Respublikamiz tabiiy suv havzalarida uchraydigan baliq turlari va ularning ekologik guruhlari - Zoologiya - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	3.5MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	05 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Zoologiya

Respublikamiz tabiiy suv havzalarida uchraydigan baliq turlari va ularning ekologik guruhlari

Sotib olish

RESPUBLIKAMIZ TABIIY SUV HAVZALARIDA UCHRAYDIGAN BALIQ
TURLARI VA ULARNING EKOLOGIK GURUHLARI
KIRISH.
I BOB. RESPUBLIKAMIZ TABIIY SUV HAVZALARIDA UCHRAYDIGAN
BALIQ TURLARI.
1.1. Respublikamiz hududida tarqalgan noyob baliq turlari.
1.2. Daryo baliqlari: Amudaryo va Sirdaryo daryolari misolida
1.3. Ko’l baliqlari: Oral dengizi, Aydar-Arnasoy ko’llari tizimi misolida
II BOB. BALIQLARNING EKOLOGIK GURUHLARI.
2.1. Plankton oziqlanuvchilar: suvda suzuvchi mayda organizmlar bilan
oziqlanadigan baliqlar
2.2. Bentos oziqlanuvchilar: suv tubidagi organizmlar bilan oziqlanadigan turlar
2.3. Yirtqich baliqlar: boshqa baliqlar va suvda yashovchi hayvonlar bilan
oziqlanuvchilar
XULOSA.

1

KIRISH.
Mavzuvning dolzarbligi: Baliqlar suv muhitiga yashashga moslashgan
umurtqali hayvonlardir. Baliqlarning yer yuzida 24 mingdan ortiq turi, O'zbekistonda
esa 70 dan ziyod turi tarqalgan. Baliqlarning tanasi suyri shaklda bo'ladi. Baliqlar
tanasining bunday tuzilishi suvda erkin harakatlanishga yordam beradi. Baliqlar
tanasining sirti tangachalar bilan qoplangan. Tangachalar orqali biz baliqning yoshini
aniqlashimiz mumkin. Baliqlarda oyoqlar bo'lmaydi. Ular o'rniga suzgichlar va dum
bo'ladi. Baliqlar(Pisces) katta sinfi 2 ta kenja sinfga bo'linadi. Tog'ayli va suyakli
baliqlar. O'zbekistonda faqat suyaklili baliqlar uchraydi. Tog'ayli baliqlar faqat
dengizlarda yashay oladi. O'zbekistonda dengiz yo'qligi sababli tog'ayli baliqlar
uchramaydi. O'rta Osiyo, shu jumladan, O'zbekiston suvlarida bakrasimonlardan
bakra baliq, karpsimonlardan sazan, karas, laqqa, qizilko'z, qizilqanot va cho'rtan kabi
baliqlar bor. Ular Orol dengizi, Amudaryo va Sirdaryo daryolari, kanallari va sun'iy
suv havzalarida yashaydi. Kumush Karas (Karassius Auratus) uzunligi 30sm bo'lgan
bu baliq karplar oilasiga kiradi. Tabiiy holda o'simlik ko'p bo'lgan ko'llar va
daryolarda yashaydi. U baliqni barchamiz akvarium va dekorativ hovuzlarda
boqiladigan oltin baliq sifatida bilamiz. O'zbekiston hududida Sirdaryo va Amudaryo
daryolarida, Surxon va Zarafshon vodiysidagi suv havzalarida Kumushtovon Karas
uchraydi. Zog'ora baliq (Aspius Aspius) Karpsimonlar oilasiga mansub tur bo'lib,
Boltiq dengizining shimoliy havzasi, Qorz va Orol dengizi havzasi, O'zbekistonning
deyarli barcha suv havzalarida uchraydi. Qora baliq(marinka) Schizothorax- uzunligi
50-70smgacha bo'ladigan bu baliq turi, asosan, Osiyo suv havzalarida, Amudaryo va
Sirdaryo daryolarida yashaydi. O'zbekistonda tog' daryolari va soylarda oddiy qora
baliq tarqalgan. Yosh baliqchalar bentos hayvonlari va o'simliklar bilan oziqlanadi.
Voyaga yetgan qora baliq yirtqichdir. Og'irligi 8 kggacha boradi. Moybaliq
(Chalcalburnus) bu baliqning uzunligi 40shgacha yetadi. U O'rta Osiyo va yevropa
daryolarida keng tarqalgan karpsimonlar oilasiga mansub tur hisoblanadi. Tanasining
qorin va anal suzgichlari oralig'idagi terisida tangachalar bo'lmaydi. 2-3 yilda voyaga
2

yetadi. Plankton va baliqlar chavog'i bilan oziqlanadi. Ovlanadi. Vazni 800
grammgacha boradi. Osman(Diptychus) Karpsimonlar oilasiga mansub, uzunligi 50-
60smga yetadigan baliq turkumi sanaladi. 3 turi ma'lum. O'rta Osiyo tog'laridagi suv
havzalari, Issiqko'l, Chirchiq daryosining yuqori qismi va irmoqlarida 2
turi(tangachali va tangachasiz osman)tarqalgan. Tangachali osmanlar daryolarda
yashaydi. Vazni 1 kggacha ;tangachasizlari esa daryo va ko'llarda yashaydi. Ularni
vazni esa 3 kggacha bo'ladi. Jerex (Cuprinus Caprio) uzunligi 1mga yetadigan bu
baliq turi ham karpsimonlar oilasiga kiradi. U asosan, o'rta, Qora, Azov, Kaspiy, Orol
dengizlarida va xatto Tinch okeanida ham uchraydi. U 3-5 yoshida voyaga yetadi.
Mayda baliqlar, planktonlar, voyaga yetganda esa baliq chvoqlari bilan oziqlanadi.
Martdan maygacha 40 tadan 300 mingtagacha uvuldiriq tashlaydi. Vazni 12kggacha
bo'ladi. Mo'ylovli baliq(Barbus) karpsimonlar oilasiga mansub baliq turi. Daryo va
ko'llarda yashaydi. Og'zi yonida ikki juft mo'ylovi, orqa suzgichida tishchalari, ba'zan
silliq tikani bo'ladi. Orol mo'ylovli balig'i (V.brachycephahus) vazni 20 kggacha
bo'ladi. Uvuldiriq tashlash uchun may-iyul oylarida Amudaryo va Sirdaryoga o'tadi.
540,7 mingtagacha tuxum qo'yadi. Orol dengizida , asosan, molluskalar bilan
oziqlanadi. Uzunligi 1 ma yetadi. Oqcha baliq(Abramis) karpsimonlar oilasiga
mansub baliq turkumi bo'lib, 3 turi bor. Bu turkum vakillari ,asosan, o'vtkinchi
baliqlar sanaladi. Lekin o'troq vakillari ham uchrab turadi. Bu baliqlarning bo'yi
50sm, og'irligi esa 5 kggacha bo'ladi. Yarim o'tkinchi oqcha baliq 3-4 yilda voyaga
yetsa; o'troq vakillari esa5-8 oyda voyaga yetadi.Ovlanadigan baliq. Oddiy cho'rtan
baliq(Esox lucius) uzunligi 1,5 m ga yetadi. U ayovsiz yirtqich. Yosh cho'rtanlar,
asosan, umurtqasiz hayvonlar, kattalari esa baliqlar, qushlar va setemizuvchilar bilan
ham oziqlanadi. Urg'ochisi erkagiga nisbatan yirikroq bo'ladi. Vazni 23kg dan oshishi
mumkin. O'rta Osiyoning tog' daryolaridan boshqa hamma suvlarda uchraydi.
Kurs ishining maqsadi: Respublikamiz tabiiy suv havzalarida uchraydigan
baliq turlarini aniqlash, ularning ekologik guruhlari bilan tanishish.
3

Kurs ishining vazifasi: Respublika hududida tarqalgan baliqlarning ekologik
guruhlari bilan tanishish. Ular quydagilar:
Plankton oziqlanuvchilar: suvda suzuvchi mayda organizmlar bilan
oziqlanadigan baliqlar
 Bentos oziqlanuvchilar: suv tubidagi organizmlar bilan oziqlanadigan turlar
 Yirtqich baliqlar: boshqa baliqlar va suvda yashovchi hayvonlar bilan
oziqlanuvchilar
Kurs ishining obekti: Respublika tabiiy suv havzalaridagi baliqlar.
Kurs ishining predmeti: Respublika hududidagi daryo, ko’l va suv
omborlaridagi mavjud baliq turlari bilan tanishish. Oziqlanish turiga qarab ularning
ekologiyasini aniqlash.
Kurs ishining tarkibi: Kirish, ikkita bo’lim, beshta bob, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar va ilovalardan iborat.
4

I BOB. RESPUBLIKAMIZ TABIIY SUV HAVZALARIDA
UCHRAYDIGAN BALIQ TURLARI.
1.1. Respublikamiz hududida tarqalgan noyob baliq turlari.
Baliqlar sinfiga (Baliqlar) tana harorati o'zgaruvchan va kesiklar orqali nafas
oladigan umurtqali suv hayvonlari kiradi. Baliqlar butun tanasini to'lqinga o'xshash
tarzda egib, burish orqali oldinga siljiydilar.
1.1.1 – rasm. Farg’ona yalangbalig’i (Triplophysa ferganaensis)
Bu harakatda qo’sh va toq qanotlardan tashqari baliqning rul vazifasini
bajaruvchi mushakli, kuchli dumi ham faol ishtirok etadi. Ularning tanasining yon
tomonlaridagi terida maxsus sezgi organi - suvning tebranishini sezadigan lateral
chiziq organi mavjud. 1
Ko'pchilik baliqlarning tanasi tarozi bilan qoplangan. Kiprinid
baliqlari (Baliqlar) umurtqali hayvonlarning katta sinfi bo'lib, juda keng tarqalgan.
1
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/abdulla-qodiriy-nomidagi-jizzax-davlat-
pedagogika-instituti-ta-v2.html%3Fpage%3D2&prev=search&pto=aue
5

Tuzilishi, hayoti va ekologik xususiyatlari suv muhitiga juda yaxshi moslashgan.
Suvda tez suzadigan baliqning tanasi cho'zilgan baliq tanasiga qaraganda suvga
nisbatan kamroq chidamli. Sekin suzuvchi baliqlar tekis tanaga ega. Suyakli
baliqlarning xarakterli xususiyati shundaki, skelet butunlay suyaklardan iborat.
Quyruq gomoserkaldir, ba'zi turlarda kaudal suzgich qisqaradi. Og'iz boshning oldingi
uchida joylashgan. Tanasi suyak munchoqlari bilan qoplangan. Odatda, tangalar
yumaloq yupqa plitalardir. Jabra pardalarini ushlab turadigan novdalar mavjud. Havo
pufakchasi yaxshi rivojlangan. Jabra qurilmangiz Jabra korpusi bilan himoyalangan.
Bir juft ko'krak va qorin qanotlari tanaga nisbatan vertikal ravishda joylashgan.
Karplar (Cyprinidae) suyakli baliqlarning eng boy oilasi, tanasi (uzunligi 2 sm dan 1,5
m gacha) sikloid tarozilar bilan qoplangan yoki yalang'och. Jag'larda tishlar yo'q,
farenksdagi yutish tishlari yordamida oziq-ovqat maydalanadi. Skelet suyaklardan
iborat. Jag'lar yaxshi rivojlangan. Baliqlar tanasini bukish va burish orqali harakat
qiladi. Juft va toq qanotlar harakat paytida tanani boshqaradi va muvozanatlashtiradi.
Kichikroq yoki yassiroq gavdali baliqlar suvga bir juft eshkak eshkak suzish yoki
to'lqinli harakatlar qilish orqali suzadilar. Baliq tanasining egriligi umurtqalar soniga
va teri yuzasidagi tarozilarning nozikligiga bog'liq. Baliqlarda tikanlar soni 16 tadan
(quyoshli baliqlarda) 400 tagacha (Yangi Zelandiya lentasi baliqlarida) o zgaribʻ
turadi. Bosh skeleti yaxshi rivojlangan, yuz skeleti gimnastika yoyi va beshta
maksiller yoylardan tashkil topgan jag'lardan iborat. Miya turli darajalarda
rivojlangan. Suyakli baliqlarning oldingi miyasi kichik, oraliq va bosh miya nisbatan
kattaroq, ikki xil nafas oluvchilarning bosh miya yarim sharlari rivojlangan, bosh
miya kichik. 2
Miyadan o'n juft nerv chiqadi. Ta'm a'zolari yaxshi rivojlangan. Eshitish
organlari ichki quloqdan iborat bo'lib, baliq barcha turdagi tovushlarni, shu jumladan
ultratovush to'lqinlarini ham eshitadi. Urug'lantirish paytida ko'pchilik baliqlar
qanotlari yordamida tovush chiqarish qobiliyatiga ega. Odatda ob'ektlarni 1
2
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/abdulla-qodiriy-nomidagi-jizzax-davlat-
pedagogika-instituti-ta-v2.html%3Fpage%3D2&prev=search&pto=aue
6

metrgacha bo'lgan masofada ajratib turadi. Ammo ko'zdagi o'roq shaklidagi
o'simtaning qisqarishi tufayli, ko'z olmasining o'zgarishi tufayli u 12 m gacha bo'lgan
masofadagi narsalarni ajrata oladi, suvning chuqur qatlamlarida va g'or suvlarida
yashaydigan baliqlar ko'zlarini yo'qotgan. Baliqlar lateral chiziq organlari yordamida
yaxshi suzadi. Asosiy nafas olish organlarining shikastlanishi umr bo'yi davom etadi.
Ba'zi baliqlar (polipter, seratodlar) gillalar bilan birga atmosfera havosidan
qo'shimcha nafas olish organi - o'pkani ham rivojlantiradi. Baliqlar turli yoshda
yetiladi. Gambuziya va tezsuzar baliqlari bir yilda, orol balina va perch 12-14 yoshda,
beluga kitlari 20 yoshda balog'atga etadi. Xum qizil ikra va pushti qizil ikra kabi
baliqlar hayotlarida bir marta bo'kirishadi. Ko'pchilik baliqlar (dace, nosailo) ko'p
yillar davomida yiliga bir marta, boshqalari (zogora, oq kumush, tovon baliqlari)
yiliga bir necha marta urug'lantiradi. Ko'pchilik baliqlar (dace, nosailo) ko'p yillar
davomida yiliga bir marta, boshqalari (zogora, oq kumush, tovon baliqlari) yiliga bir
necha marta urug'lantiradi. Baliqlarning bir qismi (chumchuq, kumushrang) bahorda,
ko pchilik baliqlar (chig iz, kumushrang, barbel va boshqalar) bahor-yoz oylarida,ʻ ʻ
ba zilari (g ulma) esa kuzda tuxum qo yadi. Burbot va burbot qishda uvillaydi.
ʼ ʻ ʻ
Ularning tuxumlari soni bir necha (ba'zi akulalar) dan 300 milliongacha (oy). Bir
qator baliqlar (gambuziya, ba'zi qisqichbaqalar) jonlilik bilan ko'payadi. Baliqlar turli
o'lchamlarda bo'ladi. Pondako magistrallari Filippin orollari yaqinida keng tarqalgan.
1-1,5 sm, vazni 1,5 g, eng katta kit akulasi uzunligi 15-20 m, og'irligi 12-14 tonnaga
etadi. Baliqlarning yoshi ularning tarozi va ba'zi suyaklaridagi o'sish halqalari bilan
belgilanadi. Baliqlar 1-2 yildan (tezyurar qayiqlar) 100-120 yilgacha (beluga kitlari)
yashaydi. Amudaryo va Sirdaryodagi oddiy baliqlar taxminan 50-60 yil yashaydi. 3
Oziqlanish usuliga qarab, baliqlarning og'zi va tishlari turlicha tuzilgan. Baliqlarning
nafaqat jag'larida, balki tilda, tanglay va halqumlarda ham tishlar (shrik, xoch
baliqlari) mavjud. Yumurtadan chiqqan baliqlar avval sarig’i qop bilan oziqlanadi,
3
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/abdulla-qodiriy-nomidagi-jizzax-davlat-
pedagogika-instituti-ta-v2.html%3Fpage%3D2&prev=search&pto=aue
7

keyin suv o’tlari va bir hujayrali hayvonlar bilan oziqlana boshlaydi. Yirtqich baliqlar
(qor balig'i, roach, perch) boshqa baliq va hayvonlarni iste'mol qiladi. Zogora,
butterfish va barbelfish o'simliklar va hayvonlarning aralash dietasi bilan oziqlanadi.
Baliqlarning rang-barangligi ularning teri pigment hujayralari - xromoforlarga bog'liq.
Xromotoforlar nervlarning ta'sirida tashqi muhit rangiga qarab rangni o'zgartirish
qobiliyatiga ega. Bu hodisa baliqlarni dushmanlardan himoya qilishda katta
ahamiyatga ega. Baliqlar - sovuq qonli hayvonlar, tana harorati beqaror. Tana harorati
deyarli suv haroratiga yaqin, ba'zan 0,5 ° S yuqori. Hozirgi vaqtda baliqlar eng xilma-
xil umurtqali hayvonlar bo'lib, barcha xordatlarning deyarli yarmini, 20 000 dan ortiq
turni tashkil qiladi. Baliqlar 2 sinfga bo'linadi: suyakli va suyakli baliqlar. Aksariyat
turlari (96%) suyakli baliqlardir. Suyakli baliqlarning bosh qismi bundan mustasno,
tanasining katta qismi suyak tarozi bilan qoplangan. Suyak tangalar plitkalar kabi bir-
birining ustiga qo'yilgan. Suyakli baliqlar skeleti suyakli baliqlar skeletidan birinchi
navbatda suyaklardan iboratligi bilan farq qiladi. Kelib chiqishiga ko'ra suyaklar
xaftaga tushadigan suyaklarga va teri suyaklariga, ya'ni qoplovchi suyaklarga
bo'linadi. Xaftaga tushadigan suyaklar xaftaga tushadigan to'qimalarni suyak
to'qimasi bilan bosqichma-bosqich almashtirish natijasida hosil bo'ladi. Qoplovchi
suyak haqiqiy teridan hosil bo'ladi va suyak davridan o'tmaydi. Baliq skeleti qurbaqa
skeleti, bosh skeleti va qanot skeletiga bo linadi. Asab tizimi va sezgi organlariʻ
Suyakli baliqlarning miyasi suyakli baliqlarga qaraganda birmuncha sodda. Uning
o'lchamlari nisbatan kichik bo'lib, oldingi miya pardalarida nerv moddalari yo'q. Miya
yarim sharlari (qorinchalar)ning ichki qismi qisqichbaqalardagi kabi septum bilan
to'liq ajratilmagan. Miya yarim sharlari miya yarim korteksining oldingi qismiga va u
bilan miyaning orqa qismiga bog'langan. Ko’rish nervlari kesishadi va xiazm hosil
qiladi. 4
4
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/abdulla-qodiriy-nomidagi-jizzax-davlat-
pedagogika-instituti-ta-v2.html%3Fpage%3D2&prev=search&pto=aue
8

Suyakli baliqlarda oraliq miya va bosh miya nisbatan katta va yaxshi
rivojlangan. O'rta miya miya yarim sharlari bilan qoplangan. Medulla oblongata asta-
sekin orqa miya bilan birlashadi. Miyadan 10 juft kranial nervlar chiqadi. Umuman
olganda, baliqlar va barcha umurtqali hayvonlarning miyasining barcha qismlari
hayvonlar hayotida muhim ahamiyatga ega. Masalan: medulla baliqlarning harakatini
boshqaradi, medulla nafas olish, qon aylanishi va ovqat hazm qilish organlarining
ishini boshqaradi. Ovqat hazm qilish tizimi. Ko'pchilik suyakli baliqlarning og'zida
bir qancha konussimon tishlari bo'lib, ular old, yuqori, tish va hatto palatin, suzgich,
zigomatik va parasfenoidal suyaklarda joylashgan. Tishlar ovqatni og'izda ushlab
turish uchun xizmat qiladi. Jag'da tishlar yo'q, inson suyaklarida ovqatni chaynash
funktsiyasini bajaradigan bir yoki 2-3 qator tishlar mavjud. faqat ustki tarafdagi jag'
old suyagi bilan qoplangan, bu suyak yuqori jag'ga tutashgan va harakatchan.
Mo'ylovi ikki yoki uch juftdan iborat. Til yo'q. Orofarenksdan ovqat oshqozonga
ochiladigan qizilo'ngachga kiradi. Oshqozon sfinkter bilan bog'langan bo'lib, undan
bu vazifani bajaradigan bezlar chiqadi. Katta jigar ichaklarda joylashgan. oshqozon
osti bezi tutqich bo ylab tarqalgan, qilichboz va boshqalar) umurtqasizlar, o t amur,ʻ ʻ
ba zan zoobentos bilan oziqlanadi.
ʼ
Ayirish tizimi. Suyakli baliqlarda tasmasimon juft uzun tanachalar, ya’ni
mezenefros buyraklar ajratuvchi organ vazifasini bajaradi va ular umurtqa
pog’onasining ikki tomonida qorin pardasi ostida joylashadi. Farqi shundaki, suyakli
baliqlar reproduktiv tizim bilan bog'liq emas. Chiqaruvchi organlar umurtqa pog'onasi
tomonidagi havo pufagida joylashgan bir juft uzun tasmasimon tanalardan, ya'ni
mezonefros buyraklaridan iborat. 5
Suyakli baliqlar odatda fin pufagining yon tomonlarida bir juft jinsiy bezlarga
ega. Ayolning tuxumdoni cho'zilgan, mayda donalar shaklida. Erkak baliqning
spermatozoidlari ayolning tuxumdoni kabi tana bo'shlig'ida joylashgan silliq va
5
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/abdulla-qodiriy-nomidagi-jizzax-davlat-
pedagogika-instituti-ta-v2.html%3Fpage%3D2&prev=search&pto=aue
9

cho'zilgan tanadan iborat. Teleost baliqlarining etuk gametalari birinchi navbatda
suvga chiqariladi va urug'lanish suvda sodir bo'ladi. Suyakli baliqlarning ayrim
turlarida urug'lantirish ham ichki bo'lishi mumkin, ular urug'lantirilgan tuxumni tashqi
muhitga chiqaradi;
Bu baliqlarga Amerikaning subtropik mintaqalari suvlarida yashovchi tishli
sazanlar oilasiga mansub turlar kiradi. Shunday qilib, suyakli baliqlar asosan ma'lum
jinslarga kiradi. Ular orasida germafroditizm juda kam uchraydi. Dengiz va çipura
germafrodit baliqlardir. Amur marmoti o'z bolalarini himoya qiladi, ya'ni ular o'z
avlodlari uchun qayg'urishlari kerak bo'ladi. Tuxumlar tashqaridan urug'lantiriladi.
Respublikamizda kam uchraydigan sazan baliqlarining sistematikasi.
Suyakli baliqlarni sistemalashtirish juda qiyin, respublikamizda keng tarqalgan sazan
turlarining ko'pchiligi chuchuk suvlarda yashaydi; Ushbu turkumga 2 oila kiradi:
sazan va kiprinid. Tananing skeleti suyaklardan iborat. Ushbu toifaning vakillari
barcha suv havzalarida keng tarqalgan va bir necha yuz turlarni o'z ichiga oladi.
Zogor baliqlari ham shu toifaga kiradi. Mo ylovli baliqlar Orol dengizi, Zarafshon,ʻ
Amudaryo va Sirdaryo havzalarining daryo va ko llarida uchraydi; Qora baliq
ʻ
respublikamizning tog daryo va soylarida ko p uchraydi; Yog li va oq baliqlar Orol
ʻ ʻ ʻ
dengizi qirg oqlarida, Sirdaryoning quyi oqimida, Amudaryo va Zarafshonda,
ʻ
shuningdek, Orol dengizi va unga quyiladigan daryolarda yashaydi.
Topilgan lak ham ushbu toifaga kiradi. Oq xoch sazan va kumush sazan Uzoq
Sharq daryolaridan O rta Osiyo suv havzalariga keltirilib, iqlimga moslashgan.
ʻ
O zbekiston suv havzalarida baliqlarning 84 turi va bir qancha kenja turlari yashaydi.
ʻ
Quyidagi jadvalda O’zbekiston Respublikasi suv havzalarida uchraydigan sazan
turlarining taksonomiyasi jadval ko’rinishida keltirilgan:
Respublikamizda keng tarqalgan baliqlar haqida qisqacha ma'lumot. Karp
Cyprinuscarpio Linnaeus. Respublikamizning chuchuk suvlarida yashaydigan juda
10

keng tarqalgan baliq. U Yevropada ham uchraydi. 6
Tinch okeani havzasida uni Amur
daryosidan Yunanagacha topish mumkin. Osiyoda bu baliq Qora, Kaspiy va Orol
dengizlari suvlarida ham keng tarqalgan. So nggi paytlarda Murg ob daryosi vaʻ ʻ
Balxash ko lida zogora baliqlari ham yetishtirilmoqda. Umuman olganda, sazanning
ʻ
maydoni butun emas, balki bo'laklarga bo'lingan. Daryolar va ko'llarning turli
sharoitlarida hayotga moslashgan, lekin tez oqadigan suvlarda topilmaydi, u tinch suv
osti kamarlarida ko'p; Tanasi nisbatan uzun, qanotlari quyuq rangda, dum qanotlari
bor. qizg'ish dog'lar. Bu baliqning rangi tez-tez o'zgarib turadi. Bu baliqning kallasi
katta, boshida ikki juft mo’ylovi, boshida uch qator tishlari bor. Orqa tomoni qorong'i,
yon tomonlari sarg'ish-jigarrang. 20 kg gacha. Ma'lumki, og'irligi 45 kg bo'lgan sazan
baliqlari ham ovlanadi. Bu baliq suv o'tlari orasida 30 yil yashaydi, tuxum miqdori
uning yoshi va hajmiga bog'liq. Uch yoshli sazan 20-30 ming, kattalar esa 100 ming
va hatto millionlab tuxum qo'yishi mumkin. Tuxumlar suv o'tlariga yopishadi,
ularning rivojlanishi suv haroratiga bog'liq va 3-8 kun davom etadi. Lichinkaning
uzunligi taxminan 4 mm. Birinchidan, u tsement organi (yopishqoq modda ajratuvchi
organ) yordamida o'simlikka birikadi va uzunligi 2-3 sm ga yetganda, u erkin suzadi. 7
Uning o'sishi yashash joyining ekologik va ozuqaviy sharoitlariga bog'liq. Yaxshi
ekologik sharoitda bu baliq allaqachon 30 sm balandlikda va ikki yoshida 500-600 g
vaznga etadi. Lichinka sarig'i qopchasida ovqatlanishni tugatgandan so'ng, u kiprikli
va siklop kabi kichik organizmlar bilan oziqlanadi. Voyaga etgan gorse baliqlari
qisqichbaqasimonlar, mollyuskalar va o'simliklar, hatto suvga to'kilgan urug'lar bilan
oziqlanadi. (Cyprinus carpio) — sazanning xonakilashtirilgan shakli. U tijorat
maqsadida o'stiriladi va mamlakatimizda sazan deb ataladigan shakl ko'proq
o'stiriladi. 3-5 yoshda (ayollar oldinroq, erkaklar keyinroq) kattalar bo'lishadi. 700
000 tagacha yopishqoq pufakchalarni sayoz suvga tashlaydi. Lichinka atrof-muhit
6
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/abdulla-qodiriy-nomidagi-jizzax-davlat-
pedagogika-instituti-ta-v2.html%3Fpage%3D2&prev=search&pto=aue
7
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/abdulla-qodiriy-nomidagi-jizzax-davlat-
pedagogika-instituti-ta-v2.html%3Fpage%3D2&prev=search&pto=aue
11

sharoitlariga qarab 3-10 kun ichida tuxumdan chiqadi. Ikki yoshida uning vazni 2,5
kg va undan ko'p bo'ladi. Birinchidan, lichinka o'simliklarga yopishadi, so'ngra erkin
suzadi va kichik organizmlar, masalan, kirpiklar bilan oziqlanadi. Ular kattalashgani
sayin qurtlar va hasharotlar qurtlari bilan oziqlanadi. Ko'zgu sazanidan tashqari,
mahsuldor va turli xil muhit sharoitlariga moslashgan boshqa shakllar mavjud.
Karplarning og'zida tishlari yo'q, lekin ularning orqa jag' yoylarida joylashgan halqum
tishlari bor. Bu oilaga ko'l va daryolarda yashovchi kambala, Kaspiy-Volga havzasida
yashovchi roach, lesh, jogora kiradi. Orol dengizi,
Kiprinidlar guruhiga Zaravshon, Amudaryo va Sirdaryo havzalarining daryo
va ko llarida yashovchi balin, qora baliq, sariyog va oq baliqlar kiradi. Zogor baliqʻ ʻ
ovlanadigan asosiy baliqlardan biridir. Hozirgi vaqtda ovlanadigan sazanga o'xshash
baliqlar orasida birinchi o'rinni zgora baliqlari va uning xonakilashtirilgan shakli
sazan egallaydi. Har ikki turdagi baliqlardan yiliga O’zbekiston havzalarida 600-700
sentner, dunyoda esa 2 million sentnerga yaqini ovlanadi. 8
Qora baliq - Schizothorax intermedius McClelland. (2-rasm).
Respublikamizning tog daryolarida tarqalgan. Tanasi uzun, ingichka, yuzasi mayda
ʻ
tarozilar bilan qoplangan. Yaqin atrofda anus va anal suzgichning asosi qoplangan.
kengaytirilgan tarozilar (yoriqlar). Qorin qora bo'lib, 2-3 yoshda jinsiy etuk bo'ladi.
Tana uzunligi 45 sm gacha, vazni 1,5 kg gacha. Qorin va siydik pufagining ichki
qismini qoplaydigan qora qobiq zaharli hisoblanadi.
1.2. Daryo baliqlari: Amudaryo va Sirdaryo daryolari misolida
Amudaryo baliqlari. Amudaryo, O'zbekistonning eng uzun daryolaridan biri
hisoblanadi va uning ekosistemasi ko'plab baliq turlariga uy-joy bo'lib xizmat qiladi.
Daryo, uning yashil o'simliklari, harorati va suv sifati tufayli turli xil baliq turlarini
qo'llab-quvvatlaydi. Amudaryo, Markaziy Osiyo bo'ylab oqib, Aral dengiziga
quyiladigan uzun daryodir. Uning suv havzasi quyidagi baliq turlarini o'z ichiga oladi:
8
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/abdulla-qodiriy-nomidagi-jizzax-davlat-
pedagogika-instituti-ta-v2.html%3Fpage%3D2&prev=search&pto=aue
12

1. Amudaryo shovqini (Pseudoscaphirhynchus kaufmanni) - Bu turi endemik bo'lib,
daryoning oqimi kuchli bo'lgan qismlarida yashaydi va juda kam uchraydi.
2. Amudaryo baliqchasi (Glyptosternon reticulatum) - Toshli va qumli asoslarda
yashaydi, odatda oqimning pastki qismlarida topiladi.
3. Amudaryo sazani (Cyprinus carpio) - Keng tarqalgan tijorat baliq turi bo'lib, suv
havzasining katta qismlarida uchraydi.
4. Qizilko'z (Scardinius erythrophthalmus) - Amudaryo suv havzasida uchraydigan
yana bir mashhur turi. Ular odatda qirg'oq yaqinida, o'simliklar bilan qoplangan
joylarda yashaydi va asosan hasharotlar va mayda suv o'simliklarini yeyishadi.
5. Jeleznaya ryba (Gobio gobio) - Bu kichikroq baliq turi daryo tubidagi qum va
shag'al orasida yashaydi. Ular asosan suv tubida yashovchi hasharotlar va boshqa
kichik suv jonzotlarini iste'mol qilishadi.
Amudaryo gulbalig’i ( lotincha: Salmo oxianus ) — sulaymonbaliqlar oilasiga
mansub nashtarqanotli baliq turi sanaladi. Amudaryoning yuqori qismi (Surxondaryo,
Sangardak va To’palang daryolari havzalari); Tanxozdaryoga keltirilgan, Qoradaryo
va Norinda iqlimlashtirilgan. O’zbekistondan tashqarida: Qirg’iziston
(iqlimlashtirilgan), Tojikiston, Afg’oniston. Orol, Kaspiy, Qora, Boltiq, Barens va Oq
dengizlar havzalarida, Janubiy Yevropa, AQSHda (iqlimlashtirilgan) – boshqa kenja
turlari uchraydi. Tez oqadigan, suvi sovuq va tubi tosh-shag’alli tog’ daryolarida
yashaydi. Ilgari u keng tarqalgan edi, lekin so’nggi o’n yilliklarda keskin kamaydi.
Tog’ daryosi balig’i. 3-4 yoshida jinsiy yetuklikka erishadi. Urchishi – sentyabr-
oktyabr oylarida. Serpushtligi – 160–3000 uvuldiriq atrofida. Asosan suv
hasharotlarining lichinkalari, mollyuskalar, yiriklari esa baliqlar bilan oziqlanadi.
Daryolar oqimining sun’iy tartiblanishi natijasida tabiiy suv rejimining o’zgarishi va
uning ifloslanishi, rekreasion faoliyat, brakonyerlik. 9
9
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://uz.wikipedia.org/wiki/
Amudaryo_katta_kurakburuni&prev=search&pto=aue
13

Amudaryo katta kurakburuni yoki qilquyruq (Pseudoscaphirhynchus
kaufmanni) — bakralar oilasiga (Acipenseridae) mansub butunlay yo q bo lib ketishʻ ʻ
arafasida turgan, Amudaryoning endemik relikt turi. O zbekiston va Turkmanistonda
ʻ
Amudaryoning o rta va quyi oqimida uchraydi.
ʻ
1.2.1. – rasm. Amudaryo katta kurakburuni.
Afg oniston va Tojikistonda ham uchrashi taxmin qilinadi. Asosan daryoning
ʻ
nisbatan sayoz, osti qumli va loyqa suvlarida uchraydi. Ushbu tur Turkistonning
birinchi general-gubernatori Konstantin Petrovich von Kaufman sharafiga nomlangan.
Amudaryo katta kurakburuni boshqa bakralar ichida nisbatan kichik baliq bo lsa ham,
ʻ
Pseudoscaphirhynchus urug i vakillari ichida eng yirigi hisoblanadi. Uzunligi
ʻ
xivchinga o xshash ingichka dumi bilan birgalikda 85 sm gacha, og irligi 2 kg gacha
ʻ ʻ
yetadi. Dum suzgichining yuqori uchi ingichka, uzun xivchinga aylangan. Shu belgisi
bilan boshqa urug doshlaridan farq qiladi. Tumshug i keng, uning uchida va yon
ʻ ʻ
tomonida 1-9 ta o tkir uchli tikanlari bor. Ko zlarining oralig i va ensa qismida ham
ʻ ʻ ʻ
ana shunday 2 tadan o tkir tikanlar bo ladi. Og zi boshining pastki qismida
ʻ ʻ ʻ
14

joylashgan, keng, mo ylovlari silliq.ʻ 10
Ko zlari mayda. Cho girlari soni orqa tomonida ʻ ʻ
10-15 ta, yon tomonida 28-40 ta, qorin tomonida 5-11 ta atrofida bo ladi. Orqa
ʻ
suzgichidagi shu’lalar soni 25-37 ta, anal suzgichida esa 15-24 ta bo ladi. Jabra
ʻ
qilchalari soni 13-20 taga yetadi. Amudaryo katta kurakburunining ikkita: nisbatan
yirik, och tusli, kech voyaga yetadigan normal formasi va kichik, to q rangli, erta
ʻ
voyaga yetadigan pakana formasi uchraydi.
Chuchuk suv balig i. Amudaryo o zanida yashaydi. Ilgari Orol dengizi
ʻ ʻ
qurimasidan avval ham dengizda yoki Amudaryo havzasidagi ko llarda uchrashi qayd
ʻ
etilmagan. Amudaryo katta kurakburunining yosh vakillari mayda baliqlar va suvdagi
hasharot lichinkalari bilan, voyaga yetgan vakillari esa asosan boshqa mayda baliq
turlari bilan oziqlanadi. Dastlab olib borilgan 1960—1970-yillardagi tadqiqotlarda
Amudaryo katta kurakburunining voyaga yetish davri 5-8 yoshli individlar orasida
kuzatilgan bo lsa (urg ochilari erkaklariga nisbatan biroz kechroq voyaga yetadi),
ʻ ʻ
1990-yillarda olib borilgan kuzatuvlarda 4 yoshli individlar orasida ham voyaga
yetgan vakillari uchragan, tadqiqotchilar buni baliqlar yashash muhitidagi o zgarishlar
ʻ
bilan bog lash mumkinligini aytishadi. Amudaryo katta kurakburunining biologiyasi
ʻ
haqida yetarli ma lumotlar mavjud emas. Shunday bo lsada, mart va may oylari
ʼ ʻ
oralig ida normal formadagi urg ochilari 3100-36500 tagacha, pakana formadagi
ʻ ʻ
urg ochilari esa 1000-2000 tagacha tuxum qo yishi ma lum. Ushbu baliqlar faqat har
ʻ ʻ ʼ
4-5 yilda bir marta tuxum qo yadi deb ishoniladi. Tuxumlarini suv tubiga qo yadi.
ʻ ʻ
Tuxumlari yopishqoq, qora, diametri 1,5-2,7 mm atrofida. Tuxumdan chiqqan
lichinkalari loyqa suv tubida yashashga moslashgan. Yosh baliqlarning tumshug ida
ʻ
tikanlari va dum qismidagi xivchinlari bo lmaydi, ular baliq 6,5 sm bo lganidan keyin
ʻ ʻ
paydo bo ladi. Amudaryo katta kurakburunlari 14 yil atrofida yashaydi.
ʻ 11

10
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://uz.wikipedia.org/wiki/
Amudaryo_katta_kurakburuni&prev=search&pto=aue
11
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://uz.wikipedia.org/wiki/
Amudaryo_katta_kurakburuni&prev=search&pto=aue
15

Amudaryo katta kurakburuni dastlab tashqi morfologik belgilariga ko raʻ
Shimoliy Amerika daryolarida uchrovchi kurakburunlar (Scaphirhynchus) urug i
ʻ
bilan birgalikda Scaphirhynchinae kenja oilasiga birlashtirilgan edi. Amudaryo katta
kurakburuni kariotipi 118-120 xromosomadan iborat bo lib, u bakralarning kam
ʻ
xromosomali guruhiga mansub. Amudaryo katta kurakburuni va kurakburun bakra
(Scaphirhynchus platorhynchus) genetikasi va kariotipini solishtirish asosida olib
borilgan tadqiqotda ular orasida yaqqol ko zga tashlanuvchi farqlar mavjud ekanligi
ʻ
va Scaphirhynchinae oilasi polifiletik kelib chiqishga ega ekanligi ma lum bo ldi.
ʼ ʻ
O tkazilgan so nggi morfometrik va osteologik tadqiqotlar asosida soxta
ʻ ʻ
kurakburunlar urug i alohida mustaqil Pseudoscaphirhynchinae kenja oilasi sifatida
ʻ
ajratildi. Yaqinda amalga oshirilgan to liq mitoxondrial genom asosidagi filogenetik
ʻ
tekshiruv ham soxta kurakburun (Pseudoscaphirhynchus) va kurakburun
(Scaphirhynchus) urug larining o zaro monofiletik emasligini ko rsatdi.
ʻ ʻ ʻ
Sirdaryo baliqlari. Sirdaryo, O'zbekiston va Qozog'iston orqali oqib,
12
shuningdek, Aral dengiziga quyiladi. Uning suv havzasi quyidagi asosiy baliq
turlarini o'z ichiga oladi:
1. Sirdaryo shovqini (Pseudoscaphirhynchus hermanni) - Bu ham endemik turi
bo'lib, suvning oqimi kuchli bo'lgan joylarda topiladi.
2. Sazan (Cyprinus carpio) - Bu turi ham Amudaryoda kabi keng tarqalgan va
iqtisodiy jihatdan muhimdir.
3. Sirdaryo marinka (Schizothorax pelzami) - Bu turi toza, sovuq suvda yaxshi
ko'payadi va asosan oqimning yuqori qismlarida yashaydi.
Sirdaryo kurakburuni yoki filbo yin
ʻ (Pseudoscaphirhynchus fedtschenkoi)
bakrasimonlar (Acipenseriformes) turkumi bakralar (Acipenseridae) oilasiga mansub
Sirdaryo havzasi endemigi bo lgan baliq. Ilgari Sirdaryoning quyi oqimidan to yuqori
ʻ
oqimigacha, ba zan Qoradaryoda ham uchragan. Sirdaro kurakburuni daryoning
ʼ
12
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://uz.wikipedia.org/wiki/
Amudaryo_katta_kurakburuni&prev=search&pto=aue
16

chuqurligi 1,5 - 2 metr keladigan, tubi qumli, loyli bo lgan qismlarida, loyqa suvlardaʻ
yashaydi. 1960-yillardan beri qayd etilmagan, hozir qirilib ketgan bo lishi mumkin.
ʻ
Sirdaryo kurakburuni boshqa bakrasimonlarga nisbatan kichik bo lgan baliq. Sirdaryo
ʻ
kurakburunining uzunligi dum xivchini hisobga olmaganda 27 sm gacha, dum
xivchini bilan birgalikda esa 36 sm gacha boradi. Cho girlari soni orqa tomonida 15-
ʻ
22 ta, yon tomonida 37-46 ta, qorin tomonida 6-10 ta atrofida bo ladi. Orqa
ʻ
suzgichidagi shu’lalar soni 30-34 ta, anal suzgichida esa 19-20 ta bo ladi. Lansetsmon
ʻ
jabra qilchalari soni 9 taga yetadi. Boshida va tumshug ida tikanaklar mavjud emas.
ʻ
Tanasidagi cho girlari oralig idagi tana suyak donachalar bilan qoplangan. Yuqori
ʻ ʻ
labi chuqurchali, o yilgan qismi bor, ko plab mayda so rg ichlar bilan qoplangan,
ʻ ʻ ʻ ʻ
pastki labi o rtasidan ikkiga ajralgan. Dum xivchini ba zi individlarda juda yaxshi
ʻ ʼ
rivojlangan bo lsa, ayrimlarida aksincha. Tumshug i kurakshimon, ayrimlarida
ʻ ʻ
uzunroq, ayrimlarida esa nisbatan kaltaroq bo ladi.
ʻ 13
1.3. Ko’l baliqlari: Oral dengizi, Aydar-Arnasoy ko’llari tizimi misolida.
Oral dengizi va Aydar-Arnasoy ko’llari tizimi, O’zbekistondagi suv havzalari
orasida o’ziga xos ekosistemalarni tashkil etadi. Har biri o’ziga xos baliq turlari bilan
ajralib turadi, biroq bu suv havzalarining ekologik muammolari ham mavjud.
Oral Dengizi Baliqlari. Oral dengizi bir vaqtlar dunyoning eng yirik to’rtinchi ko’li
edi, biroq so’nggi yarim asr davomida suv miqdori keskin kamaydi. Bu holat ko’ldagi
baliq turlarining soniga salbiy ta’sir ko’rsatdi. Quyidagi baliq turlari Oral dengizining
asosiy turlari hisoblanadi:
1. Oral sazani (Cyprinus carpio aralensis) - Dengizning asosiy tijorat baliq
turlaridan biri bo’lib, hozirgi kunda soni keskin kamaygan.
2. Oral shovqini (Pseudoscaphirhynchus kaufmanni) - Endemik tur bo’lib,
dengizning sho’r suviga moslashgan. Ushbu tur hozirgi kunda yo’qolib ketish
xavfi ostida.
13
https://meros.uz/object/haydar-kol
17

3. Chekhon (Alosa caspia) - Dengizning katta, ochiq suvlarida yashovchi, suvning
sho’r darajasi oshishi tufayli soni kamaygan.
4. Bream (Abramis brama) - Asosan dengizning pastki qismida joylashgan va
qumli, loyli asoslar ustida yashaydi.
Bakra yoki Orol bahrisi (Acipenser nudiventris) — shu'laqanotli baliqlar sinfi
bakrasimonlar turkumi va bakralar oilasiga mansub baliq. Bungi kunda Qora, Azov,
Kaspiy havzalarida tarqalgan. Balxash ko li havzasida iqlimlashtirilgan. Ilgariʻ
qurishidan avval Orol dengizida ko plab uchragan, bugungi kunga kelib bakraning
ʻ
Orol populyatsiyasi butunlay qirilib ketgan. Umumiy ko rinishi boshqa
ʻ
bakrasimonlarnikidek. Uzunligi 2 m va undan uzun, vazni 30 kg gacha yetadi. Orqa
suzgich qanotidagi shu’lalar soni 45-47 ta, anal suzgichida esa 23-37 ta. Cho girlari
ʻ
soni orqasida 11-17 ta, yon tomonida (49) (52) 55-66 (70) (72) ta va qorin qismida (0)
12-16 tani tashkil etadi. Jabra qilchalari 24-42. Boshqa urug doshlaridan pastki labi
ʻ
ikkita bo linmaganligi, birinchi orqa cho girining boshqalaridan yirikligi,
ʻ ʻ
mo ylovlarining shokilali bo lishi va boshidagi yassi suyak plastinkalar o zaro
ʻ ʻ ʻ
birikmagan bilan farq qiladi. Orol dengizning janubiy qismida tarqalgan bakralarning
pastki labi boshqa urug doshlariniki kabi ikkiga ajralgan. Tanasi to q jigarrang yoki
ʻ ʻ
jigarrangga moyil, qorni oq. Besh qator cho girlari nisbatan och rangda. Tanasining
ʻ
cho girlari oralig idagi qismida maxsus plastinkalar mavjud emas. Kaspiy va Orol
ʻ ʻ
dengizi baqralari bir-biridan yon cho girlari, orqa suzgich qanoti shu’lalarining soni,
ʻ
boshining uzunligi, tanasining nisbatan balandligi va Orol bakrasi tanasining nisbatan
uzun bo lishi bilan farqlanadi. Oxirgi o tkazilgan ilmiy tadqiqotlar davomida Orol
ʻ ʻ
bakrasida kuzatuv olib borilgan 23 ta morfologik belgilarning 15 tasi sezilarli
darajada o zgarganligi, ayniqsa 10 tasi kuchli darajada o zgarganligi qayd etilgan.
ʻ ʻ 14
Ushbu o zgarishlarni baliq ozuqa tarkibining va suv gidrologik rejimining o zgarishi
ʻ ʻ
bilan bog liqligi aytilgan. May oyining oxirida tuxumdan chiqqan yosh bakralar
ʻ
14
https://meros.uz/object/haydar-kol
18

daryoning quyi oqimi tomon suzib dengizga yetib boradi. Dengizga tushishdan oldin
kelayotgan yosh bakralarning massasi 2-3 g ni tashkil etadi. O rtacha 1 kmʻ
uzunlikdagi daryo o zanidagi yosh baqralarning zichligi 4 mingtani tashkil etadi.
ʻ
Yosh bakralarning dengiz tomon misratsiyasi o rtacha 3 oy davom etadi, ular daryo
ʻ
o zanida 2-4 yil davomida yashab, keyin dengizga o tadi.
ʻ ʻ
Aydar-Arnasoy Ko’llari Tizimi Baliqlari. Aydar-Arnasoy ko’llari tizimi,
sun’iy ravishda yaratilgan suv havzasi bo’lib, asosan daryolardan oqib keladigan
suvlar bilan to’ldiriladi. Bu ko’llar tizimi ham turli xil baliq turlariga uy-joy bo’lib
xizmat qiladi:
1. Sazan (Cyprinus carpio) - Bu tijorat baliq turi ko’llarda ko’p uchraydi va yaxshi
ko’payadi.
2. Qizilko’z (Scardinius erythrophthalmus) - Ko’llarda keng tarqalgan, o’simliklar
bilan qoplangan joylarda yashaydi.
3. Tilapia - Issiq suvga moslashgan baliq turi bo’lib, suv o’simliklari bilan
oziqlanadi va tez ko’payadi.
4. Sudak (Sander lucioperca) - Predatory baliq tur bo’lib, kichik baliqlar va boshqa
suv jonzotlarini ovlaydi. Sudaklar (Lucioperca) — olabug asimonlar oilasiga mansub
ʻ
baliqlarning bir urug i. 5 turi ma lum. Gavdasining uzunligi 130 sm.gacha, vazni 20
ʻ ʼ
kg gacha. Oddiy Sla xo jalik ahamiyatiga ega. Orqasi yashil-kulrang, ikki yonida 8—
ʻ
12 ta qo ng ir-qora yo llari bor. Yelka va dum suzgichlarida qora dog lari bo ladi;
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
boshqa suzgichlari sarg ish tusda. Erkagi suv tubida uya yasab, shu uyada urg ochisi
ʻ ʻ
tashlagan uvildiriqni qo riqlaydi. Baliq va boshqa hayvonlar bilan oziqlanadi.
ʻ
Yevropa, Shim. Amerika va Osiyo suv havzalarida, jumladan, Boltiq, Qora, Azov,
Kaspiy, Orol dengizi va ba zi daryolarda tarqalgan.
ʼ 15

15
https://meros.uz/object/haydar-kol
19

II BOB. BALIQLARNING EKOLOGIK GURUHLARI.
2.1. Plankton oziqlanuvchilar: suvda suzuvchi mayda organizmlar bilan
oziqlanadigan baliqlar.
O'zbekistonda plankton bilan oziqlanuvchi baliqlar asosan mamlakatning
daryo va suv omborlari kabi suv havzalarida uchraydi. Plankton bilan oziqlanuvchilar
mikroskopik o'simlik va hayvon zarrachalari bilan oziqlanadi. Ular ekotizim uchun
juda muhim, chunki ular suvda yashovchi mayda organizmlar sonini tartibga soladi va
oziq-ovqat zanjirining muhim qismini tashkil etadi. Quyida O'zbekistondagi plankton
bilan oziqlanuvchilar haqida ma'lumot berilgan:
1. Baliqlar. O'zbekistonda plankton bilan oziqlanuvchilar orasida eng ko'p
uchraydigan baliq turlari quyidagilardir: Herring turlari (Clupeidae oilasi): Bu baliqlar
suzish vaqtida og'zini ochiq tutib, suvdan o'tib ketayotganda mikroorganizmlarni
filtrlab yeyish orqali plankton bilan oziqlanadi. Kaplinlar (Osmeridae oilasi): Dengiz
kaplinlari O'zbekiston suvlarida kamdan-kam uchrasa-da, ularning plankton bilan
oziqlanish usullari ko'llar va daryolardagi shunga o'xshash turdagi baliqlarga ta'sir
ko'rsatishi mumkin.
2. Ekologik Ahamiyati. Plankton bilan oziqlanuvchi baliqlar suv
ekotizimlarida muhim rol o'ynaydi. Ular o'zlarining ko'payish va rivojlanish
jarayonlarida suvdagi mikroorganizmlar sonini nazorat qilib, suvning biologik xilma-
xilligini saqlashga yordam beradi. Shuningdek, ular boshqa yirtqich baliqlar va suv
qushlari uchun oziq-ovqat manbai vazifasini bajaradi. 16
3. Suv Havzalari va Tarqalish. O'zbekistonning asosiy suv havzalari —
Amudaryo va Sirdaryo daryolari va ularga bog'liq suv omborlari plankton bilan
oziqlanuvchi baliqlar uchun muhim yashash joylaridir. Ushbu daryolar va ularning
16
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/hayvonlarning-oziqlanishi-va-uning-
shakllari.html%3Fpage%3D3&prev=search&pto=aue
20

ko'llarida suv sathi va oqimi planktonning mavjudligi va tarqalishiga ta'sir qiladi, bu
esa o'z navbatida plankton bilan oziqlanuvchi baliqlarning tarqalishiga ta'sir qiladi.
4. Himoya va Boshqarish. O'zbekiston suv havzalaridagi plankton bilan
oziqlanuvchi baliqlarni muhofaza qilish va boshqarish suv ekosistemalarining
barqarorligini ta'minlash uchun muhimdir. Suv ifloslanishi, suv resurslaridan noto'g'ri
foydalanish va baliq ovlash kabi inson faoliyatlari ushbu turlarning hayotiga salbiy
ta'sir ko'rsatishi mumkin. Shu sababli, suv sifatini yaxshilash va atrof-muhitni
muhofaza qilish choralari kuchaytirilishi zarur. Har bir respublikada turli xil baliq
turlari mavjud bo'lib, ularning xilma-xilligi suv havzalarining geografik joylashuvi,
iqlim, suv sifati va boshqa ekologik omillarga bog'liq. Masalan, daryolar, ko'llar va
dengiz qirg'oqlari yashash uchun turli xil baliqlarga uy-joy taqdim etadi. Baliqlar suv
ekosistemalarida turli xil rollarni bajaradi. Masalan, yirtqich baliqlar boshqa
hayvonlarning populatsiyasini nazorat qilishda muhim rol o'ynaydi, o'simlikxo'rlar
suv o'simliklarining o'sishini tartibga soladi, va bentos oziqlanuvchilar suv tubidagi
moddalarni qayta ishlashga yordam beradi.
"Plankton oziqlanuvchilar" bu suv muhitida yashovchi va asosan suzuvchi
mayda organizmlar bilan oziqlanadigan baliqlarni anglatadi. Ular ekotizimlar uchun
juda muhim ahamiyatga ega, chunki ular oziq-ovqat zanjirining muhim qismi
hisoblanadi. Bu baliqlar suvda erkin suzib yuradigan mikroskopik jonzotlar yoki
o'simliklarni yeyish orqali oziqlanadi va o'z navbatida boshqa yirtqich baliqlar va suv
osti hayvonlari uchun oziq-ovqat manbai bo'lib xizmat qiladi. Misollar orasida ayrim
herringlar, anchovi turlari va boshqalar kiradi. Plankton oziqlanuvchilar suvning turli
qatlamida yashashi mumkin, va ularning tarqalishi suvdagi planktonning mavjudligi
va miqdoriga bog'liq. 17
Plankton oziqlanuvchilar — bu suv ekosistemalarida keng tarqalgan va
muhim rol o'ynaydigan baliqlar guruhidir. Ular o'zlarining oziqlanish uslubi orqali
17
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/hayvonlarning-oziqlanishi-va-uning-
shakllari.html%3Fpage%3D3&prev=search&pto=aue
21

suv ekotizimlarining muvozanatini ta'minlaydilar. Quyida plankton oziqlanuvchilar
haqida batafsilroq ma'lumot berilgan:
1. Oziqlanish uslubi. Plankton oziqlanuvchilar asosan suzuvchi
mikroorganizmlar — zooplankton (hayvonlar) va fitoplankton (o'simliklar) bilan
oziqlanadilar. Ular suvda og'izlarini ochiq holda suzish orqali yoki maxsus filtrlash
tizimlari yordamida suvdagi planktonni yutib oladilar. Bu usulda ular katta miqdorda
suvni filtrlab, undagi planktonni ushlab qolishadi.
2. Turlar. Plankton bilan oziqlanadigan baliqlar orasida ko'plab turlar mavjud,
masalan:
Menhaydenlar (Brevoortia spp.)
Herringlar (Clupeidae oilasi)
Anchovilar (Engraulidae oilasi)
Makrellar (Scombridae oilasidan ba'zi turlar)
Bular suvda yirik jamoalar hosil qiladigan va biokutle jihatidan juda muhim
hisoblanadigan turlardir.
3. Ekologik ahamiyati
Plankton oziqlanuvchilar oziq-ovqat zanjirida muhim o'rin egallaydi. Ular
o'simlik va hayvon planktonini iste'mol qilib, bu energiyani oziq-ovqat zanjirining
keyingi bosqichlariga o'tkazadi. Shu tariqa, ular ko'plab suv osti yirtqichlarining
asosiy oziq-ovqat manbai hisoblanadi.
4. Tarqalishi va muhitga moslashuvi
Bu turdagi baliqlar dunyoning ko'plab dengiz va okeanlarida uchraydi. Ular
o'zlarining yashash joylariga qarab, turli xil suv harorati va sharoitlariga moslashgan.
Ba'zi turlar ochiq dengizlarda, boshqalar esa qirg'oqlar yaqinida yoki daryo og'izlarida
yashaydi. 18
5. Tahdidlar va himoya
18
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/hayvonlarning-oziqlanishi-va-uning-
shakllari.html%3Fpage%3D3&prev=search&pto=aue
22

Plankton oziqlanuvchilar ko'pincha baliq ovlashda asosiy nishonga aylanadi,
bu esa ularning populatsiyalariga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Shuning uchun,
ularning barqaror boshqarilishi va muhofaza qilinishi ekologik muvozanatni
saqlashda muhimdir. Plankton oziqlanuvchilar o'rganish uchun qiziqarli va muhim
ekologik ahamiyatga ega bo'lgan mavjudotlar hisoblanadi, chunki ular suv
ekotizimlarining salomatligi va barqarorligini ta'minlaydi.
Suvda suzuvchi mayda organizmlar bilan oziqlanadigan baliqlar plankton
bilan oziqlanuvchi (planktivor) baliqlar deyiladi. Bu baliqlar, ko'pincha, kichik
planktonik jonzotlar, suv o'simliklari va mikroskopik hayvonlar bilan oziqlanadi. Ular
o'zlarining noyob ovqatlanish uslubi va tanasining moslanishlari bilan tanilgan. Mana
ba'zi mashhur plankton bilan oziqlanuvchi baliq turlari:
1. Herring (Skumbriyeviye). Herringlar juda kichik planktonlarni yeyish
uchun maxsus moslangan. Ular o'zlarining katta ochiladigan og'izlari yordamida
suvdan plankton filtr qiladilar.
2. Anchovy (Anşoa). Anchovylar ham suvdagi mayda organizmlar bilan
oziqlanadilar. Ular ochiq dengizlarda katta guruhlarda yashaydilar va suvni filtr qilib,
undagi mayda plankton va boshqa mikroorganizmlarni yutib yuborishadi.
3. Basking Shark (Katta Akula). Garchi akulalar ko'pincha yirtqich hayvonlar
sifatida tanilgan bo'lsa-da, basking shark kabi ba'zi turlari nisbatan zararsiz va
plankton bilan oziqlanadilar. Ular suvni og'zilari keng ochiq holda suzib, suvdagi
plankton va mayda organizmlarni filtr qilish orqali oziqlanadilar.
4. Whale Shark (Kit Akula). Dunyodagi eng katta baliq bo'lgan whale shark
ham plankton, mayda baliqlar va dengiz jeli bilan oziqlanadi. Ular og'izlarini keng
ochib suvni filtr qilish orqali ovqat topadilar. 19
19
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/hayvonlarning-oziqlanishi-va-uning-
shakllari.html%3Fpage%3D3&prev=search&pto=aue
23

5. Manta Ray (Manta Parsi). Manta rays ham dengiz tubida emas, balki
suvning yuqori qatlamlarida yashaydi va plankton bilan oziqlanadi. Ular keng
qanotlari yordamida suzib, og'zilariga kirib kelgan suvdan planktonni ajratib oladilar.
6. Menhaden. Menhadenlar Atlantika okeanining shimoliy qismida keng
tarqalgan va ular ham suvdan plankton filtr qiluvchi baliqlardir. Ular okean
ekosistemasi uchun juda muhim bo'lib, boshqa yirtqich baliqlar uchun asosiy oziq
manbai hisoblanadi.
Plankton bilan oziqlanuvchi baliqlar suv ekotizimlari uchun juda muhimdir,
chunki ular oziq-ovqat zanjirida asosiy o'rin egallaydilar va ko'plab yirtqich baliqlar
uchun oziq manbai hisoblanadilar. Ular, shuningdek, atmosferadagi karbon miqdorini
kamaytirishda yordam beradi, chunki ular suv yuzasida ko'p vaqt o'tkazib, karbonni
suvga singdiradi.
2.2. Bentos oziqlanuvchilar: suv tubidagi organizmlar bilan
oziqlanadigan turlar.
O'zbekistonda bentos bilan oziqlanuvchi baliqlar asosan mamlakatning daryo
va ko'llarida topiladi. O'zbekiston, asosan ichki suv havzalariga ega bo'lgan mamlakat
bo'lib, uning asosiy suv manbalari Amudaryo va Sirdaryo daryolari hamda ularga
qarashli ko'plab kichik daryo va suv omborlaridir. Bentos bilan oziqlanuvchi baliqlar
bu suv havzalarining tubidan turli xil omurgasizlar, chuchuk suv molluskalari va
boshqa bentik organizmlar bilan oziqlanadi. Quyida O'zbekistonda uchraydigan
bentos oziqlanuvchilarining ba'zi turlari va ularning xususiyatlari keltirilgan:
1. Amudaryo Bo'zbaligi (Pseudoscaphirhynchus kaufmanni). Bu turi nazorat
ostida va yo'qolib ketish xavfi ostida bo'lgan noyob turlardan biridir. 20
U asosan
bentos bilan oziqlanadi, jumladan, qum va loy arasida yashovchi kichik
omurgasizlarni yeydi.
2. Sazan (Cyprinus carpio). Sazan O'zbekistonning ko'llarida va daryolarida
keng tarqalgan va suv tubidan oziqlanuvchi baliq turlaridan biridir. Uning dietasi
20
http://pskovfish.ru/ozero/ozera-bentos.htm
24

o'simliklar, hasharotlar, kichik molluskalar va boshqa suv tubidagi hayvonlar bilan
boyitilgan. 21
3. Schneider (Alburnoides bipunctatus). Schneider daryo tubidagi hasharotlar
va boshqa kichik bentik hayvonlar bilan oziqlanadi. U O'zbekistonning toza oqar
suvlari uchun xos bo'lgan kichik, tez suzuvchi baliq hisoblanadi.
2.2.1 – rasm. Amudaryo Shakari (Glyptosternum reticulatum).
4. Amudaryo Shakari (Glyptosternum reticulatum). Amudaryo shakari bentos
bilan oziqlanuvchi yana bir muhim tur bo'lib, asosan bentik omurgasizlar bilan
oziqlanadi. Bu turlar asosan Amudaryo va uning irmoqlarida topiladi.
5. Baliq Lepidophagus (Lepidophagus). Bu tur suv tubidan oziqlanadi va
asosan kichik omurgasizlar va organik chiqindilarni yeydi. Ular suv sathidan
pastroqda joylashgan kichik baliqlar va suvda yashovchi hasharotlar bilan ham
oziqlanishi mumkin.
Himoya va Ekotizim Roli. O'zbekistonda bentos bilan oziqlanuvchi baliqlar
suv ekosistemalarining salomatligi uchun juda muhim. Ular suv tubidagi organik
moddalarni qayta ishlashda va omurgasizlar populatsiyasini nazorat qilishda muhim
21
http://pskovfish.ru/ozero/ozera-bentos.htm
25

rol o'ynaydi. Shuningdek, bu turlar suvning kimyoviy tarkibini va biologik xilma-
xilligini saqlashga yordam beradi. Biroq, suv ifloslanishi, gidroinshootlarning
qurilishi va baliq ovlash kabi inson faoliyatlari tufayli ko'plab bentos oziqlanuvchilar
xavf ostida qolmoqda. Shu sababli, ularning himoyasi va suv havzalarining barqaror
boshqarilishi juda muhimdir. Plankton oziqlanuvchilar — bu suv ekosistemalarida
keng tarqalgan va muhim rol o'ynaydigan baliqlar guruhidir. Ular o'zlarining
oziqlanish uslubi orqali suv ekotizimlarining muvozanatini ta'minlaydilar. Quyida
plankton oziqlanuvchilar haqida batafsilroq ma'lumot berilgan:
1. Oziqlanish uslubi. Plankton oziqlanuvchilar asosan suzuvchi
mikroorganizmlar — zooplankton (hayvonlar) va fitoplankton (o'simliklar) bilan
oziqlanadilar. Ular suvda og'izlarini ochiq holda suzish orqali yoki maxsus filtrlash
tizimlari yordamida suvdagi planktonni yutib oladilar. 22
Bu usulda ular katta miqdorda
suvni filtrlab, undagi planktonni ushlab qolishadi.
2. Turlar. Plankton bilan oziqlanadigan baliqlar orasida ko'plab turlar mavjud,
masalan:
 Menhaydenlar (Brevoortia spp.)
 Herringlar (Clupeidae oilasi)
 Anchovilar (Engraulidae oilasi)
 Makrellar (Scombridae oilasidan ba'zi turlar) Bular suvda yirik jamoalar hosil
qiladigan va biokutle jihatidan juda muhim hisoblanadigan turlardir.
3. Ekologik ahamiyati. Plankton oziqlanuvchilar oziq-ovqat zanjirida muhim
o'rin egallaydi. Ular o'simlik va hayvon planktonini iste'mol qilib, bu energiyani oziq-
ovqat zanjirining keyingi bosqichlariga o'tkazadi. Shu tariqa, ular ko'plab suv osti
yirtqichlarining asosiy oziq-ovqat manbai hisoblanadi.
4. Tarqalishi va muhitga moslashuvi. Bu turdagi baliqlar dunyoning ko'plab
dengiz va okeanlarida uchraydi. Ular o'zlarining yashash joylariga qarab, turli xil suv
22
http://pskovfish.ru/ozero/ozera-bentos.htm
26

harorati va sharoitlariga moslashgan. Ba'zi turlar ochiq dengizlarda, boshqalar esa
qirg'oqlar yaqinida yoki daryo og'izlarida yashaydi.
5. Tahdidlar va himoya. Plankton oziqlanuvchilar ko'pincha baliq ovlashda
asosiy nishonga aylanadi, bu esa ularning populatsiyalariga salbiy ta'sir ko'rsatishi
mumkin. Shuning uchun, ularning barqaror boshqarilishi va muhofaza qilinishi
ekologik muvozanatni saqlashda muhimdir.
Plankton oziqlanuvchilar o'rganish uchun qiziqarli va muhim ekologik
ahamiyatga ega bo'lgan mavjudotlar hisoblanadi, chunki ular suv ekotizimlarining
salomatligi va barqarorligini ta'minlaydi.
Bentos oziqlanuvchilar — bu suv tubidagi organizmlar bilan oziqlanadigan
suvda yashovchi mavjudotlarni o'z ichiga olgan guruh. Ular asosan bentik zonada,
ya'ni suv havzalarining tubida joylashgan hayvon va o'simliklar bilan oziqlanadilar.
Bentos oziqlanuvchilarning ekologik ahamiyati katta bo'lib, ular suv
ekosistemalarining salomatligini saqlashda muhim rol o'ynaydi. Quyida bentos
oziqlanuvchilar haqida batafsilroq ma'lumot beraman:
1. Bentos Oziqlanuvchilar Turlari
 Baliqlar : Ko'p baliqlar bentosdan oziqlanadi, masalan flounderlar
(Pleuronectiformes), loachlar (Cobitidae), va catfishlar (Siluriformes). Ular suv
tubidan turli xil bentik hayvonlar, masalan, qisqichbaqalar, kichik mol лю usklar va
boshqa omurgasizlarni yeyishadi. 23
 Omurgasizlar : Ko'plab dengiz va daryo qisqichbaqalari, masalan, yassi
qisqichbaqalar (Decapoda) va boshqa benthic qisqichbaqalari ham bentik organizmlar
bilan oziqlanadilar. Ular o'zlarining maxsus og'iz qismlari yordamida suv tubidan oziq
zarralarini to'plashadi.
23
http://pskovfish.ru/ozero/ozera-bentos.htm
27

 Qushlar : Suv qirg'oqlarida yashovchi ba'zi qushlar, masalan, storks va herons,
o'zlarining uzoq tumshuqlari bilan suv tubidan baliqlar va boshqa hayvonlarni tutish
orqali bentosdan oziqlanadilar. 24
2. Ekologik Ahamiyati. Bentos oziqlanuvchilar suv tubidagi organik
moddalarni qayta ishlashda va oziq-ovqat zanjirining muhim qismi sifatida xizmat
qiladi. Ular o'lik organik moddalarni parçalab, suv ekosistemalarining toza va
barqaror bo'lishiga yordam beradi. Shuningdek, ular suv tubidagi mikroorganizmlar
va omurgasizlar populatsiyasini nazorat qilishda muhim rol o'ynaydi.
3. Turli Xil Muhitlar. Bentos oziqlanuvchilar dengiz, okean, ko'llar va
daryolar kabi turli xil suv muhitlarida uchraydi. Ular suv tubining fizikaviy va
kimyoviy tarkibiga qarab turli sharoitlarga moslashgan. Masalan, chuqur
dengizlardagi bentos oziqlanuvchilar past harorat va yuqori bosim sharoitlariga
moslashgan bo'lsa, daryo bentos oziqlanuvchilari oqim tezligi va substrat turlariga
qarab farqlanadi.
4. Tahdidlar va Himoya. Bentos oziqlanuvchilar suv ifloslanishi, suv
havzalarining quritilishi, ekotizimning buzilishi kabi muammolarga duch keladi.
Shuning uchun, ularni muhofaza qilish suv ekotizimlarining barqarorligini saqlash
uchun juda muhimdir. Qonuniy himoya choralari va tabiiy yashash joylarini tiklash
loyihalari bu mavjudotlarning kelajagini ta'minlashda yordam beradi.
2.3. Yirtqich baliqlar: boshqa baliqlar va suvda yashovchi hayvonlar
bilan oziqlanuvchilar.
O'zbekiston suv ekosistemalarida turli xil yirtqich baliqlar mavjud, bu baliqlar
o'zlarining yashash muhitida asosiy predatorlar hisoblanadi. O'zbekistonning asosiy
suv manbalari Amudaryo va Sirdaryo daryolari, shuningdek ko'llar va suv
omborlaridir. Quyidagi ro'yxatda O'zbekistonda keng tarqalgan yirtqich baliq turlari
va ularning xususiyatlari keltirilgan:
24
http://pskovfish.ru/ozero/ozera-bentos.htm
28

1. Amudaryo Bo'zbaligi (Pseudoscaphirhynchus kaufmanni). Bu noyob va
yo'qolib ketish xavfi ostida bo'lgan yirtqich baliq turi Amudaryo va uning irmoqlarida
yashaydi. U kichik baliqlar va omurgasizlar bilan oziqlanadi. 25
Amudaryo Bo'zbalig'I yoki Amu Darya sturgeoni (Pseudoscaphirhynchus
kaufmanni) Markaziy Osiyodagi Amudaryo daryosiga xos bo'lgan sturgeon turi
hisoblanadi. Ushbu baliq Markaziy Osiyo mintaqasida, ayniqsa O'zbekiston va
Turkmaniston hududlarida tarqalgan. Amudaryo bo'zbalig'i o'zining noyob biologik
va ekologik xususiyatlari bilan ajralib turadi.
Tavsifi va Biologik Xususiyatlari. Amudaryo bo'zbalig'i nisbatan kichik sturgeon
turidir. Uning tanasi cho'zinqir va dumaloq, terisi esa qattiq scutes (qobiqsimon
plitalar) bilan qoplangan. Bu baliqlarning rangi odatda kulrang yoki jigarrang bo'ladi.
Ular juda sekin o'sadilar va uzoq umr ko'radilar.
Tarqalishi va Yashash Joyi. Amudaryo bo'zbalig'i faqat Amudaryo
daryosining pastki oqimida uchraydi. Bu turi suvning sho'rlanishiga nisbatan yuqori
moslashuvchanlikka ega, biroq daryo oqimining o'zgarishi va suv sifatining pasayishi
tufayli yashash muhitini yo'qotish xavfi ostida qolmoqda.
Ekologik Ahmiyati. Amudaryo bo'zbalig'i Amudaryo ekotizimining muhim
qismidir. Ular suvdagi muvozanatni saqlashda rol o'ynaydi, chunki ular ko'plab
boshqa suv organizmlari bilan oziq-ovqat zanjirida aloqador.
Tahdidlar va Himoya Choralari. Amudaryo bo'zbalig'i quyidagi asosiy
tahdidlarga duch keladi: Ortiqcha baliq ovlash: Caviar (baliq tuxumi) uchun qimmatli
bo'lganligi sababli, ortiqcha ovlanishi kuzatiladi.
Suv resurslarining boshqarilishi: Suv to'siqlari va gidroelektr stansiyalar
qurilishi suv oqimini va ekotizimni o'zgartirishi mumkin.
Ekologik ifloslanish: Suv ifloslanishi, ayniqsa qishloq xo'jaligi va sanoat
chiqindilari, suv sifatini yomonlashtiradi va baliqlarning yashash sharoitini buzadi.
25
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://uz.petmypet.ru/3586-predatory-fish-names-
descriptions-and-features-of-pr.html&prev=search&pto=aue
29

Amudaryo bo'zbalig'ini saqlab qolish uchun bir qator muhim choralarni
ko'rish zarur, masalan: Suv resurslarini oqilona boshqarish: Suvdan foydalanishning
ekologik jihatdan barqaror usullarini joriy etish.
2.3.1 – rasm. Pike (Esox lucius).
Himoya hududlarini yaratish: Baliqlarning tarqalish hududlarini qo'riqlash va
tiklash. Xalqaro hamkorlik: Transchegaraviy suv resurslarini boshqarishda
davlatlararo hamkorlikni mustahkamlash. 26

Shunday qilib, Amudaryo bo'zbalig'ining mavjudligi va kelajagi, atrof-muhitni
muhofaza qilish va tabiiy resurslarni oqilona boshqarish siyosatlari bilan chambarchas
bog'liqdir.
2. Sazan (Cyprinus carpio). Sazan ham yirtqich, ham o'simlikxo'r sifatida
tanilgan bo'lib, kichikroq baliqlar, suvda yashovchi hasharotlar va boshqa suv
organizmlari bilan oziqlanishi mumkin. Sazan O'zbekistonning deyarli barcha suv
havzalarida uchraydi.
26
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://uz.petmypet.ru/3586-predatory-fish-names-
descriptions-and-features-of-pr.html&prev=search&pto=aue
30

3. Schneider (Alburnoides bipunctatus). Schneider asosan kichikroq bentik
omurgasizlar bilan oziqlanadi, lekin u kichikroq baliqlarni ham ovlaydi. Bu baliq
O'zbekistonning toza suvlarida, ayniqsa daryolarda uchraydi. 27
4. Oltin Balyoz (Carassius auratus). Oltin balyoz kichik baliqlar, qurtlar va
boshqa suvda yashovchi hayvonlar bilan oziqlanuvchi yana bir yirtqich hisoblanadi. U
suv omborlari va ko'llarda keng tarqalgan.
5. Pike (Esox lucius). Garchi pike O'zbekistonda tabiiy tarqalgan bo'lmasa-da,
bu baliq turi boshqa mamlakatlardan olib kelingan va ayrim suv havzalarida
muvaffaqiyatli ko'paytirilgan. Pike yirik va kuchli yirtqich bo'lib, asosan kichikroq
baliqlar bilan oziqlanadi. Pike balig'i (Esox lucius), shuningdek, mahalliy tilida "pike"
deb ham ataladi, ko'pincha shimoliy yarim shar shirin suvlarida topiladigan yirtqich
baliq turidir. Ushbu baliq o'zining uzun va ingichka tanasi, katta va o'tkir tishlari,
hamda qirg'oq yaqinida yoki suv o'tlari orasida yashirinib ov qilish qobiliyati bilan
tanilgan. Pike baliqlari keng tarqalgan bo'lib, ular Shimoliy Amerika, Yevropa va
Osiyo shirin suvlarida uchraydi.
Tavsifi va Xususiyatlari
 Tana tuzilishi : Pike balig'ining tanasi uzun va ingichka, dumaloq qismi esa kuchli
va muskulli. Tana rangi atrof-muhitga moslashuvchan bo'lib, ko'pincha yashil yoki
jigarrang, suv o'tlariga o'xshash naqshlar bilan qoplangan.
 Og'iz va tishlari : Katta va oldinga qarab ochiladigan og'izi, uchburchak shaklidagi
kuchli va o'tkir tishlari bor. Bu tishlar ovini mahkam ushlab turish va uni tezda
bo'laklarga ajratishga yordam beradi.
Ovqatlanish Odatlari. Pike baliqlari yirtqich hayvonlar bo'lib, ular asosan
boshqa kichikroq baliqlar, qurbaqalar, kemiruvchilar va hatto boshqa pike baliqlari
bilan oziqlanadi. Ular yashirinib turib hujum qilishni afzal ko'radilar, ya'ni
qurbonlariga sezilarli bo'lmay turib yaqinlashadilar va keyin tez hujum qiladilar.
27
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://uz.petmypet.ru/3586-predatory-fish-names-
descriptions-and-features-of-pr.html&prev=search&pto=aue
31

Yashash Muhiti. Pike baliqlari asosan sovuq suvli ko'llar, daryolar va
botqoqliklarda yashaydi. Ular suv o'tlari va boshqa suv o'simliklari bilan qoplangan
joylarni afzal ko'radilar, chunki bu o'simliklar yashirinish va ov qilish uchun ideal
sharoit yaratadi.
6. Katta Yirtqich Catfishlar (Silurus glanis). Bular O'zbekiston suv havzalarida
uchraydigan yana bir yirtqich baliq turi bo'lib, ular suv tubidan turli xil hayvonlar
bilan oziqlanadi, jumladan baliqlar, qisqichbaqalar va hatto suvda yashovchi qushlarni
ham ovlaydi.
Bu baliqlar O'zbekiston suv ekotizimlarining muhim qismi bo'lib, ularning
mavjudligi suv ekosistemalarining sog'lomligi va barqarorligi uchun zarurdir.
Shuningdek, ular suvda yashovchi boshqa hayvonlar sonini nazorat qilib, ekologik
muvozanatni saqlashda muhim rol o'ynaydi. Biroq, suv ifloslanishi, yashash
muhitining buzilishi va haddan tashqari ovlanish kabi inson faoliyatlarining salbiy
ta'siri ostida ularning ba'zilari yo'qolib ketish xavfi bilan yuzlashmoqda, shu sababli
ularni muhofaza qilish zarur. Yirtqich baliqlar suv ekosistemalarida muhim rol
o'ynaydigan va o'zlarining qattiqqo'lligiga moslashuvchanligi bilan ajralib turadigan
guruhdir. Ular turli xil suv havzalarida, jumladan dengizlarda, okeanlarda, ko'llarda
va daryolarda topiladi. Yirtqich baliqlar boshqa baliqlar, omurgasizlar va suvda
yashovchi boshqa hayvonlar bilan oziqlanadi. Bu mavjudotlar turli xil ekotizimlarda
muhim ekologik funksiyalarni bajaradi, jumladan o'zlarining ovqat zanjirlarida
muhim o'rin tutadi. Quyida yirtqich baliqlar haqida to'liq ma'lumot berilgan:
1. Yirtqich Baliqlar Turlari. Akvil: Yirtqich baliqlar orasida eng tanilgan va
kuchli hisoblanadi. 28
Ular juda katta va tez suzadigan baliqlardir, masalan, akulalar,
tunetslar va barrakudalar. Ular o'zlarining kuchli tishlari va tezligi bilan tanilgan.
Katta yirtqich dengiz baliqlari: Masalan, katta barrakuda (Sphyraena barracuda),
mako akulasi (Isurus oxyrinchus) va boshqalar. Ular okeanlarda katta masofalarni
28
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://uz.petmypet.ru/3586-predatory-fish-names-
descriptions-and-features-of-pr.html&prev=search&pto=aue
32

bosib o'tib, turli xil baliqlar va suvda yashovchi hayvonlar bilan oziqlanadi. Tuzli
suvlar va shirin suvlar yirtqichlari: Misollar orasida pike (Esox lucius), pikeperch
(Sander lucioperca), va muskie (Esox masquinongy) kabi yirik, tez va yaxshi
moslashuvchan turlar kiradi.
2. Ovqatlanish xususiyatlari. Yirtqich baliqlar o'zlarining aniq ovqatlanish
strategiyalari bilan ajralib turadi: Tuzoq qo'yish: Ba'zi yirtqich baliqlar, masalan, pike
va grouperlar (Epinephelinae), yashirinib, o'z o'ljalarini kutilmagan hujum bilan
tutadi.
Ta'qib qilish: Masalan, akulalar va tunetslar kabi baliqlar tez suzish
qobiliyatidan foydalanib, o'zlarining o'ljasini ta'qib qilib, tezda yeyishadi. Ovqatlanish
guruhlari: Ayrim yirtqich baliqlar, masalan, barrakudalar, oziqlanish uchun guruhlar
hosil qilib ov qiladi.
3. Ekologik Rol. Yirtqich baliqlar suv ekosistemalarining salomatligi uchun
zarurdir, chunki ular boshqa hayvonlarning sonini tartibda ushlab turadi va shu orqali
biologik xilma-xillikni saqlaydi. Ular o'lik hayvonlarni tozalovchi vazifasini ham
bajarib, suvni toza saqlashda yordam beradi.
4. Tahdidlar va Himoya. Yirtqich baliqlar suv ifloslanishi, yashash joylarining
yo'qolishi va haddan tashqari baliq ovlash kabi global tahdidlarga duch kelmoqda.
33

XULOSA.
Xalqimiz “Baliqchilik-yetti xazinaning biri” deb bejiz aytmagan. Qolaversa,
“Luqmai halol” hisoblangan baliq inson sog'ligi uchun nihoyatda foydali. Tabiiy
me'yorlarga ko'ra inson organizmi sog'lom rivojlanishi uchun uning kundalik ozuqasi
tarkibida 10 g dan 50 g gacha baliq mahsuloti bo'lishi kerak. Shu bois
mamlakatimizda aholi farovonligini yanada oshirish, dasturxon to'kinligini ta'minlash,
salomatligini mustaxkamlash maqsadida baliq va baliq mahsulotlari yetishtirishni
ko'paytirishga alohida e'tibor qaratilmoqda. Xukumatimiz tomonidan qabul qilingan
respublikamizda baliqchilik tarmog'ini rivojlantirish bo'yicha 2009—2011-yillarga
mo'ljallangan chora-tadbirlar Dasturida tog'oldi va tog'li hududlarda xonbaliqchilikni
(sovuq suv akvakuliturasini) va pasttekislik hududlarda esa iliq suvda rivojlanadigan
baliqlar akvakuliturasini rivojlantirishga doir vazifalar belgilab olingan. Shuningdek,
ko'l, hovuz va suv omborlarida savatlar qo'yish usulida hamda daryo va kanallar bo'yi
basseynlarida baliq etishtirish yaxshi samara beradi. Shu bois keyingi yillarda
mamlakatimizda baliqchilikni rivojlantirishga ustuvor vazifalardan biri sifatida
qaralmoqda.Qisqa qilib aytganda, mamlakatimizda baliqchilikni rivojlantirish
borasida talaygina imkoniyatlar mavjud. Ana shu imkoniyatlardan oqilona va
samarali foydalana olsak, xalqimizning baliq va baliq maxsulotlariga bo'lgan
ehtiyojini qondiribgina qolmasdan, balki qo'shni mamlakatlarga eksport qilish imkoni
ham tug'iladi.
O'zbekiston tabiati, jumladan hayvonot dunyosi xilma xil bo'lib, baliqlar barcha suv
muhitini egallagan va son jihatidan umurtqalilar ichida yuqori o'rinda turadi.
Respublikamiz daryolari, kanallari, suv omborlari va hatto er osti suvlari ham har
taraflama inson faoliyati ta'siriga uchramoqda. Sug'oriladigan xududlarda suv
tabiatining bebaho in'omidir. Butun hayot suv bilan bog'liq. Suv tamom bo'lgan joyda
hayot ham tugaydi. Shunday bo'lsada, Mamlakatimiz Osiyoda suv zahiralari juda
cheklangan. Yiliga 780 kub kilometr suv keltiradigan Amudaryo va 363 kub klometr
34

suv keltiradigan Sirdaryo asosiy suv manbalaridir. Hozirgi vaqtda xalq xo'jaligida
Orol dengizi havzasining barcha suv zaxiralaridan to'la-to'kis foydalanilmoqda. Orol
dengizida maqbul hayotiy shart –sharoitlarning yaratish maqsadida bu erlarga suvning
o'tishini ta'minlash zarur. Shu bilan birga Orol dengizi suv havzasining cheklangan
suv zaxiralarini birgalashib kelishgan holda boshqarish muammosini amaliy hal qilish
talab etiladi. Suv zahiralarining sifati eng muxim muammolardan biridir. Daryo
suvlarining ifloslanishi ekologiya, gigiena, sanitariya va epizootologiya xolatlarini
yomonlashtirmoqda. Daryo suvlari tarkibida tuzlarning mavjudligi Amudaryo,
Sirdaryo, Zarafshon va boshqa daryolarning deltalarida tuproqning sho'rlanishini
kuchaytirmoqda. Bu esa qo'shimcha meliorasiya ishlarini amalga oshirishda zarur
tizimlarini barpo etish va tuproq sho'rini yuvishda yaqqol sezilmoqda. Aholi
punkitlarini odatdagi vodoprod suvi bilan ta'minlash ko'rsatkichi besh yillikning
o'zida 1,5 barobar ortdi. Xalqimizning baliq maxsulotlariga bo'lgan talabi tabiiy suv
havzalari, suniy xovuzlarda baliq etishtirish (akvakulitura) hamda import orqali
qondiriladi.
Mamlakatimizdagi tabiiy suv havzalarida baliq etishtirish imkoniyati nihoyat darajada
kam. Chunki, O'zbekiston ulkan suv manbalari – dengizlarga ega emas. Hozirgi
paytda Orol dengizi baliqchilik uchun ahamiyatini batamom yo'qotgan. Dengiz va
okeanlarning yurtimizdan juda uzoqligi bois chetdan baliq olib kelish juda katta
xarajat talab qiladi. Shuning uchun bozor iqtisodiyoti sharoitida import arzon baliq
turlarini emas, balki qayta ishlangan qimmat baliq turlarini olib kelishga qaratilgan.
Bundan tashqari, asosiy e'tibor, import qilingan baliq asosan muzlatilgan dengiz
baliqlaridan iborat. Bu shundan dalolat beradiki, chuchuk suv balig'i, tirik va yangi
tutilgan baliqni import qilib bo'lmaydi.
O’zbekiston xududida 600 dan ziyodroq daryolar bor. Bu daryolarning qariyb
hammasi Tojikiston va Qirg'izistondagi baland tog'lardan boshlanadi. Bulardan eng
yirigi hisoblangan Amudaryo bilan Sirdaryo Orol dengiziga quyiladi, qolganlari esa
mana shu ikki ulkan daryoning irmoqlari hisoblanadi. Shunisi ham borki, mazkur
35

irmoq suvlarining ko'pchiligi Amudaryo bilan Sirdaryoga etib kelmay, ekinzorlarni
sug'orish uchun sarf bo'ladi. Bunday tashqari, O’zbekistonda 200 dan ortiq ko'l bo'lib,
ular 52 ming gektardan ortiq maydonni ishg'ol etadi. Mana shu ko'llarning
ko'pchiligida kelajakda yana ham ko'proq baliq o'stirsa bo'ladi. Hozirgi vaqtda har yili
juda ko'plab baliq tutilmoqda. Baliq ovlash xo'jaliklari soni yil sayin oshirilmoqda.
Ayni vaqtda mazkur ko'llar baliqchiligi yaxshilanib yaqin vaqt ichida ularga baliq
o'stirishdagi migrasiya ishlari o'tkaziladi. Qoraqalpog'iston hamda Farg'ona vodiysi
ko'llarida iste'mol uchun baliq etishtiriladigan xo'jaliklar tashkil etish mumkin, bu esa
baliq mahsulotini so'zsiz oshiradi. Keyingi yilda Markaziy Osiyo, ayniqsa
O’zbekistonda baliqlarning bir qator iqlimlashtirilgan turlaridan materiallar sifatida
foydalanish yo'lga qo'yilgan. Bu xildagi baliqlar (oq amur, xumbosh) kabilar asosan
suv o'simliklari bilan oziqlanadi, sug'orish kanallarini o't bosishdan saqlaydi. Shuning
uchun ular baliqchilik xo'jaliklarida maxsus ko'paytirilmoqda. Hozirgi vaqtda
baliqlarning 25 mingga yaqin turi (polentalogiya turlari bilan birga) ma'lum bo'lib,
600 ga yaqin turlar chuchuk suvlarda yashaydigan o'tkinchi baliqlar turlaridir. 70 dan
ortiq turi esa O’zbekiston suv havzalarida tarqalgan.
36

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. S.P.Naumov ''Umurtqali hayvonlar zoologiyasi'' 1984
2.J. Laxanov ''umurtqalilar zoologiyasi Toshkent-2005
3.''Mening birinchi ensiklopediyam'' Baliqlar olamiga sayohat Toshkent
4. Naumov S.P. Umurtqali hayvonlar zoologiyasi. Darslik . — Т.: O ' qituvchi , 1995.—
383 b .
5. Потапов И.В. Зоология с основами экологии животнўх. — М.: Академия,
2001. — 237 с.
6. O'zbekiston Respublikasi Qizil kitobi. J.2. Hayvonot olami. J.A. Azimov umumiy
tahriri ostida. — Т.: Chinor ENK, 2003. — 250 b.
7. Шарова И.Х. Зоология беспозвоночнўх. — М.: ВЛАДОС, 2 0 0 2 .-5 9 2 с.
Interenet ma’lumotlari:
1. https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/
abdulla-qodiriy-nomidagi-jizzax-davlat-pedagogika-instituti-ta-v2.html
%3Fpage%3D2&prev=search&pto=aue
2. http://pskovfish.ru/ozero/ozera-bentos.htm
3. https://meros.uz/object/haydar-kol
37

ILOVALAR .
1 – ilova .
2 – ilova.
38

3 – ilova.
4 – ilova.
39

MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………………………2
I BOB. RESPUBLIKAMIZ TABIIY SUV HAVZALARIDA UCHRAYDIGAN
BALIQ TURLARI.
1.4. Respublikamiz hududida tarqalgan noyob baliq turlari………………………..5
1.5. Daryo baliqlari: Amudaryo va Sirdaryo daryolari misolida………………….12
1.6. Ko’l baliqlari: Oral dengizi, Aydar-Arnasoy ko’llari tizimi misolida………..17
II BOB. BALIQLARNING EKOLOGIK GURUHLARI.
2.1. Plankton oziqlanuvchilar: suvda suzuvchi mayda organizmlar bilan
oziqlanadigan baliqlar…………………………………………………………….....20
2.2. Bentos oziqlanuvchilar: suv tubidagi organizmlar bilan oziqlanadigan
turlar……………………………………………………………………………..…..24
2.3. Yirtqich baliqlar: boshqa baliqlar va suvda yashovchi hayvonlar bilan
oziqlanuvchilar…………………………………………………………………........28
40

XULOSA……………………………………………………………………...….….34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………...…37
ILOVALAR…………………………………………………………………...…….38

41

Respublikamiz tabiiy suv havzalarida uchraydigan baliq turlari va ularning ekologik guruhlari

Sotib olish