Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 60000UZS
Hajmi 417.0KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 28 Mart 2026
Kengaytma doc
Bo'lim Diplom ishlar
Fan Zoologiya

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Boshlang`ich sinf o`quvchilarini umurtqali hayvonlar bilan tanishtirishning metodlari

Sotib olish
Boshlang`ich sinf o`quvchilarini umurtqali
hayvonlar bilan tanishtirishning metodlari
REJA
I  BOB Umurtqali hayvonlarning tabiatdagi va inson hayotidagi ahamiyati. 
II   BOB   Maktabning   kichik   yoshli   o`quvchilarini   tabiatshunoslik   darslari
davomida hayvonat olami haqidagi dastlabki tushunchalarni shakllantirish 
2.   1   O`zbekiston   hududida   mavjud   bo`lgan   ayrim   umurtqali   hayvonlar   va
ularning hayot tarzi 
III BOB Boshlang`ich sinf o`quvchilarni dars jarayonida umurtqali hayvonlar
bilan tanishtirishning zamonaviy metodlari 
3.   1   Sinfdan   tashqari   mashg`ulotlarda   bolalarni   umurtqali   hayvonlar   bilan
tanishtirishning yo`llari  KIRISH
Mustaqil   O`zbekistonimizning   porloq   kelajagi   yosh   va   barkamol   avlod
faoliyati   bilan   chambarchas   bog`liqdir.   Yoshlar   qanchalik   bilimliy,   madaniyatli
e`tiqodli   va   har   sohada   fidokor   bo`lsa,   bunday   qudratli,   shon     shuxrati   ulug`,–
martabasi   baland   yoshlar   mavjud   bo`lgan   davlat   prezidentimiz   takidlaganlaridek
kelajagi   buyuk   bo`ladi.   Zero   bugungi   kun   talabi   oldimizga   buyuk   vazifalar
qo`yadi.   Bu   jamiyatimiz   yangilanishi   hayotimizning   taraqqiy   etishi   istiqbolliy
kelajak   sari   dadil   qadamlar   bilan   bog`liqdir.   Bularning   barchasi   zamon   talabiga
javob   beradigan   yuqori   malakali   ongli   ijodkor   mutaxassis   kadrlar   tayyorlash
muammosi   bilan   uzviy   bog`liqdir.   Bu   vazifalar   o`z   navbatida   sog`lom   barkamol
yoshlarni   tarbiyalash   maqsadga   qaratilgan.   Hozirgi   vaqtda   yurtimizda   ma`naviy
sog`lom   axloqiy   yetuk   yuqori   jismonan   baquvat   har   tomonlama   kamol   topgan
shaxsni   shakllantirishga   qaratilgan.   Bu   tadbirlarni   amalga   oshirish   uchun   tegishli
joylarda keng qamrovdagi ishlar amalga oshirilmoqda. Jumladan respublikamizda
amalga   oshirilgan   kadrlar   tayyorlash   milliy   dasturi   ham   shu   maqsadlar   uchun
xizmat qilmoqda. 
Mavzuning   dolzarbligi.   О`quvchilarning   har   tamonlama   tarbiyalashning
asosiy   ularga   ilmiy   dunyoqarashni   shakllantirishdan   iborat.   Ushbu   vazifalarni
yechimini   topishga   tabiatshunoslik   о`quv   predmeti   muhim   rol   о`ynaydi.   О`quv
predmetni   о`rganish   boshlang`ich   sinf   о`quvchilarining   shaxsiy   tajribasini
boyitadi,   tevarak   atrofdagi   jonli   va   jonsiz   tabiatga   yuz   berayotgan   voqia   va
jarayonlar tо`g`risiga bilimlar tо`rlashga imkon beradi: shu bois avvalo о`quvchilar
tabiatshunoslikning   ilmiy   va   amaliy   mavzularini   yaxshi   egallagan   bо`lishlari
kerak. 
Bugunki   kunda   O`zbekiston   Respublikasi   xalq   ta`limi   xususan
pedagoglarimiz   oldiga   qо`ygan   buyuk   maqsadlarimiz   ezgu   niyatlarimizga
erishishimiz,   jamiyatimizning   yangilanishi,   hayotimizning   taraqqiyoti   va   istiqboli
amalga   oshirilayotgan   islohatlarimiz,   rejalarimizni   samarasini   taqdiri bularning	
–
barchasi,   avvalo   zamon   talablariga   javob   beradigan   yuqori   malakali,   ongli mutaxasis   kadrlar   tayyorlash   muammosi   bilan   chambarchas   bog`liqligini   anglab
yetmoqdamiz kerak. 
Dar haqiqat boshlang`ich sinf o`qituvchilaridan ta`limning shakl uslublarini
izlash ishlab chiqish bilan birga o`z o`lkasini ardoqlashga uning boyliklarini asrab
avaylash   ularni   ko`paytirishga   malakasiga   ega   bo`lgan   yosh   avlodlarni
tarbiyalashga   erishishlari   talab   etiladi.   Yosh   avlodga   vatanni   sevish   tuyg`usini
tarkib   toptirish,   rivojlantirish   o`z   o`lkasi   tabiatini   tanishtirishdan   boshlanadi   va
hayvonot olami vakllarini  o`rgatish ular haqida tushunchalarni  rivojlantirish bilan
bilimlarini   boyitiladi.   Mavzumizning   dolzarbligi   shundaki   boshlang`ich   sinf
o`quvchilariga   umurtqali   hayvonlar   haqida   dastlabki   ilmiy   dunyo   qarashni
shallantirish va o`quvchilarda dars hamda darsdan tashqari jarayonlarda umurtqali
hayvonlar turlarining tuzilishi  biologiyasi  va xulq atvorini o`rgatish o`quvchilarni
tabiatga va vatanga mehr   muxabbat ruhida tarbiyalashdan iboratdir. –
Bitiruv   ishning   maqsadi:   Bitiruv   ishning   maqsadi   boshlang`ich   sinf
o`quvchilarni tabiatning ajralmas qismi bo`lgan hayvonlar turlari ularning tuzilishi
biologik xususiyatlari ekologiyasi xulq   atvorini yaqindan kuzatish amaliy ishlar	
–
orqali   tanishtirish.   Tabiatning   jonli   va   jonsiz   jismlari   atrofida   sodir   bо`layotgan
voqea hodisalar, tirik organizmlarning о`zga hodisalar, xos xususiyatlari, ularning
о`zaro   va   muhit   omillari   bilan   munosabatlari,   ularning   tabiatva   odam   hayotidagi
ahamiyati, yohud keltiradigan zarari tо`g`risidagi ma`lumotlarni muayyan qismini
ta`limning namoish qilish о`quvchilarda tabiatga nisbatan yangicha his–tuyg`ularni
shakllantiradi. 
O`quvchilarni   umurtqali   hayvonlar   bilan   har   tomonlama   tanishtirishning
turli   xil   usullari   didaktiv   o`yinlar   ular   haqidagi   turli   xil   rivoyatlar,   ertaklar,
topishmoqlar topish va qo`llanmalar tayyorlash yo`llarini ishlab chiqishdan iborat.
O`quvchilarni   tabiat   uning   jonsiz   va   jonli   mavjudodlari   haqida   ta`savvurlarini
kengaytirish   ularga   nisbatan   qiziqishni,   mehribonlik   tuyg`ularini   ona   tabiatga
vananga nisbatan masuliyatlik hisini uyg`otishdan iborat.  Bitiruqaliv ishning vazifasi: 
  Ishimizning   vazifasi   shundan   iboratki   boshlang`ich   sinf   o`quvchilariga
umurtqali   hayvonlar   to`g`risida   dastlabkitasavurlarini   kengaytirish.   Umurtqali
hayvonlar   turlari   bilan   o`quvchilarni   tanishtirish   yo`llarini   izlab   topish   umurtqali
hayvonlar   haqidagi   ilmiy   dunyo   qarashni   shakllantirishdan   iborat.   Boshlang`ich
sinf   o`quvchilari  umurtqali  hayvonlar  bilan  yaqindan   tanishtirish   uchun  hayvonot
bog`ida   yoki   chorvachilik   va   parrandachilik   fermer   ho`jaligiga   sayr   qildirish,
rasmlar   ko`rsatish,   multfilmlar,   tomosha   qilish   jonli   burchak   asosida   ularni
parvarish   qilishga   o`rgatish   nomlarini   aytishga   o`rgatish   umurtqali   hayvonlar
haqida   bolalar   tasavvurini   kengaytirish   alohida   kasb   ahamiyat   kasb   etadi.   Biz
ushbu vazifalarni bajarish ushun Qarshi sahrida joylashgan 41-umumiy o`rta ta`lim
maktabi va kasbi tumani xalq ta`limi vazirligiga tegishli bo`gan Hayit. Hujamatov
nomli   maktablarning   boshlang`ich   sinf   o`quvchilari   bilan   birga   umurtqali
hayvonlarni   o`rganish   bo`yicha   o`z   sinov   tadqiqot   ishimizni   olib   borishga
kirishdik, shu bilan bir qatorda oldimizga qo`ygan maqsadlarimizga erishdik. 
Bitiruv   ishni   obekti:   Bitiruv   ishni   obekti   bo`lib   Qarshi   sahrida   joylashgan   41-
umumiy o`rta ta`lim maktabi va Kasbi  tumani Hayit. Hujamatov nomli maktabda
bolalar   ta`lim     tarbiya   sohasida   olib   boriladigan   ishlar   hisoblanadi.   Ishimizning–
predmeti esa boshlang`ich sinf o`quvchilarni tabiatni, atrof   olamni sevish ruhida	
–
tarbiyalash va uni tashkil qilish yo`llarni ilmiy o`rganishdan iborat. 
Ishning   manbalari.   Atrofimizdagi   olam   va   tabiatshunoslik   predmetida
mavjud   bo`lgan   barcha   metodlarni   q o` llash,   zaruriy   usullarni   qо`llagan   holda
maktab ma`lumotlar va matnlar mazmunini о`rganishda darslik va qо`llanmalardan
ixtiyoridagi   tajriba   uchastkasi,   labaratoriya,   issiqxona   va   о`quv   qо`llanmalaridan
foydalanish yuqori saviyada dars о`tishni tashkil etish. 
Boshlang`ich   sinf   о`quvchilarini   tabiatni   tirik   qismi   hayvonlar   hayotida   doir
ma`lumotlarni   tirik   eksponat   shaklida   kо`rib   mohiyatini   tushunib   yetadilar   va
tegishli xulosaga keladilar.  I BOB. UMURTQALI HAYVONLARNING INSON VA TABIATDAGI
AHAMIYATI. 
Hayvonlar   dunyosining   tabiatdagi   insonlar   hayotidagi   ro`li   juda   katta.
Hayvonlar, tabiatga ta`sir etishdan tashqari inson hayotida ham katta ro`l o`ynaydi.
Kishilar  o`zlariga kerakli   bo`lgan  juda ko`p xom   ashyoni   jumladan  oziq    ovqat–
mahsulotlari   va   dori   darmonlarni   hayvonlardan   oladi.   Hayotda   o`simliklarsiz	
–
hayvonot   olamini,   hayvonot   olamisiz   o`simliklar   dunyosini   bularsiz   insoniyat
taraqqiyotini   tasavvur   qilish   qiyin.   Bu   masalada   jonli   organizm   bir   biri   bilan	
–
shunday   chambarchas   bog`langanki,   bular   bir     brini   to`ldiradi   biri     biriga	
– –
xizmat qiladi. Bu tabiat qonunidir, bizning vatanimizda tabiatni hayvonot olamini
muhofaza   qilish   masalasi   davlat   ahamiyatiga   ega   bo`lgan   eng   muhim   ish   deb
qaraladi. 
Baliqlarning tabiatdagi va inson hayotidagi ro`li juda katta. Baliqlar hamma
suv havzalarida tarqalib, suv muhitini normal saqlashda, undagi o`simliklar uchun,
tabiatga moddalar almashinuvida katta ro`l o`ynaydi. 
Baliqlarning go`shti va ikrasi xushtam taom hisoblanadi. Jahon bo`yicha har
yili   50   mln   tonnaga   yaqin   baliq   ovlanadi.   Baliqlarning   asosiy   qismi   daryo   va
dengizlarda ovlanadi.  Ovlanadigan  baliqlarning asosiy   qismi  oziq   ovqat  uchun	
–
ishlatiladi.   Baliqchilik   sanoati   chiqindilardan   chorva   mollari   uchun   baliq   uni,
qishloq   xo`jaligi   uchun   o`g`it   ishlab   chiqariladi.   Baliq   moyi   farmaseftikada
vitaminli dori hisoblanadi. 
O`zbekistonda   baliqlar   ichki   suv   havzalaridan   ovlanadi.   Zog`ora,   oq   amir,
oqcha qumbosh, oq sila, ilonbosh asosiy ovlanadigan baliqlar hisoblanadi. 
Tabiiy   sharoitda   baliqlar   va   chavoqlari   ko`plab   nobud   bo`ladi.   Shuning   uchun
baliqlar maxsus zavodlarda urchitiladi va ma`lum davrgacha boqilib, so`ng tabiiy 
suv   havzalariga   qo`yib   yuboriladi.   Baliqlar   tuhimi   va   yosh   baliqlarni   boshqa   suv
havzalariga   ko`chirib   o`tkazish   mumkin.   Masalan   uzoq   sharq   daryolaridan
respublikamizdagi suv havzalariga oq amur, xumbosh, ilonbosh kabi baliqlar olib
kelib   iqlimlashtirilgan.   Hozirgi   vaqtda   inson   baliqlardan   40%   yaqin   hayvon
oqsilini olmoqda. Ular asosan qimmatbaho oziqa mahsuloti uchun ovlanadi.  Hozirgi   kunga   qimmatli   baliqlarni   ovlash,   ularning   yashash   zonasini   saqlash   va
turlarini ko`paytirish choralari ko`rilmoqda. 
Suvda   ham   quruqlikda   yashovchilarning   tabitda   va   inson   hayotidagi
ahamiyati   benihoya   kattadir.   Ular   ba`zi   mo`ynali   hayvonlarga   oziq   bo`ladi.
Masalan   qora   sassiqquzan   bilan   norka   yeydigan   oziqning   uchdan   bir   qismini
baqalar   tashkil   etadi.   O`rdaklar,   turnalar,   laylaklar,   ko`pgina   foydali   qushlar
baqalar   va   itbaliq   bilan   oziqlanadi.   Laqqa,   cho`rtan,   olabug`a   kabi   ovlanadigan
baliqlarning   ham   yemishi   baqadir,   baqalar   yozda   quruqlikda   yashaydigan
umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi, qishlash uchun suv havzalariga to`planadi. 
  Ko`pgina   suvda   ham   quruqlikda   yashovchilarning   ozig`i   kasalliklarni
tarqatadigan   va   parazit   chuvalchanglarning   oraliq   xo`jayini   hisoblangan   ikki
qanotli hashorotlar va molyuskalardir. 
Ular   umurtqasiz   hayvonlar   bilan   oziqlanadi,   bog`larga   poliz   va   dalalarga,
o`rmon   va   o`tloqlarga   ko`p   foyda   yetkazadi.   Zararli   hashorotlarni,   qo`ng`izlarni
terib   yeydi.   Suvda   ham   quruqlikda   yashovchilar   foydali   hayvonlar   ular   inson
uchun   katta   ahamiyatga   ega.   Avvalo,   ular   turli     tuman   yerlarda   yashab,–
zararkunandalarni  qirib, bog`larga poliz va dalalarga, o`rmon va o`tloqlarga katta
foyda   keltiradi.   Qurbaqa   bir   kecha   kunduzda   100   tagacha   9   oy   davomida   3
mingtagacha   hasharotni   yeydi.   Ot   baqasi   esa   bir   kecha   kunduzda   o`rtacha   6   ta
umurtqasiz   hayvonni   yeydi.   6   oy   davomida   esa   1200   dona   hashorot   va
molyuskalarni kiradi. Baqa zararkunanda hasharotlarning suvdagi lichinkalarini va
suv   bo`yidagi   hasharotlarni   qirib   foyda   keltiradi.   Suvda   ham   quruqlikda
yashovchilarning   tuxumlari,   itbaliqi   va   boyaga   yetmagan   amrfibyalar   ko`pchilik
ovlanadigan   baliqlar,   o`rdaklar   va   boshqa   qushlar   uchun   yem   bo`ladi.   Ba`zi
mo`ynali   hayvonlar   (norka,   qunduz)   baqalar   bilan   ovqatlanadi.   Ayrim
mamlakatlarda   (Fransiya,   AQSH,   Sharqiy   Osiyo)   davlatlarida   baqa   va
alamandiraning   go`shtini   odamlar   iste`mol   qiladilar.   Baqa   va   triton   biologiya   va
tibbiyot   izlanishlarida   juda   ham   ko`p   miqdorda   labaratoriya   hayvoni   sifatida
ishlatiladi.   Suvda   ham   quruq   yashovchi   insonlar   uchun   foydali   bo`lgani   sababli
ularni   qo`riqlash   zarur.   Suvda   va   quruqlikda   yashovchilar   kabi   sudralib yuruvchilarning   ham   inson   va   tabiatda   juda   katta   axamiyatga   ega.   Sudralib
yuruvchilarning   hammasi   foydali   hayvonlar   hisoblanadi.   Kaltakesaklar,
toshbaqalar, ilonlar va timsohlar kiradi. Ko`pgina kaltakesaklar  tulki, sassiqkuzan
kabi   ovlanadigan   hayvonlarga   oziqa   bo`ladi.   O`rta   Osiyoda   yashaydigan   cho`l
toshbaqasi   maysazorlarga   foyda   keltirmaydi.   Shuni   ta`kidlash   joizki   ilon   zahri
tibbiyotda   ishlatiladigan   nihoyatda   qimmatbaho   xomashyo   ekanligini
unutmasligimiz kerak. Zaharli ilonlar (ko`zoynakli ilon, qora ilon, charx ilon ). 
Timsohlar, ilonlar , echkimarlarning terisidan charm buyumlar tayyorlanadi.
Ba`zi   mamlakatlardan   ularning   tuxumli,   timsoh   va   ilonlarning   go`shti   oziq   ovqat
mahsulotlari   sifatida   ishlatiladi.   Bir   so`z   bilan   aytganda   timsohlar   terisi   yuqori
baholanadi.   Terisidagi   chiroyli   portfel   ,   so`mka   va   oyoq   kiyimlar   tikiladi.   Ayrim
mamlakatlarda , masalan Kubada timsohlar maxsus hovlilarda ko`paytiriladi. 
O`zbekiston   Qizil   kitobi ga   sudralib   yuruvchilarning   16   ta   turi   quritilgan.“ ”
Bular qatoriga Xitpov to`garak boshi, Rustamov ilkoni echkemar, Xind boyachasi,
Kapcha ilon va boshqalari kiradi. 
Shunday   qilib   sudralib   yuruvchilarning   inson   hayotida   beqiyos   ahamiyatga
ega.  (Dadayev S, Mavlonov O. Zoologiya)
Qushlar   yer   yuzida   eng   ko`p   tarqalgan   hayvonlardir.   Qushlarning   parvoz
etish qobiliyati tabiat taqqiyotida, evolutsion bosqichda muhim rol o`ynaydi. Ular
turli   madaniy   va   yovvoyi   o`simliklar   urug`ini   baland   tog`larga,   bir   qit`adan
ikkinchi qit`aga xatto shimoliy muzliklarga tarqalishiga bevosita sababchi bo`lgan.
Bu   bilan  o`simliklarning  bir   joydan   ikkinchi   joyga   tarqalishiga   imkon   yaratilgan.
O`simliklar   yangi   joyga   tarqalibgina   qolmay,   u   yerlarda   o`sib   tog`larning
nurishida,   tuproq   paydo   bo`lishida,   uning   unumdorligini   oshirishda   aktiv   ishtirok
etgan. 
Bundan tashqari qushlar hayoti davomida turli xil zararli hasharotlarni terib
yeb   jonli   tabiat   taraqqiyotiga   katta   xissa   qo`shgan,   tabiat   muttanosibligini
boshqarib turgan. 
Qushlarning inson hayotida poli ahamiyati juda cheksizdir. Qushlardan turli
maqsadda foydalanib kelinadi. Masalan uy parrandalaridan olinadigan mahsulotlar mamlakatimiz   qishloq   xo`jaligida   g`oyat   katta   rol   o`ynaydi.   Uy   parrandalaridan
tovuq,   g`oz,   o`rdak,   kurka   va   boshqalarni   kiritishimiz   mumkin.   Ularni   yeti
xazinanning biri  deb bekorga  aytilmagan.  Tovuq go`shti, tuxumi, pati  haqiqatdan
ham katta xazinadir. 
Qushlardan   estetik   zavq   olish   maqsadlarda   ham   kishilar   tomonidan   juda
qadimdan   foydalanib   kelinadi.   Masalan,   kaklik,   bedana,   kanareyka,   bulbul,
to`tiqush,   kaptar   kabilardan   ayniqsa   keng   foydalaniladi.   Qushlardan   ovchilik
maqsadida   ham   foydalanib   kelinadi.   Ovlanadigan   qushlardan   olinadigan
mahsulotlarning   juda   qimmatli   ahamiyatga   ega   ekanligini   hammaga   ma`lum.
Bunday   qushlarga   tustovuq,   kaklik,   bildiriq,   qirg`ovul,   yovvoyi   o`rdak,   g`ozlar
kiradi. Sor lochin kopchik, burgut kabi qushlardan ov qilishda foydalanib kelingan
va   hozir   ham   foydalaniladi.   Qadim   zamonlardan   ota   bobolarimiz   ov   sporti   bilan
shug`ullanib kelishadi. 
Ko`pgina yirtqich qushlar (qarchig`ay, qirg`iy, chig`atoy, ) ham borki, ular mayda
kemiruvchilarni   istemol   qilib   yuqumli   kasalliklar   (o`lat,sariq   va   boshqalar)   ni
tarqalishiga to`sqinlik qilib tabiatga va insonga katta foyda keltiradi. 
Tabiatda   qushlar   zararkunanda,   kasallik   tarqatuvchi   hashorotlar   va
kemiruvchilarni  qirib ular  sonini  cheklab turadi. Qushlarning o`zi  ham  ko`pchilik
hayvonlar   uchun   oziq   bo`ladi.   Ular   meva   va   urug`lar   bilan   oziqlanib,
o`simliklarning   tarqalishiga   yordam   beradi.   Nektar   bilan   oziqlanadigan   qushlar
gullarni   changlatadi.   Yovvoyi   qushlardan   kaklik,   qur,   qirg`ovul,   o`rdak,   g`oz,
bedana,   kaptar   va   boshqalarni   go`shti   uchun   sanoat   miqyosida   yoki   sport   usulida
ovlanadi .   Dengiz   o`rdagi-gaadaning   uyasiga   tashiydigan   pari   yengil
sanoatda   foydalanish   uchun   yig`ib   olinadi.   Qushlar   axlati   esa,   azot   va
fosforli moddalarga boy o`g`it hisoblanadi. Sayroqi qushlaning ovozi esa kishining
kayfiyatini   ko`taradi.   Qushlarning   inson   xo`jaligidagi   faoliyati,   ahamiyati   juda
katta   va   nihoyatda   xilma-xildir.   Ko`pgina   turlari   qadimdan   toki   hozirgi   kunga
qadar   odam   tomonidan   xonakilashtirilgan   va   ulardan   keng   miqqiyosida
foydalanilgan.   Yovvoyi   quslardan   esa   qishloq   xo`jaligi,   baliqchilik   va   ovchilik xo`jaligida   hamda   sog`liqni   saqlash   va   aviatsiyada   katta   rol   o`ynaydi.   Masalan:
Ola   chug`urchuqning   bitta   koloniyasi   Markaziy   Osiyoda   bir   oy   mobaynida
ko`payish   vaqtida   yuz   ming   dona   chigirtkani   qiradi.   M   D   Zverevning   hisobiga
ko`ra, Novosibirsk shahrida atrofida qora chug`uchiqlarning bitta oilasi  bir  faslda
7800   dona   may   qo`ng`izi   va   ularning   lichinkalari   bilan   oziqlanadi.   Yoki   miqqiy
har   kun   uyasiga   10   dona   kemiruvchi   (   yumronqoziq   va   sichqon)   keltiradi   bir   oy
davomida esa bolalarni boqish davrida bir juft miqqiy 270 ta kemiruvchini qiradi. 
Keltirilgan   misollarning   o`zi   qushlarni   qo`riqlash   va   ularning   sonini
oshiirish   qanchalik   zarur   ekanligini   ko`rsatadi.   Ayniqsa   ko`payish   vaqtida
qushlarni,   bog`   poliz   va   don   maysalariga   jalb   qilishi   nihoyatda   zarur.   Chunki   bu
davrda ularni foydali faoliyatim keskin oshadi. Buning uchun sun`iy uyalar yasab
erta bahorda kerakli joylarga osib qo`yiladi. Mayda qushlar uchun uyachalar 5-8 m
balandlikka   osib   qo`yiladi.   Aerodromda   oziqlanayotgan   va   uning   atrofida   uya
qurgan   qushlar   ba`zi   hollarda   qo`nayotgan   va   yerdan   ko`tarilayotgan   samolyotlar
bilan   to`qnashadi.   Samolyotlar   uchun   baliqchilik   kaptarlar,   uchib   o`tayotgan
o`rdaklar,   kunduzgi   yirtqichlar   chug`urchiq   va   maynalarning   katta   galalari
nihoyatda   xafli   hisoblanadi.   Bunday   nohush   voqealarning   oldini   olish   uchun
odatda   aerodromning   ornitologik   holati   no`rganiladi   kunduz   kunlari   ham
samolyotlar faralari yoqilgan holatda qo`nishi va yerdan ko`tarilishi yaxshi samara
beradi. 
Yuqorida aytilganlardan shu narsa aniqki, aksariyat ko`pchilik qushlar inson
hayoti uchun nihoyatda foydali shu sababli ularni har tomonlama muhofaza qilish
kerak   .   YUNESKO   ning   tashabbusi   bilan   1948   yil   5   oktabrda   tabiatni   va   atrof
muhitni   muhofaza   qilish   Xalqaro   uyushmasi   tuzildi.   Hozir   bu   uyushmaga   49
mamlakat  kiradi.  Uyushmaning  shartlariga  ko`ra  davlatlar  o`rtasida   soni  kamayib
borayotgan,   hayoti   xavf   ostida   qolgan   qushlar   va   ularning   qishlash   hamda   uya
qo`yish   joylari   aniqlanadi.   Uyushmaning   tashabbusi   bilan   1966   yilda
Xalqaro   ,,Qizil   kitob   ``chiqarildi.   1983   yilda   esa   O`zbekiston,,Qizil kitobi``chiqarildi.   2003   yilda   O`zbekiston,,Qizil   kitobi``ning   ikkinchi   jildi   chop
etildi,2006-yilda qayta nashri chop etildi.
O`zbekiston   ,,Qizil   kitobi``   da   respublikamizda   yashayotgan   qushlalarning
ikki turi,turkiston oq laylagi,qora laylak, qizil g`oz vishildoq oqqushi,qiyg`irdoq oq
qushi marmar churrak ola qanot oq bosh o`rdak qizil tomoq g`oz, suvqiyg`ir, uzun
dumli suv burgut,oq dumli suv burgut, bolta yutar, cho`l burguti, qumay, ilonxo`r
burgut,   yorg`a   tuvaloq,   Osiyo   laylaksimoin   veritennigi,   cho`l   chumchug`i   va
boshqalari ya`ni hammasi bo`lib 51 tur qushlar kiritilgan.
Shuni ta`kidlash kerakki qushlarni asrash, muhofaza qilish mummosi davlat
ahamiyatiga   ega   bo`lgan   masaladir.   Bunda   hamma-hamma   ishtirok   etishi,ayniqsa
maktab o`quvchilarini to`g`ri tarbiyalab,bu ishga keng jalb etilishi lozim.
  Qushlarni   muhofaza   qilish   ularni   bezovta   qilmaslik   va   uyasini   buzmaslikdan
iborat.   Qushlarni   dalalarga   jalb   etish   uchun   dalalar   chetiga   daraxtlar,manzarali
gullar   ekiladi;ular   uchun   uyalar   quriladi;Yirtqich   qushlarning   dam   olishi   uchun
baland   ustunlar   o`rnatiladi.   Qor   ko`p   yoqqan   qish   kunlari   chumchuq,   chittak,
to`rg`ay   kabi   mayda   qushlar   uchun   butalar   va   daraxt   shoxlari   orasiga   donxo`rlar
o`rnatilib,don-dunlar sepib qo`yiladi. 
       Qushlarning foydasi xaqida keltirgan bir necha misollar ham ularni muhofaza
qilish va ko`paytirish zarurligini taqqazo etadi. 
               Ayniqsa,qushlar  diqqatini uya qurish davriga jalb qilish lozim. Chunki shu
davrda   qushlar   ham   o`zgaradi,ham   bolalari   uchun   nihoyatda   ko`p
zararkunandalarni   qiradi.   Keyingi   yillarda   tekshirish   ma`lumotlari   shuni
ko`rsatadiki,hashoratxo`r   qushlarning   oziqlanishi   spesifikasiyasiga   qarab,har   xil
turlardan foydalnishi  zarurligini taqqazo etadi. Qushlarning soni qulay uya qurish
va bola ochish jarayonlariga bog`liq ekanligi aniqlangan. 
         Qushlarning tabiatdagi va inson hayotidagi ahamiyati qanchalik muhim ekani
bo`lgani   kabi   sutemizuvchilarning   ham   tabiatdagi   va   inson   hayotida   beqiyos
ahamiyatga   ega   bo`lib   hisoblanadi.   Bu   haqdadastlab   tushunchalarimizni
kengaytirib olsak.            Sutemizuvchilarning   tabiat   va   inson   hayotidagi   ahamiyati   ;   O`txo`r
sutemizuvchilar   o`simliklar   va   boshqa   hayvonlar   hayotida   katta   ahamiyatga   ega.
Ularning   tezagi   go`nxo`r   qo`ng`izlar,   pashshalar,   chivinlar,   chuvalchanglar,
zamburug`lar   va   bakteriyalar   uchun   oziq   bo`ladi.   Go`ng   parchalanganda,   tuproq
o`simliklar uchun zarur oziq moddalarga boyiydi. Olmaxon, o`rmon kallamushlari,
dalasichqonlari,   to`ng`izlar   va   boshqa   sutemizuvchilar   o`simliklar   urug`ining
tarqalishiga yordam beradi. 
Tuproqda   yashovchi   sutemizuvchilar   (ko`rsichqon,   yumronqoziq)   in   qazib
tuproqni   yumshatadi.   Hasharotxo`rlar   (ko`rshapalak,   tipratikan)   zararkunanda   va
kasallik tarqatuvchi hasharotlarni qiradi. Yirtqichlar kasallangan hayvonlar va ular
o`laksasi bilan oziqlanadigan tabiiy sanitarlar hisoblanadi. 
Sutemizuvchilar   odam   hayoti   uchun   katta   ahamiyatga   ega.   Yovvoyi
sutemizuvchilar (ondatra, tulki) va go`shti uchun ovlanadi. 
Sutemizuvchilarning tabiatdagi  roli benihoya katta. Ularning yovvoyi turini
ham, xonakilashtirilgan zotlari ham tabiatga, uning taraqqiyotida ma`lum darajada
ta`sir   etadi.   Hasharotxo`rlar,   kemiruvchilar,   yirtqichlar   tabiatda   yashab
o`simliklarni   kemiradi,   bargi,   poya   va  ildizlarini   yeydi.   Bo`ri   kabi   yirtqichlar   esa
kasal   hayvonlarni   yeb,   tabiat   muttanosibligini   saqlaydi,   ba`zi   kasalliklarni
tarqatishda katta rolo`ynaydi. 
Ularni   o`simliklarni   yeb,   go`ngi   bilan   yerni   boyitadi.   Yerqazar,   sichqonlar
esa   tuproqni   kovlab,   uning   bir   holatdan   ikkinchi   holatga   o`tishida   aktiv   ishtirok
etadi. 
Sutemizuvchilarning   inson   hayotida   ham   juda   katta   ahmiyati   bor.   Uni   bir
necha qismga bo`lish mumkin. Masalan : mo`ynachilik, yilqichilik va chorvachilik
sohalarida yetkazadigan foydasi hammaga ma`lum. 
Bizda   ovlanadigan   asosiy   hayvonlar   :   olmaxon,   suvsar,   ondatra,   qunduz,
tulki,   quyon,   ishmal   bug`usi,   yovvoyi   cho`chqa,   kiyik,   alqor   va   boshqalar   juda
katta ahamiyatga ega. Ular turli maqsadlarda qimmatbaho mo`ynasi, go`shti, terisi,
yog`I, juni, shoxi uchun ovlanadi.  Chorvachilik   sohasida   qo`lga   kiritayotgan   yutuqlarimiz   yanada   cheksiz.
Bular  yilqichilik, qoramolchilik, qo`ychilik, echkichilik kabilardan  iborat. Charva
mollaridan olinadigan bebaho mahsulotlar : sut, go`sht, yog`, teri, jun va boshqalar
xalqimizning boyligi hisoblanadi. 
Inson hayotini, turmushini bularsiz tasavvur etib bo`lmaydi. 
Hozirgi   paytda   jamiyatimizda   chorva   mollari   zotini   yanada   yaxshilash,
ko`paytirish,   sermahsul   zotlar   yaratish   uchun   tinimsiz   ilmiy   tadqiqot   ishlari   olib
borilmoqda. Mamlakatimizda va jamiyatimizda maxsus qoramolchilik, yilqichilik,
mo`ynachilik xo`jaliklari, yirik chorvachilik fermerliklari tashkil qilinmoqda. 
Albatta  ko`pchilik  sutemizuvchilar   u   yoki   bu   tarzda   insonga,   tabiatga   katta
foyda   keltiradi.   MDH   da   350   tur   sutemizuvchilar dan   150   turi   ovlanadi   va   bu
jihatdan   MDH   dunyoda   birinchi   o`rinda   turadi.   Eng   qimmatbaho   mo`yna   olish
uchun   tulki,   oq   tulki,   quyon,   sasiqkuzan,   ko`ksuvsar,   norka,   qunduz,   sug`ur,
ondatra,   suvchayqir   ovlanadi.   Va   bu   hayvonlar   mo`ynachilik   sanoatini   asosini
tashkil qiladi. 
MDH   da   mo`ynachilikdan   tashqari   tuyoqli   sutemizuvchilar ni   tutish   yaxshi
rivojlangan. 
Go`sht,   teri   va   dorivor   mahsulotlar   olish   uchun   har   yili   500     600   ming–
bosh atrofida tuyoqli  sutemizuvchilar  ovlanadi. 
Xonakilashtirilgan va xonakilashtirilayotgan   sutemizuvchilar   inson hayotida
katta   ahamiyatga   ega.   Qoramollardan   qora     ola   dasht   bushuyev,   Qozog`iston	
–
oqboshi, santa   gertrutta, shortgorn zotlari boqiladi. Bundan tashqari, Kostroma	
–
sutli va go`shtli zotlari, yaraslovsli sutli zoti, holmagor sutli zoti, olotovus sutli zoti
va   boshqa   bir   qancha   qoramol   zotlari   oziq     ovqat   manbai   sifatida   inson	
–
tomonidan keng foydalaniladi. Inson hayoti faoliyatida   sutemizuvchilar ning ayrim
turlari   (ot,   eshak,   ho`kiz,   it,   fil,)   ish   hayvonlari,   sport   va   qo`riqchi   hayvonlar
sifatida katta ahamiyatga ega. Inson uchun qimmatli bo`lgan, noyob yoki yo`qolib
borayotgan   sutemizuvchilar ni   saqlab   qolish,   maqsadida   maxsus   qo`riqxonalar
tashkil etilgan.  Sutemizuvchilar ni   roli   beqiyos   ekan,   novbatdagi   muhim   vazifa   ularni
muhofaza,   qilish,   qo`riqlash   ba`zi   yovvboyi   turlarni   iqlimlashtirishdan   iborat
bo`lmog`i   lozim.   Ko`pgina   qimmatli   hayvonlarni   noto`g`ri   ovlash   natijasida   va
shavqatsizlarcha munosabatta bo`lish oqibatida ular butunlay yer yuzadan yo`qolib
ketyapti. 
Biz bo`lg`usi o`qituvchilarning vazifamiz ularning naqadar katta ahamiyatga
ega   ekanligini   aytib,   yoshlarni   tabiatni   muhofaza   qilish   ruhida   tarbiyalashimiz
kerak. 
O`sib kelayotgan yosh avlodga nafaqat   sutemizuvchilar ga nisbatan xamxo`r
bo`lishni,   balki   barcha   umurtqali   hayvonlarga,   qushlarga,   sudralib   yuruvchilarga,
suvda   ham,   quruqda   ham   yashovchilarga,   baliqlarga   nisbatan   g`amxo`rlik   qilish,
ularga   inlar   qurib   berish   va   ularni   himoya   qilish,   ularni   sevish,   ularga   nisbatan
muhabbatli   bo`lish   kabi   insonparvarlik   g`oyalarini   shakllantirish   muhim
ahamiyatga ega.  II   Bob   Maktabning   kichik   sinf   o`quvchilarini   tabiatshuboslik   darslari   davomida
hayvonot olami haqidagi dastlabki tushunchalarni shakillantirish. 
        Atrofimizdagi   olam   darslarida   umurtqali   hayvonlarga   tegishli   bo`lgan
mavzularni   zamon   talablariga   javob   beradigan   holda   o`qitishda   Sahnalashtirish“ ”
O`yin musobaqa    Test sinov    Sayohat   darslaridan foydalanish samarali natija	
“ “ “ “ “
beradi. Zamonaviy dars o`tish usullarining o`ziga xos xususiyatlari: quyidagilarga
mujassamlashtiradi. 
Mavzuni   muhokama   qilish.   Ishlashi   o`qituvchi   va   o`quvchi   hamkorlikda.
O`qituvchi   bolalarni   guruhtlarga   juft   qilib   ishlashi,   bolalar   bilan   suhbatlari,   bahs
munozaralar tashkil etish. 
O`quvchilarga   mavzularga   oid   rollarni   ijro   etishni   to`g`ri   tashkil   etish.   Fan
o`qituvchisi   va   o`quvchilar   muammolarni   birgalikda   hal   etish   uchun   fikirlashsa,
zamonaviy   usullar   o`quvchilarning   chuqur   bilim   olishi   uchun   qator   imkoniyatlar
yaratish   bilan   birga   ularga   o`z   fikrini   himoya   qilish   uchun   ko`nikmasini
shakillantiradi,   hamkorlikda   ishlashni   o`rgatish   ularni   hayotga   uchrab   turadigan
qiyinchilikni   birgalikda   yechishi   tajribasini   singdiradi.   Zamonaviy   usullardan
foydalanib   dars   o`tish.   Sinf   muhitini   o`zgartiradi.   Fan   yuzasidan   mavzularni
qanday o`quvchilarning o`rganilishi kerakligini belgilab beradi. 
O`tildigan   mavzu   yuzasidan   har   bir   o`quvchi   faollashadi,   bugungi   kunda
o`qituvchi     Atrofimizdagi   olam   va   tabiatshunoslik     fanlarini   zaririy	
“ “
axborotlargina   tanlab   olish   va   o`quvchini   bevosita   mustaqil   bilim   olishga
o`rgatmog`i lozim. Bu jarayonda o`qituvchining pedagogik mahorati uning chuqur
bilimi   insoniy   odob     axloqi   muhim   ahamiyaat   kasb   etadi.   Hozirgi   kunga   kelib	
–
zamonaviy   usullardan   foydalanib   dars   berishda   o`qituvchilik   mohirlikdan
ijodkorlikka intilishida hissa qo`shmog`i ustozlardan talab etiladi. Zamonaviy ped
tehnolgiyalarni qo`llashda no`ananaviy dars usullaridan foydalanish orqali iqtidorli
o`quvchilarni aniqlash, bosh o`zlashtiruvchi  o`quvchilarda o`z kuchlariga ishonch
hosil   qilish   lari   uchun   imkon   yaratish,   sinfdagi   o`quvchilar   o`rtasida   do`stlik,
o`zaro hamkorlik tuyg`ularini shakillantirishga erishish nazarda tutiladi. Pedagogik
tehnologiya   ta`limotlarni   o`zlashtirish   uchun   qulay   shakil   va   usullardir.   Demak ilgo`r   pedagogik  tehnologiya  insonga   oldindan  belgilangan  maqsad   bo`yicha   t`sir
o`tkazish   faoliyatidan   iborat.   Muomala   o`qitishning   asosi     o`quvchilar   bilish–
faolligini   rivojlabtirishdir.   Muomila   o`qitishni   o`z   ichiga   olgan   darslarda
o`quvchilarga   yangi   ma`lumotlarni   oziga   saqlagan   masalalarni   hal   qilishi   taklif,
qilinadi ular bilimini o`zlashtirishi va ularni amalda mustaqil qo`llanishi usullarini
egallab olsinlar. Muomilali dars quyidagi bosqichlarga bo`linadi. 
  --- Muomilali vaziyat yaratish 
--- Muomilali ifodalash
--- Muammo echimini izlash 
--- Yechimning to`g`riligini tekshirish. 
Dars   shunday   tarzda   tuzilishi   kerakki,   unda   qo`yilgan   muammoga
o`quvchilaga  qiziqish uyg`onsin, bilim  olish tizimidagi  ahamiyat  lo`rsatish,  yangi
bilimlar olishga ehtiyoj tug`ilsin. 
  Atrofimizdagi olam va tabiatshunoslik darslarida dasturlashtirilgan o`qitish
metodlaridan   foydalanish,   dasturlardan   o`qitishda,   yanga   amaliy   ishlardan
foydalanish muammosi o`ta dolzarbdir. Hozirgi paytda o`quvchilarning bilim olish
faoliyatini   jadallashtirish   va   ularning   atrof   olam   hayvonot   dunyosi   bilan
tanishtirish   darslarda   olgan   bilimlarini   tekshirish   bmaqsadida   har   bir
o`quvchilarning o`quv jarayonida mustaqilligini ta`minlovchi va o`quv materialini
o`zlashtirishda   yordam   beruvchi   amaliy   ishlar   tizimi   sanalmoqda.
Dasturlashtirilgan   o`qitish   bosqichma     bosqich   bilim   olishni   kuzatishga   imkon	
–
yaratadi   o`quv   jarayonida   qanday   o`zgartirishlar   kiritish   kerakligini   ham
ko`rsatmoqda. 
Dasturlashtirilgan o`qitish uchun quyidagilar kerak. O`quv materialini puxta
tahlil   qilsh,   uning   qatiy   tanlanishi   va   mantiqiy   ketma     ketlik   bo`yicha   borini	
–
ta`minlash   quyidagilardan   iborat.   O`quvchilarni   bilim   olshdagi   faoliyatini
tekshirishdagi rahbarlik. 
Dasturlashtirilgan   o`qitishda   o`quvchilarning   o`quv   materialini   qo`llashga
faolligi va mustaqilligi ortadi, o`qitish jarayonini individuallashtirishimkoni paydo
bo`ladi texnik vositali o`qitish keng qo`llaniladi o`qituvchi va o`quvchi mehnatini oqilona   tashkil   etishga   erishadi.   Nazorat   ishlarini   dasturlashtirishning   og`zaki
javoblarini   shartli   belgilar   va   chiziqlar   bilan   yozma   ravishda   almashtirishdir.
Ularning   ortiqlik   jihati   shundaki,ular   qisqa   vaqt   ichida   har   bir   o`quvchining
o`tilgan mavzuni o`zlashtirish darajasini aniqlay oladi. 
Tajriba   atrof   bilan   tanishish   darslarida   bilim   olish   faoliyatini   faollashtirish
maqsadida   dasturlashtirilgan   o`qitish   usullaridan   foydalanishning   afzalliklarini
ko`rsatadi.   Afzalligi   shundaki,o`quv   materialini   o`zlashtirish   darajasini
o`quvchilarning o`zlari shu dars mobayninda tekshirishlari mumkin. 
2-sinfda     dasturlashtirilgan   o`qitishda   tezisturdagi   tarqatma–
topshiriqlar,raqamlar,tarqatma testlar,grafik topshiriqlardan foydalanish mumkin. 
Muzyorar usul
So`z   top   -   o`yini:Bu   metoddan   darsning   hamma   qismlaridan   foydalanish
mumkin. 
O`qituvchi:qushlar,   hayvonlar,   meva,   sabzavotlar   haqidagi   bir   so`z   aytadi.
O`quvchilar   davom   ettiradi.   O`qituvchi   boshlagan   so`z   qaysi   harf   bilan   tugasa,
o`qituvchi shu harfdan boshlagan so`zni aytish kerak. 
Masalan:Tulki, ilon,ninachi,it, tipratikan, nortuya, yalqov, ayiq,qarg`a, va h.
k.   Bu   usul   o`quvchilarni   tezkorlik   bilan   fikr   yuritib,   javob   berishga   hamda
xotirasini mustahkamlashga yordam beradi. 
Mozauko   ya`ni mayda bo`laklardan yaxlit ko`rinishda hosil qilish. 	
–
Bunda baliqlar, baqalar, qushlar, hayvonlar, daraxtlar, mevalar,rasmlari bo`laklarga
bo`linib   har   bir   guruhga   alohida   tarqatiladi.   Guruh   qatnashchilari   bo`laklarni   bir
butun   ko`rinishga   keltiradilar.   Guruh   sardorlari   chiqib,   yaxlit   holga   kelgan
hayvonni   oziqlanishi,   hayot   tarzi,   yashash   sharoiti,meva   yoki   daraxt   haqida
gapiradilar. 
  Darsning   maqsadi:O`quvchilarga   mavzu   borasida   keng   qamrovli   bilim
berish   uy   hayvonlarini   boqishdan   maqsad,   ularning   oziq-ovqat   va   xalq
xo`jaligidagi   ahamiyatiga   doir   ma`lumotlar,   shuningdek   chorvachilikka   doir
atamalar bilan tanishtirish. Uy va yovvoyi hayvonlarning farqli tomonlarini linalar
orqali tushuntirish.  Tarbiyaviy   maqsad:Hayvonlarni   muhofaza   qilish   orqali   jonli
tabiatga,hayvonot olamiga mehr-muhabbatini shakllantirish.  
Rivojlantiruvchi   maqsad   :O`quvchilarni   dunyoqarashini   faolligini,mustaqil
fikrlashni, o`z fikrini aniq va lo`nda nutqini rivojlantirish. 
Darsning turi :Yangi bilim beruvchi. 
Darsning   metodi   :Suhbat,   tushuntirish,ko`rgazmalik,   baxz-munozara,aqliy
hujum, klasmer, insert, test, o`yinlar. 
Darsning boshqa fanlar bilan bog`likligi:
Matematika, o`yish, jismoniy tarbiya, musiqa. 
Darsda o`quvchi bilishi lozim bo`lgan bilim, ko`nikma va malakalar:
o`y va yovvoyi hayvonlar, ularning oziqlanishi, boqilish va ularni farqlay bilish :
inson   va   tabiat   orasidagi   munosabatni   ,   tabiatni   asrashning   muhimligini   tavsiflay
olish:   
tabiatni   muntazam   kuzatish   va   natijalarni     Kundalik   kuzatish   daftari     ga   qayt“ ”
qilish :
Darsning   jihozi   :   Mavzuga   oid   rasmlar,   turli   pareranda,   qushlar   va
hayvonlarning tarqatma shablonlari, kartochkalar , darslik t
Texnik vositalari   Telivizor, DVD prayektor, ekran disklar, kompyuter. 	
–
Darsning borishi. Darsni tashkil etish va o`quvchilarni darsga hozirlash
salomlash davomatni aniqlash navbatchi axborotni aniqlash diqqat mashqlar
(bosh   harakatini,   bilan,   eshik,deraza,   shif,   zal   so`zlari   uch   marta   takrorlashadi
mashq, so`ngida   doska   so`zi aytib o`quvchilar diqqati jamlanadi ). 	
“ ”
Avvalgi   darslarda   o`quvchilar   bilan   birgalikda   amal   qilinishi   lozim   bolgan
oltin   qoidalar   va   do`stona   kelishuv   ,   ularga   rioya   qilish   haqida   yana   bir   bor
eslatiladi. 
Darsni   yaxshi   va   a`loga   o`zlashtirilganlarga   dars   so`ngida   rag`batlantirish
maqsadida bugungi darsning eng faol o`quvchisi. Bugungi darsningeng intiluvchan o`quvchisi naminatsiyalari tashkil qilinadi. Otilgan mavzuni mustahkamlash, o`yga
berilgan vazifani tekshirish. 
O`qitivchi   :  Bolalar   o`tgan  darsimizni   eslab  olsak.  Keling                                      musiqa
sadolari   ostida   birgalikda   ushbu   uchun   musiqa   sadolari   ostida   birgalikda   ushbu
harakatlarni   bajaramiz   uchayotgan   qushning   qanotlari   kabi   qo`llarini   keng   yozib
harakatlantiradi. Bahorda o`lkamizda  qushlarning qaytib kelishi mavzusi bo`yicha
o`quvchilar egallagan bilimlari test userli orqali tekshiradi. 
Test savollari :
1. Qushlar nima bilan oziqlanadi?
a) o`t
b) xashorotlar
s) don-dun
d) hammasi
2. Bahorda birinchi bo`lib qaysi qush keladi?
a) chumchuq
b) burgut
s) bulbul 
d) qaldirg`och
3. Qaysi qushning ovozi yoqimli?
a) qarg`a
b) kaptar
s) bulbul
4. Qaysi qushni  TINCHLIK  ramzi deymiz?“ ” kaptar
laylak
turna
Testlarni   o`zaro   almashtirish   orqali   tekshiriladi.   Ko`p   xato   qilganlar
Bilmasvoyni   kim   xafa   qildi?ko`rgazmali   savollarga   javob   beradi.   Shu   tariqa
o`quvchilar bilimli baholanadi. 
Ko`rgazmali savollar …
1. Qushlar insonning…
2. Nima uchun qushlarni qanotli do`stlarimiz deb ataymiz. 
3. Bu jonzotlar nima bilan oziqlanadi?
4. Ular qay jihatlari bilan boshqa jonzotlardan farq qiladi?
5. Qushlarning qishloq qaysi qushlar uchib keladi?
O`qituvchi   :   Javoblar   izohlanadi   va   to`ldiriladi.   Doskaga   bahor   faslidagi
tabiat manzaralari aks etgach plakat osiladi. 
O`qituvchi   :Keling   hammamiz   diqqat   bilan   doskadagi   tabiat   manzarasini
qushlar bilan bezatamiz. Buning uchun faqat o`lkamizda bahorda uchib keladigan
qushlarni tanlab joylashtiramiz. 
O`quvchilar javobi baholanad:
Yangi mavzuning bayoni :
Dastlab, yangi mavzuni yo`naltirilgan savollar bolalar e`tiboriga havola etiladi. 
O`qituvchi:   Bolajonlar,   tabiatga   qushlardan   boshqa   yana   qanday   jonzotlar
uchraydi. 
Barakalla !doskaga  O`lkamizda xayvonlar   degan yozuv ilinadi 	
“ ”
Qanday xayvonlarni bilasiz ?
Xayvonlarning guruhlarini aytingchi	
”
Barakallo, demak, xayvonlar guruhiga bo`linar ekan. 
 Aytingchi ? biz nima uchun xayvonlarni ikki guruhga bo`ldik. 
             HAYVONLAR            1. O`Y HAYVONLARI 
 1. O`txo`r hayvonlar         2. Go`shxor hayvonlar
1. Qo`y                    1. It
2. Sigir                    2. Mushuk
3. Echki
4. Ot
           2. YOVVOYI  HAYVONLAR
1. O`txo`r hayvonlar         2. Go`shxor hayvonlar
1. Kiyik                  1. Bo`ri 
2. Jayron                  2. Tulki
3. Bug`u                  3. Ayiq
                         4. Yo`lbars
Hayvonlardan   farqi,   ularning   foydali   tomonlari   beozor,   hayvonlarga   ozor
bermaslik to`g`risida aytib o`tiladi. 
O`qituvchi:Bugun bizning darsimizga noma`lum hayvon mehmonga keladi.
Keling, birlikda mehmonimizning qaysi hayvonligini topamiz. 
-Bolalar, 2011-yili muchal hisobi bo`yicha qanday nomlanadi. :
-Juda   to`g`ri   (stol   ustiga   harakatlanadigan   quyonga   o`yinchog`li   qo`yib   )endi
musiqa   sadosi   ostida   u   bilan   raqsga   tushamiz.   Bolalar   quyoncha   bilan   raqsga
tushadi. Shu tariqa dam olish o`tkaziladi. 
Yangi   mavzuni   mustahkamlash   :Slaydlar   orqali   nima   ortiqcha   mashqi
yordamida   o`quvchilar   bilimi   mustahkamlanadi,   va   ularning   javobini   tinglanib
izohlanadi hamda baholanadi. 
Navbatdagi mashq  RAQAMLI JOYLASHUV deb nomlanadi. “ ”
Uy va yovvoyi haqyvonlar raqamlarda ifodalanadi. 
To`g`ri javob uy hayvonlari:
1,2,3,4,5,6,7, 11,12. 
Yovvoyi hayvonlar 2,8,9,10 Darslik bilan ishlash. 
O`lkamizda   uy   hayvonlari   mavzusi.   O`quvchilarga   o`qitiladi   va   ulardan   ushbu
mavzudan qanday ma`lumotlarni olodingiz deb so`raladi. 
Mustahkamlash uchun savollar 
1. Odamlar uy hayvonlari nima uchun boqiladi?
2. Ularning ison hayotida ahamiyati
3. Yovvoyi hayvonlarning hayot kechirishi haqida. 
4. Sizning uyingizda qanaqa hayvonlar boqiladi?
O`quvchilar   mashg`ulotga   qatnashishiga   qarab   turli   naminatsiyalar   bilan
rag`batlantiriladi.   Shuningdek   dars   jarayonida   faol   ishtirok,ifodali   o`qib   so`zlab
bergan va bir-biriga bergan yordamiga qarab baholanadi. 
Dars mavzusi:Qushlarning ahamiyati (3-sinf)
Fan : Tabiatshunoslik. 
Darsning   tashkiliy   maqsadi   :O`quvchilarga   ta`lim   to`g`risida   tushuncha
berish   jonli   tabiat   vakili   bo`lgan   qushlarni   asrab-avaylash   hayvonlar   haqidagi
bilimlarni boyitishga o`rgatish, nutq va lug`at boyligini rivojlantirish. 
Darsning   jihozi:   O`zbekiston   hayvonot   olami     plakati,   qushlar” ”
mulaji,maketi   rangli   sur`atlar,   hashorotlar,   qushlar   uy   parrandalarining   rasmi,
plastelen,   sinf   xonasining   jonli   burchagidan   joy   olgan   panareykalar,   toshbaqa,
quyon va qafasdagi qushlar. 
Darsning   mazmuni;O`qituvchi   dars   mazmunini,   o`quvchilarga   tushuntirib
qushlar   tabiatga   katta   ahamiyatga   ega   ekanligini   takidlab   o`tadi.   Agar   qushlar
bo`maganda xashorotlar dala va bog`larda yetishtiriladigan o`simliklarga ularning
hosiliga   juda   katta   zarar   keltirar   edi.   Ba`zi   xashorotlar   daraxtlar   po`stlog`ini
batamom yeb tugatardi.  
Draxtlarning   o`zi   esa   qurib   o`z   hayotini   yakunlaydi,   bularni   siz   kuzatgan
bo`lsangiz kerak. Xashrotlar, tufayli, o`simliklar olamida kasalliklar ham ko`payib
ketadi.   Shuning   uchun   qushlarni   muhofaza   qilishimiz   va   asrab-avaylashimiz
zarurligini   ta`kidlab   o`tadi.   Ularga   mehribonlik   qilishni   inlarni   yasab   qo`yishni
ta`kidlab o`tad. O`lkamizda kuzda uchib ketgan qushlar bahor boshlarida  qaytib keladi - deydi O`qituvchi : Va bolalarga siz shunday qushlardan qaysi birini
bilasiz ? 
  Samadova Dilnoza   qaldirg`och, laylak chug`urchuq, deb javob beradi : –
---- O`qituvchi  :  Samadova Dilnozaning fikrlariga qo`shimcha  qilib quyidagilarni
sanab   o`tadi.   Mart   oyida   chittak,   jiblajibon,   vahimaqush,   so`fito`rg`ay,
sassiqpopishak va boshqa qushlar uchib keladi. Qushlarni tashqi ko`rinishi haqida
bolalarga   hikoya   qilib   beradi.   Qushlarni   pat   qoplami   haqida,   tushunchalari,
oyoqlari,   panjalari   to`g`risda   alohida   to`xtalib   o`tadi   va   ularni   oziqlanishiga
bog`liqligini   ta`kidlab   o`tadi,   va   misollar   keltiradi.   Keyin   plastelindan   qushlarni
yasashni buyiradi va nazoratqilib turadi. 
  O`qituvchi   :dars   jarayonida   ko`rgazmali   qurollardan   unumli   foydalanib,
darsni   qiziqarli   tushuntiradi   va   quyidagi   savollarni   ko`rgazmali   vositalar
yordamida o`quvchilarga havola qiladi. 
Qushlarning ahamiyati nimalardan iborat deb o`ylaysiz ?
Uy parrandalari nima uchun uyda saqlanadi?
Hasharotxo`r qushlarga qaysi qushlar kiradi?
G`oz va kurkalar nima uchun boqiladi?
Xonaki tovuqlar qanday tovuqlardan, kelib chiqqan deb o`ylaysiz? 
O`qituvchi:   o`quvchilar   bergan   javoblarni   tinglaydi   va   to`ldirib
qo`shimchalar   kiritadi   va   o`quvchilarga   quyidagi   krossvortni   yechish
uchun beradi. 
Ekinlar orasida yurib, hashorotlarni topib yeydigan qush 
Eng ko`p boqiladigan parrabdani toping
Dumi yelpig`ich bo`la oladigan parranda
Ko`rinishidan o`rdakka o`xshab ketadigan parranda
Bir kunda o`zining og`irligiga teng miqdorda hashoratlarni yeya oladigan qush.
  
Krossvort bo`ladi
Dars   yakunida   o`qituvchi   o`quvchilarga   uyga   topshiriq   beradi.   O`tilgan
mavzuni   o`qish   shu   bilan   birga   uy   parrandalariga   bo`lgan   tovuq,   o`rdak,   g`oz, kurka,   rasmini   chizish.   Mahalliy   materiallar   (don,   tuxum,   po`chog`I,   yong`oq   )
lardan tovuq, va xo`roz shaklini yasash va uni olib kelish. 
Tashkiliy   qism:   O`qituvchi   o`quvchilar   bilan   salomlashadi,   sinf   sardoridan
bolalarni davomatini aniqlaydi. Sinf xonasining tozaligiga etibor qaratadi. 
Dars mavzusi: Uy hayvonlari ( 3 sinf III bob ) Hayvonot olami. 
Fan : Tabiatshunoslik
Darsning ta`limiy maqsadi  : O`quvchilarga uy hayvonlari haqida tushuncha
berib, ularning hayvonot olami haqidagi bilimini umumlashtirish, o`quvchilarni uy
hayvonlarini   asrab  avaylash,  uy  hayvonlarga nisbatan  mehr    muruvvatli  bo`lish–
ruhida tarbiyalash to`g`risidagi tasavvurlar va bilimini boyitish, mustaqil fikrlashga
va ishlashga mavzu yuzasidan ko`nikmalar hosil qilish. 
Darsni   jihozlash   :   Sinf   xonasinig   turli   tabiat   burchagidagi   quyon,   qushlar,
akvariumdagi   baliqlar,     O`zbekiston   tabiatni   muhofaza   qilish   ,     O`zbekiston	
“ ” “
hayvonot   olami     plakatlar   uy   hayvonot   dunyosi   vakillarining   mulyaji,   maketlari,	
”
rangli suratlar. 
O`tilgan mavzu : Qushlarning ahamiyati 
O`qituvchi : O`tilgan mavzu yuzasidan quyidagi savollar beradi :
Qushlarning ahamiyati nimalardan iborat ?
Tovuqning og`irligi qanchagacha bo`ladi ?
Tovuqlar nima uchun boqiladi ?
Jo`jalar necha oyda voyaga yetadi ?
1.  Savolga  :   Ahmadova  Nilufar  quyidagicha   javob  beradi   :   Qushlar   tabiatga  juda
katta   ahamiyatga   ega,   ularsiz   hasorotlar   dala   va   bog`larda   yetishtiradigan
o`simliklarga katta zarar keltiradi. 
2. Savolga : Salimov Bobur quyidagicha javob beradi : Tovuqning og`rligi 2 kgdan
4 kg gacha bo`ladi. 
3. Touqlar, tuxumi, go`shti, pari uchun boqiladi  deb Soliyeva Lola javob beradi. 	
–
4. Jo`jalar 3   4 oyda voyaga yetadi deb Sanayev Ozodbek javob beradi. 	
– O`qituvchi   :   Berilgan   javoblarni   tinglaydi   va   ularni   to`ldiradi   va   Ahmadova
Nilufarga 5 baho qo`yadi, to`liq va aniq javob bergani uchun. 
Salimov Boburga 4 baho qo`yadi va javoblarni kengaytiradi. 
Soliyeva   Lolaning   javobini   tinglab   unga   5   baho   qo`ydi   va   javoblarini
kengaytirdi.   Sanayev   Ozodbekning   javobini   tinglab   5   baho   qo`yadi   va   jaboblarni
kengaytiradi.   Yangi   mavzuning   mazmuni     O`qituvchilaqr   dars   mazmunini–
o`quvchilarga tushuntirib beradi va u quyidagi fikrlarni ta`kidlab o`tadi. 
Hayvonot olami juda xilma-xil bo`lib uyn hayvonlari hayvonot olamining ajralmas
bir   bo`lagi   ekanligini   shu   hayvonlarga   sigir,   qo`y,   ot,   tuya,   echki,   it,   mushuk   va
quyon shu hayvonlarga kirishi haqida tushunchalar beradilar. 
Bizning vatanimizda uy hayvonlari, oziq mahsulotlari va sanoat xomashyosi
uchun   boqishini   aytib   o`tiladi.   Dars   oxirida   darsni   mustahkamlash   uchun
o`qituvchi   tomonidan   birinchi   qator   o`quvchilariga   qoramollar,   ikkinchi   qator
o`quvchilariga otlar kabi uy hayvonlarini yozish topshiriladi va o`quvchilar yozgan
javobni   o`qiydilar.   O`qituvchi   dars   jarayonida   ko`rgazmali   qurollardan   unumli
foydalanib   darsni   qiziqarli   tushuntiradi   va   quyidagicha   savollarni   o`quvchilarga
beradi. 
1. Uy hayvonlarida qaysilarini bilasiz?,
2. Odamalar uy hayvonlarini nima uchun boqadilar?
3. Uy hayvonlari qanday ahamiyatga ega ?
4. Odamlar ayrim yovvoyi hayvonlarni qanday tarzda uy hayvonlariga
aylantirishgan?
1. Savolga:Shodiyev Sanjar javob berdi. 
2. Savolga:Ahmedova Gavhar javob berdi. 
3. Savolga: Boqiyev O`ral javob berdi. 
4. Savolga :To`rayev Jasur javob berdi. 
Berilgan javoblar o`qituvchi tomonidan to`ldirib har bir o`quvchiga oldindan
tayyorlab   qo`ygan   bosh   jadval   taqdim   etiladi.   O`quvchilar   uni   to`ldirib,o`qib
beradilar.  BILAMAN BILISHNI
XOHLAYMAN    BILIB OLDIM
    Odamlar   ulardan
sigir,qo`y,ot,tuya,echki,it
mushuk va quyonni uyga 
boqdilar.   Shuning   uchun
ular   uy   hayvonlari   deb
yuritiladi.   Bizning
vatanimizda   uy
hayvonlari   oziq
mahsulotlari   va   sanoat
mahsulotlari   uchun
boqiladi.      Uy   hayvonlari   qanday
ahamiyatga ega?
    Sigir   qanday   boqiladi
va   undan   qancha   sut
sog`ib olinadi?
      
  O`qituvchi ushbu jadval haqidagi fikrlarni umumlashtira
Dars   yakunida   o`qituvchi   o`quvchilarga   uyga   topshiriq   qilib   uy   hayvonlari
mavzusini o`qib kelish va   mavzu   yakunida   beriladi,   dsavollarga   javob   berish
qoramollar, qo`ylar, otlar kabi uy hayvonlari rasmini albomga chizish va nomlarini
yod oladilar. 
Tashkiliy   qism:O`qituvchi   o`quvchilar   bilan   salomlashadi.   Sinf
navbatchisidan   bolalar   davomadini   aniqlaydi,   sinf   xonasining   tozaligiga   e`tibor
qaratadi. Dars mavzusi:Uy hayvonlari (3-sinf ) III bob Hayvonot olami 
Fan:Tabiatshunoslik
Darsning ta`limiy maqsadi:
O`quvchilarga   tabiat   to`g`risida   tushuncha   berib   ularning   hayvonoy   olami
haqidagi bilimini umumlashtirishi  o`quvchilarni tabiiy boyliklarini asrab-avaylash
hayvonlarga nisbatan mehr-muruvvatli bo`lish ruhida tarbiyalash bilimini boyitish
mustaqil fikrlashga va ishlashga yo`naltirish.  Dars jihozi:Sinf xonasidagi jonli burchak hashorotlar kolleksiyasi 
  O`zbekiston   tabiatini   muhofaza   qilish     ,     O`zbekiston   hayvonot   olami   ”“ ” “
plakatlar. 
1. Eng tez ko`payadigan uy hayvonini toping. 
2.   Bu   uy   hayvoni   asosan   go`shti   va   juni   uchun   boqiladi.   Ular   asosan   10-15   yil
yashaydi. 
3. Ikki o`rkachli suv ichmay ham yashay oladigan uy hayvoni	
…
4. Sichqon ovlaydigan hayvon. 
5. Ko`pchilikni uyida bor bu uy hayvoni, uning Qorabayr, Saman kaqbi zotlari bor
urush   yillarida   bobokalonlarimizning   eng   sevimli   uy   hayvoni   bo`lgan,   va   uning
sutida qimiz tayyorlanadi. 
6.   Ularning   ko`payishi   va   tuxum   ochishi   orqali   sodir   bo`ladigan   uy   hayvoni   uy
qushi. 
Hayvonot olami,hayvonot dunyosi shakllarning mulyajlari, maketlari, rangli
sur`atlar, ho`l preparatlar. 
O`qituvchi:   O`tilgan   mavzu   yuzasidan   o`quvchilarga   mavzuni
mustahkamlash uchun quyidagi krasvordni va topshiriqlarni havola qiladi. 
Krasvord bo`ladi.  O`qituvchi:   Krassvordni   xatosiz   yechgan   o`quvchilar   baholanadi.   Yangi   dars
mazmuni: O`qituvchi dars mazmunini o`quvchilarga tushuntirib beradi. Hayvonot
olami juda xilma-xil bo`lib hayvonlar jonli tabiatni ajralmas bir bo`lagi ekanligini
hayvonot   olami   hashorotlar,   o`rgimchaklar,   umurtqali   hayvonlar   bo`lgan
qurbaqalar va toshbaqalar suvda ham quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar
kabi   guruhlarga   bo`linishi,   hayvonot   olami   vakillarining   uyda   boqiladigan   holda
yashaydigan turlarga bo`linishi haqida oddiy tushunchalar beriladi. 
4   sinf   1   model– –
O`lkamizda chorvachilik. 
Darsning   maqsadi   :   O`quvchilarga   uy   hayvonlari   ularning   kundalik
hayotimizdagi   o`rni   haqida   ma`lumot   berish.   Chorva   mollari,   parrandalar,
asalarichilik va ulardan olinadigan mahsulotlar tog`risida tushuncha hosil qilish. 
O`lkamiz o`simliklari borasidagi bilim va malakalarni rivojlantirish. 
Uy   parrandalarini   asrab   avaylash,   ularga   nisbatan   mehr     munosabatida	
–
bo`lish ruhida tarbiyalash. 
Bafumlar,   qafasda   qushlar,   qafasda   olib   kelingan   quyon,   akvariumdagi   baliqlar,
jonli burchak, toshbaqa. 
Dars jihozi : O`simliklar, gullar, paxta, mevalar, uy hayvonlari, shuningdek
parrandalar,   baliqlar,   ipak   qurti,   asalari   rasimlari   ,   tushirilga   tablitsalar,   mulyaj,
mavzuga   tegishli   bo`lgan   ulardan   olinadigan   mahsulotlarni,   namunalar,   test
bsavollari, topshiriqlar, tarqatma materiallar. 
Darsning uslubi : Noananaviy suxbat klaster, hikoya, zanjir, sirli so`z, qora
qutti, savol javob, aqliy xujum. 
Darsning turi : Yangi bilim beruvchi mavzu yuzasidan malaka va ko`nikma
xosil qilish.  Darsning   borishi   :   Salomlashiladi,   sinfning   navbatchi   o`quvchisi   davomad
haqida axborot beradi. O`qituvchi sinf tozaligiga e`tibor beradi. 
O`qituvchi   :   Aziz   o`quvchilar   bugungi   darsimizda   biz   sizlar   bilan   sayohat
darsi   to`g`risida   mavzuni   mustahkamlaysiz.   Bolalar   ushbu   darsni   xursandchilik
bilan   qabul   qiladilar.   O`qituvchi   :   Aziz   o`quvchilar   hozir   biz   siz   bilan   aftobusda
xayolan   sayohatga   chiqamiz.   Avtomobillar   toxtab   o`tadigan   bekatlar   biz   endi
chorvachilikka   daxildor   terminlar   bilan,   ya`ni   birinchi   bekatni     Chorvachilik   ,  “ ” “
Qoramolchilik  ,   Qo`ychilik  ,       Yilqichilik  ,   Quyonchilik  ,   Parrandachilik	
” “ ” “ ” “ ” “
,   Baliqchilik   deya nomlangan . So`ngi bekatni bolalarga chorvachilikning turli	
” “ ”
tarmoqlariga da\oir savollar beriladigan bekat deb nomlaymiz. Salimov A : Ustoz
biz ushbu bekatlarga nima qilamiz ? 
O`qituvchi   :   Har   qaysi   bekatga   to`xtalganda   ushbu   bekat   haqidagi
suhbatlashamiz.  Ko`p ming yillar ilgari barcha hayvonlar yovvoyi bo`lgan. 
Insonlar   yillar   davomida   ularni   qo`lga   o`rgatib,   xonaklashtirish,   yangi
zotlarni   yaratishga   muvoffaq   bo`lgan.   O`qituvchi   o`zi   yaratgan   ko`rgazmali
qurollar oldiga boradi. 
3.   O`qituvchi   :   Aftobus   modelini   1-   bekatga   to`xtatib     Chorvachilik  	
“ ”
jumladan   ushbu   haqida   atroflicha   ma`lumot   beradi   va   qolgan   bekat   frikrlarini
ta`kidlab   o`tadi.   Chorvacilik   mamlakatimizning   eng   qadimiy   sohalaridan   biri
bo`lib   hisoblanadi.   Undan   gosht,   jun,   qorako`l   teri   mahsulotlari   olinadi.   Qolgan
bekatlar   tog`risida   ham,   yangi   mavzuda   shu   tariqa   tushuncha   berib   boriladi.
Sayohat   davomida   o`quvchilar   har   bir   bekatda   sayohat   bo`yicha   berilgan
savollarga o`z fikrini bildirib boradilar. ular uy hayvonlarining foydali tomonlariga
alohida   to`xtaladi.   Sayohat   davomida   dars   yanada   qiziqarli   bo`lishi   maqsadida
klsterdan musobaqa o`tkiziladi.    
 Klaster chiziladi : Musoboqada istalgan hayvonning o`ziga xos xususiyatlari borasida eng ko`p sanab
bera olgan o`quvchi g`olib topiladi. 
O`qituvchi: Hayvonlarga oid kim qanday she`rni yoddan o`qiydi. 
O`quvchi : Avazova 
Dars   yakuni   :   Mavzuga   oid   she`r,   topishmoq   va   maqollardan   misollar   aytib,
jarayonga barchani jalb etgan holda sayohatga yakun yasaladi. Sayohat davomida 
faol ishtirok etgan o`quvchilarni alohida rag`batlantiriladi. 
  Bolalarni uy va yovvoyi hayvonlar bilan tanishtirish. 
Kichik gruppa:
Programma mazmuni :   Programma bo`yicha bolalar : mushuk, kuchuk, echki, ot,
xo`roz,   tovuqlar   kabi   uy   hayvonlarini   ajrata   bilishlari   va   ularga   xos   tashqi
belgilarni   hamda   ular   bima   yeyishi   va   qanday   ovoz   chiqarishini   bilishlari   talab
qilinadi. 
Bir   yil   uchun   taxminiy   ish   plani   :   Programmani   amalga   oshirish   uchun
quyidagicha mashg`ulotlarni o`tkazish tavsiya qilinadi. 
1. Uy hayvonlarini kuzatish 
2. Didaktik o`yinlar 
3. Rasmlar ko`rish. 
Uy   hayvonlarini   kuzatish.   Uy   hayvonlar   bilan   tanishishning   asosiy   usuli,   qisqa
vaqtga  va  ko`p  marotaba   sayr   vaqtlarda  kuzatishdir.  Tovuqlarni  kuzatishga   misol
keltiramiz. Tovuqlar bahorda, yozda yoki kuzda kuzatish mumkin. 
        
                 Tovuqlarni kuzatish ishi plani 
Bolalar   sayr   vaqtlarida   ko`p   marta   tovuqlarni   ko`rganlar.   Ularning
hammalari   xo`rozdan   tovuqni   ajrata   olishlariga   ishongandan   so`ng,   tarbiyachi
mashg`ulotlardan   birida   xo`rozga   xos   belgilarni   aytib,   ko`rsatib   beradi:  “
Xo`rozning boshida nima bor, qaranglar, - deydi  bolalarga,-  qanday chiroyli qizil
toji   bor,   dumi   qanday   katta   .   Bu   so`zlar   bilan   bolalar   e`tibori   xo`rozning   tashqi	
”
ko`rinishiga jalb qilinadi. So`ngra ular xo`roz qichqirishini eshitadilar.  Keyingi   mashg`ulotda   tarbiyachi   ntovuqlarning   ko`zi   borligiga   bolalar
e`tiborini   jalb   qiladi.   “   Bolalar   qaranglar,   men   non   uvog`ini   tashlasam   ular
ko`radilar   va   unga   qarab   yuguradilar.   Endi   men   non   ushog`ini   sizlarning
oyog`ingiz   yoniga   tashlayman,   sizlar   cho`qqayib   o`tirib   qarab   turinglar   turinglar,
tovuqlar   non   yeyayotganda   siz   ularning   ko`zlari   qayerda   ekanini   ko`rasiz   ”,  —
deydi. 
Uyincha sayr vaqtida tarbiyachi bolalar  e`tiborini tovuqlarning rangiga jalb
etadi, ular qayerda yotishi, ularni kim boqishi va ularni qanday chiqarishni qanday
chaqirishni o`rgatadi. Ot, sigir va echkilarni yozda yaylovda kuzatish afzal. Bolalar
e`tiborini   hayvonlar   shoixiga   jalb   etish   kerak;bolalar   otning   kishnashini,   sigir   va
echkilarning   ma`rashini   eshitishi   kerak.   Sigir   qanday   yurishini,   otning   chopishini
va   echkining   sakrashi   ko`riladi,   ular   nima   yeyishi   aniqlash,sigir   va   echkilarning
qachon sog`ishlarini bilishlari kerak.  
2. 1 O`zbekiston   hududida   mavjud   bo`lgan   ayrim   umurtqali   hayvonlar   va
ularning hayot kechirish tarzi. 
O`zbekistonning   hayvon   ot   dunyosi   juda   boy   va   turli   tumandir.   Biz   qayerda
bo`lmaylik   yovvoyi   tabiatdami,   ekinzorlardami   va   hatto   zamonaviy	
–
shaharlardami,   bizni   ana   shu   ajoyib   hayvonot   dunyosi   vakillari   o`rab   olganligini
ko`ramiz.   Orol   dengizida,   Sirdaryo   va   Amudaryoda,juda   ko`p   suv   omborlari   va
ko`llarda baliqlarning 60 dan ortiq, suvda ham quruqlikda yashovchilarning 3 turi
va   boshqa   hayvonlar   yashaydi.   Bepoyon   cho`llarda,   daryolarning   suv   bosadigan
qayerlarida, ulkan tog` tizmalari va vohalarda sudralib yuruvchilarning 57 turi, sud
emizuvchilarning 91 turi va qushlarning 410 dan ortiq turi tarqalgan. 
        Respublikamiz   hayvonot   dunyosi,   butun   O`rta   Osiyo   hayvonot   dunyosi   kabi,
juda qadimiyligi   bilan  farq  qiladi. Hayvonlarning  ba`zi   turlari   shu  yerning  o`zida
paydo   bo`lgan,   boshqalari   O`rta   Osiyoga   boshqa   viloyatlardan   o`tgan.   Mazkur
hududda   paydo   bo`lgan   hayvon   turlariga   ;katta   kurakburun   baliqlar,   turkiston
agamasi, turkiston gekkoni, qum bug`ma iloni, xo`ja savdogar, ingichka barmoqli yumronqoziq, ko` k sug`ur va boshqa ko`pgina turlar kiradi. Ular boshqa joylarda
deyarli uchramaydi va bizning hududimizda takrorlanmas chiroy bag`ishlaydi. 
   O`rta Osiyoga shimoldan va shimoli- sharqdan o`tgan hayvonlarning katta guruhi
Qozog`iston   tekisliklardagi   hayvonot   dunyosi   bilan   o`xshashdir.   Bular   orasida
katta   qumsichqon,   tamaris   qum   sichqoni,   kichik   qo`shoyoq,   qo`ng`   ir
yumronqoziq,   antilopa,   sayg`oq   kabilar   ;   kichik   tulki,   ko`rsak   kabi   hayvonlar
uchraydi.   O`zbekistonning   tabiati   juda   xilma   xildir.   Cho`l   yoki   vohalarda,   tog`
to`qayzor   o`rmonlarda     ham   joyda   ham   hayvonot   dunyosi   uchun   o`ziga   xos–
sharoit   mavjud.   O`ziga   xos   bu   hayot   sharoitida   ma`lum   darajada   moslashgan
hayvonlargina yashaydi. 
      Cho`llar   ko`z   o`ngimizda   qumli   keng   massivlar,   soz   tuproqli,   shag`lli   suvsiz
yalangliklar   ko`rinishda   namoyon   bo`ladi.   Ular   qanday   ko`rinishda   bo`lmasin,bu
yerlarda   kemiruvchilar   va   sudralib   yuruvchilar   hukmronlik   qiladi.   Kunduzi   bu
yerlarda   cho`l   agamasi,   qizilquloq,   tez   kaltakesak   O`rta   Osiyo   cho`l   toshbaqasi,
katta   qumsichqon,   ingichka   barmoqli   yumronqoziq   va   boshqalarni   uchratamiz.
Qirg`qlar,qamishzorlar   va   daryoning   yoyilish   joylari   qushlar   juda   ko`pligi   bilan
kishi   diqqatini   o`ziga   jalb   etadi.   Qamishzordan   g`ozqanjirlar   sho`vqin   solib
ko`tariladi,   shu   atrofda   kakku   bo`ladi,   qumli   sayoz   yerlarda   balchiqchilar   to`dasi
aylanib yuradi ; O`rta Osiyo hududida vohalar alohida o`rin tutadi. Ular inson qo`li
bilan   yaratilgan   tabiiy   lanshafdir.   Bog`lar   dala   va   qishloqlar   o`z   hayvonot
dunyosiga   ega.   Bu   yerlarda   hayvon   va   qushlarning   odamga   yaqin,   uning
himoyasiga moslashgan turlarigina yashaydi.   Ular orasida ko`kbaqa, har xil rangli
kaltakesaj va boshqalar bor. Vohalarda ko`pgina qushlar :dala va uy chumchuqlari,
tuyaqaqldirg`och   va   dala   qaldirg`ochlari   musicha,mayna,   qarqunoqlarning   bir
nechta turi va boshqa ko`tgina qushlar bor. 
     Uzunquloq kirpi, kichik ko`rshapalak, kemiruvchilardan esa kulrang kalamush,
uy sichqoni, ko`rsichqon va boshqalar vohada yashashga moslashgan. 
  Tog`lardagi  hayvonlar  hayoti xilma  xildir. Bu yerda qoyalarda yashovchi  tipik	
–
hayvonlarni :turkiston agamasi, tog` fatmachumchig`, kaklik tog` suvsari, burama
shoxli echki va boshqalarni ko`rish mumkin.        Sazan (zog`ora baliq )
Keng   tarqalgan   va   joy   tanlamaydigan   baliq.   Orol   dengizining   qirg`oq   qismida,
daryolarda,ko`llarda,   suv   havzalarda,sug`orish   kanallarida   yashaydi.   U
oqmaydigan,suvi   biroz   sho`rlangan   havzalarda   ham   yashayveradi.   Uzunligi
kamdan-kam 1 m va massasi 20 kg gacha yetadi. Turli umurtqasiz suv hayvonlari,
suv   o`tlari,   o`simliklarning   nobud   bo`layotgan   qismi   bilan   oziqlanadi.   Apreldan
iyun o`rtalarigacha uvuldiriq tashlaydi. Uch yoshda urchiy boshlaydi. Har qaysisi
20-30 mingtagacha uvuldiriq tashlaydi. Ovlashda katta ahamiyatga ega 
          Qurbaqalar oilasi (yashil qurbaqa) 
Yashil   qurbaqa   Orta   Osiyoda   deyarli   hamma   joyda   uchraydi.   U   hayotining   ko`p
qismini   quruqlikda   o`tkazadi,   lekin   suvda   ko`payadi.   Bahorda   ko`llar   qirg`og`da
yoki   kichik   ko`lmak   suvlarda   shilimshiq   marjonlar   shaklidagi   uvildirig`ini
uchratish mumkin. Bir necha kundan keyin uvuldirig`dan it baliq ochib chiqib, ular
60-70   kunda   to`liq   voyaga   yetadi.   Yashil   qurbaqa   terisida   zaharli   bezlar   bo`ladi.
Bunday   bezlar   yirtqichlarni   cho`chitish   uchun   kuchli   hid   taratadi.   Lekin   u   odam
uchun mutlaqo zararsiz. Yashil qurbaqa asosan tunda faol hayot kechiradyi, sovuq
tushganda   uyquga   kiradi.   Turli   mayda   umurtqasiz   hayvonlar,   dala   va   poliz
zaqrarkunandalari bilan oziqlanib, foyda keltiradi. 
     Toshbaqalar turkumi (O`rta Osiyo cho`l toshbaqasi ) 
O`rta Osiyo cho`l toshbaqasi O`zbekistondagi tekisliklarning deyarli hamma joyida
tarqalgan.   Uni   soz   tuproqli   va   qumli   cho`llarda,   adirlarda   uchratish   mumkin.
Kamdan   kam   holda   yangidan   o`zlashtirilgan   yerlar   atrofida   ham   uchrab   turadi.
Mart oyidan iyungacha faol hayot kechiradi. Yozgi jazirama issiq boshlanishi bilan yerni   kavlab,   tuproqqa   ko`milib   uyquga   kiradi.   Asosan   o`tlarning   yashil   bargi,
kamroq o`simlik gullari, zamburug`lar va hasharotlar bilan oziqlanadi. 
        Toshbaqa   tashqi   ko`rinishidan   beso`naqay   bo`lsada,   bahorda   juda   serharakat
bo`ladi   va   yerni   osongina   qazib,   yashirinib   oladi.   Xavf   tug`ilishi   bilanoq   boshi
bilan   oyoqlarini   kosasi   ichiga   tortib   oladi.   Ular   odatda   uzoq   yashaydi.   Qancha
yoshga kirganligini kosasining ustidagi yillik xalqalar soniga qarab bilish mumkin
Toshbaqalar odatda 10 yilda voyaga yetadi va urchiy boshlaydi. 
      Bahor   davomida   urg`ochi   toshbaqa   oldindan   qazib   qo`ygan   chuqurchaga   2-
3marta oq rangli qattiq po`st bilan qoplangan tuxum qo`yadi. 70-80 kunda ulardan
yosh   toshbaqachalar   ochib   chiqadi   Lekin   ular   yer   yuzasiga   kelasi   yili   bahorda
chiqadi.  
Toshbaqalar kamdan  kam holda yer yuzasiga tuxim qo`yadi, lekin ularni boshqa–
hayvonlar yeb ketadi. Toshbaqaning go`shti  va tuximini yeyish mumkin. Har yili
chet   mamlakatlarga   chiqarish   va   hayvonatchilik   fermalarida   oziq   sifatida
foydalanish uchun o`n minglab toshbaqa yetishtiriladi 
              Urchuqsimonlar oilasi 
       Noqulay sharoitdan qulay sharoitga o`tib oladi. Shuning uchun hayvonlar soni
o`simliklar soniga nisbatan uch baravar ortiqchadir. 
        Hayvonlarning   hammasi   yovvoyi   holda   yashagan.   Bundan   10-15   ming   yilcha
ilgari   hayvonlarni   xonakilashtirish   boshlangan.   Inson   o`z   xayotiy   va   xo`jalik
extiyojlarini   qondirish   maqsadida   yovvoyi   hayvonlarni   uy   sharoitida   o`rgatgan.
Inson ularga ozuqa berib, parvarish qiladi va ular uchun boshpana quradi. Yovvoyi
hayvonlar   esa   o`zi   ozuqa   topib   yeydi,   tog`larda   dashtlarda,daryolar   bo`yida,
o`rmonlarda yashaydi va o`zi uchun in qaraydi, uya quradi. 
    Yovvoyi hayvonlarning ayrimlari qishda iniga kirib yoki to`kilgan barglar, shox
 shabbalar ostida yashirinib, bahorgacha uyquda ketadi. Bahorda ular uyg`onadi	
–
va inlaridan chiqadi. Ba`zi hayvonlar qishki po`stinini yozgisi almashtiriladi.           Bahorda ular ko`payadi. Biz quyida Yakkabog`  tumani tabiatida uchraydigan
ba`zi   yovvoyi   hayvonlarning   bialogik   xususiyatlari   to`g`risida   qisqacha   to`xtalib
o`tishni maqsadga muvofiq deb bildik. 
                      
                        TIPRATIKAN
Tipratikan   sut   emizuvchilar   sinfining   eng   xarakterli   va   bolalar   sevadigan
vakillaridan biri hisoblanadi. 
  Tipratikan  bog`larda,daraxtlar  tagida,  daryo yoqalarida  yashaydi.  Tanasining  20-
25 sm, dumi 20-35 sm, uzunlikda bo`lib, qulog`i kichkina usti 4-5 sm uzunlikdagi
tikanlar bilan qoplangan. U dushman xavfini sezishi bilan dumaloq bo`lib, oyog`i,
boshi va dumini ichkariga tortib oladi. 
           Tipratikan yiliga bir marta 3 tadan 6 tagacha bola tug`adi. Bolalarning ko`zi
ko`r   bo`lib   15-16   kundan   keyin   ochiladi.   Ular   onasini   bir   oy   emib   keyin   ajralib
ketadi. 
            Tipratikanni   go`sht,   baliq,   olma,sabzi,tuxum,   sutga   botirilgan   non,   shakarli
choy   bilan   boqish   mumkin.   Har   kuni   toza   suv   quyish   kerak.   Tipratikan   kuz
boshlanishi   bilan   ham   ovqat   yeb   ketadi   va   mart   oyining   o`rtalaridauyqudan
uyg`onadi. 
                     
                     TOSHBAQA 
            Toshbaqa   sudralib   yuruvchilarning   vakili   bo`lib   tanasi   qalqon   (kosa)   bilan
qoplangan. Bu qattiq uni tashqi dushmanddan himoya qilish vazifasini bajaradi. 
Bordi-yu   biron   dushman   hujum   qilsa   boshini   dumini   oyoqlarini   darrov   kosasi
ichiga   yig`ib   oladi.   Toshbaqalarni   tishi   bo`lmaydi,u   xavfsiz   uni   o`quvchilar
bemalol qo`lda ko`tarib yurishlari mumkin. 
              Dasht   toshbaqasi   o`t   yeb   ovqatlanadi.   terraiumda   saqlab   boqilganda
to`g`ralgan mera, o`t sabzavot va bashqa ko`katlar berib boqish mumkin. Toshbaqa
qoqio`t,   beda   bargi,   sabzi,   sholg`om,   lavlagi,   xom   kartoshka   bo`laklari,va   nonni
yaxshi ko`rib yeydi.    Goh-gohida qiyma go`sht berish kerak. Toshbaqaga har kun kuz va qishda
1-2 kun oralab ovqat berish mukin. 
       Toshbaqa cho`l adir zonalarida yashaydi. Erta bahorda (aprel) qishki uyqudan
uyg`onib   tashqariga   chiqadi.   Yozda   tuzum   qo`yib   ko`payadi.   Kuzning   oxirida
qishqi uyquga ketadi. 
  Toshbaqani   yoshini   bilish   uchun   kosasidagi   qatlamlardan   kengurular   soni
nechtaligini sanash kerak. Nechta kenguru bo`lsa,u shuncha yoshga kirgan bo`ladi. 
              
                  KALTA KESAK
  Kalta   kesak   sudralib   yuruvchilar   sinfiga   kiradi.   Tabiatda   quyosh   nuri
yashaydigan quruq yerlarda, toshlar ostida o`t   o`lanlar orasida ko`plab uchraydi.–
Terisi kulrang yoki yashil kulrang tusda bo`lganligi tufayli uni yirtqich hayvonlar
payqamaydi. Ular  juft-juft  bo`lib yashaydi. Ular toshlar  yoki to`nkalarorasida har
xil   hayvonlarning   iniga   yoki   boshqa   pana   joylarda   bekinib   oladi.   Ular   turli
hashorotlar bilanoziqlanadi. 
           Kaltakesakning  quruq terisi  muguz tangachalar  bilan qoplangan. Barmoqlari
uchidagi   o`tkir   muguzli   teri   hayvonning   o`sishiga   xalaqit   beradi,shuning   uchun
ular faqat tullash vaqtida o`sadi. Baxor oyining oxiri yozning boshlarida urg`ochi
kaltakesak   oftob   tushib   turadigan   joyga   6   tadan   15   tagacha   tuxumlarini   qo`yadi.
Tuxumini   tuproq   bilan   yuzaroq   qilib   ko`mib   qo`yadi.   Tuxumdan   kichkina
kaltakesakcha   chiqadi.   Agar   yirtqich   hayvon   kaltakesak   dumini   tutib   qoladigan
bo`lsa   u   dumini   bir   qismini   tashlab   qochib   qoladi.  Muskullar   tez   qisqarib   qolishi
natijasida   uzilganjodan   qon   chiqmaydi.   Keyinroq   dum   yana   o`sib   chiqadi,yani
regenerasiya sodir bo`ladi. 
                       
                          ILON
          Ilon   sudralib   yuruvchi   hayvonlar   vakllari   orasida   oyoqlari   bo`lmasligi   bilan
фокфдши   turadi. Ilonlar gavdasini yoki bu tomonga egib qovurg`alarga tayangan
holda harakatlanadi.        Ilonlarning ko`zi yumulmaydi, chunki ularning ustki va ostki qovoqlari shaffof
bolib,   soat   oynasi   singari   ko`zini   qoplab   turadi.   Ilonlar   tullaganda   ularning   terisi
paypoqga   o`xshab   yaxlit   ko`chib   turadi.   Ilonlarning   pastki   va   yuqoriga   jag`lari
cho`ziluvchan paylar yordamida harakatchan birikadi. Shuning uchun ular og`zini
katta   ochib   tanasidan   ancha   yo`g`on   bo`lgan   o`ljani   butunligicha   yuta   oladi.
Ko`pchilik   ilonlar   o`ljasini   tiriklayin   yutadi.   Bo`g`ma   ilonlar   avval   o`rab   olib
bog`adi   va   o`lgandan   so`ng   yutadi.   Ilonlar   o`rgimchaksimonlar,   hashorotlar,
baliqlar,   qurbaqalar,   kaltakesaklar,   qushlar   va   sutemizuvchilar   bilan   oziqlanadi.
Ilonlar   bir   necha   o`rtacha   tuxum   qo`yadi,   ayrimlari   tirik   tug`adi.   Ilonlar   kapcha
ilon,   ko`lvor   ilon,   qora   ilon,   charx   ilon,   qalqontumshuq   ilon   kabi   turlari   zaxarli
hisoblanadi. 
                         QURBAQA
                    Qurbaqa   suvda   ham   quruqlikda   ham   yashovchilar   sinfining   vakillaridan
hisoblanib, ko`plab uchraydi va ariq hamda daryo bo`ylarida yashaydi. 
Qurbaqa suvda suza olishi bilan dushmanlardan saqlanadi. Uning rangi yashil, orqa
oyoqlari   oldingisiga   nisbatan   uzunroq,   ko`zlari   bo`rtib   chiqqan,   yerda   sakrab
chivin va boshqa mayda hashorotlarni tili bilan tutib yeydi. Orqa oyoqlari oldingi
oyoqlaridan   uzunroq   bo`lgani   uchun   sakraydi.   Qurbaqa   tuxumini   suvga   qo`yadi.
Uning   tuxumidan   itbaliq   chiqadi.   Itbaliqlar   sekin   o`sadi,   keyin   yosh   qurbaqaga
aylanadi. 
       
           Tirik tabiat burchagida hayvonlar saqlash
Qafas     maydoni   125   x65   sm   va   balandligi   67   sm   qilib   tayyorlanadi.   Poli   ichki–
qavat:   ustidagisi   reshyotkasimon   (bunday   pol   almashtirib   turish   uchun   ikkita
bo`lgani   ma`qul   )   tagidagisi   olinadigan   bo`lgani   ma`qul.   Polga   margansofka
eritmasi   bilan   namlangan   qipiq   to`shaladi.   Qafasning   bir   chetiga   qipiq   solingan
tog`ora ham qo`yish mumkin. Agarda hayvon shu joyga odatlansa qafasni tozalash
osonlashadi.   Qafasni   haftada   bir   marta   sodali   qaynoq   suv   bilan   yuvish   kerak.
Qafasda   ikkita   oxir:   kattasi   xashak   ko`kat,   sabzavotlar   uchun,   kichigi   esa   quruq ozuqa uchun bo`lishi  kerak. Bu oxirlar  pishiq bo`lishi  lozim. Qafasda uxlaydigan
xona bo`lgani ham ma`qul. 
         Terrarium   sudralib yuruvchilar va suvda ham quruqlikda ham yashovchilar–
uchun xilma- xil ko`rinish va katta katta kichikdagi terrariumlar quriladi. Odatdagi
terrarium   metaldan   yoki   yog`ochdan   tayyorlangan   yashik   bo`lib,   yon   va   tepa
devorlari   shisha   va   to`rdan   iboratdir.   Shisha   devor   terrariumda   yashovchilarni
kuzatish, yon devor  hamda tepasining  to`rdan bo`lishi  toza havo  bilan  ta`minlash
imkoniyatini  beradi. Terrariumning metal tagiga tuproq sepiladi, unga o`simliklar
o`tkaziladi   va   suvli   idish   joylashtiriladi.   Terrariumga   unda   yashovchining
yashirinib olishi uchun toshlarqo`yadi. Suvga va quruqda ehtiyojmand suv baqalari
va tritonlar uchun akvaterrarium, ya`ni quruqkik oroli bo`lgan akvarium quriladi. 
 
  3.   Sinfdan   tashqari   vaqtda   bolalarni   umurtqali   hayvonlar   bilan   tanishtirishning
yo`llari. 
Tabiatshunoslikda sinfdan tashqari ishlar va ularning turlari. 
Darsdan tashqari ishlar uy ishlariga qaraganda murakkabdir. Ularni amalgam
oshirish uchun tegishli hayvonlar, umurtqali hayvonlar, maxsus asboblar va boshqa
jixozlar talab qilinadi. 
    Darsdan   tashqari   ishlarga  ;   tirik   tabiat   burchagi,  o`quv-tajriba   maydonchasidagi
va   tabiatda   yozgi   topshiriqlar   bo`yicha   bajaradigan   ishlar   kiradi.   Bu   ishlar
o`quvchilarning   o`qituvchi   rahbarligida   ularnib   bilishga   qiziqishlarini   uyg`otishi,
shuningdek   maktab   dasturini   kengaytirish   hamda   to`ldirish   maqsadida   amalga
oshiriladigan   darsdan   chetdagi   ko`pchilik   faoliyat   shakli   bo`lgan   sinfdan   tashqari
ishlar nomini oladi. 
Tabiatshunoslik   xonalarida   va   tirk   tabiat   burchagida   o`tkaziladigan   ishlar
uchun o`quvchilarga topshiriqlar darslarga kursning barcha mavzulari uchun o`quv
yili davomida berib boriladi. 
Tabiatshunoslik   fanlarining   o`qitilishida   o`quvchilar   bilan   olib   boriladigan
sinfdan   tashqari   mashg`ulotlarning   majburiy   bo`lmagan   ko`ngilli   shakllari
individual   ishlar,   sinfdan   tashqari   yosh   tabiashunoslar   to`garagining   ishi,“ ”
ommaviy kechalar ijtimoiy   foydali ishlar keng qo`llaniladi. 	
–
Sinfdan   tashqari   ishlar   o`quv   materilai   asosida   va   unga   bog`liq   holda
uyushtiriladi.   Biroq   uning   mazmuni   darsni   takrorlamaydi.   Dastur   doirasi   bilan
cheklanmaydi,   ammo   uni   to`ldiradi   va   abiat   haqidagi   fanning   qiziqarli   hamda
kerakli tomonini ochib beradi.   
Tabiatshunoslik   bo`yicha   sinfdan   tashqari   ishlar   darsdan   olingan   bilimlarni
kengaytirish,   chuqurlashtirish   va   konkrektlashtirish   tabiatni   o`rganishga   qiziqish
uyg`otish,   o`quvchilar   faolligi   hamda   mustaqilligini   rivojlantirish   imkoniyatini
beradi.   Sinfdan   tashqari   tabiatshunoslik   ishlari   tarbiyaviy   ahamiyatga
mustaqilligini   rivojlantirish   imkoniyatini   beradi.   Sinfdan   tashqari   tabiatshunoslik ishlari   tarbiyaviy   ahamiyatga   ham   ega,   chunki   bu   ishlar   o`quvchilarning   xulq
atvoriga   ijobiy   ta`sir   ko`rsatadi.   Ularning   moddiy   dunyoqarashi   va   mehnat
madaniyati   shakllanadi,   bilishga   qiziqishi,mustaqil   kuzatish   ko`nikmalri
rivojlanadi,jamoachilik   hissini   va   tabiatga   muhabbatijni   teranlashtiradi.
Tabiatshunoslik   bo`yicha   yo`lga   qo`yilgan   sinfdan   tashqari   ishlar   o`quvchi
shaxsini har tomonlama rivojlantirish vositalaridan biridir. 
      Uzoq   muddatli   tajribalar   o`tkaqzish,kolleksiyalar   uchun   material   yig`ish
model,maket   va   boshqa   ko`rgazmali   qurollar   tayorlash   jonli   tabiat   burchagi   va
o`quv-tajriba   maydonchadagi   ishlar   kabi   sinfdan   tashqari   ishlarning   shakllari
tabiatni   o`rganishni   hayot   bilan   bog`lash   va   o`quvchilarni   politexnik   tayyorgarlik
uchun   ahamiyatli   bo`lgan   amaliy   o`quv   va   ko`nikmalar   bilan   qurollantirish
imkoniyatini beradi. 
   Bolalarning kuzatishlari va o`quvchilarning tushuntirishlari bilan olib boriladigan
qishloq   xo`jaligi   bo`yicha   amaliy   ishlari   tabiatni   boshqarish,uni   inson   manfati
uchun   o`zgartirish   to`g`risidagi   ta`limot   asoslarini   tushuntirib   olishga   yordam
beradi.   Sinfdan   tashqari   mashg`ulotlarning   barcha   turlari   bir-biriga   bog`liq
bo`lishi, biri ikkinchisini to`ldirishi kerak. 
              SINFDAN TASHQARI ISHLAR MAZMUNI:
   Tabiyatshunoslik bo`yicha sinfdan tashqari ishlar tabiyatni o`rganish va muhfaza
qilish,o`simliklarni   o`stirish,hayvonlarni   parvarish   qilish,bilan   bog`liq   bo`lgan
xilma-xil mashg`ulotlar kiradi. Bu mashg`ulotlar darslarni takrorlamasligi va faqat
darslarda olingan bilimlarga asoslanish kerak. Bolalrni e`tiborini tabiat,shuningdek
maktab   burchagi   va   o`quv   tajriba   maydondagi   kuzatishlarga   qaratmoq
kerak;ko`cha va maktabni ko`kalamlashtirish qushlarni muhofaza qilish va qishloq
xo`jaligi   zararkunandalariga   qarshi   kurash   bo`yicha   ishtimoiy   foydali   mehnatni
tashkil   qilmog`   lozim.   Tabiatdagi   amaliy   ishlar   kuzatishlar   va   tegishli   kitoblarni
o`qish bilan birga olib boorish kerak. 
           Sinfdan tashqari ishning jadl borishi uchun uni tashkil etish shakllarini puxta
o`ylab chiqish zarur
M. I. Nuriddinova Tabiatshunoslikni o`qitish metodikasi ;Tosh 2005 175-176 bet.                                                                                      Sinfdan tashqari ishlarni uch
guruhga bo`lib o`rganamiz  birinchi guruhga ko`plab o`quvchilarni qamrab oluvchi
ommaviy   ishlar.   Ikkinchi   guruhda   cheklangan   o`quvchilar   doirasida   olib
boriladigan   to`garak   ishlari.   Uchunchi   guruhga   tabiatni   o`rganishga   ayrim
o`quvchilar bilan olib boriladigan ishlar kiradi                                 
Omaviy   mashg`lotlar   kinofilimlarni   namoyish   qilishni   tabiatga   ekiskursiyalar
o`tkazishni   ertaklar,   o`quvchilar   ishlarining   ko`rgazmaswini   tashkil   qilishni
shuningdek ommaviy tadbirlarni o`tkazishni nazarda tutadi. Guruh mashg`lotlariga
yosh tabiatshunoslar kulub ishlari kiradi. Idivudual mashg`lotlar devoriy gazetalar,
albomlar   chiqarishni;jonli   tabiat   burchagi   va   maktab   oldi   o`quv   tajriba
maydonidagi   tabiatdaqgi   ishlarni   darsdan   tashqari   o`qish   va   axbarot   burchagi
uchun  tabiatshunoslik   mazmunidagi   materiallar   tanlashni   bolalar   ilmiy-   ommaviy
kitoblariga taqrizni o`z ichiga oladi 
III   BOB   O`quvchilariga   ekskursiya   darslarida   yovvoyi   hayvonlar   haqida   bilimlar
berish. 
Tabiatshunoslikni   o`rganish   bolalar   bilan   sinfdan   tashqari
ishlar:ekskursiyalar   tabiatga   sayr,sinf   tirik   burchagidagi,maktab   o`quv   tajribasi uchastkasidagi   mashg`ulotlar   va   shu   kabilarsiz   tasavvur   qilib   bo`lmaydi.   Tabiiy
material  bilan  o`tkaziladigan  mashg`ulotlarning,har   xil  turlari   bolalrni   atrof  tabiat
bilan   tanishtirish   uchun   o`tkaziladigan   ekskursiya   va   sayrlar   ularning
tabiatshunoslik darslarida olgan bilimlarini to`ldiradi. 
Boshlang`ich   sinf   dasturida   ko`pgina   dars   mashg`ulotlarini   tabiatga
ekskursiya   uyushtirish   bilan   muvoffoqiyatli   o`tilishi   mumkin.   Agar   jism   yoki
hodisaning tabiiy holatida ko`rish lozim bo`lsa u vaqtda albatta ekskursiya tashkil
qilish kerak. Ekskursiya tashkil qilishda kuzatish obyektlarini suhbatning shakli va
mazmunini   sinchiklab   o`ylab   belgilash   kerak,   toki   kuzatilayotgan   obyekt
o`quvchilarda chuqur qiziqish, kattalarning mehnatida ularning yordam berishda 
intilishni   vujudga   keltirsin.   Bunday   mavzularda   quyidagilarni   kiritish   mumkin:
tuproq   va   tuproqning   pastki   qatlamlarini   erta   bahorda   gullovchi   o`simliklar,
o`simliklarning   organlari   urug`I,   bargi,   mevasi,   va   poyasini,   suv   hayvonlarini
kuzatish   uchun   suv   havzalariga   o`quvchilarni   o`zi   yashab   turgan   joy
tabiatnio`rganish   uchun   mahalliy   sharoidagi   shifobaxsh   o`simliklar,   yovvoyi
hayvonlar,   uy   hayvonlari   tabiatdagi   mavsumiy   o`zgarishlarni   kuzatish   uchun
ekskursiyalar   tashkil   etilsa   o`quvchilar   narsa   -   hodisalarni   ko`z   bilan   ko`rib   ular
haqidagi   tushunchalarni   kengaytiradilar.   va   aniq   tasavvurga   ega   bo`ladilar.
Ekskursiya   o`quv     tarbiya   ishlarining   juda   murakkab   va   qiyin   shakli   hamda–
bo`limlarini   bayon   qilishning   xilma     xil   metodlarini   nazarda   tutuvchi   eng	
–
samarali   o`qilish   shakllaridan   biridir.   Ekskursiyaning   kalendar   rejasini   o`quv
yilining boshida bir yil uchun choraklar bo`yicha mahalliy sharoitini hisobga olgan
holda   tuziladi   har   bir   ekiskursiya   puxta   tayorgarlikni   talab   qiladi,   va   odatda
quyidagi   bosqichlardan   tashkil   topadi.   Ekskursiyani   kalendar   rejasini   tuzish,   aniq
o`quv   reja   vazifalarini   belgilash,   obyekt   tanlash   va   bilan   taxminiy   tanishish,
kengaytirilgan   ish   rejasini   tuzish   ekskursiya   savodni   yoki   korxona   xadimlarini
o`quvchilar   bilan   suhbat   o`tkazishga   tarbiyalash   ularni   ekskursiyaning
maqsadibilan   tanishtirish,   o`quvchilarni   oldindan   tayorlash   (   ekskursiyaning
umumiy   vazifalarini   qo`yish   opshiriq   va   vazifalarni   taqsimlash,   ekskursiyadagi
xulq atvor qoidalari bilan tanishtirish anjom - aslaha va jihozlarni tarbiyalash)  ---   Kuzatish   imkoniyatlarni   hisobga   olib   eng   maqsadga   muvofiq   yo`l
tanlash. 
---   Ekskursiya   o`tkazish   uchun   yordamchilar   tanlash.   Ekskursiya   vaqtida
o`quvchilar ekskursiya joyigacha quyidagi ishlarni buyuradilar. 
1. Ekskursiya   vaqtida   o`quvchilar   ekskursiya   joyigacha   yo`l-yo`lakay
kuzatishlar olib boradilar. 
2. Butun ekskursiya davomida o`quvchi tushuntirib beradi. 
3.   Ekskursiya   joyida   o`quvchilar   odamlar   va   mashinalarning   ishini   yoki   tabiat
obyektlari va hodisalarni kuzatadilar. 
4. Ishchi va muhandislar bilan suhbatladilar
5.   Tabiiy   material   yig`adilar   va   oldindan   tayyorlab   qo`yadilar
papka,quticha,bankalarga soladilar. 
6. O`lchov ishlari (daryoda tuproq kesmasida,tepalekda,) olib boradilar. 
7. Kompas bo`yicha yo`nalishlarni aniqlaydilar. 
8. Rasm chizadilar,xulosalar chiqaradilar va umumlashtiradilar. 
9.   Kuzatilayotgan   obyrktni   baholi   qudratli   ijtimoiy   mehnat   qiladilar.   Ekskursiya
vaqtida   to`plangan   material   darsda   uydaki   darsdan   tashqari   vaqtda   maktabda
ishlanadi. Ulardan gerbariy va kolleksiyalar tayyorlanadi,ular tarqatma material bo`lib
xizmat qiladi yoki ko`rgazmali qurol sifatida foydalaniladi. Shu maqsadda shuningdek
rasmlar,albomlar   har   xil   yasalgan   narsalardan   ham   foydalaniladi.   Ekskursiya
darslarining   quyida   keltiriblgan   ishlanmalari   taxmindir.   O`qtuvchining   mahorati
ekskursiya  uchun  tanlangan  joyning  tabiatiga  qarab  ekskursiya  darsining  tuzilishi   va
kuzatiladigan obyektni o`zgartirish mimkin. 
     Tipratikanni kuzatish uchun ekskursiya o`tkazish. 
Ekskursiyaning maqsadi. 
Tipratikanning tashqi ko`rnishi xavf,sezilganda yumaloq,bo`lib tanasini tikanlarga
o`rab   olishi   uning   yashash   tarzini   hikoya   qilish,o`quvchilarga   ma`lumotlarga   tashkil
qilish   va   shu   asosida   oddiy   xulosalar   chiqarish   masalasini   rivojlantirish   tipratikan
ehtiyotkorlik   bilan   g`amxo`rlik   bilan   munobatda   bo`lish   uni   parvarish   qilish   istagini
tarbiyalash. Ekskursiya tayyorlanish:o`qituvchi tipratikanni kuzatish uchun ekskursiya tashkil   qilishdan   avval   tipratikan   haqida   nazariy   bilim   beradi.   Ekskursiya   davomida
topilgan tipratikanni sinf olib kelish uchun karton quti yoki yashikcha (toshbaqa solish
uchun)tayyorlanadi. 
Ekskursiyaning   borishi   o`quvchilar   yengil   va   ixcham   kiyinib   oyoqlari   tagi
tekis   va   yengil   krossovka   (yoki   keta)   boshlariga   soyabonli   shapka   kiyib   oladilar.
Ekskursiya   davomoida   aniq   bo`ylab   boradilar   va   tevarak   atrofni   kuzatib   boradilar.
O`quvchilar   dalaga   yetib   borganlarida   o`t-o`lanlar   orasida   sinchiklab   qaray
boshlaydilar,va u yerda sharpani sezib butun tanasini tikanga o`rab olgan tipratikanni
ko`rib   qoladilar.   O`qituvchi   o`quvchilarni   guruhlarga   bo`ladi   va   har   bir   guruhni
tegishli   jihozlar   bilan   ta`minlaydi.   O`qituvchi   o`quvchilarni   guruhlarga   bo`lgandan
keyin  ularga quyidagi yo`llanmani beradi. 
1.   O`t   o`lanlar   orasiga,ariq   bo`ylariga   ehtiyotlik   bilan   tipratikan   borligini–
aniqlaymiz. 
2.   Tipratikanni   ehtiyotlik   bilan   olib   qutiga   soling.   Salqin   va   tekis   joyga
toplanib,tipratikanni   kuzatish   uning   rangi   shakli   va   tutushini   kuzatganingiz
yuzasidan   tekishli   xulosa   chiqarib   daftarga   yozing.   Tanasi   usti   tomonidan   nina
bilan   qoplanganligini   aniqlang.   Tipratikan   tikani   qanday   vazifani   bajarishini
aniqlang. O`quvchilar tomonidan ekskursiya davomida bajarilgan ishni yakunlash
va   ular   qanday   xulosa   chiqarganlagini   quydagi   savollar   o`rtaga   tadhlanib   suhbat
o`tkaziladi. Tipratikan qanday hayot kechirar ekan. Tipratikanni tashqi  tuzilishida
nimani   kuzatingiz.   Tipratikan   nima   bilan   oziqlanadi.   Tipratikanni   qanday   foydali
tomoni bor. 
Mavzu:Qurbaqani   kuzatish   ekskursiyaning   maqsadi   :o`quvchilar
qurboqaning   tashqi   harakati   to`g`risidagi   bilimlarni   ekskursiyada   kuzatishlar
vaqtida   mustahkamlash   uning   rangi   yashil   orqa   oyoqlari   oldingisiga   bisbatan
uzunroq   ko`zlari   bo`rtib   chiqqan   yerda   sakrab   chivinlarni   tutib   yeydi.   Orqa
oyoqlari  oldingi  oyog`idan uzun bo`lgani  uchun sakraydi. Bolalar  lug`atini tashqi ko`rinishi hatti-harakati bilan boyitish qurbaqa foydali hayvon shuning uchun uni
asrash va unga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo`lishni tarbiyalash. 
Ekskursiya tayorlanish. 
Og`zi   yopiq   banka   go`girt   qutisi   ichida   pashsha   tayyorlab   qo`yilgan.   Suv
motori   ekskursiyaning   borishi   o`quvchilar   yengil   va  ixcham   kiyinib  oyoqlari   tagi
tekis   va   yengil   krasofka   yoki   keta   boshlariga   soyabonli   shapka   kiyib   oladilar.
Ekskursiya davomida ariq bo`ylab boradilar va tevarak atrofni kuzatib boradilar. 
Suv   chetida   turgan   qurboqani   o`quvchilarga   ko`rsatib   uning   nomi   tashqi
ko`rinishi   hatti   harakati   nima   bilan   ovqatlanishi   to`g`risida   o`quvchilarga   savol
berib   ularning   bilimini   aniqlab   oldik.   Hozir   biz   sizlar   bilan   qurbaqaning   suvda
qanday   suzishini   kuzatamiz,deb   qurbaqani   suvga   tushurib   yubordik.   O`quvchilar
qurbaqaning   orqa   oyog`ini   cho`zib   suzishini   suvga   tashlangan   taxta   bo`lagiga
tarmashib   chiqishini   kuzatdilar.   Qurbaqani   sakrashini   kuzatish   uchun   2ta   bolaga
qurbaqani   tutushni   aytdik   bolalar   suvdan   qurbaqani   suv   matrapi   yordamida
tutushdi va yerga qo`yishdi. Qurbaqa sakraydi,qurbaqa oyog`ini cho`zib sakrashini
kuzatdilar.   Shisha   idishga   soldik   qurbaqani   ovqatini   tayorlash   uchun   qilingan
go`girt qutisidagi pashsha va chuvalchangni shisha idish ichiga tashladik. Qurbaqa
oziqni tili bilan tutib yedi. Ovqatlantirib bo`lgach jonli tabiat burchagi uchun olib
qaytdik. 
Dash toshbaqasini kuzatish uchun ekskursiya uyushtirish 
Ekskursiya   maqsadi:   toshbaqani   tashqi   ko`rinishi   asta   siljishi   xavf
sezilganda   boshi   va   oyoqlarini   kosasi   tagiga   yashirishi   toshnbaqaning   yashash
tarzini   hikoya   qilish   o`quvchilarda   ma`lumotni   tahlil   qilish   va   shu   asosida   oddiy
xulosa   chiqarish   malakasini   rivojlantirish   toshbaqaga   ehtiyotkorlik   g`amxo`lik
bilan   munosabatda   bo`lish.   Uni   parvarish   qilish   istagini   tarbiyalash   ekskursiyaga
tayorlanish   o`qituvchi   toshbaqani   kuzatish   uchun   ekskursiya   tashkil   qilishdan
avval   toshbaqa   haqida   nazariy   bilim   beradi,   Ekskursiya   davomida   topilgan
toshbaqani   sinf   tirik   burchagiga   olib   kelish   uchun   karton   quti   yoki   teshikcha toshbaqa solish uchun tayorlanadi Ekskursiyaning   borishi:
o`quvchilar   yengil   va   ixcham   kiyinib   oyoqlari   tagi   tekis   va   yengil   krasofka   yoki
keta boshlariga soyabonli shapka kiyib oladilar. Ekskursiya davomida ariq bo`ylab
boradilar   va   tevarak   atrofni   kuzatib   boradilar.   O`quvchilar   dalalarga   yetib
borganlarida   o`t     o`lanlar   orasiga   sinchiklab   qaray   boshlaydilar,   va   u   yerda–
sharpani   sezib   butun   tanasini   kosasi   ichiga   tortib   olgan   dasht   toshbaqasini   ko`rib
qoladilar.   O`quvchilar   uni   diqqat   bilan   kuzatib   o`qituvchi   uning   nomini   aytishni
so`raydi  o`quvchilar  javob beradilar. O`qituvchi  o`quvchilardan  toshbaqani  tepasi
nima   bilan   qoplanganini   toshbaqaga   nersaning   nima   keragi   berganini   so`raydi
javoblar   eshitilgach   o`qituvchi   javoblarni   to`ldirib   toshq\baqa   haqida   gapirib
beradi. 
Toshbaqaning   usti   ham   osti   ham   kosa   bilan   qoplangan,agar   г   birorta
xafni   sezib   yoki   sharpani   eshitib   qolsa   darrov   boshini   oyoqlarini   dumini   kosasi
ichiga   yashirib   oladi   o`qituvchi   tayoqchani   toshbaqaning   kosasiga   ohistagina
tegizadi va toshbaqaning himoyalanishini o`quvchilar o`z ko`zlari bilan ko`radilar.
Toshbaqa   o`t-   o`lanlar   o`simlik   bargi   va   mevasi   bilan   ovqatlanadi   kechda   esa
uyquda ketadi,bahor kelib o`t- o`lanlar o`sib chiqganda uyg`onadi. 
Ekskursiya   oxirida   toshbaqani   qutichaga   solib   jonli   tabiat   burchagi
uchun   olib   qaytdik.   Ekskursiya   davomida,   topshiriqlarni   bajarish,o`qituvchining
dastlabki  ko`rsatmasini  talab etadi  ba`zan bolalarga ish usullarini (matrab qanday
foydalanish hayvonni qanday ushlash) ko`rsatib berish zarur bo`ladi. Ekskursiyada
o`quvchilar   mustaqil   ish   bajarayotganlarda   o`qituvchi   faqat   kuzatuvchi   sifatida
qolmasligi kerak. U o`quvchilarga qarab yuradi va lozim bo`lganda yordam beradi.
Lekin   yordam   o`rniga   ularga   ishni   bajarib   berishi   yoki   savollarga   javob   berishi
kerak   emas.   Ekskursiya   oxirida   xulosa   chiqarish   ekskursiya   oldidan   qo`yilgan
savollarni   ishga   olish   va   bu   savollarga   qisqacha   javob   berish   kerak.   Xulosalarni
ifodalash   uchun   o`quvchilarni   jalb   qilish   lozim.   Ekskursiyaning   o`zida
shuningdek,xotema   qismida   ekskursiya   davomida   to`plangan   tabiiy   matreallar (mayday   hayvonlar   va   hashoratlar)   chuqur   tekshirib   o`tirish   shart   emas,ularni
sinfga olib kelib,amaliy mashg`ulotlarda o`rganish ancha qulay.
Ekskursiya   vaqtida   asosan   sinfga   keltirib   bo`lmaydigan(katta
hayvonlarni   hayvonlarning   harakati)   ligini   o`rganiladi.   Ekskursiyaning   ish   qismi
tugagandan so`ng o`quvchilarga dam berish va tabiat qo`nida o`yinlar tashkil etish
kerak.   Biz   o`z   bituruv   ishimizda   o`zimiz   yashab   turgan   joyning   yovvoyi
hayvonlarning   ayrim   turlari   haqida   ma`lumot   keltirdik,   xolis.   Serquyosh
o`zbekistonimizning   egalari   bo`lgan   yosh   avlodlar   ilk   yoshlaridan   boshlab   tabiat
va   uning   saxovatini   namoyon   qiluvchi   oddiy   bilimlar   bilan   qurollantirsak,tabiiy
boyliklarimizning turli tuman xususiyatlarini o`rganishda qiziqtirsak tabiyki ularda
mavjud   jonli   tabiatni   asrab   avaylashga   muhofaza   qilishga   bo`lgan   his   tuyg`ular
ularga nisbatan g`amxo`rona munosabatda bo`lishdek oliyjanob fazilatlar shakilona
beradi. Shunday qilib bolalarni ta`limning boshlang`ich bosqichidan boshlab tabiat
va uning ajralmas bo`lagi hisoblangan hayvonot dunyosi uning mahaliy sharoitda
yashaydigan   ayrim   yovvoyi   vakillarining   yashash   tarzi   hayoti   va   kishilar   hayoti
bilan uzviy bog`liqlik mavjutligi masalalarga oid ma`lumotni tanishtirish bilan o`z
maqsadimizga erishdik deb hisoblamiz. 
           
                    Xulosa
Boshlang`ich sinf o`quvchilarda tevarak atrof tabiat haqidagi bilim va
tasavurini   kengaytirish   alohida   ahamiyatga   ega   molik   bo`lib   ular   bu
jarayonda tabiatning rang- barangligi g`aroyib hodisalarga boyligi to`g`risida
qiziqarli   ma`lumotga   ega   bo`ladilar   tabiatni   ajralmas   bo`lagi   hisoblangan
hayvonlar   haqidagi   ma`lumotlar   o`quvchilarda   nafaqat   tasavvurni
kengaytiradi va oydinlashtiradi balki ularda oddiy bilimlar hosil qilish bilan
birga hayvonlarning harakati,biologik xususiyatlari bilan yaqindan tanishish
imkoniyatiga ega bo`ladilar. Bitiruv malakaviy ishimizda yovvoyi hayvonlar
bilan tanishtirishuv pedagogik tomonlarni o`rgandik va tahlil qildik zero har tur   hayvonning   biologik   xususiyatlari   harakati   xulq   atvori   haqida   ilmiy
ma`lumotlarni   bilish   har   bir   boshlang`ich   sinf   o`qituvchisi   uchun   va   uning
ish faolyatini talab darajasida tashkil qilish uchun juda muhimdir. 
Bitiruv   manaviy   ishning   maqsadiga   erishish   uchun   bir   necha
vazifalarni   hal   qilishga   erishdik   buning   uchun   yovoyi   hayvonlar   bilan
tanishtirishning   turli   usullarini   ishlab   chiqishga   va   o`quvchilar   ishtirokida
amalda   qo`llashda   erishdik   bu   usullar   turli   dedaktik   va   harakatli   o`yinlar
tabiiy   matreallardan   dedaktik   matreallar   hayvonlar   shaklini   yasash   kabi
ta`limiy ishlarni bajarish bilan bog`liq bo`ladi turli yo`llar orqali o`quvchilar
ni yovoyi hayvonlar bilan tanishtirishning turli usullari ni ishlab chiqishadi.
Vatanimiz   tabiati   hayvonot   olamiga   nihoyatda   boyligi   va   rang-
barangligini,hayvonlarning   hayoti   va   harakatini   ularning   o`zi   uchun   qulay
sharoitda o`sishi va rivojlanishini kuzatib amaliy tushuncha va tasavurga ega
bo`ladilar. 
6.   Quydagi   tadqiqot   tekshiruvidan   keyingi   kuzatishlar   shuni
ko`rsatadiki   boshlang`ich   sinf   o`qituvchisi   tomonidan   o`tkazilgan
mashg`ulotlar davomida yovvoyi hayvonlar haqidagi savollarga o`quvchilar
qiynalmay zukkolik bilan javob qaytarishi,hayvonlarning harakati va tevarak
atrofga   munosabati   haqidagi   ko`nikmalarni   imkon   qadar   tezroq   aniqroq
tasavvur qila olishi aniqlanadi. 
7.   Boshlang`ich   sinfda   o`tkazilgan   turli   xil   mashg`ulotlar
o`quvchilarda   hayvonlarga   nisbatan   mehr   oqibat   ona   tabiatiga   muhabbat
tuyg`usini   uning   boyligini   asrab   avaylash   va   ularga   ozor
yetkazmaslik,hayvonlar   turini   soni   ko`paytirish   ular   bilan   tashqi   muhit   va
o`zaro   munosabatlarning   yangi   qirrasini   kashf   etish   ko`nikmasini   bu
ko`nikmalar   zamirida   ushbu   sohaning   yetuk   namoyondasi   bo`lishga   ilk
qadam   qo`yish   hislarini   tarkib   topdirishga   turtki   bo`lishiga   ishonch   hosil
qidik.  8.   Bizning   bitiruv   ishimizda   o`z   aksini   topgan   masalalar   yovvoyi
hayvonlarni o`rganishga qaralgan turli ish dars metodlari va ko`rgazmalar. 
Ma`lumotlarni bolalar ongiga yetkazish yo`llarini ochib yuborish ular orqali
bolalarning   bilim   darajasini   oshirish   tabiiy   materiallar   asosida   hayvonlar
shakllarini   yasashga   doir   amaliy   bilimlar   va   ko`nikmalar   hosil   qilish
bo`yicha qo`llanmalarni ishlab chiqish. 
Ishning ilmiy tadqiqot metodlari 
Malakaviy   bitiruv   ishini   tayyorlash   jarayonida   bolalar   bilan   suhbat
kuzatish tabiiy va tasviriy ko`rgazmalardan foydalanish o`yin va sayohatlar
o`tkazish metodlaridan foydalanadi. 
Bitiruv   ishining   manbalari:Bolalarni   atrof   tevarak   tabiat   bilan
tanishtirish   Yakkabog`   tumanida   uchraydigan   yovvoyi   hayvonlar   ularga
bag`ishlangan adabiyotlar qo`llanmalar va tavsiyanomalar. 
Dars   samaradorligini   oshirishda   xizmat   qiladi   degan   umidamiz.
Boshlang`ichsinf   o`quvchilarni   o`zlari   yashab   turgan   joyning   yovvoyi
hayvonlari   vakillari   bilan   tanishtirish   ularga   nisbatan   mehr     muhabbat–
hisini   uyg`otish   barcha   boshlang`ich   sinf   o`qituvchilarining   mas`ul
vazifalaridan biri deb hisoblaymiz.
Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Yomg‘ir chuvalchanglarining bioekologik xususiyatlari
  • Respublikamiz tabiiy suv havzalarida uchraydigan baliq turlari va ularning ekologik guruhlari
  • Hayvonlarning ko’payishi va rivojlanishi
  • Hayvonot olamining hilma-hilligi va uning tabiatda tutgan oʼrni
  • Yovvoyi hayvonlar mavzusida dars ishlanma

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский