnalar, laylaklar, ko`pgina foydali qushlar
baqalar va itbaliq bilan oziqlanadi. Laqqa, cho`rtan, olabug`a kabi ovlanadigan
baliqlarning ham yemishi baqadir, baqalar yozda quruqlikda yashaydigan
umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi, qishlash uchun suv havzalariga to`planadi.
Ko`pgina suvda ham quruqlikda yashovchilarning ozig`i kasalliklarni
tarqatadigan va parazit chuvalchanglarning oraliq xo`jayini hisoblangan ikki
qanotli hashorotlar va molyuskalardir.
Ular umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi, bog`larga poliz va dalalarga,
o`rmon va o`tloqlarga ko`p foyda yetkazadi. Zararli hashorotlarni, qo`ng`izlarni
terib yeydi. Suvda ham quruqlikda yashovchilar foydali hayvonlar ular inson
uchun katta ahamiyatga ega. Avvalo, ular turli tuman yerlarda yashab,–
zararkunandalarni qirib, bog`larga poliz va dalalarga, o`rmon va o`tloqlarga katta
foyda keltiradi. Qurbaqa bir kecha kunduzda 100 tagacha 9 oy davomida 3
mingtagacha hasharotni yeydi. Ot baqasi esa bir kecha kunduzda o`rtacha 6 ta
umurtqasiz hayvonni yeydi. 6 oy davomida esa 1200 dona hashorot va
molyuskalarni kiradi. Baqa zararkunanda hasharotlarning suvdagi lichinkalarini va
suv bo`yidagi hasharotlarni qirib foyda keltiradi. Suvda ham quruqlikda
yashovchilarning tuxumlari, itbaliqi va boyaga yetmagan amrfibyalar ko`pchilik
ovlanadigan baliqlar, o`rdaklar va boshqa qushlar uchun yem bo`ladi. Ba`zi
mo`ynali hayvonlar (norka, qunduz) baqalar bilan ovqatlanadi. Ayrim
mamlakatlarda (Fransiya, AQSH, Sharqiy Osiyo) davlatlarida baqa va
alamandiraning go`shtini odamlar iste`mol qiladilar. Baqa va triton biologiya va
tibbiyot izlanishlarida juda ham ko`p miqdorda labaratoriya hayvoni sifatida
ishlatiladi. Suvda ham quruq yashovchi insonlar uchun foydali bo`lgani sababli
ularni qo`riqlash zarur. Suvda va quruqlikda yashovchilar kabi sudralib

yuruvchilarning ham inson va tabiatda juda katta axamiyatga ega. Sudralib
yuruvchilarning hammasi foydali hayvonlar hisoblanadi. Kaltakesaklar,
toshbaqalar, ilonlar va timsohlar kiradi. Ko`pgina kaltakesaklar tulki, sassiqkuzan
kabi ovlanadigan hayvonlarga oziqa bo`ladi. O`rta Osiyoda yashaydigan cho`l
toshbaqasi maysazorlarga foyda keltirmaydi. Shuni ta`kidlash joizki ilon zahri
tibbiyotda ishlatiladigan nihoyatda qimmatbaho xomashyo ekanligini
unutmasligimiz kerak. Zaharli ilonlar (ko`zoynakli ilon, qora ilon, charx ilon ).
Timsohlar, ilonlar , echkimarlarning terisidan charm buyumlar tayyorlanadi.
Ba`zi mamlakatlardan ularning tuxumli, timsoh va ilonlarning go`shti oziq ovqat
mahsulotlari sifatida ishlatiladi. Bir so`z bilan aytganda timsohlar terisi yuqori
baholanadi. Terisidagi chiroyli portfel , so`mka va oyoq kiyimlar tikiladi. Ayrim
mamlakatlarda , masalan Kubada timsohlar maxsus hovlilarda ko`paytiriladi.
O`zbekiston Qizil kitobi ga sudralib yuruvchilarning 16 ta turi quritilgan.“ ”
Bular qatoriga Xitpov to`garak boshi, Rustamov ilkoni echkemar, Xind boyachasi,
Kapcha ilon va boshqalari kiradi.
Shunday qilib sudralib yuruvchilarning inson hayotida beqiyos ahamiyatga
ega. (Dadayev S, Mavlonov O. Zoologiya)
Qushlar yer yuzida eng ko`p tarqalgan hayvonlardir. Qushlarning parvoz
etish qobiliyati tabiat taqqiyotida, evolutsion bosqichda muhim rol o`ynaydi. Ular
turli madaniy va yovvoyi o`simliklar urug`ini baland tog`larga, bir qit`adan
ikkinchi qit`aga xatto shimoliy muzliklarga tarqalishiga bevosita sababchi bo`lgan.
Bu bilan o`simliklarning bir joydan ikkinchi joyga tarqalishiga imkon yaratilgan.
O`simliklar yangi joyga tarqalibgina qolmay, u yerlarda o`sib tog`larning
nurishida, tuproq paydo bo`lishida, uning unumdorligini oshirishda aktiv ishtirok
etgan.
Bundan tashqari qushlar hayoti davomida turli xil zararli hasharotlarni terib
yeb jonli tabiat taraqqiyotiga katta xissa qo`shgan, tabiat muttanosibligini
boshqarib turgan.
Qushlarning inson hayotida poli ahamiyati juda cheksizdir. Qushlardan turli
maqsadda foydalanib kelinadi. Masalan uy parrandalaridan olinadigan mahsulotlar

mamlakatimiz qishloq xo`jaligida g`oyat katta rol o`ynaydi. Uy parrandalaridan
tovuq, g`oz, o`rdak, kurka va boshqalarni kiritishimiz mumkin. Ularni yeti
xazinanning biri deb bekorga aytilmagan. Tovuq go`shti, tuxumi, pati haqiqatdan
ham katta xazinadir.
Qushlardan estetik zavq olish maqsadlarda ham kishilar tomonidan juda
qadimdan foydalanib kelinadi. Masalan, kaklik, bedana, kanareyka, bulbul,
to`tiqush, kaptar kabilardan ayniqsa keng foydalaniladi. Qushlardan ovchilik
maqsadida ham foydalanib kelinadi. Ovlanadigan qushlardan olinadigan
mahsulotlarning juda qimmatli ahamiyatga ega ekanligini hammaga ma`lum.
Bunday qushlarga tustovuq, kaklik, bildiriq, qirg`ovul, yovvoyi o`rdak, g`ozlar
kiradi. Sor lochin kopchik, burgut kabi qushlardan ov qilishda foydalanib kelingan
va hozir ham foydalaniladi. Qadim zamonlardan ota bobolarimiz ov sporti bilan
shug`ullanib kelishadi.
Ko`pgina yirtqich qushlar (qarchig`ay, qirg`iy, chig`atoy, ) ham borki, ular mayda
kemiruvchilarni istemol qilib yuqumli kasalliklar (o`lat,sariq va boshqalar) ni
tarqalishiga to`sqinlik qilib tabiatga va insonga katta foyda keltiradi.
Tabiatda qushlar zararkunanda, kasallik tarqatuvchi hashorotlar va
kemiruvchilarni qirib ular sonini cheklab turadi. Qushlarning o`zi ham ko`pchilik
hayvonlar uchun oziq bo`ladi. Ular meva va urug`lar bilan oziqlanib,
o`simliklarning tarqalishiga yordam beradi. Nektar bilan oziqlanadigan qushlar
gullarni changlatadi. Yovvoyi qushlardan kaklik, qur, qirg`ovul, o`rdak, g`oz,
bedana, kaptar va boshqalarni go`shti uchun sanoat miqyosida yoki sport usulida
ovlanadi . Dengiz o`rdagi-gaadaning uyasiga tashiydigan pari yengil
sanoatda foydalanish uchun yig`ib olinadi. Qushlar axlati esa, azot va
fosforli moddalarga boy o`g`it hisoblanadi. Sayroqi qushlaning ovozi esa kishining
kayfiyatini ko`taradi. Qushlarning inson xo`jaligidagi faoliyati, ahamiyati juda
katta va nihoyatda xilma-xildir. Ko`pgina turlari qadimdan toki hozirgi kunga
qadar odam tomonidan xonakilashtirilgan va ulardan keng miqqiyosida
foydalanilgan. Yovvoyi quslardan esa qishloq xo`jaligi, baliqchilik va ovchilik

xo`jaligida hamda sog`liqni saqlash va aviatsiyada katta rol o`ynaydi. Masalan:
Ola chug`urchuqning bitta koloniyasi Markaziy Osiyoda bir oy mobaynida
ko`payish vaqtida yuz ming dona chigirtkani qiradi. M D Zverevning hisobiga
ko`ra, Novosibirsk shahrida atrofida qora chug`uchiqlarning bitta oilasi bir faslda
7800 dona may qo`ng`izi va ularning lichinkalari bilan oziqlanadi. Yoki miqqiy
har kun uyasiga 10 dona kemiruvchi ( yumronqoziq va sichqon) keltiradi bir oy
davomida esa bolalarni boqish davrida bir juft miqqiy 270 ta kemiruvchini qiradi.
Keltirilgan misollarning o`zi qushlarni qo`riqlash va ularning sonini
oshiirish qanchalik zarur ekanligini ko`rsatadi. Ayniqsa ko`payish vaqtida
qushlarni, bog` poliz va don maysalariga jalb qilishi nihoyatda zarur. Chunki bu
davrda ularni foydali faoliyatim keskin oshadi. Buning uchun sun`iy uyalar yasab
erta bahorda kerakli joylarga osib qo`yiladi. Mayda qushlar uchun uyachalar 5-8 m
balandlikka osib qo`yiladi. Aerodromda oziqlanayotgan va uning atrofida uya
qurgan qushlar ba`zi hollarda qo`nayotgan va yerdan ko`tarilayotgan samolyotlar
bilan to`qnashadi. Samolyotlar uchun baliqchilik kaptarlar, uchib o`tayotgan
o`rdaklar, kunduzgi yirtqichlar chug`urchiq va maynalarning katta galalari
nihoyatda xafli hisoblanadi. Bunday nohush voqealarning oldini olish uchun
odatda aerodromning ornitologik holati no`rganiladi kunduz kunlari ham
samolyotlar faralari yoqilgan holatda qo`nishi va yerdan ko`tarilishi yaxshi samara
beradi.
Yuqorida aytilganlardan shu narsa aniqki, aksariyat ko`pchilik qushlar inson
hayoti uchun nihoyatda foydali shu sababli ularni har tomonlama muhofaza qilish
kerak . YUNESKO ning tashabbusi bilan 1948 yil 5 oktabrda tabiatni va atrof
muhitni muhofaza qilish Xalqaro uyushmasi tuzildi. Hozir bu uyushmaga 49
mamlakat kiradi. Uyushmaning shartlariga ko`ra davlatlar o`rtasida soni kamayib
borayotgan, hayoti xavf ostida qolgan qushlar va ularning qishlash hamda uya
qo`yish joylari aniqlanadi. Uyushmaning tashabbusi bilan 1966 yilda
Xalqaro ,,Qizil kitob ``chiqarildi. 1983 yilda esa O`zbekiston,,Qizil

kitobi``chiqarildi. 2003 yilda O`zbekiston,,Qizil kitobi``ning ikkinchi jildi chop
etildi,2006-yilda qayta nashri chop etildi.
O`zbekiston ,,Qizil kitobi`` da respublikamizda yashayotgan qushlalarning
ikki turi,turkiston oq laylagi,qora laylak, qizil g`oz vishildoq oqqushi,qiyg`irdoq oq
qushi marmar churrak ola qanot oq bosh o`rdak qizil tomoq g`oz, suvqiyg`ir, uzun
dumli suv burgut,oq dumli suv burgut, bolta yutar, cho`l burguti, qumay, ilonxo`r
burgut, yorg`a tuvaloq, Osiyo laylaksimoin veritennigi, cho`l chumchug`i va
boshqalari ya`ni hammasi bo`lib 51 tur qushlar kiritilgan.
Shuni ta`kidlash kerakki qushlarni asrash, muhofaza qilish mummosi davlat
ahamiyatiga ega bo`lgan masaladir. Bunda hamma-hamma ishtirok etishi,ayniqsa
maktab o`quvchilarini to`g`ri tarbiyalab,bu ishga keng jalb etilishi lozim.
Qushlarni muhofaza qilish ularni bezovta qilmaslik va uyasini buzmaslikdan
iborat. Qushlarni dalalarga jalb etish uchun dalalar chetiga daraxtlar,manzarali
gullar ekiladi;ular uchun uyalar quriladi;Yirtqich qushlarning dam olishi uchun
baland ustunlar o`rnatiladi. Qor ko`p yoqqan qish kunlari chumchuq, chittak,
to`rg`ay kabi mayda qushlar uchun butalar va daraxt shoxlari orasiga donxo`rlar
o`rnatilib,don-dunlar sepib qo`yiladi.
Qushlarning foydasi xaqida keltirgan bir necha misollar ham ularni muhofaza
qilish va ko`paytirish zarurligini taqqazo etadi.
Ayniqsa,qushlar diqqatini uya qurish davriga jalb qilish lozim. Chunki shu
davrda qushlar ham o`zgaradi,ham bolalari uchun nihoyatda ko`p
zararkunandalarni qiradi. Keyingi yillarda tekshirish ma`lumotlari shuni
ko`rsatadiki,hashoratxo`r qushlarning oziqlanishi spesifikasiyasiga qarab,har xil
turlardan foydalnishi zarurligini taqqazo etadi. Qushlarning soni qulay uya qurish
va bola ochish jarayonlariga bog`liq ekanligi aniqlangan.
Qushlarning tabiatdagi va inson hayotidagi ahamiyati qanchalik muhim ekani
bo`lgani kabi sutemizuvchilarning ham tabiatdagi va inson hayotida beqiyos
ahamiyatga ega bo`lib hisoblanadi. Bu haqdadastlab tushunchalarimizni
kengaytirib olsak.

Sutemizuvchilarning tabiat va inson hayotidagi ahamiyati ; O`txo`r
sutemizuvchilar o`simliklar va boshqa hayvonlar hayotida katta ahamiyatga ega.
Ularning tezagi go`nxo`r qo`ng`izlar, pashshalar, chivinlar, chuvalchanglar,
zamburug`lar va bakteriyalar uchun oziq bo`ladi. Go`ng parchalanganda, tuproq
o`simliklar uchun zarur oziq moddalarga boyiydi. Olmaxon, o`rmon kallamushlari,
dalasichqonlari, to`ng`izlar va boshqa sutemizuvchilar o`simliklar urug`ining
tarqalishiga yordam beradi.
Tuproqda yashovchi sutemizuvchilar (ko`rsichqon, yumronqoziq) in qazib
tuproqni yumshatadi. Hasharotxo`rlar (ko`rshapalak, tipratikan) zararkunanda va
kasallik tarqatuvchi hasharotlarni qiradi. Yirtqichlar kasallangan hayvonlar va ular
o`laksasi bilan oziqlanadigan tabiiy sanitarlar hisoblanadi.
Sutemizuvchilar odam hayoti uchun katta ahamiyatga ega. Yovvoyi
sutemizuvchilar (ondatra, tulki) va go`shti uchun ovlanadi.
Sutemizuvchilarning tabiatdagi roli benihoya katta. Ularning yovvoyi turini
ham, xonakilashtirilgan zotlari ham tabiatga, uning taraqqiyotida ma`lum darajada
ta`sir etadi. Hasharotxo`rlar, kemiruvchilar, yirtqichlar tabiatda yashab
o`simliklarni kemiradi, bargi, poya va ildizlarini yeydi. Bo`ri kabi yirtqichlar esa
kasal hayvonlarni yeb, tabiat muttanosibligini saqlaydi, ba`zi kasalliklarni
tarqatishda katta rolo`ynaydi.
Ularni o`simliklarni yeb, go`ngi bilan yerni boyitadi. Yerqazar, sichqonlar
esa tuproqni kovlab, uning bir holatdan ikkinchi holatga o`tishida aktiv ishtirok
etadi.
Sutemizuvchilarning inson hayotida ham juda katta ahmiyati bor. Uni bir
necha qismga bo`lish mumkin. Masalan : mo`ynachilik, yilqichilik va chorvachilik
sohalarida yetkazadigan foydasi hammaga ma`lum.
Bizda ovlanadigan asosiy hayvonlar : olmaxon, suvsar, ondatra, qunduz,
tulki, quyon, ishmal bug`usi, yovvoyi cho`chqa, kiyik, alqor va boshqalar juda
katta ahamiyatga ega. Ular turli maqsadlarda qimmatbaho mo`ynasi, go`shti, terisi,
yog`I, juni, shoxi uchun ovlanadi.

Chorvachilik sohasida qo`lga kiritayotgan yutuqlarimiz yanada cheksiz.
Bular yilqichilik, qoramolchilik, qo`ychilik, echkichilik kabilardan iborat. Charva
mollaridan olinadigan bebaho mahsulotlar : sut, go`sht, yog`, teri, jun va boshqalar
xalqimizning boyligi hisoblanadi.
Inson hayotini, turmushini bularsiz tasavvur etib bo`lmaydi.
Hozirgi paytda jamiyatimizda chorva mollari zotini yanada yaxshilash,
ko`paytirish, sermahsul zotlar yaratish uchun tinimsiz ilmiy tadqiqot ishlari olib
borilmoqda. Mamlakatimizda va jamiyatimizda maxsus qoramolchilik, yilqichilik,
mo`ynachilik xo`jaliklari, yirik chorvachilik fermerliklari tashkil qilinmoqda.
Albatta ko`pchilik sutemizuvchilar u yoki bu tarzda insonga, tabiatga katta
foyda keltiradi. MDH da 350 tur sutemizuvchilar dan 150 turi ovlanadi va bu
jihatdan MDH dunyoda birinchi o`rinda turadi. Eng qimmatbaho mo`yna olish
uchun tulki, oq tulki, quyon, sasiqkuzan, ko`ksuvsar, norka, qunduz, sug`ur,
ondatra, suvchayqir ovlanadi. Va bu hayvonlar mo`ynachilik sanoatini asosini
tashkil qiladi.
MDH da mo`ynachilikdan tashqari tuyoqli sutemizuvchilar ni tutish yaxshi
rivojlangan.
Go`sht, teri va dorivor mahsulotlar olish uchun har yili 500 600 ming–
bosh atrofida tuyoqli sutemizuvchilar ovlanadi.
Xonakilashtirilgan va xonakilashtirilayotgan sutemizuvchilar inson hayotida
katta ahamiyatga ega. Qoramollardan qora ola dasht bushuyev, Qozog`iston
–
oqboshi, santa gertrutta, shortgorn zotlari boqiladi. Bundan tashqari, Kostroma
–
sutli va go`shtli zotlari, yaraslovsli sutli zoti, holmagor sutli zoti, olotovus sutli zoti
va boshqa bir qancha qoramol zotlari oziq ovqat manbai sifatida inson
–
tomonidan keng foydalaniladi. Inson hayoti faoliyatida sutemizuvchilar ning ayrim
turlari (ot, eshak, ho`kiz, it, fil,) ish hayvonlari, sport va qo`riqchi hayvonlar
sifatida katta ahamiyatga ega. Inson uchun qimmatli bo`lgan, noyob yoki yo`qolib
borayotgan sutemizuvchilar ni saqlab qolish, maqsadida maxsus qo`riqxonalar
tashkil etilgan.

Sutemizuvchilar ni roli beqiyos ekan, novbatdagi muhim vazifa ularni
muhofaza, qilish, qo`riqlash ba`zi yovvboyi turlarni iqlimlashtirishdan iborat
bo`lmog`i lozim. Ko`pgina qimmatli hayvonlarni noto`g`ri ovlash natijasida va
shavqatsizlarcha munosabatta bo`lish oqibatida ular butunlay yer yuzadan yo`qolib
ketyapti.
Biz bo`lg`usi o`qituvchilarning vazifamiz ularning naqadar katta ahamiyatga
ega ekanligini aytib, yoshlarni tabiatni muhofaza qilish ruhida tarbiyalashimiz
kerak.
O`sib kelayotgan yosh avlodga nafaqat sutemizuvchilar ga nisbatan xamxo`r
bo`lishni, balki barcha umurtqali hayvonlarga, qushlarga, sudralib yuruvchilarga,
suvda ham, quruqda ham yashovchilarga, baliqlarga nisbatan g`amxo`rlik qilish,
ularga inlar qurib berish va ularni himoya qilish, ularni sevish, ularga nisbatan
muhabbatli bo`lish kabi insonparvarlik g`oyalarini shakllantirish muhim
ahamiyatga ega.

II Bob Maktabning kichik sinf o`quvchilarini tabiatshuboslik darslari davomida
hayvonot olami haqidagi dastlabki tushunchalarni shakillantirish.
Atrofimizdagi olam darslarida umurtqali hayvonlarga tegishli bo`lgan
mavzularni zamon talablariga javob beradigan holda o`qitishda Sahnalashtirish“ ”
O`yin musobaqa Test sinov Sayohat darslaridan foydalanish samarali natija
“ “ “ “ “
beradi. Zamonaviy dars o`tish usullarining o`ziga xos xususiyatlari: quyidagilarga
mujassamlashtiradi.
Mavzuni muhokama qilish. Ishlashi o`qituvchi va o`quvchi hamkorlikda.
O`qituvchi bolalarni guruhtlarga juft qilib ishlashi, bolalar bilan suhbatlari, bahs
munozaralar tashkil etish.
O`quvchilarga mavzularga oid rollarni ijro etishni to`g`ri tashkil etish. Fan
o`qituvchisi va o`quvchilar muammolarni birgalikda hal etish uchun fikirlashsa,
zamonaviy usullar o`quvchilarning chuqur bilim olishi uchun qator imkoniyatlar
yaratish bilan birga ularga o`z fikrini himoya qilish uchun ko`nikmasini
shakillantiradi, hamkorlikda ishlashni o`rgatish ularni hayotga uchrab turadigan
qiyinchilikni birgalikda yechishi tajribasini singdiradi. Zamonaviy usullardan
foydalanib dars o`tish. Sinf muhitini o`zgartiradi. Fan yuzasidan mavzularni
qanday o`quvchilarning o`rganilishi kerakligini belgilab beradi.
O`tildigan mavzu yuzasidan har bir o`quvchi faollashadi, bugungi kunda
o`qituvchi Atrofimizdagi olam va tabiatshunoslik fanlarini zaririy
“ “
axborotlargina tanlab olish va o`quvchini bevosita mustaqil bilim olishga
o`rgatmog`i lozim. Bu jarayonda o`qituvchining pedagogik mahorati uning chuqur
bilimi insoniy odob axloqi muhim ahamiyaat kasb etadi. Hozirgi kunga kelib
–
zamonaviy usullardan foydalanib dars berishda o`qituvchilik mohirlikdan
ijodkorlikka intilishida hissa qo`shmog`i ustozlardan talab etiladi. Zamonaviy ped
tehnolgiyalarni qo`llashda no`ananaviy dars usullaridan foydalanish orqali iqtidorli
o`quvchilarni aniqlash, bosh o`zlashtiruvchi o`quvchilarda o`z kuchlariga ishonch
hosil qilish lari uchun imkon yaratish, sinfdagi o`quvchilar o`rtasida do`stlik,
o`zaro hamkorlik tuyg`ularini shakillantirishga erishish nazarda tutiladi. Pedagogik
tehnologiya ta`limotlarni o`zlashtirish uchun qulay shakil va usullardir. Demak

ilgo`r pedagogik tehnologiya insonga oldindan belgilangan maqsad bo`yicha t`sir
o`tkazish faoliyatidan iborat. Muomala o`qitishning asosi o`quvchilar bilish–
faolligini rivojlabtirishdir. Muomila o`qitishni o`z ichiga olgan darslarda
o`quvchilarga yangi ma`lumotlarni oziga saqlagan masalalarni hal qilishi taklif,
qilinadi ular bilimini o`zlashtirishi va ularni amalda mustaqil qo`llanishi usullarini
egallab olsinlar. Muomilali dars quyidagi bosqichlarga bo`linadi.
--- Muomilali vaziyat yaratish
--- Muomilali ifodalash
--- Muammo echimini izlash
--- Yechimning to`g`riligini tekshirish.
Dars shunday tarzda tuzilishi kerakki, unda qo`yilgan muammoga
o`quvchilaga qiziqish uyg`onsin, bilim olish tizimidagi ahamiyat lo`rsatish, yangi
bilimlar olishga ehtiyoj tug`ilsin.
Atrofimizdagi olam va tabiatshunoslik darslarida dasturlashtirilgan o`qitish
metodlaridan foydalanish, dasturlardan o`qitishda, yanga amaliy ishlardan
foydalanish muammosi o`ta dolzarbdir. Hozirgi paytda o`quvchilarning bilim olish
faoliyatini jadallashtirish va ularning atrof olam hayvonot dunyosi bilan
tanishtirish darslarda olgan bilimlarini tekshirish bmaqsadida har bir
o`quvchilarning o`quv jarayonida mustaqilligini ta`minlovchi va o`quv materialini
o`zlashtirishda yordam beruvchi amaliy ishlar tizimi sanalmoqda.
Dasturlashtirilgan o`qitish bosqichma bosqich bilim olishni kuzatishga imkon
–
yaratadi o`quv jarayonida qanday o`zgartirishlar kiritish kerakligini ham
ko`rsatmoqda.
Dasturlashtirilgan o`qitish uchun quyidagilar kerak. O`quv materialini puxta
tahlil qilsh, uning qatiy tanlanishi va mantiqiy ketma ketlik bo`yicha borini
–
ta`minlash quyidagilardan iborat. O`quvchilarni bilim olshdagi faoliyatini
tekshirishdagi rahbarlik.
Dasturlashtirilgan o`qitishda o`quvchilarning o`quv materialini qo`llashga
faolligi va mustaqilligi ortadi, o`qitish jarayonini individuallashtirishimkoni paydo
bo`ladi texnik vositali o`qitish keng qo`llaniladi o`qituvchi va o`quvchi mehnatini

oqilona tashkil etishga erishadi. Nazorat ishlarini dasturlashtirishning og`zaki
javoblarini shartli belgilar va chiziqlar bilan yozma ravishda almashtirishdir.
Ularning ortiqlik jihati shundaki,ular qisqa vaqt ichida har bir o`quvchining
o`tilgan mavzuni o`zlashtirish darajasini aniqlay oladi.
Tajriba atrof bilan tanishish darslarida bilim olish faoliyatini faollashtirish
maqsadida dasturlashtirilgan o`qitish usullaridan foydalanishning afzalliklarini
ko`rsatadi. Afzalligi shundaki,o`quv materialini o`zlashtirish darajasini
o`quvchilarning o`zlari shu dars mobayninda tekshirishlari mumkin.
2-sinfda dasturlashtirilgan o`qitishda tezisturdagi tarqatma–
topshiriqlar,raqamlar,tarqatma testlar,grafik topshiriqlardan foydalanish mumkin.
Muzyorar usul
So`z top - o`yini:Bu metoddan darsning hamma qismlaridan foydalanish
mumkin.
O`qituvchi:qushlar, hayvonlar, meva, sabzavotlar haqidagi bir so`z aytadi.
O`quvchilar davom ettiradi. O`qituvchi boshlagan so`z qaysi harf bilan tugasa,
o`qituvchi shu harfdan boshlagan so`zni aytish kerak.
Masalan:Tulki, ilon,ninachi,it, tipratikan, nortuya, yalqov, ayiq,qarg`a, va h.
k. Bu usul o`quvchilarni tezkorlik bilan fikr yuritib, javob berishga hamda
xotirasini mustahkamlashga yordam beradi.
Mozauko ya`ni mayda bo`laklardan yaxlit ko`rinishda hosil qilish.
–
Bunda baliqlar, baqalar, qushlar, hayvonlar, daraxtlar, mevalar,rasmlari bo`laklarga
bo`linib har bir guruhga alohida tarqatiladi. Guruh qatnashchilari bo`laklarni bir
butun ko`rinishga keltiradilar. Guruh sardorlari chiqib, yaxlit holga kelgan
hayvonni oziqlanishi, hayot tarzi, yashash sharoiti,meva yoki daraxt haqida
gapiradilar.
Darsning maqsadi:O`quvchilarga mavzu borasida keng qamrovli bilim
berish uy hayvonlarini boqishdan maqsad, ularning oziq-ovqat va xalq
xo`jaligidagi ahamiyatiga doir ma`lumotlar, shuningdek chorvachilikka doir
atamalar bilan tanishtirish. Uy va yovvoyi hayvonlarning farqli tomonlarini linalar
orqali tushuntirish.

Tarbiyaviy maqsad:Hayvonlarni muhofaza qilish orqali jonli
tabiatga,hayvonot olamiga mehr-muhabbatini shakllantirish.
Rivojlantiruvchi maqsad :O`quvchilarni dunyoqarashini faolligini,mustaqil
fikrlashni, o`z fikrini aniq va lo`nda nutqini rivojlantirish.
Darsning turi :Yangi bilim beruvchi.
Darsning metodi :Suhbat, tushuntirish,ko`rgazmalik, baxz-munozara,aqliy
hujum, klasmer, insert, test, o`yinlar.
Darsning boshqa fanlar bilan bog`likligi:
Matematika, o`yish, jismoniy tarbiya, musiqa.
Darsda o`quvchi bilishi lozim bo`lgan bilim, ko`nikma va malakalar:
o`y va yovvoyi hayvonlar, ularning oziqlanishi, boqilish va ularni farqlay bilish :
inson va tabiat orasidagi munosabatni , tabiatni asrashning muhimligini tavsiflay
olish:
tabiatni muntazam kuzatish va natijalarni Kundalik kuzatish daftari ga qayt“ ”
qilish :
Darsning jihozi : Mavzuga oid rasmlar, turli pareranda, qushlar va
hayvonlarning tarqatma shablonlari, kartochkalar , darslik t
Texnik vositalari Telivizor, DVD prayektor, ekran disklar, kompyuter.
–
Darsning borishi. Darsni tashkil etish va o`quvchilarni darsga hozirlash
salomlash davomatni aniqlash navbatchi axborotni aniqlash diqqat mashqlar
(bosh harakatini, bilan, eshik,deraza, shif, zal so`zlari uch marta takrorlashadi
mashq, so`ngida doska so`zi aytib o`quvchilar diqqati jamlanadi ).
“ ”
Avvalgi darslarda o`quvchilar bilan birgalikda amal qilinishi lozim bolgan
oltin qoidalar va do`stona kelishuv , ularga rioya qilish haqida yana bir bor
eslatiladi.
Darsni yaxshi va a`loga o`zlashtirilganlarga dars so`ngida rag`batlantirish
maqsadida bugungi darsning eng faol o`quvchisi. Bugungi darsningeng intiluvchan

o`quvchisi naminatsiyalari tashkil qilinadi. Otilgan mavzuni mustahkamlash, o`yga
berilgan vazifani tekshirish.
O`qitivchi : Bolalar o`tgan darsimizni eslab olsak. Keling musiqa
sadolari ostida birgalikda ushbu uchun musiqa sadolari ostida birgalikda ushbu
harakatlarni bajaramiz uchayotgan qushning qanotlari kabi qo`llarini keng yozib
harakatlantiradi. Bahorda o`lkamizda qushlarning qaytib kelishi mavzusi bo`yicha
o`quvchilar egallagan bilimlari test userli orqali tekshiradi.
Test savollari :
1. Qushlar nima bilan oziqlanadi?
a) o`t
b) xashorotlar
s) don-dun
d) hammasi
2. Bahorda birinchi bo`lib qaysi qush keladi?
a) chumchuq
b) burgut
s) bulbul
d) qaldirg`och
3. Qaysi qushning ovozi yoqimli?
a) qarg`a
b) kaptar
s) bulbul
4. Qaysi qushni TINCHLIK ramzi deymiz?“ ”

kaptar
laylak
turna
Testlarni o`zaro almashtirish orqali tekshiriladi. Ko`p xato qilganlar
Bilmasvoyni kim xafa qildi?ko`rgazmali savollarga javob beradi. Shu tariqa
o`quvchilar bilimli baholanadi.
Ko`rgazmali savollar …
1. Qushlar insonning…
2. Nima uchun qushlarni qanotli do`stlarimiz deb ataymiz.
3. Bu jonzotlar nima bilan oziqlanadi?
4. Ular qay jihatlari bilan boshqa jonzotlardan farq qiladi?
5. Qushlarning qishloq qaysi qushlar uchib keladi?
O`qituvchi : Javoblar izohlanadi va to`ldiriladi. Doskaga bahor faslidagi
tabiat manzaralari aks etgach plakat osiladi.
O`qituvchi :Keling hammamiz diqqat bilan doskadagi tabiat manzarasini
qushlar bilan bezatamiz. Buning uchun faqat o`lkamizda bahorda uchib keladigan
qushlarni tanlab joylashtiramiz.
O`quvchilar javobi baholanad:
Yangi mavzuning bayoni :
Dastlab, yangi mavzuni yo`naltirilgan savollar bolalar e`tiboriga havola etiladi.
O`qituvchi: Bolajonlar, tabiatga qushlardan boshqa yana qanday jonzotlar
uchraydi.
Barakalla !doskaga O`lkamizda xayvonlar degan yozuv ilinadi
“ ”
Qanday xayvonlarni bilasiz ?
Xayvonlarning guruhlarini aytingchi
”
Barakallo, demak, xayvonlar guruhiga bo`linar ekan.
Aytingchi ? biz nima uchun xayvonlarni ikki guruhga bo`ldik.
HAYVONLAR

1. O`Y HAYVONLARI
1. O`txo`r hayvonlar 2. Go`shxor hayvonlar
1. Qo`y 1. It
2. Sigir 2. Mushuk
3. Echki
4. Ot
2. YOVVOYI HAYVONLAR
1. O`txo`r hayvonlar 2. Go`shxor hayvonlar
1. Kiyik 1. Bo`ri
2. Jayron 2. Tulki
3. Bug`u 3. Ayiq
4. Yo`lbars
Hayvonlardan farqi, ularning foydali tomonlari beozor, hayvonlarga ozor
bermaslik to`g`risida aytib o`tiladi.
O`qituvchi:Bugun bizning darsimizga noma`lum hayvon mehmonga keladi.
Keling, birlikda mehmonimizning qaysi hayvonligini topamiz.
-Bolalar, 2011-yili muchal hisobi bo`yicha qanday nomlanadi. :
-Juda to`g`ri (stol ustiga harakatlanadigan quyonga o`yinchog`li qo`yib )endi
musiqa sadosi ostida u bilan raqsga tushamiz. Bolalar quyoncha bilan raqsga
tushadi. Shu tariqa dam olish o`tkaziladi.
Yangi mavzuni mustahkamlash :Slaydlar orqali nima ortiqcha mashqi
yordamida o`quvchilar bilimi mustahkamlanadi, va ularning javobini tinglanib
izohlanadi hamda baholanadi.
Navbatdagi mashq RAQAMLI JOYLASHUV deb nomlanadi. “ ”
Uy va yovvoyi haqyvonlar raqamlarda ifodalanadi.
To`g`ri javob uy hayvonlari:
1,2,3,4,5,6,7, 11,12.
Yovvoyi hayvonlar 2,8,9,10

Darslik bilan ishlash.
O`lkamizda uy hayvonlari mavzusi. O`quvchilarga o`qitiladi va ulardan ushbu
mavzudan qanday ma`lumotlarni olodingiz deb so`raladi.
Mustahkamlash uchun savollar
1. Odamlar uy hayvonlari nima uchun boqiladi?
2. Ularning ison hayotida ahamiyati
3. Yovvoyi hayvonlarning hayot kechirishi haqida.
4. Sizning uyingizda qanaqa hayvonlar boqiladi?
O`quvchilar mashg`ulotga qatnashishiga qarab turli naminatsiyalar bilan
rag`batlantiriladi. Shuningdek dars jarayonida faol ishtirok,ifodali o`qib so`zlab
bergan va bir-biriga bergan yordamiga qarab baholanadi.
Dars mavzusi:Qushlarning ahamiyati (3-sinf)
Fan : Tabiatshunoslik.
Darsning tashkiliy maqsadi :O`quvchilarga ta`lim to`g`risida tushuncha
berish jonli tabiat vakili bo`lgan qushlarni asrab-avaylash hayvonlar haqidagi
bilimlarni boyitishga o`rgatish, nutq va lug`at boyligini rivojlantirish.
Darsning jihozi: O`zbekiston hayvonot olami plakati, qushlar” ”
mulaji,maketi rangli sur`atlar, hashorotlar, qushlar uy parrandalarining rasmi,
plastelen, sinf xonasining jonli burchagidan joy olgan panareykalar, toshbaqa,
quyon va qafasdagi qushlar.
Darsning mazmuni;O`qituvchi dars mazmunini, o`quvchilarga tushuntirib
qushlar tabiatga katta ahamiyatga ega ekanligini takidlab o`tadi. Agar qushlar
bo`maganda xashorotlar dala va bog`larda yetishtiriladigan o`simliklarga ularning
hosiliga juda katta zarar keltirar edi. Ba`zi xashorotlar daraxtlar po`stlog`ini
batamom yeb tugatardi.
Draxtlarning o`zi esa qurib o`z hayotini yakunlaydi, bularni siz kuzatgan
bo`lsangiz kerak. Xashrotlar, tufayli, o`simliklar olamida kasalliklar ham ko`payib
ketadi. Shuning uchun qushlarni muhofaza qilishimiz va asrab-avaylashimiz
zarurligini ta`kidlab o`tadi. Ularga mehribonlik qilishni inlarni yasab qo`yishni
ta`kidlab o`tad. O`lkamizda kuzda uchib ketgan qushlar bahor boshlarida

qaytib keladi - deydi O`qituvchi : Va bolalarga siz shunday qushlardan qaysi birini
bilasiz ?
Samadova Dilnoza qaldirg`och, laylak chug`urchuq, deb javob beradi : –
---- O`qituvchi : Samadova Dilnozaning fikrlariga qo`shimcha qilib quyidagilarni
sanab o`tadi. Mart oyida chittak, jiblajibon, vahimaqush, so`fito`rg`ay,
sassiqpopishak va boshqa qushlar uchib keladi. Qushlarni tashqi ko`rinishi haqida
bolalarga hikoya qilib beradi. Qushlarni pat qoplami haqida, tushunchalari,
oyoqlari, panjalari to`g`risda alohida to`xtalib o`tadi va ularni oziqlanishiga
bog`liqligini ta`kidlab o`tadi, va misollar keltiradi. Keyin plastelindan qushlarni
yasashni buyiradi va nazoratqilib turadi.
O`qituvchi :dars jarayonida ko`rgazmali qurollardan unumli foydalanib,
darsni qiziqarli tushuntiradi va quyidagi savollarni ko`rgazmali vositalar
yordamida o`quvchilarga havola qiladi.
Qushlarning ahamiyati nimalardan iborat deb o`ylaysiz ?
Uy parrandalari nima uchun uyda saqlanadi?
Hasharotxo`r qushlarga qaysi qushlar kiradi?
G`oz va kurkalar nima uchun boqiladi?
Xonaki tovuqlar qanday tovuqlardan, kelib chiqqan deb o`ylaysiz?
O`qituvchi: o`quvchilar bergan javoblarni tinglaydi va to`ldirib
qo`shimchalar kiritadi va o`quvchilarga quyidagi krossvortni yechish
uchun beradi.
Ekinlar orasida yurib, hashorotlarni topib yeydigan qush
Eng ko`p boqiladigan parrabdani toping
Dumi yelpig`ich bo`la oladigan parranda
Ko`rinishidan o`rdakka o`xshab ketadigan parranda
Bir kunda o`zining og`irligiga teng miqdorda hashoratlarni yeya oladigan qush.

Krossvort bo`ladi
Dars yakunida o`qituvchi o`quvchilarga uyga topshiriq beradi. O`tilgan
mavzuni o`qish shu bilan birga uy parrandalariga bo`lgan tovuq, o`rdak, g`oz,

kurka, rasmini chizish. Mahalliy materiallar (don, tuxum, po`chog`I, yong`oq )
lardan tovuq, va xo`roz shaklini yasash va uni olib kelish.
Tashkiliy qism: O`qituvchi o`quvchilar bilan salomlashadi, sinf sardoridan
bolalarni davomatini aniqlaydi. Sinf xonasining tozaligiga etibor qaratadi.
Dars mavzusi: Uy hayvonlari ( 3 sinf III bob ) Hayvonot olami.
Fan : Tabiatshunoslik
Darsning ta`limiy maqsadi : O`quvchilarga uy hayvonlari haqida tushuncha
berib, ularning hayvonot olami haqidagi bilimini umumlashtirish, o`quvchilarni uy
hayvonlarini asrab avaylash, uy hayvonlarga nisbatan mehr muruvvatli bo`lish–
ruhida tarbiyalash to`g`risidagi tasavvurlar va bilimini boyitish, mustaqil fikrlashga
va ishlashga mavzu yuzasidan ko`nikmalar hosil qilish.
Darsni jihozlash : Sinf xonasinig turli tabiat burchagidagi quyon, qushlar,
akvariumdagi baliqlar, O`zbekiston tabiatni muhofaza qilish , O`zbekiston
“ ” “
hayvonot olami plakatlar uy hayvonot dunyosi vakillarining mulyaji, maketlari,
”
rangli suratlar.
O`tilgan mavzu : Qushlarning ahamiyati
O`qituvchi : O`tilgan mavzu yuzasidan quyidagi savollar beradi :
Qushlarning ahamiyati nimalardan iborat ?
Tovuqning og`irligi qanchagacha bo`ladi ?
Tovuqlar nima uchun boqiladi ?
Jo`jalar necha oyda voyaga yetadi ?
1. Savolga : Ahmadova Nilufar quyidagicha javob beradi : Qushlar tabiatga juda
katta ahamiyatga ega, ularsiz hasorotlar dala va bog`larda yetishtiradigan
o`simliklarga katta zarar keltiradi.
2. Savolga : Salimov Bobur quyidagicha javob beradi : Tovuqning og`rligi 2 kgdan
4 kg gacha bo`ladi.
3. Touqlar, tuxumi, go`shti, pari uchun boqiladi deb Soliyeva Lola javob beradi.
–
4. Jo`jalar 3 4 oyda voyaga yetadi deb Sanayev Ozodbek javob beradi.
–

O`qituvchi : Berilgan javoblarni tinglaydi va ularni to`ldiradi va Ahmadova
Nilufarga 5 baho qo`yadi, to`liq va aniq javob bergani uchun.
Salimov Boburga 4 baho qo`yadi va javoblarni kengaytiradi.
Soliyeva Lolaning javobini tinglab unga 5 baho qo`ydi va javoblarini
kengaytirdi. Sanayev Ozodbekning javobini tinglab 5 baho qo`yadi va jaboblarni
kengaytiradi. Yangi mavzuning mazmuni O`qituvchilaqr dars mazmunini–
o`quvchilarga tushuntirib beradi va u quyidagi fikrlarni ta`kidlab o`tadi.
Hayvonot olami juda xilma-xil bo`lib uyn hayvonlari hayvonot olamining ajralmas
bir bo`lagi ekanligini shu hayvonlarga sigir, qo`y, ot, tuya, echki, it, mushuk va
quyon shu hayvonlarga kirishi haqida tushunchalar beradilar.
Bizning vatanimizda uy hayvonlari, oziq mahsulotlari va sanoat xomashyosi
uchun boqishini aytib o`tiladi. Dars oxirida darsni mustahkamlash uchun
o`qituvchi tomonidan birinchi qator o`quvchilariga qoramollar, ikkinchi qator
o`quvchilariga otlar kabi uy hayvonlarini yozish topshiriladi va o`quvchilar yozgan
javobni o`qiydilar. O`qituvchi dars jarayonida ko`rgazmali qurollardan unumli
foydalanib darsni qiziqarli tushuntiradi va quyidagicha savollarni o`quvchilarga
beradi.
1. Uy hayvonlarida qaysilarini bilasiz?,
2. Odamalar uy hayvonlarini nima uchun boqadilar?
3. Uy hayvonlari qanday ahamiyatga ega ?
4. Odamlar ayrim yovvoyi hayvonlarni qanday tarzda uy hayvonlariga
aylantirishgan?
1. Savolga:Shodiyev Sanjar javob berdi.
2. Savolga:Ahmedova Gavhar javob berdi.
3. Savolga: Boqiyev O`ral javob berdi.
4. Savolga :To`rayev Jasur javob berdi.
Berilgan javoblar o`qituvchi tomonidan to`ldirib har bir o`quvchiga oldindan
tayyorlab qo`ygan bosh jadval taqdim etiladi. O`quvchilar uni to`ldirib,o`qib
beradilar.

BILAMAN BILISHNI
XOHLAYMAN BILIB OLDIM
Odamlar ulardan
sigir,qo`y,ot,tuya,echki,it
mushuk va quyonni uyga
boqdilar. Shuning uchun
ular uy hayvonlari deb
yuritiladi. Bizning
vatanimizda uy
hayvonlari oziq
mahsulotlari va sanoat
mahsulotlari uchun
boqiladi. Uy hayvonlari qanday
ahamiyatga ega?
Sigir qanday boqiladi
va undan qancha sut
sog`ib olinadi?

O`qituvchi ushbu jadval haqidagi fikrlarni umumlashtira
Dars yakunida o`qituvchi o`quvchilarga uyga topshiriq qilib uy hayvonlari
mavzusini o`qib kelish va mavzu yakunida beriladi, dsavollarga javob berish
qoramollar, qo`ylar, otlar kabi uy hayvonlari rasmini albomga chizish va nomlarini
yod oladilar.
Tashkiliy qism:O`qituvchi o`quvchilar bilan salomlashadi. Sinf
navbatchisidan bolalar davomadini aniqlaydi, sinf xonasining tozaligiga e`tibor
qaratadi. Dars mavzusi:Uy hayvonlari (3-sinf ) III bob Hayvonot olami
Fan:Tabiatshunoslik
Darsning ta`limiy maqsadi:
O`quvchilarga tabiat to`g`risida tushuncha berib ularning hayvonoy olami
haqidagi bilimini umumlashtirishi o`quvchilarni tabiiy boyliklarini asrab-avaylash
hayvonlarga nisbatan mehr-muruvvatli bo`lish ruhida tarbiyalash bilimini boyitish
mustaqil fikrlashga va ishlashga yo`naltirish.

Dars jihozi:Sinf xonasidagi jonli burchak hashorotlar kolleksiyasi
O`zbekiston tabiatini muhofaza qilish , O`zbekiston hayvonot olami ”“ ” “
plakatlar.
1. Eng tez ko`payadigan uy hayvonini toping.
2. Bu uy hayvoni asosan go`shti va juni uchun boqiladi. Ular asosan 10-15 yil
yashaydi.
3. Ikki o`rkachli suv ichmay ham yashay oladigan uy hayvoni
…
4. Sichqon ovlaydigan hayvon.
5. Ko`pchilikni uyida bor bu uy hayvoni, uning Qorabayr, Saman kaqbi zotlari bor
urush yillarida bobokalonlarimizning eng sevimli uy hayvoni bo`lgan, va uning
sutida qimiz tayyorlanadi.
6. Ularning ko`payishi va tuxum ochishi orqali sodir bo`ladigan uy hayvoni uy
qushi.
Hayvonot olami,hayvonot dunyosi shakllarning mulyajlari, maketlari, rangli
sur`atlar, ho`l preparatlar.
O`qituvchi: O`tilgan mavzu yuzasidan o`quvchilarga mavzuni
mustahkamlash uchun quyidagi krasvordni va topshiriqlarni havola qiladi.
Krasvord bo`ladi.

O`qituvchi: Krassvordni xatosiz yechgan o`quvchilar baholanadi. Yangi dars
mazmuni: O`qituvchi dars mazmunini o`quvchilarga tushuntirib beradi. Hayvonot
olami juda xilma-xil bo`lib hayvonlar jonli tabiatni ajralmas bir bo`lagi ekanligini
hayvonot olami hashorotlar, o`rgimchaklar, umurtqali hayvonlar bo`lgan
qurbaqalar va toshbaqalar suvda ham quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar
kabi guruhlarga bo`linishi, hayvonot olami vakillarining uyda boqiladigan holda
yashaydigan turlarga bo`linishi haqida oddiy tushunchalar beriladi.
4 sinf 1 model– –
O`lkamizda chorvachilik.
Darsning maqsadi : O`quvchilarga uy hayvonlari ularning kundalik
hayotimizdagi o`rni haqida ma`lumot berish. Chorva mollari, parrandalar,
asalarichilik va ulardan olinadigan mahsulotlar tog`risida tushuncha hosil qilish.
O`lkamiz o`simliklari borasidagi bilim va malakalarni rivojlantirish.
Uy parrandalarini asrab avaylash, ularga nisbatan mehr munosabatida
–
bo`lish ruhida tarbiyalash.
Bafumlar, qafasda qushlar, qafasda olib kelingan quyon, akvariumdagi baliqlar,
jonli burchak, toshbaqa.
Dars jihozi : O`simliklar, gullar, paxta, mevalar, uy hayvonlari, shuningdek
parrandalar, baliqlar, ipak qurti, asalari rasimlari , tushirilga tablitsalar, mulyaj,
mavzuga tegishli bo`lgan ulardan olinadigan mahsulotlarni, namunalar, test
bsavollari, topshiriqlar, tarqatma materiallar.
Darsning uslubi : Noananaviy suxbat klaster, hikoya, zanjir, sirli so`z, qora
qutti, savol javob, aqliy xujum.
Darsning turi : Yangi bilim beruvchi mavzu yuzasidan malaka va ko`nikma
xosil qilish.

$Darsning borishi : Salomlashiladi, sinfning navbatchi o`quvchisi davomad haqida axborot beradi. O`qituvchi sinf tozaligiga e`tibor beradi. O`qituvchi : Aziz o`quvchilar bugungi darsimizda biz sizlar bilan sayohat darsi to`g`risida mavzuni mustahkamlaysiz. Bolalar ushbu darsni xursandchilik bilan qabul qiladilar. O`qituvchi : Aziz o`quvchilar hozir biz siz bilan aftobusda xayolan sayohatga chiqamiz. Avtomobillar toxtab o`tadigan bekatlar biz endi chorvachilikka daxildor terminlar bilan, ya`ni birinchi bekatni Chorvachilik , “ ” “ Qoramolchilik , Qo`ychilik , Yilqichilik , Quyonchilik , Parrandachilik ” “ ” “ ” “ ” “ , Baliqchilik deya nomlangan . So`ngi bekatni bolalarga chorvachilikning turli ” “ ” tarmoqlariga da\oir savollar beriladigan bekat deb nomlaymiz. Salimov A : Ustoz biz ushbu bekatlarga nima qilamiz ? O`qituvchi : Har qaysi bekatga to`xtalganda ushbu bekat haqidagi suhbatlashamiz. Ko`p ming yillar ilgari barcha hayvonlar yovvoyi bo`lgan. Insonlar yillar davomida ularni qo`lga o`rgatib, xonaklashtirish, yangi zotlarni yaratishga muvoffaq bo`lgan. O`qituvchi o`zi yaratgan ko`rgazmali qurollar oldiga boradi. 3. O`qituvchi : Aftobus modelini 1- bekatga to`xtatib Chorvachilik “ ” jumladan ushbu haqida atroflicha ma`lumot beradi va qolgan bekat frikrlarini ta`kidlab o`tadi. Chorvacilik mamlakatimizning eng qadimiy sohalaridan biri bo`lib hisoblanadi. Undan gosht, jun, qorako`l teri mahsulotlari olinadi. Qolgan bekatlar tog`risida ham, yangi mavzuda shu tariqa tushuncha berib boriladi. Sayohat davomida o`quvchilar har bir bekatda sayohat bo`yicha berilgan savollarga o`z fikrini bildirib boradilar. ular uy hayvonlarining foydali tomonlariga alohida to`xtaladi. Sayohat davomida dars yanada qiziqarli bo`lishi maqsadida klsterdan musobaqa o`tkiziladi. Klaster chiziladi :$

Musoboqada istalgan hayvonning o`ziga xos xususiyatlari borasida eng ko`p sanab
bera olgan o`quvchi g`olib topiladi.
O`qituvchi: Hayvonlarga oid kim qanday she`rni yoddan o`qiydi.
O`quvchi : Avazova
Dars yakuni : Mavzuga oid she`r, topishmoq va maqollardan misollar aytib,
jarayonga barchani jalb etgan holda sayohatga yakun yasaladi. Sayohat davomida
faol ishtirok etgan o`quvchilarni alohida rag`batlantiriladi.
Bolalarni uy va yovvoyi hayvonlar bilan tanishtirish.
Kichik gruppa:
Programma mazmuni : Programma bo`yicha bolalar : mushuk, kuchuk, echki, ot,
xo`roz, tovuqlar kabi uy hayvonlarini ajrata bilishlari va ularga xos tashqi
belgilarni hamda ular bima yeyishi va qanday ovoz chiqarishini bilishlari talab
qilinadi.
Bir yil uchun taxminiy ish plani : Programmani amalga oshirish uchun
quyidagicha mashg`ulotlarni o`tkazish tavsiya qilinadi.
1. Uy hayvonlarini kuzatish
2. Didaktik o`yinlar
3. Rasmlar ko`rish.
Uy hayvonlarini kuzatish. Uy hayvonlar bilan tanishishning asosiy usuli, qisqa
vaqtga va ko`p marotaba sayr vaqtlarda kuzatishdir. Tovuqlarni kuzatishga misol
keltiramiz. Tovuqlar bahorda, yozda yoki kuzda kuzatish mumkin.

Tovuqlarni kuzatish ishi plani
Bolalar sayr vaqtlarida ko`p marta tovuqlarni ko`rganlar. Ularning
hammalari xo`rozdan tovuqni ajrata olishlariga ishongandan so`ng, tarbiyachi
mashg`ulotlardan birida xo`rozga xos belgilarni aytib, ko`rsatib beradi: “
Xo`rozning boshida nima bor, qaranglar, - deydi bolalarga,- qanday chiroyli qizil
toji bor, dumi qanday katta . Bu so`zlar bilan bolalar e`tibori xo`rozning tashqi
”
ko`rinishiga jalb qilinadi. So`ngra ular xo`roz qichqirishini eshitadilar.

Keyingi mashg`ulotda tarbiyachi ntovuqlarning ko`zi borligiga bolalar
e`tiborini jalb qiladi. “ Bolalar qaranglar, men non uvog`ini tashlasam ular
ko`radilar va unga qarab yuguradilar. Endi men non ushog`ini sizlarning
oyog`ingiz yoniga tashlayman, sizlar cho`qqayib o`tirib qarab turinglar turinglar,
tovuqlar non yeyayotganda siz ularning ko`zlari qayerda ekanini ko`rasiz ”, —
deydi.
Uyincha sayr vaqtida tarbiyachi bolalar e`tiborini tovuqlarning rangiga jalb
etadi, ular qayerda yotishi, ularni kim boqishi va ularni qanday chiqarishni qanday
chaqirishni o`rgatadi. Ot, sigir va echkilarni yozda yaylovda kuzatish afzal. Bolalar
e`tiborini hayvonlar shoixiga jalb etish kerak;bolalar otning kishnashini, sigir va
echkilarning ma`rashini eshitishi kerak. Sigir qanday yurishini, otning chopishini
va echkining sakrashi ko`riladi, ular nima yeyishi aniqlash,sigir va echkilarning
qachon sog`ishlarini bilishlari kerak.
2. 1 O`zbekiston hududida mavjud bo`lgan ayrim umurtqali hayvonlar va
ularning hayot kechirish tarzi.
O`zbekistonning hayvon ot dunyosi juda boy va turli tumandir. Biz qayerda
bo`lmaylik yovvoyi tabiatdami, ekinzorlardami va hatto zamonaviy
–
shaharlardami, bizni ana shu ajoyib hayvonot dunyosi vakillari o`rab olganligini
ko`ramiz. Orol dengizida, Sirdaryo va Amudaryoda,juda ko`p suv omborlari va
ko`llarda baliqlarning 60 dan ortiq, suvda ham quruqlikda yashovchilarning 3 turi
va boshqa hayvonlar yashaydi. Bepoyon cho`llarda, daryolarning suv bosadigan
qayerlarida, ulkan tog` tizmalari va vohalarda sudralib yuruvchilarning 57 turi, sud
emizuvchilarning 91 turi va qushlarning 410 dan ortiq turi tarqalgan.
Respublikamiz hayvonot dunyosi, butun O`rta Osiyo hayvonot dunyosi kabi,
juda qadimiyligi bilan farq qiladi. Hayvonlarning ba`zi turlari shu yerning o`zida
paydo bo`lgan, boshqalari O`rta Osiyoga boshqa viloyatlardan o`tgan. Mazkur
hududda paydo bo`lgan hayvon turlariga ;katta kurakburun baliqlar, turkiston
agamasi, turkiston gekkoni, qum bug`ma iloni, xo`ja savdogar, ingichka barmoqli

yumronqoziq, ko` k sug`ur va boshqa ko`pgina turlar kiradi. Ular boshqa joylarda
deyarli uchramaydi va bizning hududimizda takrorlanmas chiroy bag`ishlaydi.
O`rta Osiyoga shimoldan va shimoli- sharqdan o`tgan hayvonlarning katta guruhi
Qozog`iston tekisliklardagi hayvonot dunyosi bilan o`xshashdir. Bular orasida
katta qumsichqon, tamaris qum sichqoni, kichik qo`shoyoq, qo`ng` ir
yumronqoziq, antilopa, sayg`oq kabilar ; kichik tulki, ko`rsak kabi hayvonlar
uchraydi. O`zbekistonning tabiati juda xilma xildir. Cho`l yoki vohalarda, tog`
to`qayzor o`rmonlarda ham joyda ham hayvonot dunyosi uchun o`ziga xos–
sharoit mavjud. O`ziga xos bu hayot sharoitida ma`lum darajada moslashgan
hayvonlargina yashaydi.
Cho`llar ko`z o`ngimizda qumli keng massivlar, soz tuproqli, shag`lli suvsiz
yalangliklar ko`rinishda namoyon bo`ladi. Ular qanday ko`rinishda bo`lmasin,bu
yerlarda kemiruvchilar va sudralib yuruvchilar hukmronlik qiladi. Kunduzi bu
yerlarda cho`l agamasi, qizilquloq, tez kaltakesak O`rta Osiyo cho`l toshbaqasi,
katta qumsichqon, ingichka barmoqli yumronqoziq va boshqalarni uchratamiz.
Qirg`qlar,qamishzorlar va daryoning yoyilish joylari qushlar juda ko`pligi bilan
kishi diqqatini o`ziga jalb etadi. Qamishzordan g`ozqanjirlar sho`vqin solib
ko`tariladi, shu atrofda kakku bo`ladi, qumli sayoz yerlarda balchiqchilar to`dasi
aylanib yuradi ; O`rta Osiyo hududida vohalar alohida o`rin tutadi. Ular inson qo`li
bilan yaratilgan tabiiy lanshafdir. Bog`lar dala va qishloqlar o`z hayvonot
dunyosiga ega. Bu yerlarda hayvon va qushlarning odamga yaqin, uning
himoyasiga moslashgan turlarigina yashaydi. Ular orasida ko`kbaqa, har xil rangli
kaltakesaj va boshqalar bor. Vohalarda ko`pgina qushlar :dala va uy chumchuqlari,
tuyaqaqldirg`och va dala qaldirg`ochlari musicha,mayna, qarqunoqlarning bir
nechta turi va boshqa ko`tgina qushlar bor.
Uzunquloq kirpi, kichik ko`rshapalak, kemiruvchilardan esa kulrang kalamush,
uy sichqoni, ko`rsichqon va boshqalar vohada yashashga moslashgan.
Tog`lardagi hayvonlar hayoti xilma xildir. Bu yerda qoyalarda yashovchi tipik
–
hayvonlarni :turkiston agamasi, tog` fatmachumchig`, kaklik tog` suvsari, burama
shoxli echki va boshqalarni ko`rish mumkin.

Sazan (zog`ora baliq )
Keng tarqalgan va joy tanlamaydigan baliq. Orol dengizining qirg`oq qismida,
daryolarda,ko`llarda, suv havzalarda,sug`orish kanallarida yashaydi. U
oqmaydigan,suvi biroz sho`rlangan havzalarda ham yashayveradi. Uzunligi
kamdan-kam 1 m va massasi 20 kg gacha yetadi. Turli umurtqasiz suv hayvonlari,
suv o`tlari, o`simliklarning nobud bo`layotgan qismi bilan oziqlanadi. Apreldan
iyun o`rtalarigacha uvuldiriq tashlaydi. Uch yoshda urchiy boshlaydi. Har qaysisi
20-30 mingtagacha uvuldiriq tashlaydi. Ovlashda katta ahamiyatga ega
Qurbaqalar oilasi (yashil qurbaqa)
Yashil qurbaqa Orta Osiyoda deyarli hamma joyda uchraydi. U hayotining ko`p
qismini quruqlikda o`tkazadi, lekin suvda ko`payadi. Bahorda ko`llar qirg`og`da
yoki kichik ko`lmak suvlarda shilimshiq marjonlar shaklidagi uvildirig`ini
uchratish mumkin. Bir necha kundan keyin uvuldirig`dan it baliq ochib chiqib, ular
60-70 kunda to`liq voyaga yetadi. Yashil qurbaqa terisida zaharli bezlar bo`ladi.
Bunday bezlar yirtqichlarni cho`chitish uchun kuchli hid taratadi. Lekin u odam
uchun mutlaqo zararsiz. Yashil qurbaqa asosan tunda faol hayot kechiradyi, sovuq
tushganda uyquga kiradi. Turli mayda umurtqasiz hayvonlar, dala va poliz
zaqrarkunandalari bilan oziqlanib, foyda keltiradi.
Toshbaqalar turkumi (O`rta Osiyo cho`l toshbaqasi )
O`rta Osiyo cho`l toshbaqasi O`zbekistondagi tekisliklarning deyarli hamma joyida
tarqalgan. Uni soz tuproqli va qumli cho`llarda, adirlarda uchratish mumkin.
Kamdan kam holda yangidan o`zlashtirilgan yerlar atrofida ham uchrab turadi.
Mart oyidan iyungacha faol hayot kechiradi. Yozgi jazirama issiq boshlanishi bilan

yerni kavlab, tuproqqa ko`milib uyquga kiradi. Asosan o`tlarning yashil bargi,
kamroq o`simlik gullari, zamburug`lar va hasharotlar bilan oziqlanadi.
Toshbaqa tashqi ko`rinishidan beso`naqay bo`lsada, bahorda juda serharakat
bo`ladi va yerni osongina qazib, yashirinib oladi. Xavf tug`ilishi bilanoq boshi
bilan oyoqlarini kosasi ichiga tortib oladi. Ular odatda uzoq yashaydi. Qancha
yoshga kirganligini kosasining ustidagi yillik xalqalar soniga qarab bilish mumkin
Toshbaqalar odatda 10 yilda voyaga yetadi va urchiy boshlaydi.
Bahor davomida urg`ochi toshbaqa oldindan qazib qo`ygan chuqurchaga 2-
3marta oq rangli qattiq po`st bilan qoplangan tuxum qo`yadi. 70-80 kunda ulardan
yosh toshbaqachalar ochib chiqadi Lekin ular yer yuzasiga kelasi yili bahorda
chiqadi.
Toshbaqalar kamdan kam holda yer yuzasiga tuxim qo`yadi, lekin ularni boshqa–
hayvonlar yeb ketadi. Toshbaqaning go`shti va tuximini yeyish mumkin. Har yili
chet mamlakatlarga chiqarish va hayvonatchilik fermalarida oziq sifatida
foydalanish uchun o`n minglab toshbaqa yetishtiriladi
Urchuqsimonlar oilasi
Noqulay sharoitdan qulay sharoitga o`tib oladi. Shuning uchun hayvonlar soni
o`simliklar soniga nisbatan uch baravar ortiqchadir.
Hayvonlarning hammasi yovvoyi holda yashagan. Bundan 10-15 ming yilcha
ilgari hayvonlarni xonakilashtirish boshlangan. Inson o`z xayotiy va xo`jalik
extiyojlarini qondirish maqsadida yovvoyi hayvonlarni uy sharoitida o`rgatgan.
Inson ularga ozuqa berib, parvarish qiladi va ular uchun boshpana quradi. Yovvoyi
hayvonlar esa o`zi ozuqa topib yeydi, tog`larda dashtlarda,daryolar bo`yida,
o`rmonlarda yashaydi va o`zi uchun in qaraydi, uya quradi.
Yovvoyi hayvonlarning ayrimlari qishda iniga kirib yoki to`kilgan barglar, shox
shabbalar ostida yashirinib, bahorgacha uyquda ketadi. Bahorda ular uyg`onadi
–
va inlaridan chiqadi. Ba`zi hayvonlar qishki po`stinini yozgisi almashtiriladi.

Bahorda ular ko`payadi. Biz quyida Yakkabog` tumani tabiatida uchraydigan
ba`zi yovvoyi hayvonlarning bialogik xususiyatlari to`g`risida qisqacha to`xtalib
o`tishni maqsadga muvofiq deb bildik.

TIPRATIKAN
Tipratikan sut emizuvchilar sinfining eng xarakterli va bolalar sevadigan
vakillaridan biri hisoblanadi.
Tipratikan bog`larda,daraxtlar tagida, daryo yoqalarida yashaydi. Tanasining 20-
25 sm, dumi 20-35 sm, uzunlikda bo`lib, qulog`i kichkina usti 4-5 sm uzunlikdagi
tikanlar bilan qoplangan. U dushman xavfini sezishi bilan dumaloq bo`lib, oyog`i,
boshi va dumini ichkariga tortib oladi.
Tipratikan yiliga bir marta 3 tadan 6 tagacha bola tug`adi. Bolalarning ko`zi
ko`r bo`lib 15-16 kundan keyin ochiladi. Ular onasini bir oy emib keyin ajralib
ketadi.
Tipratikanni go`sht, baliq, olma,sabzi,tuxum, sutga botirilgan non, shakarli
choy bilan boqish mumkin. Har kuni toza suv quyish kerak. Tipratikan kuz
boshlanishi bilan ham ovqat yeb ketadi va mart oyining o`rtalaridauyqudan
uyg`onadi.

TOSHBAQA
Toshbaqa sudralib yuruvchilarning vakili bo`lib tanasi qalqon (kosa) bilan
qoplangan. Bu qattiq uni tashqi dushmanddan himoya qilish vazifasini bajaradi.
Bordi-yu biron dushman hujum qilsa boshini dumini oyoqlarini darrov kosasi
ichiga yig`ib oladi. Toshbaqalarni tishi bo`lmaydi,u xavfsiz uni o`quvchilar
bemalol qo`lda ko`tarib yurishlari mumkin.
Dasht toshbaqasi o`t yeb ovqatlanadi. terraiumda saqlab boqilganda
to`g`ralgan mera, o`t sabzavot va bashqa ko`katlar berib boqish mumkin. Toshbaqa
qoqio`t, beda bargi, sabzi, sholg`om, lavlagi, xom kartoshka bo`laklari,va nonni
yaxshi ko`rib yeydi.

Goh-gohida qiyma go`sht berish kerak. Toshbaqaga har kun kuz va qishda
1-2 kun oralab ovqat berish mukin.
Toshbaqa cho`l adir zonalarida yashaydi. Erta bahorda (aprel) qishki uyqudan
uyg`onib tashqariga chiqadi. Yozda tuzum qo`yib ko`payadi. Kuzning oxirida
qishqi uyquga ketadi.
Toshbaqani yoshini bilish uchun kosasidagi qatlamlardan kengurular soni
nechtaligini sanash kerak. Nechta kenguru bo`lsa,u shuncha yoshga kirgan bo`ladi.

KALTA KESAK
Kalta kesak sudralib yuruvchilar sinfiga kiradi. Tabiatda quyosh nuri
yashaydigan quruq yerlarda, toshlar ostida o`t o`lanlar orasida ko`plab uchraydi.–
Terisi kulrang yoki yashil kulrang tusda bo`lganligi tufayli uni yirtqich hayvonlar
payqamaydi. Ular juft-juft bo`lib yashaydi. Ular toshlar yoki to`nkalarorasida har
xil hayvonlarning iniga yoki boshqa pana joylarda bekinib oladi. Ular turli
hashorotlar bilanoziqlanadi.
Kaltakesakning quruq terisi muguz tangachalar bilan qoplangan. Barmoqlari
uchidagi o`tkir muguzli teri hayvonning o`sishiga xalaqit beradi,shuning uchun
ular faqat tullash vaqtida o`sadi. Baxor oyining oxiri yozning boshlarida urg`ochi
kaltakesak oftob tushib turadigan joyga 6 tadan 15 tagacha tuxumlarini qo`yadi.
Tuxumini tuproq bilan yuzaroq qilib ko`mib qo`yadi. Tuxumdan kichkina
kaltakesakcha chiqadi. Agar yirtqich hayvon kaltakesak dumini tutib qoladigan
bo`lsa u dumini bir qismini tashlab qochib qoladi. Muskullar tez qisqarib qolishi
natijasida uzilganjodan qon chiqmaydi. Keyinroq dum yana o`sib chiqadi,yani
regenerasiya sodir bo`ladi.

ILON
Ilon sudralib yuruvchi hayvonlar vakllari orasida oyoqlari bo`lmasligi bilan
фокфдши turadi. Ilonlar gavdasini yoki bu tomonga egib qovurg`alarga tayangan
holda harakatlanadi.

Ilonlarning ko`zi yumulmaydi, chunki ularning ustki va ostki qovoqlari shaffof
bolib, soat oynasi singari ko`zini qoplab turadi. Ilonlar tullaganda ularning terisi
paypoqga o`xshab yaxlit ko`chib turadi. Ilonlarning pastki va yuqoriga jag`lari
cho`ziluvchan paylar yordamida harakatchan birikadi. Shuning uchun ular og`zini
katta ochib tanasidan ancha yo`g`on bo`lgan o`ljani butunligicha yuta oladi.
Ko`pchilik ilonlar o`ljasini tiriklayin yutadi. Bo`g`ma ilonlar avval o`rab olib
bog`adi va o`lgandan so`ng yutadi. Ilonlar o`rgimchaksimonlar, hashorotlar,
baliqlar, qurbaqalar, kaltakesaklar, qushlar va sutemizuvchilar bilan oziqlanadi.
Ilonlar bir necha o`rtacha tuxum qo`yadi, ayrimlari tirik tug`adi. Ilonlar kapcha
ilon, ko`lvor ilon, qora ilon, charx ilon, qalqontumshuq ilon kabi turlari zaxarli
hisoblanadi.
QURBAQA
Qurbaqa suvda ham quruqlikda ham yashovchilar sinfining vakillaridan
hisoblanib, ko`plab uchraydi va ariq hamda daryo bo`ylarida yashaydi.
Qurbaqa suvda suza olishi bilan dushmanlardan saqlanadi. Uning rangi yashil, orqa
oyoqlari oldingisiga nisbatan uzunroq, ko`zlari bo`rtib chiqqan, yerda sakrab
chivin va boshqa mayda hashorotlarni tili bilan tutib yeydi. Orqa oyoqlari oldingi
oyoqlaridan uzunroq bo`lgani uchun sakraydi. Qurbaqa tuxumini suvga qo`yadi.
Uning tuxumidan itbaliq chiqadi. Itbaliqlar sekin o`sadi, keyin yosh qurbaqaga
aylanadi.

Tirik tabiat burchagida hayvonlar saqlash
Qafas maydoni 125 x65 sm va balandligi 67 sm qilib tayyorlanadi. Poli ichki–
qavat: ustidagisi reshyotkasimon (bunday pol almashtirib turish uchun ikkita
bo`lgani ma`qul ) tagidagisi olinadigan bo`lgani ma`qul. Polga margansofka
eritmasi bilan namlangan qipiq to`shaladi. Qafasning bir chetiga qipiq solingan
tog`ora ham qo`yish mumkin. Agarda hayvon shu joyga odatlansa qafasni tozalash
osonlashadi. Qafasni haftada bir marta sodali qaynoq suv bilan yuvish kerak.
Qafasda ikkita oxir: kattasi xashak ko`kat, sabzavotlar uchun, kichigi esa quruq

ozuqa uchun bo`lishi kerak. Bu oxirlar pishiq bo`lishi lozim. Qafasda uxlaydigan
xona bo`lgani ham ma`qul.
Terrarium sudralib yuruvchilar va suvda ham quruqlikda ham yashovchilar–
uchun xilma- xil ko`rinish va katta katta kichikdagi terrariumlar quriladi. Odatdagi
terrarium metaldan yoki yog`ochdan tayyorlangan yashik bo`lib, yon va tepa
devorlari shisha va to`rdan iboratdir. Shisha devor terrariumda yashovchilarni
kuzatish, yon devor hamda tepasining to`rdan bo`lishi toza havo bilan ta`minlash
imkoniyatini beradi. Terrariumning metal tagiga tuproq sepiladi, unga o`simliklar
o`tkaziladi va suvli idish joylashtiriladi. Terrariumga unda yashovchining
yashirinib olishi uchun toshlarqo`yadi. Suvga va quruqda ehtiyojmand suv baqalari
va tritonlar uchun akvaterrarium, ya`ni quruqkik oroli bo`lgan akvarium quriladi.

3. Sinfdan tashqari vaqtda bolalarni umurtqali hayvonlar bilan tanishtirishning
yo`llari.
Tabiatshunoslikda sinfdan tashqari ishlar va ularning turlari.
Darsdan tashqari ishlar uy ishlariga qaraganda murakkabdir. Ularni amalgam
oshirish uchun tegishli hayvonlar, umurtqali hayvonlar, maxsus asboblar va boshqa
jixozlar talab qilinadi.
Darsdan tashqari ishlarga ; tirik tabiat burchagi, o`quv-tajriba maydonchasidagi
va tabiatda yozgi topshiriqlar bo`yicha bajaradigan ishlar kiradi. Bu ishlar
o`quvchilarning o`qituvchi rahbarligida ularnib bilishga qiziqishlarini uyg`otishi,
shuningdek maktab dasturini kengaytirish hamda to`ldirish maqsadida amalga
oshiriladigan darsdan chetdagi ko`pchilik faoliyat shakli bo`lgan sinfdan tashqari
ishlar nomini oladi.
Tabiatshunoslik xonalarida va tirk tabiat burchagida o`tkaziladigan ishlar
uchun o`quvchilarga topshiriqlar darslarga kursning barcha mavzulari uchun o`quv
yili davomida berib boriladi.
Tabiatshunoslik fanlarining o`qitilishida o`quvchilar bilan olib boriladigan
sinfdan tashqari mashg`ulotlarning majburiy bo`lmagan ko`ngilli shakllari
individual ishlar, sinfdan tashqari yosh tabiashunoslar to`garagining ishi,“ ”
ommaviy kechalar ijtimoiy foydali ishlar keng qo`llaniladi.
–
Sinfdan tashqari ishlar o`quv materilai asosida va unga bog`liq holda
uyushtiriladi. Biroq uning mazmuni darsni takrorlamaydi. Dastur doirasi bilan
cheklanmaydi, ammo uni to`ldiradi va abiat haqidagi fanning qiziqarli hamda
kerakli tomonini ochib beradi.
Tabiatshunoslik bo`yicha sinfdan tashqari ishlar darsdan olingan bilimlarni
kengaytirish, chuqurlashtirish va konkrektlashtirish tabiatni o`rganishga qiziqish
uyg`otish, o`quvchilar faolligi hamda mustaqilligini rivojlantirish imkoniyatini
beradi. Sinfdan tashqari tabiatshunoslik ishlari tarbiyaviy ahamiyatga
mustaqilligini rivojlantirish imkoniyatini beradi. Sinfdan tashqari tabiatshunoslik

ishlari tarbiyaviy ahamiyatga ham ega, chunki bu ishlar o`quvchilarning xulq
atvoriga ijobiy ta`sir ko`rsatadi. Ularning moddiy dunyoqarashi va mehnat
madaniyati shakllanadi, bilishga qiziqishi,mustaqil kuzatish ko`nikmalri
rivojlanadi,jamoachilik hissini va tabiatga muhabbatijni teranlashtiradi.
Tabiatshunoslik bo`yicha yo`lga qo`yilgan sinfdan tashqari ishlar o`quvchi
shaxsini har tomonlama rivojlantirish vositalaridan biridir.
Uzoq muddatli tajribalar o`tkaqzish,kolleksiyalar uchun material yig`ish
model,maket va boshqa ko`rgazmali qurollar tayorlash jonli tabiat burchagi va
o`quv-tajriba maydonchadagi ishlar kabi sinfdan tashqari ishlarning shakllari
tabiatni o`rganishni hayot bilan bog`lash va o`quvchilarni politexnik tayyorgarlik
uchun ahamiyatli bo`lgan amaliy o`quv va ko`nikmalar bilan qurollantirish
imkoniyatini beradi.
Bolalarning kuzatishlari va o`quvchilarning tushuntirishlari bilan olib boriladigan
qishloq xo`jaligi bo`yicha amaliy ishlari tabiatni boshqarish,uni inson manfati
uchun o`zgartirish to`g`risidagi ta`limot asoslarini tushuntirib olishga yordam
beradi. Sinfdan tashqari mashg`ulotlarning barcha turlari bir-biriga bog`liq
bo`lishi, biri ikkinchisini to`ldirishi kerak.
SINFDAN TASHQARI ISHLAR MAZMUNI:
Tabiyatshunoslik bo`yicha sinfdan tashqari ishlar tabiyatni o`rganish va muhfaza
qilish,o`simliklarni o`stirish,hayvonlarni parvarish qilish,bilan bog`liq bo`lgan
xilma-xil mashg`ulotlar kiradi. Bu mashg`ulotlar darslarni takrorlamasligi va faqat
darslarda olingan bilimlarga asoslanish kerak. Bolalrni e`tiborini tabiat,shuningdek
maktab burchagi va o`quv tajriba maydondagi kuzatishlarga qaratmoq
kerak;ko`cha va maktabni ko`kalamlashtirish qushlarni muhofaza qilish va qishloq
xo`jaligi zararkunandalariga qarshi kurash bo`yicha ishtimoiy foydali mehnatni
tashkil qilmog` lozim. Tabiatdagi amaliy ishlar kuzatishlar va tegishli kitoblarni
o`qish bilan birga olib boorish kerak.
Sinfdan tashqari ishning jadl borishi uchun uni tashkil etish shakllarini puxta
o`ylab chiqish zarur
M. I. Nuriddinova Tabiatshunoslikni o`qitish metodikasi ;Tosh 2005 175-176 bet.

Sinfdan tashqari ishlarni uch
guruhga bo`lib o`rganamiz birinchi guruhga ko`plab o`quvchilarni qamrab oluvchi
ommaviy ishlar. Ikkinchi guruhda cheklangan o`quvchilar doirasida olib
boriladigan to`garak ishlari. Uchunchi guruhga tabiatni o`rganishga ayrim
o`quvchilar bilan olib boriladigan ishlar kiradi
Omaviy mashg`lotlar kinofilimlarni namoyish qilishni tabiatga ekiskursiyalar
o`tkazishni ertaklar, o`quvchilar ishlarining ko`rgazmaswini tashkil qilishni
shuningdek ommaviy tadbirlarni o`tkazishni nazarda tutadi. Guruh mashg`lotlariga
yosh tabiatshunoslar kulub ishlari kiradi. Idivudual mashg`lotlar devoriy gazetalar,
albomlar chiqarishni;jonli tabiat burchagi va maktab oldi o`quv tajriba
maydonidagi tabiatdaqgi ishlarni darsdan tashqari o`qish va axbarot burchagi
uchun tabiatshunoslik mazmunidagi materiallar tanlashni bolalar ilmiy- ommaviy
kitoblariga taqrizni o`z ichiga oladi
III BOB O`quvchilariga ekskursiya darslarida yovvoyi hayvonlar haqida bilimlar
berish.
Tabiatshunoslikni o`rganish bolalar bilan sinfdan tashqari
ishlar:ekskursiyalar tabiatga sayr,sinf tirik burchagidagi,maktab o`quv tajribasi

uchastkasidagi mashg`ulotlar va shu kabilarsiz tasavvur qilib bo`lmaydi. Tabiiy
material bilan o`tkaziladigan mashg`ulotlarning,har xil turlari bolalrni atrof tabiat
bilan tanishtirish uchun o`tkaziladigan ekskursiya va sayrlar ularning
tabiatshunoslik darslarida olgan bilimlarini to`ldiradi.
Boshlang`ich sinf dasturida ko`pgina dars mashg`ulotlarini tabiatga
ekskursiya uyushtirish bilan muvoffoqiyatli o`tilishi mumkin. Agar jism yoki
hodisaning tabiiy holatida ko`rish lozim bo`lsa u vaqtda albatta ekskursiya tashkil
qilish kerak. Ekskursiya tashkil qilishda kuzatish obyektlarini suhbatning shakli va
mazmunini sinchiklab o`ylab belgilash kerak, toki kuzatilayotgan obyekt
o`quvchilarda chuqur qiziqish, kattalarning mehnatida ularning yordam berishda
intilishni vujudga keltirsin. Bunday mavzularda quyidagilarni kiritish mumkin:
tuproq va tuproqning pastki qatlamlarini erta bahorda gullovchi o`simliklar,
o`simliklarning organlari urug`I, bargi, mevasi, va poyasini, suv hayvonlarini
kuzatish uchun suv havzalariga o`quvchilarni o`zi yashab turgan joy
tabiatnio`rganish uchun mahalliy sharoidagi shifobaxsh o`simliklar, yovvoyi
hayvonlar, uy hayvonlari tabiatdagi mavsumiy o`zgarishlarni kuzatish uchun
ekskursiyalar tashkil etilsa o`quvchilar narsa - hodisalarni ko`z bilan ko`rib ular
haqidagi tushunchalarni kengaytiradilar. va aniq tasavvurga ega bo`ladilar.
Ekskursiya o`quv tarbiya ishlarining juda murakkab va qiyin shakli hamda–
bo`limlarini bayon qilishning xilma xil metodlarini nazarda tutuvchi eng
–
samarali o`qilish shakllaridan biridir. Ekskursiyaning kalendar rejasini o`quv
yilining boshida bir yil uchun choraklar bo`yicha mahalliy sharoitini hisobga olgan
holda tuziladi har bir ekiskursiya puxta tayorgarlikni talab qiladi, va odatda
quyidagi bosqichlardan tashkil topadi. Ekskursiyani kalendar rejasini tuzish, aniq
o`quv reja vazifalarini belgilash, obyekt tanlash va bilan taxminiy tanishish,
kengaytirilgan ish rejasini tuzish ekskursiya savodni yoki korxona xadimlarini
o`quvchilar bilan suhbat o`tkazishga tarbiyalash ularni ekskursiyaning
maqsadibilan tanishtirish, o`quvchilarni oldindan tayorlash ( ekskursiyaning
umumiy vazifalarini qo`yish opshiriq va vazifalarni taqsimlash, ekskursiyadagi
xulq atvor qoidalari bilan tanishtirish anjom - aslaha va jihozlarni tarbiyalash)

--- Kuzatish imkoniyatlarni hisobga olib eng maqsadga muvofiq yo`l
tanlash.
--- Ekskursiya o`tkazish uchun yordamchilar tanlash. Ekskursiya vaqtida
o`quvchilar ekskursiya joyigacha quyidagi ishlarni buyuradilar.
1. Ekskursiya vaqtida o`quvchilar ekskursiya joyigacha yo`l-yo`lakay
kuzatishlar olib boradilar.
2. Butun ekskursiya davomida o`quvchi tushuntirib beradi.
3. Ekskursiya joyida o`quvchilar odamlar va mashinalarning ishini yoki tabiat
obyektlari va hodisalarni kuzatadilar.
4. Ishchi va muhandislar bilan suhbatladilar
5. Tabiiy material yig`adilar va oldindan tayyorlab qo`yadilar
papka,quticha,bankalarga soladilar.
6. O`lchov ishlari (daryoda tuproq kesmasida,tepalekda,) olib boradilar.
7. Kompas bo`yicha yo`nalishlarni aniqlaydilar.
8. Rasm chizadilar,xulosalar chiqaradilar va umumlashtiradilar.
9. Kuzatilayotgan obyrktni baholi qudratli ijtimoiy mehnat qiladilar. Ekskursiya
vaqtida to`plangan material darsda uydaki darsdan tashqari vaqtda maktabda
ishlanadi. Ulardan gerbariy va kolleksiyalar tayyorlanadi,ular tarqatma material bo`lib
xizmat qiladi yoki ko`rgazmali qurol sifatida foydalaniladi. Shu maqsadda shuningdek
rasmlar,albomlar har xil yasalgan narsalardan ham foydalaniladi. Ekskursiya
darslarining quyida keltiriblgan ishlanmalari taxmindir. O`qtuvchining mahorati
ekskursiya uchun tanlangan joyning tabiatiga qarab ekskursiya darsining tuzilishi va
kuzatiladigan obyektni o`zgartirish mimkin.
Tipratikanni kuzatish uchun ekskursiya o`tkazish.
Ekskursiyaning maqsadi.
Tipratikanning tashqi ko`rnishi xavf,sezilganda yumaloq,bo`lib tanasini tikanlarga
o`rab olishi uning yashash tarzini hikoya qilish,o`quvchilarga ma`lumotlarga tashkil
qilish va shu asosida oddiy xulosalar chiqarish masalasini rivojlantirish tipratikan
ehtiyotkorlik bilan g`amxo`rlik bilan munobatda bo`lish uni parvarish qilish istagini
tarbiyalash. Ekskursiya tayyorlanish:o`qituvchi tipratikanni kuzatish uchun ekskursiya

tashkil qilishdan avval tipratikan haqida nazariy bilim beradi. Ekskursiya davomida
topilgan tipratikanni sinf olib kelish uchun karton quti yoki yashikcha (toshbaqa solish
uchun)tayyorlanadi.
Ekskursiyaning borishi o`quvchilar yengil va ixcham kiyinib oyoqlari tagi
tekis va yengil krossovka (yoki keta) boshlariga soyabonli shapka kiyib oladilar.
Ekskursiya davomoida aniq bo`ylab boradilar va tevarak atrofni kuzatib boradilar.
O`quvchilar dalaga yetib borganlarida o`t-o`lanlar orasida sinchiklab qaray
boshlaydilar,va u yerda sharpani sezib butun tanasini tikanga o`rab olgan tipratikanni
ko`rib qoladilar. O`qituvchi o`quvchilarni guruhlarga bo`ladi va har bir guruhni
tegishli jihozlar bilan ta`minlaydi. O`qituvchi o`quvchilarni guruhlarga bo`lgandan
keyin ularga quyidagi yo`llanmani beradi.
1. O`t o`lanlar orasiga,ariq bo`ylariga ehtiyotlik bilan tipratikan borligini–
aniqlaymiz.
2. Tipratikanni ehtiyotlik bilan olib qutiga soling. Salqin va tekis joyga
toplanib,tipratikanni kuzatish uning rangi shakli va tutushini kuzatganingiz
yuzasidan tekishli xulosa chiqarib daftarga yozing. Tanasi usti tomonidan nina
bilan qoplanganligini aniqlang. Tipratikan tikani qanday vazifani bajarishini
aniqlang. O`quvchilar tomonidan ekskursiya davomida bajarilgan ishni yakunlash
va ular qanday xulosa chiqarganlagini quydagi savollar o`rtaga tadhlanib suhbat
o`tkaziladi. Tipratikan qanday hayot kechirar ekan. Tipratikanni tashqi tuzilishida
nimani kuzatingiz. Tipratikan nima bilan oziqlanadi. Tipratikanni qanday foydali
tomoni bor.
Mavzu:Qurbaqani kuzatish ekskursiyaning maqsadi :o`quvchilar
qurboqaning tashqi harakati to`g`risidagi bilimlarni ekskursiyada kuzatishlar
vaqtida mustahkamlash uning rangi yashil orqa oyoqlari oldingisiga bisbatan
uzunroq ko`zlari bo`rtib chiqqan yerda sakrab chivinlarni tutib yeydi. Orqa
oyoqlari oldingi oyog`idan uzun bo`lgani uchun sakraydi. Bolalar lug`atini tashqi

ko`rinishi hatti-harakati bilan boyitish qurbaqa foydali hayvon shuning uchun uni
asrash va unga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo`lishni tarbiyalash.
Ekskursiya tayorlanish.
Og`zi yopiq banka go`girt qutisi ichida pashsha tayyorlab qo`yilgan. Suv
motori ekskursiyaning borishi o`quvchilar yengil va ixcham kiyinib oyoqlari tagi
tekis va yengil krasofka yoki keta boshlariga soyabonli shapka kiyib oladilar.
Ekskursiya davomida ariq bo`ylab boradilar va tevarak atrofni kuzatib boradilar.
Suv chetida turgan qurboqani o`quvchilarga ko`rsatib uning nomi tashqi
ko`rinishi hatti harakati nima bilan ovqatlanishi to`g`risida o`quvchilarga savol
berib ularning bilimini aniqlab oldik. Hozir biz sizlar bilan qurbaqaning suvda
qanday suzishini kuzatamiz,deb qurbaqani suvga tushurib yubordik. O`quvchilar
qurbaqaning orqa oyog`ini cho`zib suzishini suvga tashlangan taxta bo`lagiga
tarmashib chiqishini kuzatdilar. Qurbaqani sakrashini kuzatish uchun 2ta bolaga
qurbaqani tutushni aytdik bolalar suvdan qurbaqani suv matrapi yordamida
tutushdi va yerga qo`yishdi. Qurbaqa sakraydi,qurbaqa oyog`ini cho`zib sakrashini
kuzatdilar. Shisha idishga soldik qurbaqani ovqatini tayorlash uchun qilingan
go`girt qutisidagi pashsha va chuvalchangni shisha idish ichiga tashladik. Qurbaqa
oziqni tili bilan tutib yedi. Ovqatlantirib bo`lgach jonli tabiat burchagi uchun olib
qaytdik.
Dash toshbaqasini kuzatish uchun ekskursiya uyushtirish
Ekskursiya maqsadi: toshbaqani tashqi ko`rinishi asta siljishi xavf
sezilganda boshi va oyoqlarini kosasi tagiga yashirishi toshnbaqaning yashash
tarzini hikoya qilish o`quvchilarda ma`lumotni tahlil qilish va shu asosida oddiy
xulosa chiqarish malakasini rivojlantirish toshbaqaga ehtiyotkorlik g`amxo`lik
bilan munosabatda bo`lish. Uni parvarish qilish istagini tarbiyalash ekskursiyaga
tayorlanish o`qituvchi toshbaqani kuzatish uchun ekskursiya tashkil qilishdan
avval toshbaqa haqida nazariy bilim beradi, Ekskursiya davomida topilgan
toshbaqani sinf tirik burchagiga olib kelish uchun karton quti yoki teshikcha

$toshbaqa solish uchun tayorlanadi Ekskursiyaning borishi: o`quvchilar yengil va ixcham kiyinib oyoqlari tagi tekis va yengil krasofka yoki keta boshlariga soyabonli shapka kiyib oladilar. Ekskursiya davomida ariq bo`ylab boradilar va tevarak atrofni kuzatib boradilar. O`quvchilar dalalarga yetib borganlarida o`t o`lanlar orasiga sinchiklab qaray boshlaydilar, va u yerda– sharpani sezib butun tanasini kosasi ichiga tortib olgan dasht toshbaqasini ko`rib qoladilar. O`quvchilar uni diqqat bilan kuzatib o`qituvchi uning nomini aytishni so`raydi o`quvchilar javob beradilar. O`qituvchi o`quvchilardan toshbaqani tepasi nima bilan qoplanganini toshbaqaga nersaning nima keragi berganini so`raydi javoblar eshitilgach o`qituvchi javoblarni to`ldirib toshq\baqa haqida gapirib beradi. Toshbaqaning usti ham osti ham kosa bilan qoplangan,agar г birorta xafni sezib yoki sharpani eshitib qolsa darrov boshini oyoqlarini dumini kosasi ichiga yashirib oladi o`qituvchi tayoqchani toshbaqaning kosasiga ohistagina tegizadi va toshbaqaning himoyalanishini o`quvchilar o`z ko`zlari bilan ko`radilar. Toshbaqa o`t- o`lanlar o`simlik bargi va mevasi bilan ovqatlanadi kechda esa uyquda ketadi,bahor kelib o`t- o`lanlar o`sib chiqganda uyg`onadi. Ekskursiya oxirida toshbaqani qutichaga solib jonli tabiat burchagi uchun olib qaytdik. Ekskursiya davomida, topshiriqlarni bajarish,o`qituvchining dastlabki ko`rsatmasini talab etadi ba`zan bolalarga ish usullarini (matrab qanday foydalanish hayvonni qanday ushlash) ko`rsatib berish zarur bo`ladi. Ekskursiyada o`quvchilar mustaqil ish bajarayotganlarda o`qituvchi faqat kuzatuvchi sifatida qolmasligi kerak. U o`quvchilarga qarab yuradi va lozim bo`lganda yordam beradi. Lekin yordam o`rniga ularga ishni bajarib berishi yoki savollarga javob berishi kerak emas. Ekskursiya oxirida xulosa chiqarish ekskursiya oldidan qo`yilgan savollarni ishga olish va bu savollarga qisqacha javob berish kerak. Xulosalarni ifodalash uchun o`quvchilarni jalb qilish lozim. Ekskursiyaning o`zida shuningdek,xotema qismida ekskursiya davomida to`plangan tabiiy matreallar$

(mayday hayvonlar va hashoratlar) chuqur tekshirib o`tirish shart emas,ularni
sinfga olib kelib,amaliy mashg`ulotlarda o`rganish ancha qulay.
Ekskursiya vaqtida asosan sinfga keltirib bo`lmaydigan(katta
hayvonlarni hayvonlarning harakati) ligini o`rganiladi. Ekskursiyaning ish qismi
tugagandan so`ng o`quvchilarga dam berish va tabiat qo`nida o`yinlar tashkil etish
kerak. Biz o`z bituruv ishimizda o`zimiz yashab turgan joyning yovvoyi
hayvonlarning ayrim turlari haqida ma`lumot keltirdik, xolis. Serquyosh
o`zbekistonimizning egalari bo`lgan yosh avlodlar ilk yoshlaridan boshlab tabiat
va uning saxovatini namoyon qiluvchi oddiy bilimlar bilan qurollantirsak,tabiiy
boyliklarimizning turli tuman xususiyatlarini o`rganishda qiziqtirsak tabiyki ularda
mavjud jonli tabiatni asrab avaylashga muhofaza qilishga bo`lgan his tuyg`ular
ularga nisbatan g`amxo`rona munosabatda bo`lishdek oliyjanob fazilatlar shakilona
beradi. Shunday qilib bolalarni ta`limning boshlang`ich bosqichidan boshlab tabiat
va uning ajralmas bo`lagi hisoblangan hayvonot dunyosi uning mahaliy sharoitda
yashaydigan ayrim yovvoyi vakillarining yashash tarzi hayoti va kishilar hayoti
bilan uzviy bog`liqlik mavjutligi masalalarga oid ma`lumotni tanishtirish bilan o`z
maqsadimizga erishdik deb hisoblamiz.

Xulosa
Boshlang`ich sinf o`quvchilarda tevarak atrof tabiat haqidagi bilim va
tasavurini kengaytirish alohida ahamiyatga ega molik bo`lib ular bu
jarayonda tabiatning rang- barangligi g`aroyib hodisalarga boyligi to`g`risida
qiziqarli ma`lumotga ega bo`ladilar tabiatni ajralmas bo`lagi hisoblangan
hayvonlar haqidagi ma`lumotlar o`quvchilarda nafaqat tasavvurni
kengaytiradi va oydinlashtiradi balki ularda oddiy bilimlar hosil qilish bilan
birga hayvonlarning harakati,biologik xususiyatlari bilan yaqindan tanishish
imkoniyatiga ega bo`ladilar. Bitiruv malakaviy ishimizda yovvoyi hayvonlar
bilan tanishtirishuv pedagogik tomonlarni o`rgandik va tahlil qildik zero har

tur hayvonning biologik xususiyatlari harakati xulq atvori haqida ilmiy
ma`lumotlarni bilish har bir boshlang`ich sinf o`qituvchisi uchun va uning
ish faolyatini talab darajasida tashkil qilish uchun juda muhimdir.
Bitiruv manaviy ishning maqsadiga erishish uchun bir necha
vazifalarni hal qilishga erishdik buning uchun yovoyi hayvonlar bilan
tanishtirishning turli usullarini ishlab chiqishga va o`quvchilar ishtirokida
amalda qo`llashda erishdik bu usullar turli dedaktik va harakatli o`yinlar
tabiiy matreallardan dedaktik matreallar hayvonlar shaklini yasash kabi
ta`limiy ishlarni bajarish bilan bog`liq bo`ladi turli yo`llar orqali o`quvchilar
ni yovoyi hayvonlar bilan tanishtirishning turli usullari ni ishlab chiqishadi.
Vatanimiz tabiati hayvonot olamiga nihoyatda boyligi va rang-
barangligini,hayvonlarning hayoti va harakatini ularning o`zi uchun qulay
sharoitda o`sishi va rivojlanishini kuzatib amaliy tushuncha va tasavurga ega
bo`ladilar.
6. Quydagi tadqiqot tekshiruvidan keyingi kuzatishlar shuni
ko`rsatadiki boshlang`ich sinf o`qituvchisi tomonidan o`tkazilgan
mashg`ulotlar davomida yovvoyi hayvonlar haqidagi savollarga o`quvchilar
qiynalmay zukkolik bilan javob qaytarishi,hayvonlarning harakati va tevarak
atrofga munosabati haqidagi ko`nikmalarni imkon qadar tezroq aniqroq
tasavvur qila olishi aniqlanadi.
7. Boshlang`ich sinfda o`tkazilgan turli xil mashg`ulotlar
o`quvchilarda hayvonlarga nisbatan mehr oqibat ona tabiatiga muhabbat
tuyg`usini uning boyligini asrab avaylash va ularga ozor
yetkazmaslik,hayvonlar turini soni ko`paytirish ular bilan tashqi muhit va
o`zaro munosabatlarning yangi qirrasini kashf etish ko`nikmasini bu
ko`nikmalar zamirida ushbu sohaning yetuk namoyondasi bo`lishga ilk
qadam qo`yish hislarini tarkib topdirishga turtki bo`lishiga ishonch hosil
qidik.

8. Bizning bitiruv ishimizda o`z aksini topgan masalalar yovvoyi
hayvonlarni o`rganishga qaralgan turli ish dars metodlari va ko`rgazmalar.
Ma`lumotlarni bolalar ongiga yetkazish yo`llarini ochib yuborish ular orqali
bolalarning bilim darajasini oshirish tabiiy materiallar asosida hayvonlar
shakllarini yasashga doir amaliy bilimlar va ko`nikmalar hosil qilish
bo`yicha qo`llanmalarni ishlab chiqish.
Ishning ilmiy tadqiqot metodlari
Malakaviy bitiruv ishini tayyorlash jarayonida bolalar bilan suhbat
kuzatish tabiiy va tasviriy ko`rgazmalardan foydalanish o`yin va sayohatlar
o`tkazish metodlaridan foydalanadi.
Bitiruv ishining manbalari:Bolalarni atrof tevarak tabiat bilan
tanishtirish Yakkabog` tumanida uchraydigan yovvoyi hayvonlar ularga
bag`ishlangan adabiyotlar qo`llanmalar va tavsiyanomalar.
Dars samaradorligini oshirishda xizmat qiladi degan umidamiz.
Boshlang`ichsinf o`quvchilarni o`zlari yashab turgan joyning yovvoyi
hayvonlari vakillari bilan tanishtirish ularga nisbatan mehr muhabbat–
hisini uyg`otish barcha boshlang`ich sinf o`qituvchilarining mas`ul
vazifalaridan biri deb hisoblaymiz.

Sotib olish

Dokument ma'lumotlari

Sotuvchi

Boshlang`ich sinf o`quvchilarini umurtqali hayvonlar bilan tanishtirishning metodlari

O'xshash dokumentlar