Информация о документе

Цена 35000UZS
Размер 1.6MB
Покупки 0
Дата загрузки 29 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Boshlang’ich sinf ona tili darslarida o’quvchilarning tabiatga oid bilimini oshirish

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI Urganch Davlat Universiteti Pedagogika fakulteti Boshlang’ich ta’lim yo’nalishi 203 -guruh talabasi Olimova Habibaning Ona tili o’qitish metodikasi fanidan Mavzu: Boshlang’ich sinf ona tili darslarida o’quvchilarning tabiatga oid bilimini oshirish Topshirdi: Olimova Habiba Qabul qildi: Pirmatova Ozoda 1 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………….………3 I BOB . Boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darsliklarining atrof- muhit va tabiatga oid materiallar bian boyitilganligi 1.1 Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida atrof-muhitga ijobiy munosabatni va ekologik madaniyatni shakllantirish imkoniyatlari………………………………………6 1.2 Boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darsliklarida tabiatga oid mavzular va ular uchun ajratilgan dars soatlari…………………………….….14 II BOB.O‘quvchilarning tabiatga oid bilimlarini oshirishda boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darsliklaridagi mavzularning ahamiyati va ularni o‘rgatish metodikasi 2.1 1-2 sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslaridagi tabiatga oid mavzularni tushuntirishda qo‘llaniluvchi didaktik o‘yinlar va metodlar………………..……...19 2.2 3-4 sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darsligidagi tabiatga oid mavzular va ularning tahlili………………………………………………………………............25 III. Xulosa………………………………………………………………………….32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………………...….35 2 Kirish Mavzuning dolzarbligi. Ekologik xavfsizlik muammosi nafaqat milliy va mintaqaviy, balki butun insoniyatning umumbashariy muammosidir. Ekologiya hozirgi zamonning keng miqyosdagi keskin ijtimoiy muammolaridan biridir. Uni hal etish barcha xalqlarning manfaatlariga mos bo‘lib, rivojlanishning hozirgi kuni va kelajagi ko‘p jihatdan ana shu muammoning hal qilinishiga bog‘liqdir. Atoqli pedagog V.A.Suxomlinskiy “Bolalarga jonim fido” asarida “Men bolalar “Alifbo”sini ochib, birinchi so‘zni hijjalab o‘qishlariga qadar avval dunyodagi eng ajoyib kitob – tabiat kitobini mutolaa etishlarini istardim” - deb ta’kidlaganidek, bu borada barcha ishlarni bolaning kichikligidanoq boshlash maqsadga muvofiqdir.Fuqarolarda ekologik madaniyatni tarkib toptirish, ularga tabiat, atrof- muhit bilan qanday munosabatda bo‘lishni o‘rgatish ijtimoiy pedagogika nazariyasi va amaliyotining eng dolzarb mavzusiga aylandi. Xalqimizda “Buloq suvi qurimaguncha inson uning qadriga yetmaydi” degan maqol bor. Asrlar davomida inson o‘zining taraqqiyot jarayoni bilan birga ekologiya inqirozi jarayonini tezlashtirdi. Bugun jahon hamjamiyati iqlim o‘zgarishini insoniyat oldida turgan eng jiddiy muammolardan biri deb e’tirof etmoqda. Afsuski, dunyo bo‘yicha kuzatilayotgan iqlim o‘zgarishi atrof-muhitning turli sohalariga salbiy ta’sir yetkazyapti. Dunyo mamlakatlari uning oldini olish uchun qonuniy va amaliy chora- tadbirlarni ko‘rmoqda. Jumladan, mamlakatimizda ham bu borada tizimli reja asosida atrof-muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, ekologik holatni yaxshilashni ta’minlash sohasida izchil ishlar olib borilmoqda.O‘zbekiston Respublikasining 1992-yil 9-dekabrda qabul qilingan “Tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Qonuni, “Sog‘lom avlod uchun” ordenining ta’sis etilishi, shu nomda Davlat dasturi, «Ekologik ta’lim-tarbiya konsepsiyasi» ning ishlab chiqilishi, «Ekosan» jamg‘armasining tuzilishi va 2000 yilning «Sog‘lom avlod yili» va 2005 yilning «Sihat-salomatlik yili» deb e’lon qilinib, davlat dasturi ishlab chiqilishi ekologik tarbiyaning ijtimoiy muammolarini hal qilishga qaratilganligidan dalolat beradi. Konstitutsiyamizning 50-moddasida “Fuqarolar atrof tabiiy muhitga 3 ehtiyotkorona munosabatda bo‘lishga majburdirlar”, deya belgilab qo‘yilganini ta’kidlab o‘tish o‘rinlidir.Atrof-muhitni muhofaza qilish sohasida davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlarini belgilash, tabiatni muhofaza qilish sohasidagi qonun hujjatlari buzilishlari profilaktikasi, 2030-yilgacha bo‘lgan davrda barqaror rivojlanish sohasidagi Milliy maqsad va vazifalarga erishishni ta’minlash maqsadida 2019-yil 30-oktabrda “2030-yilgacha bo‘lgan davrda O‘zbekiston Respublikasining atrof- muhitni muhofaza qilish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi Prezident farmoni qabul qilindi. Aholi sonining tez o‘sib borishi natijasida ekologik ijtimoiy muammolar ham tobora ortib bormoqda. Ayniqsa, aholini yer, suv, energetika, oziq- ovqat bilan ta’minlash haqidagi muammolar butun dunyo ijtimoiy muammolariga aylanib bormoqda. Yer kurrasida insonning farovon yashashi endi ekologik muammolarni yechishga bog‘liq bo‘lib qolmoqda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining bir qator farmon va qarorlari ekologik muammoni hal etish bo‘yicha amalga oshirilayotgan islohotlarning samaradorligiga erishish uchun qonuniy asos bo‘ldi. 2021-yil 30-may kuni O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti “Yashil o‘sish va global maqsadlar uchun hamkorlik — 2030” (P4G) ikkinchi xalqaro sammitidagi nutqida “Yashil iqtisodiy tiklanish” sohasidagi hamkorlikning muhim yo‘nalishlari bo‘yicha konseptual takliflarni ilgari surdi. Iqlim o‘zgarishlari dunyoning barcha davlatlari kabi Markaziy Osiyo mamlakatlarida ham yaqqol sezilayotganligi, mintaqadagi asosiy daryolar havzasi va biologik xilma-xillikning qisqarib borayotganligi, bug‘lanish darajasini oshiradigan gazlar va atmosferaning keng miqyosda ifloslanayotganligi kabi ekologik muammolar nafaqat mintaqa mamlakatlarini, shuningdek, dunyo hamjamiyatini ham jiddiy xavotirga solayotgani aytib o‘tildi. . Davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, «Eng muhim masala – aholining ekologik madaniyatini oshirish haqida jiddiy bosh qotirishimiz zarur. Albatta, bunday muammolarni faqat ma’muriy yo‘l bilan hal etib bo‘lmaydi, bunga yosh avlod qalbida ona tabiatga mehr-muhabbat, unga daxldorlik hissini tarbiyalash orqali erishish mumkin» 1 . Mamlakatimizda mavjud aksariyat 1 .Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. - T.: O ‘ zbekiston , NMIU , 2018. – B . 570. 4 maktabgacha ta’lim muassasalarida bolalarni tabiat va atrof-muhit bilan tanishtirish mashg‘ulotlari tashkil qilinganligi e’tiborga molik. Kurs ishi maqsadi: Boshlang’ich sinf ona tili darslarida o‘quvchilarning tabiatga oid bilimini oshirish Kurs ishi obekti: Boshlang’ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darsliklaridagi tabiatga oid mavzular ustida ishlash Kurs ishi predmeti: Ona tili va o‘qish savodxonligi darslaridagi tabiatga oid mavzularni tushuntirishda qo‘llaniluvchi didaktik o‘yinlar va metodlar Kurs ishi vazifalari: 1.Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida atrof-muhitga ijobiy munosabatni va ekologik madaniyatni shakllantirish imkoniyatlari to‘g’risida fikr yuritadi 2.Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida tabiatga bo‘lgan muhabbatni shakllantirishga yordam beradi 3. Boshlang‘ich sinf ona tili darslaridagi tabiatga oid mavzularni tushuntirishda qo‘llaniluvchi yangi metodlardan foydalanish Kurs ishi tuzilishi: Kirish, II bob, xulosa, foydalangan adabiyotlar ro‘yxati. 5 I BOB. Boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darsliklarining atrof- muhit va tabiatga oid materiallar bian boyitilganligi 1.1 Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida atrof-muhitga ijobiy munosabatni va ekologik madaniyatni shakllantirish imkoniyatlari Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida atrof-muhitga ijobiy munosabatni shakllantirishning asosiy yo‘nalishi – aniq-obrazli tafakkurdan mavhum-mantiqiy tafakkurga o‘tish hisoblanadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida atrof-muhitga ijobiy munosabatni shakllantirish jarayoni dastlab bilishning hissiy bosqichida sodir bo‘ladi.Ya’ni bola atrof muhit haqida dastlab 5 ta sezgi a’zo orqali tasavvurga ega bo‘ladi.Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida atrof-muhitga ijobiy munosabatni shakllantirishda tafakkur shakllari ham ustuvor ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida atrof-muhitga ijobiy munosabatni shakllantirishda tasniflash, taqqoslash, o‘xshatish, sintez, mavhumlashtirish, umumlashtirish, tizimlashtirish yordamida amalga oshiriladi. Shunday qilib, o‘quvchilarda atrof- muhitga ijobiy munosabatni shakllantirish to‘g‘risida doimiy qayg‘urishga yo‘naltirilgan o‘quv faoliyatini tashkil etish ustuvor ahamiyat kasb etadi. Afsuski bugungi kunda biz kundalik ishlarga va tashvishlarga berilib, tirik va jonsiz tabiat dunyosi abadiy emasligini, unga insoniyat tomonidan ko‘proq zarar ko‘rsatayotganligini bevosita his qilmayapmiz. Bu jarayon albatta bolalikdan ta’lim va tarbiyani uzviyligini ta’minlash asosida olib borilishi lozim. Bundan kelib chiqadiki, ekologik ta’limning asoslari hatto maktabgacha yoshda bolalar ongi va ruhiyatiga singdirib borish dolzarb hisoblanadi. Shu o‘rinda ekologiya so‘zining etimologiyasiga to‘xtalib o‘tsak. Ekologiya so‘zi yunoncha oikos – «vatan, uy» va logos – «fan, ta’limot» ma’nosidagi so‘zlardan tashkil topgan bo‘lib, birgalikda yashaydigan tirik organizmlarning o‘zaro va tevarak-atrofdagi muhit bilan munosabatini, shuningdek, olam va biosfera o‘rtasidagi munosabat masalalarini o‘rganuvchi fan nomini bildiradi. 2 Ekologik tarbiya, avvalambor, bolalarni insonparvarlik, xayrixohlik, hissiy munosabat va ularning atrofidagi dunyoga 2 . O ‘ zbek tilining izohli lug ‘ ati , 5 jildli . 5-jild. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2008. – B.25 6 qiziqishini tarbiyalashga xizmat qiladi. Zero, atrof-muhitni bolaga ta’siri juda katta. Chunki har kuni bolalar u yoki bu shaklda atrof-muhitdagi turli narsalar yoki hodisalar bilan aloqaga kirishadilar ya’ni ular qushlarni, hasharotlarni, hayvonlarni, qishda, qor parchalarini, kuzda, sarg‘aygan barglarni, yomg‘irni kuzatishadi, tabiat haqidagi she’rlar va hikoyalarni tinglashadi va tabiat hodisalari, o‘simliklarga g‘amxo‘rlik qilishni o‘rganadilar. Tabiat bolalarni birinchi navbatda o‘zining go‘zalligi, ranglarining yorqinligi, xilma-xilligi bilan o‘ziga jalb qiladi. Ekologik madaniyat ekologik ta’lim- tarbiyaning tarkibiy qismi bo‘lib, maktabda barcha fanlarni o‘qitish jarayonida amalga oshiriladi. Ekologik ta’lim-tarbiya deganda o‘quvchilarga muayyan maqsadda pedagogik ta’sir ko‘rsatish tushuniladi. Olamdagi narsalarning hammasi, butun borliq, mavjudod, tevarak-atrof, dala, tog‘, adir, o‘rmon, yer, suv, havo,daryo, tabiat pokligi va ifloslanishi, yer tarkibining buzilishi, yerning sho‘rlanishi – hamma-hammasini muhofaza etish ekologik ta’lim mazmunini tashkil etadi. Ekologik tarbiya vazifalariga jonli va jonsiz tabiatni asrash, yerning zaharlanishi, so‘lim maskanlar, qushlar va hayvonlarning yo‘q bo‘lib ketishining oldini olish, ariqqa mag‘zavalar va har xil iflos narsalarni to‘kishning oldini olish, xonadon, ko‘cha va maydonlarning tozaligi uchun kurash kabilar kiradi. Ekologik ta’lim-tarbiyadan bosh maqsad ham turli yoshdagi kishilarda atrof-muhit va uning muammolariga ongli munosabatni shakllantirishdan iborat. «Ekologik tarbiya maktabgacha yoshda, maktab davrida, maktabdan keyingi, mahalla, mehnat jamoasi hamda keksalik davrida turlicha mazmun, shakl va metodlar hamda yondashuvlarda amalga oshiriladi» 3 . Bolalar birinchi aniq bilim va tajribani ham shu tabiatdan oladi. Atrof-muhit bilan bunday aloqa, bir tomondan, bolaning hissiy tajribasini boyitadi, boshqa tomondan, uning tasavvurini kengaytiradi va bolaning atrof-muhit to‘g‘risida turli savollari va qiziqishlarini paydo bo‘lishiga katta yordam beradi. Bolalar odatda juda qiziquvchan, tabiat hodisalari va narsalariga katta e’tibor bilan qaraydigan bo‘ladilar. Bu esa ota-onalar va o‘qituvchilar uchun bolani atrof-muhit to‘g‘risida yanada ko‘proq bilim olishlari uchun munosib shart-sharoit yaratib berishni taqozo etadi. Ota-onalar va o‘qituvchilar oldida turgan bunday vazifalar jumlasiga bolalarda 3 Ismoilov A., Axadov R. Ekologik ta’lim-tarbiya. – T.: «O‘qituvchi», 1997. -18-b.. 7 atrof-muhit jonli va jonsiz narsalarga bo‘lgan muhabbat va hurmat tuyg‘usini rivojlantirish, ularning tabiat haqidagi o‘z tasavvurlarini boyitish bolaga nafaqat bilim berish balki o‘z hissiyotlarini erkin ifoda etish imkoniyatini berish juda muhimdir. Shu boisdan ham boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida atrof-muhitga ijobiy munosabatni shakllantirish ularni o‘zlarini va atrofida sodir bo‘layotgan barcha narsani to‘g‘ri tushunishga o‘rgatadi.Atrof-muhitga ijobiy munosabatni shakllantirish usulini tashkil etadigan texnikalar qanchalik boy va xilma-xil bo‘lsa, o‘quv va bilim vazifasi shunchalik muvaffaqiyatli hal qilinadi. Shu boisdan ham N.J.Isakulova «Uzluksiz ta’lim jarayonida o‘quvchilarga fanlararo ekologik tarbiya berishda variativ didaktik funksiyalarni quyidagilardan iborat ekanligini alohida qayd etadi: – ekologik mazmunda mashq bajarish, masalalar yechish, diktinat va bayonlar yozishda qo‘shimcha topshiriqlardan foydalanish; – ekologik mazmundagi darslarni fanlararo bog‘lanishda turli uslublarning bir nechtasidan foydalangan holda tashkil etish; – darsdan tashqari mashg‘ulotlarni o‘quvchining turli qiziqishlari asosida turli uslublardan foydalanib olib borish; – ekologik mazmundagi testlarni o‘tkazishda mazmunning bir xilligiga e’tibor bergan holda savol-javoblar xilma-xilligiga erishish; – fanlararo ekologik tarbiya berish yuzasidan o‘quvchi bilimi, ko‘nikma va malakalarini baholash xilma-xilligini inobatga olish. Mazkur variativ didaktik funksiyalarning har biri bajarilishida bir vaqtning o‘zida har xillikka erishishga e’tibor beriladi» 4 degan edi. Atrof-muhit haqida fikrlashning asosiy shakllari va bolalar faoliyati uslublariga muvofiq 4 ta usul mavjud: 4 Isakulova N.J. Uzluksiz ta’lim jarayonida o‘quvchilarga fanlararo ekologik tarbiya berish nazariyasi va amaliyoti.Pedagogika fanlari doktori ilmiy darajasini olish uchun taqdim etilgan dissertasiya avtoreferati. – Toshkent.: 2012. – 8 1. Atrof-muhit haqidagi vizual usullar (kuzatish, namoyish qilish, tekshirish). Vizual usullar - o‘simliklar, hayvonlar, jonsiz va tirik tabiatning tabiiy hodisalari to‘g‘risida aniq ma’lumot to‘plashning eng maqbul usullaridir. Uning yordami bilan bola nafaqat obyektlarning tashqi parametrlarini (rangi, tuzilishi, hidi, shakli va boshqalar), balki ularning atrof-muhit bilan aloqalarini ham o‘rganadi. 2. Atrof-muhit haqidagi yetarli darajada tasavvur hosil bo‘lishi uchun og‘zaki usullar (suhbat, hikoya, badiiy adabiyotni o‘qish usullari: tushuntirish, ko‘rsatma, pedagogik baho, savol, masalan uy gullari yoki uy hayvonlari haqida hikoya tuzish) ham muhim ahamiyat kasb etadi. 3. Atrof-muhit haqidagi muhim tasavvurlarni shakllanishida amaliy usullar ham qo‘l keladi. Amaliy usullar bu turli mashqlar, elementar tajribalar, modellashtirish, bolalar tajribasiga, amaliy vaziyatlarga, qidiruv harakatlariga, so‘rovnomalarga asoslanib, modelga muvofiq ish tutishdir. 4. O‘yin usullari esa bu atrof-muhit haqidagi didaktik o‘yinlar, o‘yin holati, o‘yinchoqlar bilan harakatlar, harakatlarga taqlid qilish, yashirish va qidirish, ochiq maydonda o‘ynash, epizodik o‘yin texnikasi, topishmoqlardan iboratdir. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida atrof-muhitga ijobiy munosabatni shakllantirishda ekologik loyihalar ham muhim ahamiyat kasb etadi. Ekologik loyiha - bu avvalo tadqiqot jarayonida muayyan vazifalarni hal etishdir. Ekologik loyihalarning vazifalar ko‘lami har xil bo‘lishi mumkin, u loyihaning vaqti, yoshi va shunga mos ravishda bolalarning imkoniyatlari, maktabgacha ta’lim muassasasining ta’lim dasturlarining mazmuni bilan belgilanadi (har qanday loyiha umumiy ta’lim maydoniga mos kelishi kerak). Ekologik loyihalar bolalar faoliyatining barcha turlari va barcha ta’lim sohalarini birlashtirishni o‘z ichiga oladi, shuning uchun loyiha faoliyati davlat va jamiyat talablariga muvofiq yaratiladi. Zero, «...O‘zbekiston boy qazilma va tabiiy resurslarga, qudratli iqtisodiy va insoniy salohiyatga ega. Biroq bizning eng katta boyligimiz – bu xalqimizning ulkan intellektual va ma’naviy salohiyatidir» 5 . 5 Shavkat Mirziyoyev. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. – Toshkent: O‘zbekiston, 2016. – B. 13. 2016. – B. 13. 9 Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida atrof-muhitga ijobiy munosabatni shakllantirish jarayonidagi turli shakl va usullar bolalarning yosh xususiyatlariga qarab tanlanishi kerak. Kichik va o‘rta maktabgacha yoshdagi bolalar, tabiiyki eng oddiy kuzatish usullaridan foydalanadilar va o‘z tadqiqotlari natijalarini asosan rasm va qissa shaklida umumlashtiradilar. Bolalarning yoshi qanchalik katta bo‘lsa, o‘qituvchining yetakchilik roli shunchalik kam bo‘ladi, tadqiqotning hajmi esa shunchalik katta bo‘ladi. Ekologik loyihalarni amalga oshirishda ota-onalar ishtirok etishi ham muhim zarurat hisoblanadi. Bu, ayniqsa, bolalarni o‘z ota-onalari bilan birgalikda hunarmandchilik, rasm chizish va birgalikda tajriba o‘tkazishda juda muhimdir. Shu boisdan ham ota-onalarni turli darajadagi tanlovlar va ko‘rgazmalarda faol ishtirok etishi juda muhimdir. Chunki ota-onalar ham o‘z farzandlari bilan birgalikda turli darajadagi rasmlar, fotosuratlarni to‘playdilar va farzandlari bilan birgalikda tabiat mahsulotlaridan hunarmandchilik buyumlarini tayyorlaydilar. Bu jarayonda har bir oilaning faol ishtiroki e’tibordan chetda qolmaydi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ekologik tarbiyasi barcha oila a’zolarining ekologik madaniyatini shakllantirishga qaratilgan doimiy tarbiyalash jarayoni bilan chambarchas bog‘liqdir. Ekologik loyiha natijalari turli xil ko‘rgazmalar, bayramlar, ko‘ngilochar tadbirlar, yarmarkalar, kitoblar va bukletlar dizayni va boshqalardan iborat bo‘lishi mumkin. Yuqorida keltirib o‘tilgan fikrlardan xulosa sifatida shuni aytish mumkinki,boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ekologik madaniyatni shakllantirishning eng samarali usullaridan biri bu o‘qituvchi va ota-onalarning o‘zaro hamkorlikda ish olib borishlaridir.Shu bilan birgalikda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida atrof-muhitga ijobiy munosabatni shakllantirishda bayramlar va tadbirlarning roli katta. Bu kabi bayramlarda tanish bo‘lgan musiqa asarlari, she’rlarni yodlash va yangilarini yaratish juda muhimdir. Bolalarga ekologik ta’lim berish bo‘yicha ota-onalar bilan ishlashda an’anaviy shakllardan foydalanilanish o‘rinlidir (ota-onalar yig‘ilishlari, konsultasiyalar, suhbatlar). Bunda quyidagilarga alohida e’tibor qaratish muhim: «Daraxt eking», «Qushlarga yordam bering», «Ona Vatan tabiatini asraylik». Bunday 10 aksiyalarda bolalar ota-onalari bilan birgalikda faoliyat olib borish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. 1.2 Boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darsliklarida tabiatga oid mavzular va ular uchun ajratilgan dars soatlari 1-sinf ona tili va o ‘qish savodxonligi darsligi milliy dastur asosida 2021-yilda nashrdan chiqarilgan.Tuzuvchilari: Iroda Azimova,Klaraxon Mavlonova,Sa’dullo Quronov,Shokir Tursun.Xalqaro ekspert: Lannuzzi Susan. Darslikdagi jami shartli belgilari soni 11 ta. Darslikdagi mavzular xilma-xil va qiziqarli.Rasmlar,audiomatnlar bilan boyitilgan.Ular orasida atrof-muhit,tabiatga oid mavzular ham bor.Quyida ularning mundarijasi bilan tanishib chiqamiz: ONA TILI VA O‘QISH SAVODXONLIGI 1-SINF Tabiatga oid mavzular mundarijasi II-BOB.TABIAT NE’MATLARI.Ushbu bobda 3 ta mavzu tabiatga oid materiallar bilan boyitilgan: Yashil sayyora (mavzuni o‘rganish uchun 8 soat ajratilgan) Mo‘jizaviy hasharot (mavzuni o‘rganish uchun 7 soat ajratilgan) Uy hayvonlari (mavzuni o‘rganish uchun 7 soat ajratilgan) III-BOB.SOG‘ TANDA SOG‘LOM AQL. Ushbu bobda 2 ta mavzu tabiatga oid materiallar bilan boyitilgan: Foydali sabzavotlar (mavzuni o‘rganish uchun 8 soat ajratilgan) Xotiram kuchli bo‘lsin desangiz (mavzuni o‘rganish uchun 7 soat ajratilgan) VI-BOB.FAN VA TEXNOLOGIYALAR. Ushbu bobda 2 ta mavzu tabiatga oid materiallar bilan boyitilgan: Oy yerdan kattami? (mavzuni o‘rganish uchun 7 soat ajratilgan) 11 Siz buni bilasizmi? (mavzuni o‘rganish uchun 7 soat ajratilgan) 2-sinf ona tili va o ‘qish savodxonligi darsligi milliy dastur asosida 2021-yilda nashrdan chiqarilgan.Tuzuvchilari: Iroda Azimova,Klaraxon Mavlonova,Sa’dullo Quronov,Shokir Tursun.Xalqaro ekspert: Lannuzzi Susan. Darslikdagi jami shartli belgilari soni 11 ta.Darslik 11bobdan iborat. Darslikdagi mavzular xilma-xil va qiziqarli.Rasmlar,audiomatnlar bilan boyitilgan.Ular orasida atrof-muhit,tabiatga oid mavzular ham bor.Quyida ularning mundarijasi bilan tanishib chiqamiz: ONA TILI VA O‘QISH SAVODXONLIGI 2-SINF Tabiatga oid mavzular mundarijasi 3-BO‘LIM.TABIAT NE’MATLARI. Qishda uxlaydigan hayvonlar Yer ostida nima bor? Sayohatchi qushlar 4-BO‘LIM. SOG‘ TANDA SOG‘LOM AQL. Bakteriya va mikroblar Foydali nonushta Tanamizni o‘rganamiz 6-BO‘LIM.YOSH IQTISODCHI Quvnoq ferma Vaqtning qadri 3-sinf ona tili va o ‘qish savodxonligi darsligi milliy dastur asosida 2022-yilda nashrdan chiqarilgan.Tuzuvchilari: Iroda Azimova,Klaraxon Mavlonova,Sa’dullo Quronov,Shokir Tursun.Xalqaro ekspert: Lannuzzi Susan. Darslikdagi jami shartli 12 belgilari soni 11 ta. Darslikdagi mavzular xilma-xil va qiziqarli.Rasmlar,audiomatnlar bilan boyitilgan.Ular orasida atrof-muhit,tabiatga oid mavzular ham bor.Quyida ularning mundarijasi bilan tanishib chiqamiz: ONA TILI VA O‘QISH SHAVODXONLIGI 3-SINF Tabiatga oid mavzular mundarijasi O‘zbekistonning o‘ziga xos tabiati Antarktida – muz saltanati Dunyo okeanlari Baraka daryosi Tabiatni asraymiz Tomorqa Qizil sayyora Teleskop – osmonga qo yilgan narvon ʻ Mikroskop – zarrabin Sayyohlari ko p diyor ʻ 4-sinf ona tili darsligi 2020-yilda nashrdan chiqarilgan. Mualliflari:. R.Ikromova, X.G‘ulomova, Sh.Yo‘ldosheva, D.Shodmonqulova. Darslikdagi jami shartli belgilari soni 6 ta. Darslikdagi mavzular xilma-xil va qiziqarli mashqlar bilan boyitilgan.Ular orasida atrof-muhit,tabiatga oid ma’lumotlar, mashqlar ham bor.Quyida ularning mundarijasi bilan tanishib chiqamiz: 4-SINF Fonetika, Grammatika, Imlo va Nutq o‘stirish (170 soat, A1+: 238 soat) 13 IX bo‘lim. O T – SO‘Z TURKUMI ( 3 9 soat, A1+: 14 soat) 46-47-48-49-mavzular. Ot (4soat). Ot yuzasidan 1-3-sinflarda o‘tilganlarni takrorlash: otlarning s haxs, narsa-buyum, joy, hayvon nomlarini bildirishi. Otlarning birlik va ko‘plikda qo‘llanishi. Kishilarning ismi-sharifi, shahar, ko‘cha, hayvonlarga qo‘yilgan nomlarning bosh harf bilan yozilishi 50-51-52-mavzular. Otlarning egalik qo‘shimchalari bilan qo‘llanilishi (3 soat). Egalik qo‘shimchalarining I, II, III shaxs ma’nosini hamda birlik va ko‘plik ma’nosini ifodalashi: o tlarning egalik qo‘shimchalari bilan qo‘llanishi, otlarning nutqda egalik qo‘shimchalarini olgan va olmagan holda qo‘llanishi. 53-mavzu. Egalik qo‘shimchalarining shakllari (1 soat). E galik qo‘shimchalarining unli va undoshdan keyin qo‘shiladigan shakllari; e galik qo‘shimchasi qo‘shilgan otlarning talaffuzi va imlosi. 54-mavzu. Egalik qo‘shimchalarining shakllari (1 soat). E galik qo‘shimchalarining unli va undoshdan keyin qo‘shiladigan shakllari; e galik qo‘shimchasi qo‘shilgan otlarning talaffuzi va imlosi. 55-56-mavzular. Egalik qo‘shimchalari qo‘shilgan otlarda tovush o‘zgarishlari (2 soat). Otlarga egalik qo‘shimchalari qo‘shilganda ba’zi so‘zlarning asos qismida tovush o‘zgarishi bo‘lishi: i, u, a tovushining tushib qolishi, k, q tovushining g, g‘ tovushlariga almashishi. Nazorat va tahlil (2 soat). 57-58-mavzular. Otlarning kelishik qo‘shimchalari bilan qo‘llanishi (2 soat). Otning kelishik qo‘shimchalari bilan qo‘llanishi ; m atnda va nutqda otlarning bir on bir kelishikda bo‘lishi. 14 Yuqorida keltirilgan ma’lumotlardan xulosa sifatida shuni aytish mumkinki, boshlang‘ich sinf darsliklari mundarijasi tabiatga oid bo’lgan mavzular bilan boyitilgan.O‘quvchilarning tabiatga, jonajon o‘lkamizning geografiyasiga bo‘lgan qiziqishni, ularda mavjud bilimlarni yanada oshirishga yetarlicha imkoniyatlar mavjud.Har bir mavzu o ‘quvchilarning yoshi, qiziqishlarini inobatga olgan holda tanlangan.Ushbu mavzularning barchasida qiziqarli va foydali ma’lumotlar bilan birgalikda rasmlar, audiomatnlar ham joy olgan.Tabiatga oid ma’lumotlarning hajmi ham sinflar kesimida bir-biridan farq qilgan holda oshib boradi.Ushbu mavzularni o’rgatish jarayonida o‘quvchilarning ham ona tili va o‘qish savodxonligini, ham tabiatga oid bilimlarini oshirish mumkin. 15 II BOB.O‘quvchilarning tabiatga oid bilimlarini oshirishda boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darsliklaridagi mavzularning ahamiyati va ularni o‘rgatish metodikasi 2.1 1-2 sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslaridagi tabiatga oid mavzularni tushuntirishda qo‘llaniluvchi didaktik o‘yinlar va metodlar 1-sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darsligida bir qancha tabiatga oid mavzular va ma’lumotlar ona tili va o‘qish darsari bilan uyg‘unlikda kiritilgan.Quyida ulardan namunalarni va ushbu mavzularda qo‘llash mumkin bo‘lgan didaktik o‘yinlar va metodlar bilan tanishib o‘tamiz: Ushbu mavzu quyidagi matn asosida olib boriladi.O‘quvchilarning mavzu yuzasidan olgan bilimlarini mustahkamlash uchun ,, Yomg‘ir tomchilari ” metodidan foydalanish mumkin Mavzu: Y A S H I L S A Y Y O R A Ushbu mavzuni o‘rgatish uchun 8 soat ajratilgan Darsning maqsadi: o‘quvchilarning tabiat bilan bog‘liq tushunchalarini kengaytirish, matn ustida ishlash, o‘qib tushunish ko‘nikmalarinirivojlantirish, h va x harflarining talaffuzdagi farqi haqida ma’lumot berish, mavzu doirasida lug‘at boyligi hamda o‘qish savodxonligini oshirish.Ushbu mavzuda ,,Suvning Vatani” matni berilgan o‘quvchilarga ushbu matn doirasida quyidagi tushuntirishlarni berib o‘tishimiz mumkin: Suv tabiatda suyuq, gaz va qattiq holatda uchraydi. E’tibor bering, hikoyada buloqdan toshgan suvdan irmoq hosil bo‘ldi. Bu – suvning suyuq holati. Quyosh qizdirganda irmoqning suvi bug‘landi, ya’ni gaz holatda bulutga aylandi. Havo sovuqlasha boshlaganda suvlar muzlay boshlaydi va qattiq muz holatiga kelib qoladi. Demak, suv uch xil: suyuq, gaz va muz holatda bo‘ladi. O‘quvchilar matn bilan tanishganlaridan so‘ng matnni mustahkanlash maqasadida ,,Yomg‘ir tomchilari” metodidan foydalanish mumkin ushbu metod savol javobga asoslangan,lekin oddiy savol javobdan farqli ravishda o‘quvchilar 16 uchun qiziqarli bo‘lishi mumkin.Metod uchun bulut va yomg‘ir tomchilari yasab olinadi.Ushbu bulut va yomg‘ir tomchilariga berilan matn yuzasidan savollar yashiringan bo‘ladi.O‘quvchilar doskaga chiqib ulardan birini tanlab javob berishlari kerak bo‘ladi. Mavzu: M O ‘ J I Z A V I Y H A S H A R O T Ushbu mavzuni o‘rgatish uchun 7 soat ajratilgan.Mavzuni o‘rgatish jarayonida o‘quvchilarning mavzu yuzasidan olgan bilimlarini mustahkamlash maqsadida rasmli kartochkalardan foydalanish mumkin Darsning maqsadi: o‘quvchilarning asalari qanday boqilishi bilan bog‘liq tushunchalarini kengaytirish, matn ustida ishlash,o‘qib tushunish ko‘nikmalarini rivojlantirish, jarangli va jarangsiz undoshlar talaff uzini farqlash, sonlarni so‘zlar bilan ifodalash haqida ma’lumot berish, mavzu doirasida lug‘at boyligi hamda o‘qish savodxonligini oshirish.Ushbu mavzu doirasida ,,Asalari qanday boqiladi?” matni berilgan.Matn yuzasidan o‘quvchilarga quyidagi topshiriqlarni berib mavzuni mustahkamlash mumkin.Ushbu topshiriq kartochka ko‘rinishida bo‘ladi.Har bir kartochkada 1 tadan test topshirig‘i bo‘ladi.O‘quvchilar ushbu testlarga guruh bo‘lib javob berishlari ham mumkin.Kartochkalarda mavzuga oid rasmlar bo‘lsa yanada qiziqarli bo‘ladi. 1.Asal nimadan yig‘iladi? a) o‘simlik gullaridan b) o‘simlik barglaridan d) shakardan 17 2.Asalarilarning jahli chiqishiga sabab nima ekan? a) Ular juda nozikta’b b)Ular ifloslikka chiday olmaydi d) Ular asallarini qizg‘onadi Mavzu: U Y H A Y V O N L A R I Ushbu mavzuni o‘rgatish uchun 7 soat ajratilgan . Mavzuning 1darsi ushbu rasm asosida olib boriladi.Asosan mavzu suhbat shaklida bo‘lib o‘tadi . Darsning maqsadi: o‘quvchilarnin uy hayvonlaribilan bog‘liq tasavvurlarin kengaytirish, sevimli uy hayvonlari bilan bog‘liq mavzuda og‘zaki suhbat uyushtirish, bunda hayvonlarga atab qo‘yilgan nomlar, nomlarning qanday tanlanishi bilan bog‘liq savollarga javob berish, o‘z fikrini ifodalashda xabar, so‘roq va buyruq ohangidan foydalana olish bilan bog‘liq mashq va topshiriqlar ustida ishlash. Ushbu mavzuni quyidagi topshiriqlar ketma-ketligida tushuntirish o‘quvchilarning mavzuni to‘liq tushunib olishlari uchun yordam beradi: 1-topshiriq . Rasmga qarang. Savollarga javob bering: 1.Rasmda qaysi uy hayvonlari tasvirlangan? 2.Nega ularni uy hayvonlari deymiz 3.Yana qanday uy hayvonlarini bilasiz? 4.Nima deb o‘ylaysiz, bu hayvonlar qayerda yashaydi? 5.Bu hayvonlar nima bilan oziqlanadi? 6.Ayting-chi, bu hayvonlar nima maqsadda boqiladi? 1-savol ustida ishlashda o‘quvchilardan aniq va qisqa javoblar olish kerak. 2-savolda Bu hayvonlar nima uchun uy hayvonlari deyilishiga o‘quvchilarning munosabatlari aniqlanadi. Qo‘shimcha tarzda “Uy hayvonlari bilan 18 yovvoyi hayvonlarning farqi bormi? Qanday farq? bor?” mazmunidagi savollar bilan murojaat qilinishi mumkin 3-savolda o‘qituvchi boshqa uy hayvonlarining rasmi bilan yovvoyi hayvonlarning rasmlarini aralash holda ko‘rsatishi, bolalardan qaysilari uy hayvoni ekani, ularning nomlarini aytishlarini so‘rashi mumkin. 4-savolda o‘quvchilarning nutqida quyidagi so‘zlar va ularning ma’nolarini faollashtirishga e’tibor qaratiladi: og‘ilxona – uy hayvonlarini saqlash va boqish uchun qurilgan maxsus bino; molxona,og ilxona; ʻ qo‘yxona – qo‘y boqish uchun belgilangan bino, joy; qo‘ra; qo‘ra – qo‘y va echkilar saqlanadigan joy; katak – parranda yoki ayrim (asosan mayda) jonivorlar turishi uchun maxsus ishlangan qurilma; xona, uycha; qafas – qush yoki hayvonlarni saqlash uchun maxsus yasaladigan xonacha. 5-savol bilan ishlashni kichik guruhlarda yoki partadoshi bilan birgalikda bajartirish yoki uy hayvonlari nima bilan oziqlanishini o‘yin shaklida tashkil etish ham mumkin. 6-savol har bir o‘quvchiga alohida beriladi, ular uy hayvonlari nima sababdan boqilishiga oid shaxsiy fikrlarini aytadi. Og‘zaki savol-javobdan so‘ng mashqlar bilan ishlanadi. 2-topshiriq . Yozma mashq. Uy hayvonlarining bolasi qanday atalishini yozing. 2-sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darsligida bir qancha tabiatga oid mavzular va ma’lumotlar ona tili va o‘qish darsari bilan uyg‘unlikda kiritilgan.Quyida ulardan namunalarni va ushbu mavzularda qo‘llash mumkin bo‘lgan didaktik o‘yinlar va metodlar bilan tanishib o‘tamiz: 3-BO‘LIM. QISHDA UXLAYDIGAN HAYVONLAR 19 Ushbu bo‘limni o‘rgatish uchun 7 soat ajratilgan. Ushbu ajratilgan darslarning 7-darsida o‘quvchilar ,,Qizil kitob” haqida bilib olishadi. Bundan tashqari o‘quvchilar bo‘limni o‘rganish mobaynida qizil kitobga kiritilgan hayvonlarning ayrimlari bilan ham tanishib o‘tishadi Mavzuning maqsadi: o quvchilarning hayvonot olami haqidagi tasvvurlariniʻ kengaytirish. Hayvonlarning sifatlarini bildiruvchi so zlar ma’nosi hamda ʻ hayvonlarga atab qo yilgan nomlar imlosini o‘rgatish. Matn bilan ishlash ʻ ko nikmasini shakllantirish. Bo‘g‘in ko‘chirish qoidalarini takrorlash. Bir unli ʻ tovushdan iborat bo‘g‘inlar, bir unli tovush va bir undosh tovushdan iborat bo‘g‘inlar, bir unli tovush va bir necha undosh tovushdan iborat bo‘g‘inlarga ajratishni o‘rgatish “Qizil kitob”ga kiritilgan noyob hayvonlar bilan tanishing. Ulardan biri haqida hikoya yozing. Yozma mashq . Darslikda “Qizil kitob”ga kiritilgan hayvonlarning rasmi hamda ular bilan bog‘liq ma’lumotlar berilgan. Dastlab o quvchilar bilan “Qizil ʻ kitob” haqida qisqa suhbat uyushtiriladi.So‘ng qizil kitobga kiritilgan ushbu hayvonlar tanishtiriladi. Ular haqidagi ma’lumotlar o‘qib beriladi.O‘quvchilarga tanlov imkoniyati berilgan.Ular uchta hayvondan birini tanlaydi hamda u haqidagi ma’lumotlardan foydalanib hikoya yozishi lozim.Topshiriq mashq daftarida bajariladi.O quvchilar topshiriqni bajarib bo lgach,bir nechta o quvchiga yozgani ʻ ʻ ʻ o qittiriladi,xato va kamchiliklari to g rilanadi. Eng yaxshi tanlangan sarlavha va ʻ ʻ ʻ mazmunli matn yozgan o‘quvchi rag‘batlantiriladi Ko‘k sug‘ur Qo‘ng‘ir ayiq Tipratikan 7-BO‘LIM. QUYOSH – QUVVAT MANBAI 20 Ushbu bo‘limni o‘rgatish uchun 6 soat ajratilgan. Ushbu bo‘limda ham bir biridan qiziqarli mavzular jamlangan.,,Quyosh kaltagi” matni asosida berilgan 2- darsni qanday o‘rgatishni ko‘rib o‘tamiz Mavzuning maqsadi: o‘quvchilarning fan va texnologiyalar olamiga oid tasavvurlarini kengaytirish, osmon jismlariga oid bo‘lgan so‘z, so‘z birikmalari, ularning qo‘llanishiga oid bilim berish, ularni ta’riflashda faol ishlatiladigan so‘zlarni qo‘llashga o‘rgatish. Talaffuzi, imlosi, bilan mashq va topshiriqlar yordamida og‘zaki, yozma, o‘qib, tinglab tushunish bilan bog‘liq nutqiy ko‘nikmalarni rivojlantirish. O‘qituvchi bugungi dars uchun “Quyoshning “kaltagi” mavzusida audiomatn tayyorlanganligini aytadi. Matnni eshittirishdan oldin “Nima deb o‘ylaysiz, matn nega bunday nomlangan, quyosh insonlarni kaltaklashi mumkinmi?” singari savollar bilan murojaat qiladi.Shundan so‘ng audiomatn qo‘yib eshittiriladi. Matn tinglab bo‘lingach, matn haqida savollar beriladi.Ayrim savollarga javob berish jarayonida o‘qituvchi audiomatnni qayta eshittirishi ham mumkin. Masalan, quyoshning oftob deyilishi bilan bog‘liq o‘rinlar, oftob urishi qanday salbiy oqibatlarga olib kelishi bilan bog‘liq o‘rinlarni qayta qo‘yib eshittirish ham mumkin. 1.Matn nima haqida ekan? O‘quvchilar matn nima haqida ekanligini yaxshi tushunmasalar, o‘qituvchi savol berish uslubini o‘zgartirishi mumkin. Masalan, “Matn dan nimalarni tushundingiz?”, “Nimalarni bilib oldingiz?” singari savollar bilan murojaat etish ham mumkin. 2. Quyosh nurlari ta’sirida inson salomatligida qanday o‘zgarishlar ro‘y berishi mumkin? Bunda o‘quvchilar quyosh nurlari ta’sirida inson salomatligida qanday o‘zgarishlar ro‘y berishi haqida gapiradilar, har bir o‘quvchi bir jihatni aytishi mumkin. 3. Matnda “quyosh” so‘zi yana qanday atalgan? “Quyosh” so‘zini yana qanday atash mumkinligi haqida qisqacha suhbat quriladi. 21 4. Salbiy oqibat deganda nimani tushunasiz? Oftob urishining salbiy oqibatlarini sanang.Qisqa savol-javob orqali ushbu tushunchalarning ma’nolari aniqlashtiriladi. Shundan so‘ng oftob urishining salbiy oqibatlari sanaladi. Xulosa sifatida shuni ayta olamanki, boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga mavzularni tushuntirishda ko’rgazmalilikdan va qiziqarli metodlardan foydalanish yanada samarali bo‘ladi. Yuqorida 1-2 sinflardagi tabiatga oid bo ‘lgan mavzularni qanday tushuntirsa o‘quvchilarning esda qolishi mumkinligini hisobga olgan holda bir nechta mavzularni o ‘rgatish metodikasini keltirishga va ularda ba’zi qiziqarli metodlarni qo‘llashga harakat qildik. 2.2 3-4 sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darsligidagi tabiatga oid mavzular va ularning tahlili 3-sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darsiligi ham bir qancha tabiatga oid mavzular va ma’lumotlar biln boyitilgan.Quyida ushbu mavzular bilan yaqindan tanishib o‘tamiz. Mavzu: O‘ZBEKISTONNING O‘ZIGA XOS TABIATI Ushbu mavzuni o‘rgatish uchun 7 soat ajratilgan. Mavzuning maqsadi: tabiat, atrof-muhit haqidagi tasavvurlarni kengaytiish, uni tasvirlash bilan bog‘liq jarayonda faol qo‘llanadigan til birliklaridan foydalanishga o‘rgatish, berilgan mashq va topshiriqlar yordamida og‘zaki, yozma, o‘qib va tinglab tushunish bilan bog‘liq nutqiy ko‘nikmalarni rivojlantirish. Ushbu mavzuni o‘rganish jarayonida o‘quvchilar Vatanimizning o‘ziga xos bo‘lgan tabiati haqida ko‘plab ma’lumotlarga ega bo‘lishadi, jumladan, noyob hayvonlar haqida,O‘zbekistonning geografik joylashuvi haqida,uning daryoyu cho‘llari haqida quyidagilarni bilib olishadi: Qirilib ketgan jonzotlar: turon yo‘lbarsi,gepard, qulon, orol sulaymonbalig‘i Qirilib ketish xavfi bor jonzotlar:tog‘ qoploni, qoraquloq, silovsin, oq tirnoqli ayiq, 22 xongul, burama shoxli echki, Buxoro qo‘yi, Qizilqum arxari, jayron.227 turdagi hayvon yashaydi, 441 turdagi qush yashaydi. Respublikamiz Markaziy Osiyodagi Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston va Afg‘oniston davlatlari bilan chegaradoshdir. Vatanimiz hududidan Osiyoning asosiy daryolaridan bo‘lgan Amudaryo va Sirdaryo oqib o‘tadi. O‘zbekistonda jahonning eng yirik cho‘llaridan biri bo‘lgan Qizilqum cho‘li hamda Orol dengizi mavjud. Yurtimiz shimolida esa Tyan-Shan va Pomir-Oloy tog‘lari yastanib yotibdi. Mavzu: ANTARKTIDA – MUZ SALTANATI Ushbu mavzuni o‘rgatish uchun 6 soat ajratilgan. Mavzuning maqsadi: tabiatni tasvirlash jarayoni bilan bog‘liq tasavvurlarni kengaytirish, ushbu jarayonda faol qo‘llanadigan til birliklaridan foydalanishga o‘rgatish, berilgan mashq va topshiriqlar yordamida og‘zaki, yozma, o‘qib va tinglab tushunish bilan bog‘liq nutqiy ko‘nikmalarni rivojlantirish. Ushbu mavzuda Antraktida unda yashovchi hayvonlar haqida ma’lumotlar berilgan. ANTARKTIDA Antarktida sayyoramizdagi oltita qit’adan biridir. U Yer sharing eng janubida joylashgan. Qit’aning deyarli hamma joyi muz bilan qoplangan. Antarktidaga birinchi bo‘lib, 1899-yilda norvegiyalik Karsten Borxgrevink qadam qo‘ygan. Bundan million yillar avval Antarktida issiq o‘lka bo‘lgan. Undagi o‘rmonlarda bahaybat hayvonlar yashagan. Ammo asrlar o‘tib, Antarktida sekin-asta muz saltanatiga aylana boshlaydi. Olimlarning aniqlashicha, qalinligi ming metrdan baland muz tog‘lari ostida temir, oltin, olmos, rangli metallar, ko‘mir singari foydali qazilmalar ko‘p ekan. Dunyodagi barcha ichimlik suvining asosiy qismi ham shu muzliklarda jam bo‘lgan. Hisob- kitoblarga qaraganda, Antarktidadagi barcha muz erib ketsa, dunyo okeanlarining suvi 62 metrga ko‘tariladi. Antarktidada havo juda sovuq, ayrim joylar quyosh nurini deyarli ko‘rmaydi. Qish oylarida o‘rtacha harorat -60° daraja sovuq bo‘ladi.Qit’ada 23 doimiy kuchli shamol, izg‘irin bo‘ronlar kuzatiladi.Antarktida sayyoramizning eng kam o‘rganilgan qismi hisoblanadi.Bundan 100 yil oldin dunyo olimlari qit’ani o‘rganishga jiddiy kirisha boshladilar. Dunyoning o‘ndan ortiq davlati Antarktidani birgalashib o‘rganishga kelishib oldilar. Har xil millatga mansub yuzlab olimlar Antarktidaning turli qismlarida xilma-xil kuzatishlar olib bordilar.Tadqiqotchilar yaxshi isitilgan uychalarda jon saqlashadi. Tashqariga chiqqanda ichidan elektr grelka isitib turadigan kiyim va himoya niqobi kiyib olishadi. Ular niqob ichiga o‘rnatilgan maxsus filtr orqali nafas oladi.Hatto Antarktidaning cheksiz muzliklarida ham hayot qaynaydi.Sohil bo‘ylarida ajoyib qushlar, pingvinlar yashaydi. Qirg‘oq yaqinida kitlar, kashalotlar, delfinlar, tyulenlarning bir necha turi, de ngiz fili va dengiz qoplonlari suzib yuradi.Antarktida hech bir davlatga tegishli emas. Xalqaro shartnomaga ko‘ra, uning hududida harbiy harakatlar o‘tkazish man etilgan. Antarktida tinchlik qit’asidir. 4-sinf ona tili darsiligi ham bir qancha tabiatga oid mavzular va ma’lumotlar bilan boyitilgan.Quyida ushbu mavzular bilan yaqindan tanishib o‘tamiz: Mavzu: ТOVUSHLAR VA HARFLAR Ushbu mavzuni o‘rgatish uchun 10 soat ajratilgan.Mavzu yuzasidan berilgan mashqlarni ishlash mobaynida o‘quvchilar tabiatga oid ma’lumotlar bilan ham tanishib borishadi 1- mashq. Matn mazmunini qayta hikoya qiling. Oyda ham Yerdagiga o‘xshash tog‘lar, tekisliklar bor. Lekin havo qatlami va suv yo‘q, shu sababli, unga ko‘plab osmon jismlari kelib uriladi. Natijada Oy sirtida qiya chuqurliklar hosil bo‘lgan. Ulardan biri Ulug‘bek nomi bilan ataladi. Oy sirtida qora dog‘lar bo‘lib, ular „dengiz“ deb ataladi. Lekin bu „dengiz“larda suvdan asar ham yo‘q. (M.Mirakmalov) 24 Ushbu matnni dastlab o‘qituvchi o‘qib tushintirib beradi.O‘qituvchi shu o‘rinda ma’lumot sifatida Oy Yerning yo‘ldoshi ekanligi haqida ham aytib o‘tishi mumkin. 2- mashq. O‘qing. Nuqtalar o‘rniga kerakli harflarni qo‘yib ko‘chiring. Bir kuni ol.in bali. va bulbul bahslashi.di. Bulbul deb.i. – Qani endi, senga o‘xsha. baliq bo‘li. qolsam. Xursan. bo‘lib, katta suvda suzardim. Baliq debdi: – Nodon ekansan, sening joying osmonda, bog‘lar va gullar orasida. Sen ozo. bo‘lishing kerak. Qani endi men ham senga o‘xsha. ucha olsam, sayrasam. Nuqtalar o‘rniga qaysi harflarni qo‘ydingiz? Bu harflar qaysi tovushlarni ifodalaydi? Ushbu mashqni yechish jarayonida ham o‘quvchilar so‘zlarning imlosini o‘rganish bilan birgalikda baliq va bulbul haqida bilganlarini takrorlab o‘tishadi. 3- mashq. So‘zlarning talaffuziga diq qat qiling. Qaysi so‘zalrning talaffuzi yozilishidan farq qilayotganini ayting. Bir daraxtning ikki xil meva berganini eshit ganmisiz? Braziliya o‘rmonlarida ajoyib daraxt o‘sadi. Unda bir vaqtning o‘zida ham olma, ham yong‘oq hosili pishib yetiladi. Mahalliy aholi uning bargi bilan tishlarini tozalaydi. („Gulxan“dan) mahalliy aholi – o‘sha joyda yashaydigan xalq Mashqni ishlash jarayonida o‘qituvchi bolalarga savollar bilan murojaat qilish orqali ushbu matnni tahlil qilib berishi mumkin. 1.Braziliya haqida nimalarni bilasiz? 2.U yerda o‘suvchi daraxtlarning boshqa daraxtlardan ajralib turuvchi farqi nimada? 25 4- mashq. O‘qing. Rahmdilning daraxti Rahmdil onasi bergan pulga etik va yegulik olish uchun bozorga bordi. U bozorda ochlikdan madori qurigan kampirni uchratdi. Rahmdil kampirga achindi va undan terak ko‘chatlarini sotib oldi. Rahmdil ko‘chatni tomorqaga o‘tqazdi, tagi ga suv quydi. U tongda hovliga chiqdi. Тeraklarni ko‘rib, hayratdan turgan joyida qotib qoldi... (Olloyor Begaliyevdan) Rasm asosida ertakni davom ettiring. Ushbu ertakning tarbiyaviy jihatlarini aytib o‘tish bilan bir qatorda terak haqida ham, daraxt ko‘chatlarini ekish uchun eng qulay bo‘lgan fasl haqida ham suhbatlashsa bo‘ladi. Mavzu: OТ – SO‘Z TURKUMI 2- mashq. Reja tuzing va bayon yozing. Chumchuq Dadam har bahorda hovlimizga anvoyi gullar ektirar edilar. Ularning yashnab turishini yaxshi ko‘rardilar. Ammo rayhonlarni kimdir uzib ketardi. Dadam rayhonlarni qo‘riqlashni menga topshirdilar. Dam olish kuni edi. Men hovlida ham dars qilib, ham rayhonlarni qo‘riqlamoqchi bo‘ldim. Bir mahal rayhonlar yoniga bir chumchuq keldi. Тumshug‘i bilan rayhonni shart uzib olib, uchib ketdi. Men chumchuq rayhon yer ekanmi, deb hayron bo‘ldim. Keyin bilsam chumchuqlar o‘z bolalarini qurt-qumursqa, chumolidan saqlashda rayhondan foydalanar ekan. Rayhon hidiga hasharot kelmas ekan. (Olmosdan) anvoyi – turli-tuman, rang-barang Bayon yozish uchun o‘quvchilar matnni diqqat bilan o‘qib chiqishlari kerak.Shundan so‘ng o‘qituvchi eng kamida 3 ta o‘quvchiga matnni og‘zaki qayta 26 hikoyalab ayttiradi.Keyingi bosqichda birgalikda reja tuziladi.Bayonni yozish jarayonida o‘quvchilar chumchuq haqida, rayhon va uning o‘ziga xos xususiyati haqida bilib olishadi.O‘qituvchi shu o‘rinda rayhonning shifobaxshligi haqida ham aytib o‘tishi mumkin. Mavzu: BOSH KELISHIK 1- mashq. O‘qing. Bosh kelishikdagi otlarni aniqlang. Har yili kuz keldi deguncha otamning yumushi ko‘payadi. Butun mahallaning bog‘-rog‘lari otamning qo‘lidan chiqar edi. Otam, ayniqsa, tok ishlarini mukammal bilardilar. Otam har bir daraxt bilan gaplasha oladi. Ularning tilini biladi, – derdi amakilar. (Тo‘lqin) 2-mashq. O‘qing. Bosh kelishikdagi otlarni aniqlang. Anor O‘zbekistonda ko‘p uchraydi. Anorning barglari mayda, nashtarsimon bo‘ladi. Shoxlari tikanli bo‘ladi. U iyun-iyul oylarida gullaydi. Mevasi yirik, dumaloq, qizg‘ish yoki oqish bo‘ladi. Тa‘mi shirin, nordon, sersharbat. Anor sovuqqa chidamsiz mevali o‘simlikdir. („O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi“dan) nashtarsimon – o‘tkir, sanchiladigan sersharbat – sharbati, shirasi ko‘p Anorning xususiyatlarini so‘zlab bering. Mavzu: ТUSHUM KELISHIGI 1- mashq . Matndan nimalarni bilib oldingiz? Matnga sarlavha toping. Тabiatni va jonivorlarni asrash hamda ko‘paytirish maqsadida respublikamizda o‘nga yaqin qo‘riqxonalar tashkil etilgan. Bular orasida eng kattasi Hisor qo‘riqxonasidir. Bu yerda qor va ko‘llarni, tiniq va loyqa oqimli asov soylarni, yilda bir bor inson qadami tegadigan so‘qmoqlarni, ulkan daraxtlarni, nodir o‘simliklarni, 27 chuqur daralarni, sirli g‘orlarni, kamyob parrandalarni, zangori yaylovlarni uchratasiz. (A. Aminov) 2- mashq. Nuqtalar o‘rniga qaratqich yoki tushum kelishigi qo‘shimchalaridan mosini qo‘yib o‘qing. Bir kuni Oqiljon.. dadasi uch-to‘rt tup gul ko‘chati.. ko‘tarib keldi. – Qani, o‘g‘lim, qarashib yuboring, ko‘chatlar.. ekamiz, – dedi dadasi. – Xo‘p bo‘ladi, – javob berdi Oqiljon. Oqiljon suyunib ketdi. Dadasi chuqurcha qazidi. Oqiljon suv quyib turdi. Har bir chuqurchaga gul ko‘chati.. qo‘yib, ustidan tuproq.. tortdi. Oqiljon hovlida o‘ynab yurib, ko‘chatlar.. barg yozganini ko‘rib qoldi. U o‘z ishidan quvonib ketdi.(Hamza Imonberdiyevdan) Matnga sarlavha topib ko‘chiring. Mavzu: O‘RIN-PAYT KELISHIGI 1- mashq. Nima uchun matn „Sayyohlar daraxti“ deb nomlangan? Sayyohlar daraxti Amerikada, Braziliyada sayyohlar daraxti deb nomlanadigan ajoyib daraxtni uchratish mumkin. Bu daraxtda shox bo‘lmaydi, yo‘g‘on tanasidan katta-katta barglar chiqaradi. Barglarining tuzilishi yelpig‘ichga o‘xshaydi. Bargning tanaga tutashgan joyida chuqurcha bo‘lib, bu yerda hamisha suv turadi. Chanqab kelgan sayyohlar ana shu suvdan ichib, yana yo‘lda davom etaveradilar. (N. Rahmatov) Xulosa sifatida shuni aytishimiz mumkinki, boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darsliklarida keltirilgan tabiatga oid ma’lumotlar bilan boyitilgan mavzularni ko‘rib chiqdik.Ushbu ma’lumotlar o‘quvchilar uchun qiziqarli va foydali.O‘quvchilarning tabiat,atrof-muhit haqidagi bilimlarini yanadada boyitishga ko‘mak beradi.Ushbu keltirilgan darslarni qay tartibda o’tkazish mumkinligini keltirib o‘tdik.Mavzular doirasida berilgan ma’lumotlar o’quvchilarga qiziqarli va eslarida qolishi uchun turli xildagi metodlardan,rasmlardan foydalanish qulay. 28 Xulosa Hozirgi vaqtda maktab o‘quvchilarini ekologik tarbiyalash pedagogik nazariya va amaliyotda ustuvor yo‘nalishga aylanib bormoqda. Bu sayyoramizdagi qiyin vaziyat bilan bog‘liq: tez o‘sish aholi soni, demak, uni oziq-ovqat bilan ta'minlash, sanoatni mineral xom ashyo bilan ta'minlash muammosi, energiya muammosi va, albatta, tabiiy muhitning ifloslanishi - bularning barchasi yer yuzida hayotning mavjudligiga tahdid soladi. Bunday holatning eng muhim sabablaridan biri aholining ekologik savodsizligi, ularning tabiatga aralashuvi oqibatlarini oldindan ko‘ra olmaslikdir. Maktab o‘quvchilarining ekologik ta'lim-tarbiyasi quyidagi tuzilish va tizimda olib borilsa, uning samaradorligi ta'minlanadi: ekologik his-tuyg‘u, ekologik idrok, ekologik tasavvur, ekologik tushuncha, ekologik bilim, ma'lumot, ko‘nikma, malaka, odat, ekologik madaniyat (mahorat) va hokazo. Tabiatni muhofaza qilish hozirgi zamonning asosiy masalalaridan biri bo‘lib qolganligi o‘quvchi ongiga singdiriladi. Haqiqatdan ham, tabiiy boyliklardan haddan tashqari ko‘p darajada foydalanish, yangi yerlarni rejasiz o‘zlashtirish oqibatida, ekologik muvozanat keskin o‘zgardi, atrof-muhit ifloslandi. Ekologik tarbiyada insonning atrof-muhitga nisbatan munosabatlari tarbiyalanib, o‘quvchilar ongiga yoshligidan singdirib boriladi. Ekologik ta'lim-tarbiya maktabda barcha fanlarni o‘qitishda amalga oshirilishi ko‘zda tutiladi. Ekologik ta'lim-tarbiyadan bosh maqsad ham yosh avlodda atrof-muhit va uning muammolariga ongli munosabatni shakllantirishdan iboratdir. Aholining ekologik madaniyatining shakllanishi, shakllanishining boshlanishi bola hayotining birinchi 7-8 yiliga to‘g‘ri keladi. Boshlang‘ich maktab yoshi - bu inson hayotining hal qiluvchi davri, chunki bu yerda atrofdagi dunyoga to‘g‘ri munosabatda bo‘lish asoslari qo‘yiladi. Muayyan ekologik g‘oyalarni olgan o‘quvchilar tabiatga nisbatan ehtiyotkor bo‘ladilar. Kelajakda bu ma'lum bir mintaqada ham, butun mamlakatda ham ekologik vaziyatning yaxshilanishiga ta'sir qilishi mumkin. Ekologik ta'lim zamonaviy ta'limning o‘zagiga aylanib bormoqda va uning zamonaviy tizimlarini va umuman jamiyatni qayta qurishning kalitidir. Shunday qilib, ekologik ta'limning yangi axloqning asosi va odamlarning amaliy hayotining 29 ko‘plab masalalarini hal qilishda qo‘llab-quvvatlash roli bugungi kunda ayniqsa dolzarbdir.Shu tufayli ham bugungi kunda o‘quvchilarning tabiatga bo‘lgan muhabbatini oshirish boshlang‘ich sinfligidayoq amalga oshirilmoqda.Olib borilayotgan bu mazmundagi ishlar yaxshi samara berishi uchun oila bilan hamkorlik ham keng yo‘lga qo‘yilmog‘i darkor. Yoshlar kelajagimiz poydevori deya takror va takror ta’kidlab o‘tamiz.O‘sib borayotgan yosh avlod ongiga ekologik madaniyat tushunchasini qanchalik mustahkam singdira olsak,kelajakda duch kelishimiz mumkin bo‘lgan ekologiya va atrof-muhit bilan bog‘liq bo‘lgan muommolarni oldini ola olgan bo‘lamiz.Bu tushunchani singdirish uchun avvalo bola qalbida tabiatga bo‘lgan muhabbatni uyg‘otish kerak.Biz qachon bu tushunchaning mohiyatini anglay olamiz, qachonki o‘zimiz yashayotgan hududning tabiatiga,uni asrab-avaylashga e’tiborli bo‘lsak.Tabiat bilan to‘g‘ri munosabatda bo‘lish uchun u haqida oz bo‘lsada ma’lumotlarga,bilimlarga ega bo‘lmog‘imiz darkor.O‘quvchilarda tabiatga oid bilimlarni shakllantirish faqatgina tabiiy fan,atrofimizdagi olam darslarida amalga oshirilmas ekan.Yuqorida ko‘rib chiqqanlarimiz shuni anglatadiki,o‘quvchilarda tabiatga oid bilimlar boshlang‘ich sinflarda ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida ham amalga oshirilar ekan.Darsliklar tahlili shuni ko‘rsatadiki,ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida o‘quvchilarga beriluvchi tabiatga oid ma’lumotlar qiziqarli o‘quvchilarning yoshiga mos,izchil va ketma-ket bir biridan uzilib qolmagan holda tuzilgan.Bu ma’lumotlarni tushuntirish mobaynida ular ustida fanga oid mashqlar bajarilib boriladi.Tarixga nazar tashlasak ham xalqimiz azal-azaldan ta’lim va tarbiyani teng olib borishni ilgari surgan, bunga amal qilgan.Shu boisdan ham bugungi kunda ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida ham o‘quvchilarning tabiatga oid bilimlarini oshirish uchun yetarlicha imkoniyatlar shart-sharoitlar va ma’lumotlar yetarli. 30 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. - T.: O‘zbekiston, NMIU, 2018. – B. 570 2. Shavkat Mirziyoyev. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. – Toshkent: O‘zbekiston, 2016. – B. 13. 2016. – B. 13. 3. Ismoilov A., Axadov R. Ekologik ta’lim-tarbiya. – T.: «O‘qituvchi», 1997. -18-b. 4. Isakulova N.J. Uzluksiz ta’lim jarayonida o‘quvchilarga fanlararo ekologik tarbiya berish nazariyasi va amaliyoti. Pedagogika fanlari doktori ilmiy darajasini olish uchun taqdim etilgan dissertasiya avtoreferati. – Toshkent.: 2012. –B.17. 5.Mamashokirov S. «Ekologik barkarorlik omillari» Tafakkur jurnali, 2005 yil, 1- son. 6.Ona tili va o‘qish savodxonligi.Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 1-sinfi uchun darslik.Toshkent-2021 7.Ona tili va o‘qish savodxonligi.Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 2-sinfi uchun darslik.Toshkent-2021 8.Ona tili va o‘qish savodxonligi.Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 3-sinfi uchun darslik.Toshkent-2022 9. Ona tili.Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 4-sinfi uchun darslik.Toshkent-2020 10. Ona tili va o‘qish savodxonligi 1 Metodik qo‘llanma [Matn]: o‘qituvchilari uchun metodik qo‘llanma / I. A. Azimova [va boshq.]. – Toshkent: Respublika ta’lim markazi,2021 11. Ona tili va o‘qish savodxonligi [Matn]: 2-sinf o‘qituvchilari uchun metodik qo‘llanma/ I. Azimova [va boshq.]. – Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 2021. – 128 b 12. Ona tili va o‘qish savodxonligi [Matn]: 3-sinf o‘qituvchilari uchun metodik qo‘llanma / K. Mavlonova,[va boshq.]. – Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 2022. 13. O‘zbek tilining izohli lug‘ati, 5 jildli. 5-jild. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi.2008. 31 14.Tosheva D. I. EKOLOGIK TARBIYALASHDA XALQ OG‘ZAKI IJODINING O‘RNI VA PEDAGOGIK AHAMIYATI //Scientific progress. – 2021. – Т. 1. – №. 5. Internet saytlar: www.bilimdon.uz www.ziyonet.uz 32 P еdagоgika fakultеti ”Boshlang`ich ta`lim” yo‘nalishi “Ona tili va uni o‘qitish metodikasi ” fanidan 3 - bоs q ich t alabasi Olimova Habibaning “Boshlang‘ich sinf ona tili darslarida o‘quvchilarning tabiatga oid bilimini oshirish ” mavzusidagi kurs ishiga T A Q R I Z Boshlang`ich sinflarda ta`limning mazmuni, shakl va metodlari, umuminsoniy qadriyatlarni xalqimizning an’analari, madaniyati va fan bobidagi ko‘p asrlik tajribalarini o‘rgatishni ko‘zlab tashkil etiladi. Ona tili ta`limi bolalarning tafakkur qilish faoliyatlarini kengaytirish, erkin fikrlay olish, o‘zgalar fikrini anglash, o‘z fikrlarini og‘zaki va yozma ravishda ravon bayon qila olish, jamiyat a’zolari bilan erkin muloqotda bo‘la olish ko‘nikma va malakalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu o‘rinda ona tili ta`limiga o‘quv fani emas, balki butun ta`limini uyushtiruvchi ta`lim jarayoni sifatida qaraladi. “Tabiatga oid” mavzularni tushuntirish ustida ishlash o‘quvchilar so‘z lug‘atini boyitadi, nutqini rivojlantiradi. Mavzusini tushuntirish kam vaqt olishi va darsning asosiy mavzusidan o‘quvchilar diqqatini chalg‘itmasligi kerak.Tabiatga oid bilimlarni oshirishga qaratilgan mavzularni tushuntirish o‘quvchilar lug‘atini boyitadi, nutqini o‘stiradi,dunyoqarashini kengaytiradi. Boshlang‘ich sinfda o‘qitiladigan fanlarning atamalari ham tushuntirilishi lozim.Ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida berilgan tabiatga oid mavzular mundarijasi va ularning ayrimlarini o‘rgatishda qo‘llash mumkin bo‘lgan metodlar keltirilgan.Bu mavzularni o‘rganish doirasida o‘quvchilarning nutqi ham oshib boradi. Atamalarning ma’nosini tushuntirish mazkur so‘z anglatgan tushunchani yaxshi fahmlab olishga yordam beradi. Talaba tоmоnidan kеltirilgan хulоsalar mavzu mazmunini to‘la оchishga qaratilgan. Kurs ishi O‘zbekiston Respublikasi Oliy va O‘rta maxsus ta`lim vazirligi kurs ishini bajarish nizomiga muvofiq bajarilgan. Ishni tugallangan hisoblab ochiq himoyaga tavsiya qilaman. 33

Boshlang’ich sinf ona tili darslarida o’quvchilarning tabiatga oid bilimini oshirish

Купить